Spis treści:

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Fragment

Spis treści

Tytuł oryginału:

WHEN GOD WAS A RABBIT

Copyright © Sarah Winman 2011

All rights reserved

Published by arrangement with Headline Publishing Group Ltd.

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2012

Polish translation copyright © Krzysztof Obłucki 2012

Redakcja: Jolanta Kaszkur

Ilustracja i projekt okładki: Ami Smithson/www.cabinlondon.co.uk

Skład: Laguna

ISBN 978-83-7659-496-5

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

2012. Wydanie elektroniczne

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Konwersja do formatu EPUB: Virtualo Sp. z o.o.

virtualo.eu

Tacie

Wstęp

Dzielę swoje życie na dwie części. Nie do końca jednak na przedtem i potem, bardziej przypominają bowiem zamknięte rozdziały, zawierające bezbarwne lata próżnych mrzonek, okres dorastania i czas, gdy byłam dwudziestoparolatką, kiedy kostium dorosłości zwyczajnie na mnie nie pasował. Szkoda mi czasu na wspominanie tych lat pozbawionych ładu i składu.

Patrzę na zdjęcia z tamtego okresu i widzę siebie, a to przed wieżą Eiffla, a to przed Statuą Wolności albo po kolana w morzu, machającą ręką, uśmiechniętą. Ale te przeżycia, teraz to wiem, były naznaczone smugą obojętności, która sprawiała, że nawet tęcza wydawała się szara.

Jej wtedy ze mną nie było i zdaję sobie sprawę, że to ona była kolorem, jakiego mi brakowało. Wcześniejsze lata czekania jakby rozsunęły się na boki, robiąc dla niej przejście, a ona zjawiła się w klasie niczym Nowy Rok. Zobaczyłam w niej obietnicę tego, co może być potem. I tylko ja to widziałam. Reszta, ograniczona konwencjami, w najlepszym razie uznała, że można się z niej pośmiać, w najgorszym – że można z niej drwić. Pochodziła z innego świata, różniła się od nas. Ale wtedy, w skrytości ducha, byłam już taka jak ona. Stanowiła brakujący fragment, dopełnienie układanki.

*

Któregoś dnia odwróciła się do mnie i powiedziała: „Zobacz”. I wyciągnęła z ramienia nową pięćdziesięciopensówkę. Widziałam wąską krawędź wystającą jej ze skóry niczym zszywka. Nie wyczarowała jej z powietrza albo rękawa – to widywałam już wcześniej – nie, rzeczywiście wyciągnęła ją ze skóry, na której został krwawy ślad. Dwa dni później blizna zniknęła, w kieszeni jednak nadal nosiła tę pięćdziesięciopensówkę. Teraz zdradzę coś, w co nikt mi nie uwierzy. Data na monecie była dziwna: 1995 rok, który miał nadejść dopiero za dziewiętnaście lat.

Nie potrafię wytłumaczyć tej magicznej sztuczki, podobnie jak nie umiem wyjaśnić jej nagłej umiejętności grania na pianinie w dziwny poranek w kościele. Wcześniej nigdy się tego nie uczyła. Można by pomyśleć, że siłą woli przywołała talent i samym chceniem nabrała chwilowej biegłości w tej sztuce. Widziałam to i się zdumiewałam. Ale takie chwile przeznaczała tylko dla moich oczu: były rodzajem dowodów, że kiedy to będzie konieczne, powinnam jej wierzyć.

Część pierwsza

1968

Postanowiłam się zjawić na świecie w chwili, gdy moja matka wysiadła z autobusu po bezowocnej wyprawie na zakupy do Ilford. Pojechała po nowe spodnie. Rozkojarzona moim ciągłym wierceniem się nie potrafiła wybrać między parą łatanych dżinsów a sztruksowymi dzwonami. Z obawy, że urodzę się w domu towarowym, słaniając się na nogach, ruszyła w powrotną podróż do bezpiecznego azylu, który miała pod stałym adresem zamieszkania, a tam wody jej odeszły niczym ulewa z nieba. Gdy pokonywała dwadzieścia pięć metrów, jakie dzieliły ją od domu, płyn owodniowy mieszał się z grudniowym deszczem i spływał do ścieku, aż cykl życia został w jednej chwili, jak można by powiedzieć, poetycko zakończony.

Poród odebrała pielęgniarka, która akurat nie miała dyżuru w szpitalu. Działo się to w sypialni rodziców, na puchowej kołdrze wygranej na loterii. Po zaledwie dwudziestu dwóch minutach pojawiła się moja główka. Pielęgniarka krzyczała: „Przyj!”. Ojciec krzyczał: „Przyj!”. I matka parła, a ja wyślizgnęłam się bez trudu i zaistniałam w osławionym roku. To wtedy Paryż wyszedł na ulice. To wtedy rozpoczęto ofensywę Tết 1. To rok, w którym Martin Luther King oddał życie za marzenia.

*

Całe miesiące przeżyłam w zacisznym świecie zaspokajanych potrzeb. Kąpana i hołubiona. Aż do dnia, w którym, jak można to ująć, mleko matki wyschło, zastąpione potokami łez i żalu, jaki ją ogarnął, gdy dowiedziała się, że jej rodzice zginęli podczas wakacji spędzanych w Austrii.

Pisano o tym we wszystkich gazetach. Głupia kraksa, która pozbawiła życia dwudziestu siedmiu turystów. Zamieszczono niewyraźne zdjęcia zgruchotanego autokaru tkwiącego między dwiema sosnami niczym hamak.

