O książce

PEŁNA WZLOTÓW I UPADKÓW SAMOTNA PODRÓŻ W POSZUKIWANIU WŁASNEGO MIEJSCA NA ZIEMI

Prawie 20 lat po napisaniu Czerwonej Azalii, która stała się bestsellerem w 27 krajach, Anchee Min sięga do dalszych wątków ze swojego życia.

Nic nie może być gorsze od tego, co przeżyła w młodości w komunistycznych Chinach. Ale Ameryka, do której z takim trudem udało jej się dostać, wcale nie jest ziemią obiecaną. W każdym razie nie dla dziewczyny, która angielskiego uczy się, oglądając Ulicę Sezamkową, pracuje w kilku miejscach jednocześnie, żeby się utrzymać i opłacić studia, nie potrafi pokonać przepaści kulturowej, trafia na niewłaściwych mężczyzn… i potwornie tęskni za domem i rodziną.

Historia Anchee Min to gorzka lekcja życia, ale także opowieść o wytrwałości i wierze w lepsze jutro. Znalezienie miłości, narodziny córki i kariera pisarska to dowód na to, że zawsze warto mieć nadzieję.

ANCHEE MIN

Urodziła się i wychowała w Szanghaju. W 1984 r. wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie dziesięć lat później ukazała się jej oparta na wątkach autobiograficznych debiutancka książka, Czerwona Azalia, pokazująca życie w Chinach w okresie rewolucji kulturalnej. Stała się ona wydarzeniem literackim w Ameryce i Europie, a powieści Anchee Min – Madame Mao, Dziki Imbir, Cesarzowa Orchidea, Ostatnia cesarzowa i Perła Chin – ugruntowały pozycję tej autorki na rynku wydawniczym.

Tej autorki

CZERWONA AZALIA

DZIKI IMBIR

PERŁA CHIN

KWIAT, KTÓRY NIE ROZKWITNIE

Cesarzowa Cixi

CESARZOWA ORCHIDEA

OSTATNIA CESARZOWA

Tytuł oryginału:

A COOKED SEED: A MEMOIR

Copyright © Anchee Min 2013

By arrangement with the author

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o. 2017

Polish translation copyright © Elżbieta Zychowicz 2017

Redakcja: Marta Gral

Ilustracja na okładce: asharkyu/Shutterstock

Projekt graficzny okładki: Katarzyna Meszka

ISBN 978-83-6578-114-7

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS SP. Z O.O.
(dawniej Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c.)
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com
Facebook.com/WydawnictwoAlbatros | Instagram.com/wydawnictwoalbatros

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Ewa Szałańska, 88em.eu

Mojej córce Lauryann

Dziękuję, że namówiłaś mnie do napisania tej książki

CZĘŚĆ PIERWSZA

Rozdział 1

Był trzydziesty pierwszy sierpnia 1984 roku. W Chinach – północ; w Ameryce – poranek. Zbliżała się pora lądowania w Chicago. Przerażało mnie i niepokoiło, że nie mówię po angielsku i nie mam pieniędzy. Ukryte w portfelu pięćset dolarów pożyczyłam przed wyjazdem. Ale nie mogłam pozwolić sobie na strach. Miałam dwadzieścia siedem lat i życie w Chinach dla mnie się skończyło. Byłam śmieciem Madame Mao, , co oznaczało, że nie jestem warta nawet splunięcia. Przez osiem lat wykonywałam niewymagające kwalifikacji prace w Szanghajskim Studiu Filmowym. Uważano mnie za jałowe ziarno – niemające szansy wykiełkować.

Gdy siedziałam w samolocie lecącym nad Pacyfikiem, czułam się, jakbym spała z szeroko otwartymi oczami. Próbowałam wyobrazić sobie życie, które mnie czekało, ale moje myśli dryfowały w innym kierunku. Widziałam siebie w zerówce, gdzie wszyscy nazywali mnie Śmierdzielem. Moja matka chorowała na gruźlicę i nie miała siły wyprać koca, który przynosiłam co miesiąc do domu.

