Wydanie elektroniczne

O książce

Wbrew obiegowym opiniom światowe statystyki wskazują jednoznacznie, iż pierwszą przyczyną umieralności kobiet nie jest rak piersi, a choroby serca i układu krążenia. Rak piersi zabija zaledwie i na 26 kobiet, tymczasem choroby serca – co trzecią. Zawały serca i wylewy krwi do mózgu to głównie problem kobiet, nie zaś mężczyzn. Co gorsza, dotykający osób coraz młodszych. Jaka jest zasadnicza przyczyna takiego stanu rzeczy? Przede wszystkim styl życia przedstawicielek płci pięknej wymagający godzenia kariery zawodowej z życiem rodzinnym. Codzienny stres, niewłaściwe odżywianie się, lekceważenie badań kontrolnych, niedostateczna ocena ryzyka zachorowania, spóźniona diagnostyka i wreszcie nieodpowiednie leczenie – składają się na istotę tego problemu.

Poradnik Serce kobiety w przystępny, przejrzysty sposób odpowiada na pytania o kluczowym znaczeniu dla każdej kobiety. Jak rozpoznawać i leczyć choroby serca i układu krążenia? Jaką stosować profilaktykę? Jaki prowadzić styl życia, by zmniejszyć ryzyko zachorowania? Co robić, by ograniczyć skutki choroby? Co jeść, jakie stosować diety? Czego i jakich potraw należy bezwzględnie unikać? Serce kobiety to książka, która powinna znaleźć się w każdym domu.

DANIÈLE HERMANN

Prezes Fundacji d/s Badania Chorób Serca i Układu Krążenia działającej pod egidą Instytutu Francuskiego. Działaczka społeczna. Od wczesnej młodości cierpi na ostrą niewydolność serca; to właśnie skłoniło ją do poświęcenia życia na uczulenie społeczeństwa i środowiska medycznego na tę chorobę. W 2011 zorganizowała program badań klinicznych przy Szpitalu Europejskim im. Georgesa Pompidou w Paryżu, obejmujący schorzenia serca u kobiet.

W tej serii

David Servan-Schreiber

ANTYRAK. NOWY STYL ŻYCIA

ZDROWIEJ! POKONAJ LĘK, STRES I DEPRESJĘ

Danièle Hermann

SERCE KOBIETY

Tytuł oryginału: LE COEUR DES FEMMES

Copyright © Editions Robert Laffont S.A./Versilio, Paris, 2012

All rights reserved

Polish edition © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2013

Polish translation © Joanna Prądzyńska 2013

Redakcja: Elżbieta Kobusińska

Konsultacja kardiologiczna: dr nauk med. Marcin Szulc

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7885-175-2

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- O książce

- O autorze

- W tej serii

- Dedykacja

- Motto

- Przedmowa

- Rozdział 1 SYTUACJA ALARMUJĄCA I NIE DO PRZYJĘCIA

- Skandaliczne liczby

- Brak równości między mężczyznami i kobietami

- Dlaczego kobiety częściej od mężczyzn zapadają na choroby serca?

- Rozdział 2 SERCE KOBIETY I JEGO CHOROBY

- Serce i układ krążenia u kobiety

- Choroby serca i naczyń wieńcowych

- Czynniki ryzyka chorób układu krążenia u kobiety

- Rozdział 3 ZAPOBIEGANIE CHOROBOM UKŁADU KRĄŻENIA I ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW

- Waga informacji

- Waga wczesnego wykrycia skłonności do danej choroby

- Leki

- Styl życia

- Rozdział 4 ODŻYWIANIE SIĘ

- Nauka rozsądnego odżywiania się

- Podział żywności na grupy

- Owoce w łupinie lub owoce i pestki roślin oleistych

- Konkluzja

- ANEKS

- Podziękowania

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Jeanowi-Pierre’owi, mojemu kręgosłupowi

Postanowiłem być szczęśliwy, bo to jest dobre dla zdrowia.

VOLTAIRE

Przedmowa

Tak jak większość kobiet myślałam, że my umieramy przede wszystkim na raka piersi.

Gdy jednak trzy lata temu poznałam statystyki umieralności wskutek chorób serca i układu krążenia, doznałam szoku.

1 kobieta na 3 umiera na skutek chorób serca i układu krążenia, i na 26 na raka piersi.

Własne doświadczenia uczuliły mnie na problemy chorób układu krążenia. W młodym wieku dwukrotnie przeszłam operację na otwartym sercu.