Tylko jeden człowiek przeżył zderzenie, niemiecki przewodnik, który właśnie w tamtej chwili przymierzał nowy kask narciarski – i to najwyraźniej uratowało mu życie. Leżał potem na łóżku w wiedeńskim szpitalu, patrzył w kamerę telewizyjną, gdy podawano mu kolejną dawkę morfiny, i powiedział, że choć był to tragiczny wypadek, wszyscy umarli szczęśliwi, gdyż dopiero co zjedli posiłek. Zapewne w wyniku traumy po wpadnięciu w skalistą, oblodzoną szczelinę pomieszało mu się w głowie. A może rzeczywiście brzuch pełen pierogów i strudla amortyzował siłę uderzenia, tego nigdy się nie dowiemy. Niemniej oko kamery było cały czas skierowane na jego posiniaczoną twarz w nadziei, że wróci mu jasność umysłu i powie coś sensownego zrozpaczonym rodzinom w Anglii, ale to się nigdy nie stało. Matka była pogrążona w żałobie przez cały drugi rok mojego życia i sporą część trzeciego. Nie miała potem żadnych dykteryjek do opowiadania, historii o pierwszych krokach czy zabawnych opowiastek o pierwszych słowach, o zdarzeniach, które są potem pewnymi wskazówkami dla dziecka. Codzienność była rozmazanym obrazem, zaparowanym oknem, którego przetarcie w ogóle jej nie obchodziło.

*

– Co się tu dzieje – śpiewał Marvin Gaye, ale nikt mu nie odpowiadał.

W tamtym momencie brat wziął mnie za rękę. I chroniąc, wprowadził do swojego świata.

*

Wcześniej istniał na peryferiach mojego życia niczym księżyc na orbicie, na przemian zaciekawiony i obojętny; i prawdopodobnie nic by się nie zmieniło, gdyby przeznaczenie się nie wtrąciło, doprowadzając do wypadku tyrolskiego autokaru w tamto fatalne, przełomowe popołudnie.

Był starszy ode mnie o pięć lat i miał kręcone jasne włosy, równie bezprecedensowe w naszej rodzinie jak nowy samochód, który ojciec miał w przyszłości kupić. Różnił się od innych chłopaków w jego wieku. Był egzotycznym stworzeniem, które malowało się nocami szminką matki i zostawiało mi na twarzy ślady po całusach, przypominające liszaje. To była jego ucieczka od konserwatywnego świata, cichy bunt przeciwko stygmatowi outsidera.

Wyrosłam na ciekawskie i zdolne dziecko. W wieku czterech lat umiałam czytać i pisać, potrafiłam też rozmawiać na poziomie typowym dla ośmiolatków. Jednak to nie przedwczesny rozwój ani szczególne uzdolnienia zdominowały moje dzieciństwo, ale wpływ starszego brata, który fascynował się wtedy poezję Noela Cowarda, piosenkami Kandera i Ebba. Stał się wielobarwną alternatywą dla naszego ściśle uporządkowanego życia. Każdego dnia, gdy czekałam na jego powrót ze szkoły, moja tęsknota była niemal fizycznym bólem. Bez niego zawsze mi czegoś brakowało. Prawdę mówiąc, to się nie zmieniło.

– Czy Bóg wszystkich kocha? – zapytałam matkę, sięgając jednocześnie do miski po ostatnią bułeczkę z rodzynkami. Ojciec podniósł wzrok znad gazety. Zawsze podnosił wzrok, gdy ktoś wspominał o Bogu. To było odruchowe, jakby spodziewał się ciosu.

– Oczywiście – odpowiedziała matka, przerywając na chwilę prasowanie.

– Czy Bóg kocha morderców? – pytałam dalej.

– Tak – powiedziała.

Ojciec popatrzył na nią i głośno prychnął z niezadowolenia.

– A złodziei?

– Tak.

– Kupkę też? – drążyłam.

– Kupka nie jest czymś żywym, kochanie – odpowiedziała całkiem poważnie.

– Ale gdyby była, czy Bóg by ją kochał?

– Tak, przypuszczam, że tak.

Niewiele zyskałam. Wyglądało na to, że Bóg kochał wszystko i wszystkich poza mną. Odłamałam ostatnią warstwę czekolady, odsłaniając białą piankę i nadzienie z dżemu.

– Dobrze się czujesz? – zapytała matka.

– Nie wracam do szkółki niedzielnej – oświadczyłam.

– Alleluja! – zawołał ojciec. – Bardzo się z tego cieszę.

– Myślałam, że ci się tam podoba – powiedziała matka.

– Już nie – odparłam. – Zresztą tak naprawdę lubiłam tylko śpiewanie.

– Śpiewać możesz i tutaj – odezwał się ojciec, wracając do czytania gazety. – Wszyscy mogą tu śpiewać.

– Z jakiegoś powodu? – dopytywała się matka, wyczuwając, że zamykam się w sobie.

– Nie – odpowiedziałam.

– Chciałabyś o czymś porozmawiać? – zapytała cicho, sięgając do mojej ręki. (Niedawno zaczęła czytać amerykańską książkę o psychologii dziecka. Zachęcano w niej do rozmawiania o tym, co czujemy. Potem obie nie miałyśmy ochoty się odzywać).

– Nie – powtórzyłam przez zaciśnięte zęby.

To było zwykłe nieporozumienie. Wspomniałam tylko, że moim zdaniem Jezus Chrystus był wpadką, i tyle, nieplanowaną ciążą.

– Nieplanowaną, a to dobre! – wrzasnął pastor. – Skąd w tobie ta bluźniercza ohyda, ty bezbożne dziecko?

– Nie wiem – odpowiedziałam. – To tylko taka myśl.

– To tylko taka myśl? – powtórzył. – Naprawdę uważasz, że Bóg kocha tych, którzy kwestionują boski plan? Cóż, powiem ci, moja panno, że ich nie kocha. – Gwałtownie wyciągnął ramię, skazując mnie na banicję. – Marsz do kąta – powiedział, a ja podeszłam do krzesła, które stało przy wilgotnej i obłażącej z farby ścianie.