– To tylko kwestia czasu – mówiła. Miała trzydzieści jeden lat i spodziewała się, że wkrótce umrze. Widząc, z jakim trudem oddycha, i mając świadomość, że mój dziadek zmarł na gruźlicę, kiedy miał pięćdziesiąt pięć lat, a babcia w wieku czterdziestu dziewięciu lat, nie miałam serca prosić jej o wypranie koca.

Zanosiłam więc nieuprany do szkoły, a nauczycielka wznosiła oczy do nieba.

– Spójrzcie tylko na te okropne pazury!

Odwracała się z obrzydzeniem. Byłam strasznie zawstydzona, ale nie mogłam jej wyjaśnić, że próbowałam obciąć paznokcie sama, lecz nożyczki były zbyt zardzewiałe. Nie mogłam też liczyć na pomoc ojca. Rzadko bywał w domu. W postrzępionym ubraniu, z łatami na kolanach i łokciach, całymi dniami pukał do drzwi różnych ludzi, prosząc, by pożyczyli mu pieniądze. A oni omijali go, chowali się, gdy tylko zobaczyli, że się zbliża.

Podczas upalnego, wilgotnego lata na moim czole zaczęły wyskakiwać pryszcze. Zainfekowane, pęczniały i ropiały. Głowę obsiadały mi muchy. Starałam się nie drapać, ale swędzenie było nie do zniesienia. Żeby zmniejszyć ryzyko zarażenia kolegów, nie wolno mi było bawić się z innymi dziećmi, a na lekcjach musiałam trzymać się z daleka, zwłaszcza podczas czytania bajek.

Błagałam matkę, żeby zaprowadziła mnie do lekarza. Jedna krosta była wielkości winogrona. Matka odparła, że nie ma pieniędzy. Z czwórki jej dzieci tylko ja nie byłam chora.

– Twój ojciec pożyczał już od wszystkich krewnych – powiedziała. – Nie został nikt, kto mógłby nam pomóc.

Co miesiąc byłam świadkiem, jak rodzice z wielkim wysiłkiem starali się spłacać zaległe długi przyjaciołom i znajomym. Nie mieliśmy nawet ręcznika. Od lat nasza sześcioosobowa rodzina wycierała się tą samą brudną szmatą. Zarażaliśmy się kolejno zapaleniem spojówek. Na koniec matka oznajmiła, że pryszcze mnie nie zabiją.

W Szanghaju byliśmy uważani za przedstawicieli klasy średniej. Żałowałam, że moi rodzice nie są proletariuszami, tak jak nasi sąsiedzi, wtedy mieliby prawo do bezpłatnej opieki lekarskiej. Niestety, oboje byli nauczycielami, tym samym zaliczano nas do sympatyków burżujów. Ich los został przypieczętowany, podlegali reformie. Gdy w 1965 roku wybuchła rewolucja kulturalna, moją matkę wysłano do fabryki. Jej praca polegała na zdejmowaniu gumiaków z form na taśmie produkcyjnej. Codziennie rano musiała trzykrotnie przesiadać się z autobusu na autobus, żeby dojechać do pracy, w rezultacie sama podróż zajmowała jej kilka godzin. Ojciec miał do swojej drukarni jeszcze dalej.

Pewnego dnia odesłano mnie ze szkoły do domu z ostrzeżeniem od inspektora z urzędu zdrowia, który obawiał się, że moja infekcja może się rozprzestrzenić. Rodzicom polecono, by „podjęli działania” albo państwo zrobi to za nich. Matka postanowiła nie reagować.

W poniedziałek po południu przyjechał po mnie trycykl z czerwonymi gwiazdami, namalowanymi po obu stronach, i zabrano mnie do szpitala, gdzie chirurg usunął zainfekowane pryszcze. Po zabiegu pozostała mi dwuipółcentymetrowa blizna po lewej stronie czoła.

Matka była przerażona, gdy zdjęła opatrunek. Zaczęła protestować, mówiła, że nie wyraziła zgody na operację.

– Na litość boską, oszpeciliście mi córkę!

Powiedziano jej, że w proletariackim społeczeństwie wygląd dziewczyny nie ma znaczenia.