Nie jestem lekarzem, ale całe życie miałam do czynienia z profesorami kardiologii, naukowcami w tej dziedzinie i osobami dotkniętymi chorobami układu krążenia. Moje doświadczenie bardzo szybko wciągnęło mnie w działalność profilaktyczną i tak jak umiałam, zaczęłam działać społecznie.

W roku 1979 stworzyłam grupę pomagającą w badaniach dotyczących profilaktyki chorób serca i układu krążenia, w 2001 powołałam do życia Fundację do spraw Badań Chorób Serca i Układu Krążenia pod egidą Instytutu Francuskiego.

Dwa lata temu dzięki mojej fundacji zorganizowałam pierwszą na świecie kampanię informacyjną dla kobiet uczulającą je na problemy chorób układu krążenia. Informacje zebrane przez nas zostały wykorzystane przez inne fundacje, stowarzyszenia, a nawet przez agencje reklamowe, z czego się bardzo cieszę. Od tego momentu stworzone ponad dziesięć lat temu kampanie informacyjne i prewencyjne dla mężczyzn zaczęły obejmować również kobiety.

Dziś wszystkie statystyki wykazują zgodnie, że choroby serca i układu krążenia są pierwszą przyczyną umieralności kobiet na całym świecie. To jeden z głównych problemów zdrowotnych XXI wieku. Wiemy teraz, że te liczby będą rosnąć^1.

Jeszcze bardziej alarmujący jest fakt, że na choroby te zaczynają zapadać kobiety coraz młodsze. Przeciwnie niż myśleliśmy dotąd, zawał serca i wylew krwi do mózgu nie są patologiami dotyczącymi głównie mężczyzn.

Przyczyną chorób serca i układu krążenia jest przede wszystkim styl życia, który obecnie zmusza kobiety do pogodzenia kariery zawodowej z życiem rodzinnym. Lekceważenie tego ryzyka jest tym bardziej niepokojące, że już zaczyna ono dotyczyć młodych kobiet, których większość pracuje zawodowo. Ich tryb życia jest podobny do takiego, jaki wiodą mężczyźni, a serca i tętnice płacą za to wysoką cenę. Człowiek nie może zapanować nad wszystkim, a zwłaszcza nad czynnikami genetycznymi, dlatego też musimy zacząć myśleć o konkretnej terapii.

To niedopuszczalne, żeby na całym świecie z powodu lekkomyślności i niewiedzy na temat chorób układu krążenia codziennie umierało tak wiele kobiet.

Musimy jak najszybciej zorganizować skuteczny plan przeciwdziałania tej pladze. Kobiety powinny mieć możliwość korzystania z takiej samej strategii prewencyjnej jak mężczyźni.

Należy koniecznie rozwinąć wśród kobiet odpowiednią kampanię informacyjną, zaalarmować i uczulić środowisko lekarskie, żeby umożliwić lepszą diagnostykę i opiekę szpitalną, należy również organizować regularne badania naukowe dotyczące schorzeń serca u kobiet, gdyż one wymagają pod tym względem innej opieki niż mężczyźni.

Skuteczne zapobieganie chorobom serca i badanie przyczyn tych chorób u kobiet to zadanie dla ludzi odpowiedzialnych za politykę ochrony zdrowia. Musimy wszyscy się zmobilizować i uświadomić sobie istniejące niebezpieczeństwo.

Dziś dzięki Fundacji do spraw Badań Chorób Serca i Układu Krążenia działającej przy Instytucie Francuskim ujrzy światło dzienne pierwszy program badań dotyczących tylko serca kobiety. Mam nadzieję, że po nim przyjdą następne i że wkrótce naukowcy będą mogli powiedzieć nam więcej na temat problemów serca i układu krążenia u kobiety.

Obecnie należy jak najszybciej nadrobić opóźnienie w zapobieganiu chorobom układu krążenia i badaniach nad nimi u kobiet.

Rozdział 1

SYTUACJA ALARMUJĄCA I NIE DO PRZYJĘCIA

Muszę wytłumaczyć państwu, co uczuliło mnie tak bardzo na tę trudną sytuację. Gdy opowiem swoją historię, zrozumiecie, że kobiece serce to moje serce. To serce, którym opiekuję się przez całe życie.

Kiedy miałam 7 czy 8 lat, po anginach i przeziębieniach, które powinny minąć bez poważniejszych konsekwencji, pojawiły się komplikacje: reumatyzm stawów, a następnie szmery w sercu. W ścianie tętnicy rozwinęła się infekcja bakteryjna, w jej wyniku powstała opuchlizna, która rosła i zaczęła tamować strumień przepływającej krwi. W wieku 25 lat zachorowałam na niewydolność serca: doszło do zwężenia trzech zastawek, ledwo mogłam oddychać, mój organizm zatrzymywał wodę, pozostawałam na diecie nie tylko bez soli, ale i bez sodu. Byłam całkowicie wyczerpana.