Siedziałam tam i myślałam o wieczorze, kiedy rodzice wślizgnęli się do mojego pokoju i powiedzieli:

– Chcielibyśmy z tobą o czymś porozmawiać. O czymś, co brat powtarza ci bez przerwy. O tym, że przytrafiłaś się nam przez nieuwagę.

– Ach, o tym – odpowiedziałam.

– Wierz nam, nie byłaś wpadką – mówiła matka. – Nie planowaliśmy cię po prostu. Tak naprawdę nie spodziewaliśmy się ciebie. Ale zjawiłaś się, i to wszystko.

– Jak pan Harris? – zapytałam. (To mężczyzna, który najwyraźniej zawsze wiedział, gdzie mieliśmy zamiar usiąść i jeść).

– Coś w tym rodzaju – włączył się ojciec.

– Jak Jezus?

– Właśnie – odpowiedziała matka beztrosko. – Jak Jezus. Twoje narodziny były jak cud. Cud nad cudami.

*

Ojciec schował z powrotem papiery do sfatygowanej teczki i usiadł obok mnie.

– Nie musisz chodzić do szkółki ani do kościoła, żeby Bóg cię kochał – powiedział. – Albo żeby ktokolwiek cię kochał. Wiesz o tym, prawda?

– Tak – odpowiedziałam, choć mu nie wierzyłam.

– Zrozumiesz to lepiej, kiedy podrośniesz – dodał.

Ale ja nie mogłam czekać tak długo. Doszłam już zresztą do wniosku, że skoro ten Bóg nie był w stanie mnie kochać, to było jasne, że musiałam znaleźć innego, dla którego to nie będzie problemem.

– Potrzebna nam kolejna wojna – powiedział pan Abraham Golan, nasz nowy sąsiad. – Mężczyźni potrzebują wojny.

– Mężczyznom potrzebne są mózgi – odezwała się jego siostra Esther, puszczając do mnie oko, gdy odkurzała podłogę przy jego stopach i wciągnęła w rurę rozwiązane sznurowadło, przez które pękł pasek klinowy i w pokoju czuć było spaloną gumę. Lubiłam zapach spalonej gumy. Lubiłam pana Golana. Podobało mi się, że na stare lata mieszkał z siostrą, a nie z żoną, i miałam nadzieję, że mój brat dokona takiego samego wyboru, gdy nadejdzie odpowiednia pora.

Pan Golan i jego siostra sprowadzili się na naszą ulicę we wrześniu, a już w grudniu w każdym oknie palili świeczki, głosząc światu swą wiarę za pomocą światła. W któryś z pogodnych weekendów staliśmy z bratem oparci o ścianę i patrzyliśmy na niebieską furgonetkę firmy przeprowadzkowej, która właśnie przyjechała. Przyglądaliśmy się, jak mężczyźni z papierosami w ustach i gazetami zatkniętymi w tylnych kieszeniach spodni wynosili z niej niedbale skrzynki i meble.

– Ani chybi w tym fotelu ktoś umarł – powiedział brat, gdy mebel przenoszono obok nas.

– Skąd wiesz? – zapytałam.

– Po prostu wiem. – Postukał się po nosie, dając do zrozumienia, że posługuje się szóstym zmysłem, choć wielokrotnie przekonałam się, że pozostałe pięć miał niezbyt wyostrzone i często go zawodziły.

Podjechał czarny zephyr i zaparkował fatalnie na chodniku przed domem. Wysiadł z niego stary mężczyzna, a ja w życiu nie widziałam jeszcze nikogo tak starego. Miał białe włosy i nosił kremową sztruksową marynarkę, która wisiała na nim jak na wieszaku. Spojrzał najpierw w jedną, potem w drugą stronę ulicy i ruszył w kierunku frontowych drzwi. Zatrzymał się, gdy nas mijał, i powiedział:

– Dzień dobry.

Miał dziwny akcent – węgierski, jak się później dowiedzieliśmy.

– Pan jest stary – wypaliłam. (A chciałam powiedzieć „dzień dobry”).

– Jestem stary jak świat – odrzekł i się roześmiał. – Jak masz na imię?

Przedstawiłam mu się, on zaś wyciągnął przed siebie rękę, a ja mocno ją uścisnęłam. Miałam cztery lata, dziewięć miesięcy i cztery dni. On przekroczył osiemdziesiątkę. Mimo to wydawało się, że dzieląca nas różnica wieku znika równie bezproblemowo jak aspiryna w szklance wody.

*

Bardzo szybko porzuciłam normy obowiązujące na naszej ulicy i zastąpiłam je tajemnym światem świec i modlitw pana Golana. Wszystko stało się sekretem, a ja strzegłam go niczym źrenicy oka. Powiedział mi, że w soboty nie można używać niczego poza telewizorem, a kiedy wracał z synagogi, jedliśmy przedziwne potrawy – niczego takiego przedtem nie próbowałam – takie jak maca, żydowski kawior, śledzie i pulpety rybne, potrawy, które „przywoływały wspomnienia ze starej ojczyzny”, jak mawiał.

– Ach, Cricklewood – mówił i ocierał łzę z niebieskich, wodnistych oczu, a ja dopiero wieczorem, gdy ojciec usiadł na moim łóżku, dowiedziałam się od niego, że Cricklewood, jako dzielnica Londynu, nie graniczyło ani z Syrią, ani Jordanią i z całą pewnością nie dysponowało własną armią.

– Jestem Żydem – powiedział mi pan Golan któregoś dnia – ale przede wszystkim człowiekiem. – Ja zaś kiwałam głową, jakbym wiedziała, o co mu chodzi.

Mijały tygodnie, w czasie których słuchałam jego modlitw Szema Jisrael – Słuchaj, Izraelu – i wierzyłam, że żaden Bóg nie może pozostać obojętny wobec tak pięknych dźwięków. Pan Golan często brał skrzypce i sprawiał, że nuty niosły słowa do samego serca boskości.