– Powinnaś być wdzięczna, że dzięki Komunistycznej Partii Chin i socjalistycznemu ustrojowi operacja nic cię nie kosztowała!

Gdy przeszłam z zerówki do szkoły podstawowej, wciąż nie miałam przyjaciół. Moje ubrania były całe w łatach, buty się rozlatywały. Klasowi rozrabiacze jeden przez drugiego tłukli mnie po głowie parasolami i liczydłami. Najwyraźniej podobał im się dźwięk, jaki wydawały drewniane kulki w zetknięciu z moją czaszką. Im bardziej się uchylałam, tym stawali się agresywniejsi. Nigdy nie pisnęłam słowa rodzicom o tym, co się dzieje w szkole, ponieważ uważałam, że to tylko pogorszy sytuację.

– Zostawię cię na ulicy – groziła mi nauczycielka z zerówki. – Jest dziesiąta wieczorem! Twoja matka mnie wykorzystuje. Mam trójkę własnych dzieci, którymi muszę się zająć!

Strasznie się bałam. Wreszcie matka się zjawiła. Była tak chuda, że w przyćmionym świetle latarni wyglądała jak duch.

W dniu, gdy miała dostać wypłatę, zabierałam rodzeństwo na przystanek autobusu 24 przy Shanxi Road, by na nią zaczekać. Głodowaliśmy przez wiele dni. Wylizywałam do czysta słoik po ryżu. Wybierałam z publicznych kontenerów na śmieci ogryzki jabłek i ssałam patyczki po lodach. Myśl o tym, że matka kupi chleb, pomagała nam przetrwać ból brzucha. Gdy wysiadała z autobusu, witaliśmy ją głośnymi okrzykami radości. Pewnego razu przywiozła nam złe wiadomości – w autobusie ukradziono jej portfel.

Często czekałam na nią w szpitalu. Tak rozpaczliwie pragnęła, by wydano jej papierek zezwalający na odpoczynek, że była niemal szczęśliwa, gdy miała zawroty głowy, wiedziała bowiem, że im gorzej będzie się czuła, tym większą będzie miała szansę na zwolnienie z pracy. Zauważyłam, że wyrzuca lekarstwo, by nie poczuć się lepiej.

Matka była kiedyś pięknością. Choć nigdy nie dbała o swój wygląd, zachwycano się jej błyszczącymi migdałowymi oczami o ciężkich powiekach i smukłą figurą. Kochała starochińską poezję i lubiła śpiewać, mimo że z powodu chorych płuc ledwie udawało jej się wyciągnąć wysokie dźwięki.

Inne wyraźne wspomnienie wiąże się z odwiedzinami matki w lombardzie. Były tam wielkie czarne drzwi i wysoki kontuar. Matka wspinała się na palce, by postawić na nim torbę. Wieczorem, dzień przed przyjściem do lombardu, cerowała ubrania i przyszywała guziki. Latem zastawiała zimowe ubrania, a zimą letnie. W końcu zabrakło jej rzeczy do zastawiania. Nigdy nie zapomnę jej zawiedzionej miny, gdy odrzucono ubrania, które przyniosła.

Kiedyś widziałam, jak rozbłysły jej oczy, gdy jakiś krewny kupił nam kurtki w prezencie na Nowy Rok. Spodziewałam się, że nazajutrz włożę do szkoły nową kurtkę, ale ubrania zniknęły. Matka nie zdradziła, co się z nimi stało, ale ja wiedziałam, że zaniosła je do lombardu. Wmawiała pewnie sobie, że uda jej się wykupić kurtki przed terminem spłaty, ale zawsze brakowało jej pieniędzy.

Pamiętam ślady krwi na śniegu, które zostawały po jej przejściu, bo otwierały się odmrożenia na podeszwach stóp. Nosiła buty z plastiku, który zimą stawał się ostry jak nóż. Nie stać jej było na płócienne obuwie ani na skarpetki.

Szłam za matką po śladach jej krwawiących stóp. Zdumiewało mnie, że nigdy nie skarżyła się na ból. Czasami tylko krzywiła się, a z jej ust wyrywał się zduszony jęk.