Powiększone serce rozsadzało mi piersi, wypełniało całą klatkę piersiową, zgniatało płuca, zginało plecy, niszczyło wątrobę. Najważniejszy mięsień organizmu, mojego organizmu, niedomagał, pracował nieregularnie, nierytmicznie, skokami. Niewydolne, chore, zranione serce.

I tak to chore serce, metronom mego życia i emocji, stało się przedstawicielem chorego serca wszystkich kobiet.

Oto moje przesłanie: kobiety, uważajcie, bądźcie czujne! Same starajcie się zapobiegać schorzeniom własnego serca, nikt inny, uwierzcie mi, nikt inny nie uczyni tego za was.

Skandaliczne liczby

Powtarzam: choroby serca i układu krążenia są dziś pierwszym powodem umieralności kobiet.

Niewątpliwym tego dowodem są przytłaczające liczby. Nie da się ich podważyć, a trudno je znieść, gdyż są wynikiem naszej własnej ignorancji.

Choroby serca i układu krążenia powodują 31,7% zgonów kobiet, podczas gdy mężczyzn – 26,4%2.

Zjawisko to jest tym bardziej niepokojące, że liczby te wciąż rosną i dotyczą kobiet coraz młodszych. Na choroby serca i układu krążenia umiera 10% kobiet w wieku od 25 do 44 lat.

W 1995 roku 3,7% kobiet, które zmarły z powodu zawału serca, miało mniej niż 50 lat. W 2010 liczba ta wzrosła do 11,6%. W ciągu 15 lat śmiertelność kobiet wskutek zawału podniosła się trzykrotnie.

Jak to wytłumaczyć? Specjaliści i autorytety w dziedzinie ochrony zdrowia nie mogą przecież nie wiedzieć o tej niemal epidemii chorób serca u kobiet. Alarmujące statystyki są publikowane już od lat osiemdziesiątych XX wieku.

W latach 1985-1987 Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) przeprowadziła największe do tej pory badania dotyczące chorób serca u kobiet, zatytułowane MONICA^3. Temat ich brzmiał: Kobiety, choroby serca i krążenia mózgowego, a objęły 38 narodowości z 21 krajów.

Te badania uświadomiły wszystkim fakt, że co roku 8,6 miliona kobiet na świecie umiera wskutek chorób serca i układu krążenia. Szokująca liczba.

W latach 1995-1997 WHO przeprowadziła drugie międzynarodowe badania o tak samo szerokim zasięgu, będące dalszym ciągiem poprzednich, w 21 krajach, tym razem również we Francji.

W 2003 roku Światowy Dzień Serca był poświęcony w dużej części chorobom serca u kobiet.

Wreszcie w latach 2005-2007 przeprowadzono badania MONA LISA^4. Była to trzecia faza monitoringu chorób serca i naczyń wieńcowych, tym razem u mężczyzn i kobiet. Badania te wykazały, że różnica między mężczyznami a kobietami, jeśli chodzi o choroby układu krążenia, zmniejsza się w miarę upływu lat coraz bardziej.

Niestety jednak pośród kobiet na całym świecie, w Europie i Francji wiedza ta odbiła się niewielkim echem.

Jakie bowiem środki przedsięwzięła służba zdrowia, aby informować o zapobieganiu chorobom układu krążenia i aby te informacje były dostępne dla wszystkich? Gdzie w środkach masowego przekazu mamy kampanie uwrażliwiające na ryzyko wystąpienia choroby serca, takie, jakie zorganizowano w przypadku AIDS lub nowotworów?

W środowisku kardiologicznym, mimo że problem znany jest od dawna, do dziś trwają dyskusje, w jakim stopniu publiczna służba zdrowia ma pokryć koszty badań profilaktycznych dla kobiet. Czy jest to lekceważenie ze strony środowiska lekarskiego? A może kardiolodzy są antyfeministami? Te myśli i oskarżenia wciąż się pojawiają.

Już w 2005 roku autorzy „European Heart Journal” twierdzili, że podczas gdy choroby serca i układu krążenia są w większym stopniu niż u mężczyzn główną przyczyną śmiertelności kobiet w Europie, ma się wciąż wrażenie, że kobiety są uważane za małą podgrupę w populacji dotkniętej chorobami serca i układu krążenia.