– Słyszysz, jak łkają? – spytał mnie, gdy przeciągnął smyczkiem po strunach.

– Tak, słyszę, tak, tak – odpowiedziałam.

Całymi godzinami siedziałam i słuchałam najsmutniejszej muzyki, jaką ludzkie ucho może wytrzymać, i często wracałam do domu, nie mogąc się zmusić do jedzenia, niezdolna do powiedzenia czegokolwiek, z policzkami bladymi jak ściana. Matka siadała wtedy koło mnie na łóżku, kładła mi chłodną dłoń na czole i mówiła:

– O co chodzi? Jesteś chora?

Ale co mogło odpowiedzieć dziecko, które właśnie zaczęło rozumieć ból innych?

– Może nie powinna spędzać tyle czasu ze starym Abrahamem – usłyszałam, jak ojciec powiedział przy moich drzwiach. – Powinna mieć przyjaciół w swoim wieku. – Ale ja nie miałam przyjaciół w moim wieku. I po prostu nie mogłam trzymać się od pana Golana z daleka.

*

– Najpierw musimy poznać sens życia – powiedział pan Golan i popatrzył na małe, kolorowe pigułki, toczące mu się po dłoni, a potem szybko je połknął. Zaczął się śmiać.

– Dobrze – odpowiedziałam i też się roześmiałam. Ból brzucha, który mnie dręczył, zostanie wiele lat później zdiagnozowany przez psychologa jako nerwica.

Otworzył wtedy księgę, którą zawsze ze sobą nosił, i powiedział:

– Przy braku sensu, kto zawracałby sobie tym głowę? Istnienie wymaga celu: żeby było w stanie znieść ból życia z godnością, żebyśmy mieli powód do kontynuowania życia. Sens musi wniknąć w nasze serca, a nie głowy. Musimy zrozumieć znaczenie naszego cierpienia.

Przyglądałam się jego starczym dłoniom, równie zasuszonym jak kartki, które przekładał. On zaś nie patrzył na mnie, tylko na sufit, jakby jego myśli już zmierzały do niebios. Nie przychodziło mi do głowy nic, co mogłabym powiedzieć, czułam się zmuszona do zachowania ciszy i tkwiłam w pułapce pojęć bardzo trudnych dla mnie do zrozumienia. Niemniej wkrótce zaczęła mnie swędzić noga – niewielki pasek łuszczycy ukryty pod skarpetką dawał o sobie znać i musiałam natychmiast się podrapać, początkowo bardzo powoli, a potem z taką zawziętością, że prysł czar wypełniający pokój.

Pan Golan spojrzał na mnie, trochę zbity z tropu.

– O czym to ja mówiłem? – zapytał.

Zawahałam się przez chwilę.

– O cierpieniu – odpowiedziałam cicho.

*

– Nie rozumiecie? – powiedziałam później tego wieczoru, kiedy goście rodziców skupili się wokół podgrzewacza do fondue. W pokoju zapadło milczenie. Słychać było jedynie łagodne bulgotanie mieszanki gruyere’a oraz ementalera i czuć było jej obrzydliwy zapach. – Mając swoje „dlaczego?” życiowe, godzimy się z każdym niemal „jak?” 2 – powiedziałam śmiertelnie poważnie. – To Nietzsche – kontynuowałam z emfazą.

– Powinnaś być w łóżku, a nie zastanawiać się nad śmiercią – powiedział pan Harris, który mieszkał pod numerem trzydziestym siódmym. Miał fatalne samopoczucie, od kiedy żona zostawiła go w poprzednim roku, po krótkim romansie, jaki miała (o czym szeptano) „z inną kobietą”.

– Chciałabym być Żydówką–oznajmiłam, kiedy pan Harris zamoczył wielki kawałek chleba w płynnym serze.

– Rano o tym porozmawiamy – odezwał się ojciec, napełniając kieliszki winem.

*

Matka położyła się przy mnie na łóżku. Jej perfumy owiewały mnie niczym oddech, jej słowa pachniały dubonnetem 3 i lemoniadą.

– Mówiłaś, że kiedy będę starsza, mogę zostać, kim zechcę – powiedziałam.

Uśmiechnęła się i odparła:

– Bo tak jest. Ale zostanie Żydówką nie jest proste.

– Wiem – odpowiedziałam tęsknie. – Potrzebny mi numer. Wtedy ona nagle przestała się uśmiechać.

*

Tego dnia, kiedy rzeczywiście go o to zapytałam, była piękna wiosenna pogoda. Zauważyłam to wcześniej, rzecz jasna, bo dzieci spostrzegają takie rzeczy. Byliśmy w ogrodzie, a on podwinął rękawy koszuli i oto miałam go przed oczami.

– Co to? – zapytałam, wskazując numer na cienkiej, pergaminowej skórze jego przedramienia.

– Kiedyś to była moja tożsamość – odpowiedział.

– W czasie wojny. W obozie.

– Jaki to był obóz? – dopytywałam się.

– Podobny do więzienia.

– Zrobił pan coś złego?

– Nie, nie – zaprzeczył.

– W takim razie dlaczego pan się tam znalazł? – chciałam wiedzieć.

– Ach… – Zastanawiał się, unosząc przed sobą palec wskazujący. – To ważne pytanie. Dlaczego się tam znaleźliśmy? W rzeczy samej, z jakiego powodu tam trafiliśmy?

Patrzyłam na niego, czekając na odpowiedź, ale on nic nie mówił. Spojrzałam ponownie na numer: sześć cyfr, wyraźnie widocznych, ciemnych, jakby napisano je wczoraj.

– O takich miejscach jak tamto można opowiadać tylko jedną historię – stwierdził pan Golan cicho. – To strach i cierpienie. Nie dla twoich młodziutkich uszu.

– Mimo to chciałabym się czegoś dowiedzieć – powiedziałam. – Chciałabym się czegoś dowiedzieć o strachu. I cierpieniu.

A wtedy pan Golan przymknął oczy i położył dłoń na numerze na przedramieniu, jakby to był szyfr do sejfu, który rzadko otwierał.

– W takim razie opowiem ci. Podejdź bliżej. Usiądź tutaj.

*

Rodzice naprawiali w ogrodzie domek dla ptaków na grubej, niskiej gałęzi jabłonki. Słyszałam ich śmiech, ich piskliwie wykrzykiwane polecenia, jak „Wyżej”, „Nie, niżej”, gdy spierali się ze sobą. Normalnie byłabym z nimi na dworze. To było zajęcie, które kiedyś bardzo by mnie ekscytowało, bo dzień należał do ślicznych. Ale przez ostatnie kilka tygodni mocno się wyciszyłam, wpadłam w sidła introwersji, która popychała mnie w stronę książek. Leżałam na sofie i czytałam, kiedy brat otworzył drzwi i oparł się niezdarnie o framugę. Wyglądał na zmartwionego. Zawsze bez trudu domyślałam się, że coś mu jest, bo jego milczenie było kiepsko ukrywaną chęcią zastąpienia go słowami.

– Co? – zapytałam, opuszczając książkę.

– Nic – odpowiedział.

Ponownie przysunęłam książkę do oczu, ale w chwili gdy to zrobiłam, odezwał się:

– Obetną mi siurka, wiesz? Znaczy kawałek. To się nazywa obrzezanie. Właśnie dlatego poszedłem wczoraj do szpitala.

– Jaki kawałek?

– Końcówkę.

– Będzie bolało?

– Pewnie tak.

– No to po co się na to godzisz?

– Skórka jest za ciasna.

– Och! – zawołałam i musiałam wyglądać na zmieszaną.

– Posłuchaj – powiedział, chcąc mnie oświecić.

– Pamiętasz ten swój niebieski golf? Ten, który jest na ciebie za mały.

– Tak.

– Kiedy próbowałaś przecisnąć przez niego głowę, nie dawałaś rady i zaklinowywałaś się?

– Tak.

– No więc twoja głowa to jak łepek mojego siurka. Muszą odciąć skórkę, która jest jak ten golf, żeby uwolnić łepek.

– Żeby zrobić coś w rodzaju półgolfa? – spytałam głosem zdradzającym, że zaczynam kumać.

– Mniej więcej – odpowiedział.

*

Kuśtykał przez wiele dni, klął i grzebał sobie przy rozporku jak wariat, który mieszkał w parku, mężczyzna, do którego nie wolno nam się było zbliżać, ale my i tak do niego podchodziliśmy. Zbywał moje pytania i prośby o pokazanie, ale około dziesięciu dni później, wieczorem, kiedy przestał już kląć i bawiliśmy się w mojej sypialni, zapytałam go, jak to właściwie wygląda.

– Jesteś zadowolony? – spytałam, kończąc ostatnie ciastko, delicję.

– Tak myślę – odpowiedział, starając się stłumić uśmiech.

– Wyglądam teraz jak Howard. Mam żydowskiego penisa.

– Zupełnie takiego samego jak pan Golan – powiedziałam, kładąc się na poduszce, nieświadoma ciszy, która nagle zaległa w pokoju.

– A skąd wiesz, jak wygląda penis pana Golana?

Zbladł. Usłyszałam, jak głośno przełknął ślinę. Usiadłam.

Cisza. Gdzieś w dali zaszczekał pies.

Cisza.

– Skąd wiesz? – zapytał ponownie. – Powiedz mi.

W głowie mi pulsowało. Zaczęłam drżeć.

– Ale nie wolno ci nikomu tego zdradzić – powiedziałam.

*

Wyszedł, słaniając się na nogach, przygnieciony ciężarem, na którego dźwiganie był w rzeczywistości stanowczo za młody. Niemniej wziął go na swoje barki i nikomu nic nie powiedział, dotrzymując danej mi obietnicy. A ja nie wiedziałam, co naprawdę się stało, gdy wyszedł z mojego pokoju tamtego wieczoru, nawet później nie chciał mi tego powiedzieć. Po prostu nie zobaczyłam pana Golana nigdy więcej. Cóż, w każdym razie żywego.

Brat znalazł mnie pod kołdrą. Ze zdenerwowania ciężko oddychałam, otaczał mnie mdławy smrodek. Byłam zdezorientowana, załamana i wyszeptałam:

– Był moim przyjacielem. – Ale przestałam mieć pewność, że to naprawdę mój głos, bo teraz stałam się kimś innym.

– Znaj dę ci odpowiedniego przyj aciela – powiedział jedynie z niezachwianą stanowczością, gdy obejmował mnie w ciemności. Leżąc przytuleni do siebie, udawaliśmy, że nasze życie jest takie samo jak przedtem. Kiedy oboje nadal byliśmy dziećmi, gdy zaufanie, niczym czas, było czymś stałym. I rzecz jasna wszechobecnym.

Rodzice byli w kuchni i przyrządzali indyka. Zapach pieczonego mięsa roznosił się po całym domu, wywołując mdłości u mnie i mojego brata, gdy usiłowaliśmy skończyć ostatnie dwie czekolady ze świątecznego pudełka Cadbury. Staliśmy przy choince, na której lampki groźnie mrugały i bzyczały z powodu złego połączenia gdzieś w okolicach gwiazdy (coś, do czego matka zabroniła mi się zbliżać z mokrymi rękami). Byliśmy sfrustrowani, gdy patrzyliśmy na sterty nierozpakowanych prezentów leżących pod drzewkiem, których nie wolno nam było nawet dotknąć przed lunchem.

– To już za godzinkę – powiedział ojciec, gdy zajrzał do salonu przebrany za elfa. Jego młodzieńcze rysy były widoczne pod kapeluszem, a mnie uderzyło, że bardziej przypominał Piotrusia Pana niż elfa: był raczej wiecznym chłopcem niż złośliwym duszkiem.

Ojciec lubił przebieranki. Traktował to bardzo poważnie.

Równie poważnie jak pracę, a był prawnikiem. I każdego roku z lubością zaskakiwał nas w święta nowym kostiumem, w którym chodził przez całe Boże Narodzenie. Przypominało to podejmowanie niechcianego gościa, który na siłę pakował się w nasze życie.

– Słyszeliście mnie? – spytał ojciec. – Do lunchu została jeszcze tylko godzina.

– Wyjdziemy na dwór – powiedział ponuro brat.

*

Nudziliśmy się. Wszyscy przy naszej ulicy otworzyli już swoje prezenty i paradowali z nimi, fajnymi albo beznadziejnymi, przed naszymi zazdrosnymi oczami. Siedzieliśmy przygnębieni przy wilgotnej frontowej ścianie. Pan Harris przebiegł obok, popisując się nowym dresem, który na nieszczęście uwypuklał zbyt wiele części jego ciała.

– Dostałem go od siostry, Wendy – powiedział, zanim zupełnie niepotrzebnie podbiegł ulicą z ramionami wyciągniętymi przed siebie, jakby zaraz miał dobiec do nieistniejącej mety.

Brat popatrzył na mnie.

– On nienawidzi swojej siostry Wendy.

Pomyślałam, że nie mogła specjalnie go lubić, gdy patrzyłam na fioletowe, pomarańczowe i zielone błyśnięcia niknące za rogiem, mijające o włos Olive Binsbury idącą o kuli.

– Lunch! – zawołał ojciec o trzynastej pięćdziesiąt siedem.

– No to chodźmy–powiedział brat. – Wracamy do koryta.

– Dokąd wracamy? – zapytałam, gdy prowadził mnie do jadalni, gdzie aż pachniało altruistycznym entuzjazmem rodziców, poddających się świątecznym obrządkom.

*

Najpierw zobaczyłam kartonowe pudło. Stare pudło po telewizorze zasłaniające górną połowę mojego brata i sprawiające, że jego nogi przypominały dwie białe laski ślepca.

– Jestem już blisko? – zapytał, zmierzając w stronę stołu.

– Blisko – odpowiedziałam.

Postawił pudło na stole. Poczułam mocny zapach wilgotnego siana. Pudło podskakiwało, ale ja się nie przestraszyłam. Brat otworzył je i wyciągnął największego królika, jakiego w życiu widziałam.

– Obiecałem, że znajdę ci odpowiedniego przyjaciela.

– To jest królik! – krzyknęłam z radością zapierającą dech.

– Ściślej biorąc, to olbrzym belgijski – stwierdził trochę protekcjonalnie.

– Olbrzym belgijski – powtórzyłam szybko, jakby te słowa znaczyły to samo co miłość.

– Jak go nazwiesz? – zapytał.

– Eleanor Maud – powiedziałam.

– Nie możesz mu dać własnego imienia. – Brat się roześmiał.

– Dlaczego nie? – spytałam odrobinę zbita z tropu.

– Bo to chłopczyk.

– Och – westchnęłam i popatrzyłam na brązowe futerko, biały ogonek i dwa małe bobki, które wypadły mu z pupy, i pomyślałam, że rzeczywiście wygląda na chłopaka.

– A jak powinnam go nazwać według ciebie? – zapytałam.

– Bóg – odpowiedział brat wyniośle.

*

– Uśmiech! – powiedział ojciec, celując obiektywem nowego polaroida w moją twarz. Błysk! Królik szamotał mi się na rękach, gdy na chwilę oślepłam. – Nic ci nie jest? – zapytał ojciec, w podnieceniu wkładając sobie kliszę pod pachę.

– Chyba nie – odpowiedziałam, idąc do stołu.

– Chodźcie wszyscy! Chodźcie i zobaczcie! – krzyknął ojciec, a my skupiliśmy się wokół pojawiającego się obrazu, wydając z siebie głośne „Och!” i „Ach!”, i „Już prawie ją widać”. A ja patrzyłam, jak moje rysy nabierają ostrości. Pomyślałam, że krótko obcięte włosy, o co skądinąd błagałam, wyglądają dziwnie.

– Wyglądasz pięknie – oświadczyła matka.

– Prawda? – powiedział ojciec.

Aleja widziałam jedynie chłopca zamiast samej siebie, którą kiedyś byłam.

Styczeń 1975 roku był ciepły i bez śniegu. Ponury, nudny miesiąc bez możliwości zjeżdżania na sankach i robienia postanowień. Próbowałam prawie wszystkiego, byle tylko odwlec nieuchronnie zbliżający się moment powrotu do szkoły, ale w końcu musiałam przejść przez ciężkie, szare drzwi, z posępnym bagażem wspomnień o minionych świętach, przygniatającym mi piersi. To będzie beznadziejny semestr, uznałam, zagłębiając się w duszną atmosferę nieprzyjaznej apatii. Bezbarwny i beznadziejny. Myślałam tak, aż wyszłam zza rogu – i wtedy ją zobaczyłam. Stała przed moją klasą.

W pierwszej chwili zauważyłam jej włosy, ciemne, zmierzwione i wełniste, uwolnione spod bezużytecznej opaski, która zsunęła się jej na błyszczące czoło. Rozpinany sweter miała za długi – ręcznie robiony i prany w ręku – porozciągany po ostatnim wyciskaniu, sięgał jej do kolan i był jedynie odrobinę krótszy od szarej spódniczki, jaką wszystkie musiałyśmy nosić. Nie zwróciła na mnie uwagi, gdy ją mijałam, nawet wtedy gdy zakasłałam. Wpatrywała się we własny palec. Obejrzałam się. Patrzyła na skórę opuszka. Ćwiczyła hipnozę, jak wyjaśniła mi później.

*

Trzymałam ostatnie zdjęcie królika przed zdumionymi twarzami reszty klasy.

– …więc w Boże Narodzenie bóg zjawił się w końcu, żeby ze mną zamieszkać – skończyłam triumfalnie.

Umilkłam z szerokim uśmiechem i czekałam na aplauz. Nie doczekałam się jednak. Cisza zaległa w klasie, niespodziewanie mrocznej. Żarówki na suficie na nic się zdały, żółte i bezużyteczne wobec burzowych chmur gromadzących się na zewnątrz. I nagle nowa dziewczyna, Jenny Penny, zaczęła klaskać i pokrzykiwać.

– Cisza! – krzyknęła nauczycielka, panna Grogney, której usta stały się kreską mało świątobliwej nienawiści. Nie wiedziałam, że była wytworem misjonarek, które spędzały całe życie, głosząc chwałę Pana w niegościnnych ostępach Afryki, by później przekonać się jedynie, że muzułmanie byli tam pierwsi.

Zaczęłam iść w kierunku swojej ławki.

– Zostań, gdzie jesteś – powiedziała stanowczym tonem panna Grogney, a ja posłuchałam, czując, jak pęcherz ciśnie mnie coraz bardziej. – Uważasz, że to właściwe nazwać olbrzyma… – zaczęła panna Grogney.

– Właściwie to zwykły królik – Jenny Penny weszła jej w słowo. – Tylko nazywa się olbrzym belgijski…

– Uważasz, że to właściwe nazwać królika bogiem? – mówiła dalej z emfazą panna Grogney.

Wyczułam, że to podstępne pytanie.

– Uważasz, że to właściwe powiedzieć: „Zabrałam boga na smyczy do sklepu”?

– To właśnie zrobiłam – odpowiedziałam.

– Czy wiesz, co oznacza słowo „bluźnierstwo”? – zapytała.

Wyglądałam na zdziwioną. Znowu to słowo. Jenny Penny błyskawicznie wyciągnęła rękę do góry.

– Tak? – zapytała panna Grogney.

– Bluźnierstwo oznacza głupotę – powiedziała Jenny Penny.

– Bluźnierstwo nie oznacza głupoty.

– W takim razie może to chamstwo? – zapytała Jenny Penny.

– Oznacza – powiedziała głośno panna Grogney – obrazę Boga lub czegoś świętego. Słyszysz, Eleanor Maud? Czegoś świętego. W innym kraju mogłabyś zostać za to ukamienowana.

Zadrżałam, wiedząc, kto pierwszy tutaj rzuciłby we mnie kamieniem.

*

Jenny Penny czekała przed bramą szkoły, przeskakując z jednej nogi na drugą, zajęta zabawą we własnym spektakularnym świecie. Był to dziwny świat, i to taki, który zdążył sprowokować okrucieństwo szeptów jeszcze przed końcem ranka, mimo to intrygował mnie i miażdżył moje poczucie normalności z siłą potężnego uderzenia. Patrzyłam, jak zakładała przeźroczysty plastikowy kapturek przeciwdeszczowy na szopę pokręconych włosów otaczających jej twarz. Pomyślałam, że czeka, aż deszcz przestanie padać, ale ona w rzeczywistości czekała na mnie.

– Czekałam na ciebie – oznajmiła.

Spiekłam raka.

– Dzięki za oklaski – powiedziałam.

– To było naprawdę dobre – odparła, ledwo mogąc otworzyć usta z powodu węzła kapturka. – Lepsze niż innych.

Rozłożyłam swoją różową parasolkę.

– Jaka ładna – powiedziała. – Chłopak mojej mamy kupi mi taką. Albo w kropeczki. Jeśli będę grzeczna, rzecz jasna.

Ale mnie parasolki przestały interesować, teraz gdy wypowiedziała to wyjątkowe słowo.

– Dlaczego twoja mama ma chłopaka? – zapytałam.

– Bo nie mam taty. Uciekł, zanim się urodziłam.

– Jejku – powiedziałam.

– Nazywam go wujkiem. Wszystkich chłopaków mamy nazywam wujkami.

– Dlaczego?

– Jest łatwiej. Mama mówi, że ludzie ją osądzają. Wyzywają ją.

– Jak na przykład?

– Dziwka.

– Co to dziwka?

– Kobieta, która ma wielu chłopaków – wyjaśniła, zdejmując kapturek przeciwdeszczowy i wsuwając się pod moją parasolkę. Przesunęłam się, żeby zrobić jej miejsce. Pachniała chipsami.

– Masz ochotę na bazookę? – zapytałam, trzymając gumę do żucia na dłoni.

– Nie – odpowiedziała. – Ostatni raz, kiedy żułam, niemal się zadławiłam. Prawie umarłam, jak twierdzi mama.

– Och! – zawołałam i schowałam gumę z powrotem do kieszeni, żałując, że nie kupiłam czegoś mniej niebezpiecznego.

– Za to naprawdę chciałabym zobaczyć twojego królika – powiedziała Jenny Penny. – Wyprowadzić go na spacer. Albo na poskakanie – dodała, gnąc się wpół ze śmiechu.

– W porządku – odpowiedziałam, patrząc na nią. – Gdzie mieszkasz?

– Na twojej ulicy. Wprowadziliśmy się dwa dni temu. Szybko przypomniałam sobie żółty samochód, o którym wszyscy mówili, bo zjawił się późną nocą, ciągnąc za sobą pokiereszowaną przyczepę.

– Mój brat będzie tu za minutę – oznajmiłam. – Możesz wrócić z nami do domu, jeśli chcesz.

– Dobra – zgodziła się, rozciągając usta w lekkim uśmiechu.

– To lepsze niż iść samej do domu. Jaki jest twój brat?

– Inny – odpowiedziałam, nie mogąc znaleźć bardziej precyzyjnego określenia.

– To dobrze – stwierdziła i ponownie zaczęła przeskakiwać z jednej nogi na drugą.

– Co robisz? – zapytałam.

– Udaję, że chodzę po szkle.

– To zabawne?

– Spróbuj, jeśli chcesz.

– Jasne – powiedziałam i spróbowałam. Dziwne, ale to było zabawne.

Oglądaliśmy Familiadę i krzyczeliśmy „Przytulanka, przytulanka”, gdy rozległ się dzwonek do drzwi. Matka wstała i nie było jej całkiem długo. Straciła większość zgadywanki, spory kawałek, a kiedy wróciła, nawet na nas nie spojrzała, tylko podeszła od razu do ojca i szepnęła mu coś do ucha. Ojciec szybko wstał i powiedział:

– Joe, opiekuj się siostrą. Idziemy do sąsiadów. To nie potrwa długo.

– W porządku – odparł brat. Zaczekał, aż trzasną frontowe drzwi, a potem popatrzył na mnie i rzekł: – Chodźmy.

Wieczór był zimny, prawie mroźny, zbyt chłodny na chodzenie w samych kapciach. Zwinnie przekradliśmy się w cieniu krzaków pod drzwi pana Golana, które na szczęście dla nas nadal były jedynie zatrzaśnięte. Zatrzymałam się przed nimi – minęły trzy miesiące od dnia, gdy ostatni raz przez nie przechodziłam, od kiedy zaczęłam unikać pytań rodziców i jego błagających, wodnistych oczu. Brat wziął mnie za rękę i razem przeszliśmy przez przedpokój, w którym unosił się zapach starych palt i zatęchłego jedzenia. Skierowaliśmy się do kuchni, skąd było słychać przytłumione głosy, wabiące nas jak płomień świecy ćmy.

Brat ścisnął mnie za rękę.

– Wszystko w porządku? – wyszeptał.

Drzwi były szeroko otwarte. Esther siedziała na krześle, moja matka rozmawiała przez telefon. Ojciec stał tyłem do nas. Nikt nie zauważył naszej obecności.

– Naszym zdaniem odebrał sobie życie – usłyszeliśmy, jak mówi matka. – Tak, wszędzie są pigułki. Jestem sąsiadką. Nie, wcześniej rozmawiał pan z jego siostrą. Tak, będziemy tutaj. Oczywiście.

Spojrzałam na brata. Odwrócił się. Ojciec podszedł do okna i właśnie wtedy ponownie zobaczyłam pana Golana. Tym razem jednak leżał na podłodze, nogi miał złączone, jedno ramię proste, a drugie zgięte na piersiach, jakby umarł, ćwicząc tango. Brat usiłował odciągnąć mnie do tyłu, ale mu się wyrwałam i zakradłam bliżej.

– Gdzie jest jego numer? – zapytałam głośno.

Wszyscy się odwrócili i spojrzeli na mnie. Matka odłożyła słuchawkę.

– Idź stąd, Elly – powiedział ojciec, próbując mnie objąć.

– Nie! – krzyknęłam, odpychając go. – Gdzie jest jego numer? Ten na ramieniu? Gdzie on jest?

Esther popatrzyła na moją matkę. Matka się odwróciła. Esther rozłożyła ramiona.

– Chodź do mnie, Elly.

Podeszłam do niej. Stanęłam przed nią. Pachniała słodyczami.

Turecki przysmak, pomyślałam.

– Nigdy nie miał żadnego numeru – powiedziała łagodnie.

– Miał. Widziałam go.

– Nigdy nie miał numeru – powtórzyła cicho. – Rysował sobie na skórze cyfry, zawsze kiedy był smutny.

To w tamtym momencie dowiedziałam się, że cyfry, które wyglądały, jakby zostały narysowane poprzedniego dnia, prawdopodobnie wtedy właśnie powstały.

– Nie rozumiem – powiedziałam.

– Nie ma takiej potrzeby – odezwał się ojciec ze złością.

– A co ze strasznymi obozami? – zapytałam.

Esther położyła dłonie na moich ramionach.

– Och, te obozy były prawdziwe, strach był prawdziwy i nie wolno nam o tym zapomnieć. – Przysunęła mnie do siebie, głos trochę się jej łamał: – Ale Abraham nigdy tam nie był – powiedziała, kręcąc głową. – Nigdy. Miał zaburzenia umysłowe – dodała równie obojętnym tonem, jakby chodziło o nowy kolor włosów. – Przyjechał do tego kraju w tysiąc dziewięćset dwudziestym siódmym roku i wiódł szczęśliwe życie. Ktoś mógłby nawet powiedzieć, że był egoistą. Bardzo dużo podróżował ze swoją muzyką i odniósł ogromny sukces. Kiedy brał tabletki, stawał się znowu moim starym Abe’em. Ale gdy ich nie brał, cóż, zaczynały się problemy, dla niego i dla innych…

– To po co opowiadał mi te wszystkie rzeczy? – spytałam. Łzy płynęły mi po policzkach. – Dlaczego mnie okłamywał?

Miała zamiar coś powiedzieć, ale nagle umilkła i wpatrywała się we mnie. Jestem teraz przekonana, że to, co zobaczyła w moich oczach, co ja widziałam w jej oczach – strach – wynikało z uświadomienia sobie, co mi się przydarzyło. Dlatego wyciągnęłam do niej rękę, do niej, jak po koło ratunkowe.

Odwróciła się.

– Dlaczego cię okłamywał? – powiedziała szybko.

– Z powodu poczucia winy. Czasami życie daje nam zbyt dużo. Nie czujemy się tego warci.

Esther Golan pozwoliła mi utonąć.

Spis treści

- Dedykacja

- Wstęp

- Część pierwsza

- 1968

- Część druga

- 1995

- Podziękowania

- Przypisy