We Francji w ciągu ostatnich dziesięciu lat śmiertelność kobiet wskutek chorób układu krążenia wciąż wzrastała w każdej grupie wiekowej:

– w 2001 roku umierała wskutek tych chorób i kobieta na 3;

– dziś co druga kobieta po przejściu menopauzy umiera wskutek chorób serca.

Choroby układu krążenia są wciąż pierwszą przyczyną śmiertelności kobiet po 55. roku życia, przed wszystkimi nowotworami.

Przyczyny śmiertelności kobiet w Europie^5:

– 57%: choroby serca i układu krążenia;

– 16%: nowotwory.

Tak więc zawał serca i udar mózgu są teraz na pierwszym miejscu, jeśli chodzi o śmiertelność kobiet, i powodują pośród nich dwa razy więcej zgonów niż wszystkie rodzaje nowotworów.

Tymczasem, jak zwróciła na to uwagę w 2007 roku doktor Catherine Le Gales-Camus, wicedyrektor francuskiego oddziału WHO: Większość kobiet boi się zachorować na raka, zwłaszcza na raka piersi, i nie stara się w żaden sposób zapobiec schorzeniom serca, którym można przeciwdziałać.

Jeszcze raz podkreślmy, że tę dramatyczną sytuację można zmienić.

Na przykład 4 lutego 2008 roku Kanadyjska Fundacja do spraw Chorób Serca zorganizowała ogólnonarodową kampanię adresowaną do kobiet, niezależnie od wieku i pochodzenia, uwrażliwiającą na fakt, że zawał, miażdżyca i udar są w ich grupie pierwszą przyczyną zgonów. Od tego czasu kampania ta powtarzana j est corocznie i liczba Kanadyjek zmarłych z powodu chorób serca i układu krążenia zdecydowanie zmalała^6.

Dzięki rozprzestrzenianiu się informacji zapobieganie chorobom serca staje się skuteczniejsze i kobiety są lepiej leczone. Naprawdę jest się z czego cieszyć.

Brak równości między mężczyznami i kobietami

Choroby serca i układu krążenia stały się jednym z ważniejszych problemów zdrowotnych XXI wieku. Jeśli we Francji i na świecie nie zaradzi się temu jak najszybciej, dramatyczne statystyki będą tylko rosnąć.

Osiągnięcia w dziedzinie medycyny zmniejszyły śmiertelność z powodu tych chorób u mężczyzn. Niestety, nie u kobiet. Z wielu badań wynika, że w tej dziedzinie wciąż istnieją bardzo duże różnice między mężczyznami a kobietami.

Poza tym należy podkreślić, że kobiety z takimi samymi objawami choroby naczyń wieńcowych jak mężczyźni są dwa razy częściej niż oni ofiarami ostrych zespołów wieńcowych, których rezultatem jest często zawał.

Lekarz, który natychmiast uczuliłby na to zagrożenie mężczyznę, rzadko ostrzega przed nim kobietę.

Tak więc kobiety skarżące się na ból w klatce piersiowej mają:

– 20% mniej szans niż mężczyźni na to, że zostanie im zaproponowana wizyta u kardiologa i test wysiłkowy (elektrokardiograficzna próba wysiłkowa);

– 40% mniej szans na to, że zostanie im przepisana angiografia tętnic wieńcowych (badanie pozwalające obejrzeć stan tętnic wieńcowych po podaniu do nich kontrastu)7.

Podczas obrad dorocznej konferencji American College of Cardiology w Atlancie 17 marca 2010 roku stało się jasne, że kobiety nie mają dostępu do badań i terapii, z jakich korzystają mężczyźni. Konferencja wykazała na przykład, że trzy tysiące kobiet, które znalazły się w szpitalu po zawale serca, nie zostały poddane niezbędnej do obserwacji naczyń krwionośnych koronografii ani angioplastyce, popularnej technice rozszerzania zwężonej tętnicy wieńcowej, w tym samym stopniu co mężczyźni.

Tymczasem profesor Schiele, szef oddziału kardiologii uniwersyteckiego szpitala w Besancon, twierdzi: Nie ma jasnej odpowiedzi na to, dlaczego wobec kobiet rzadziej stosuje się badania inwazyjne. Można tylko przypuszczać. Możliwe, że kardiolodzy boją się niepowodzenia takich badań z powodu tego, że naczynia krwionośne kobiet są węższe i biegną bardziej zygzakowato. Istotny też jest fakt, że u kobiet występuje więcej komplikacji w związku z koronografią i że krwawienie jest bardziej intensywne.

Profesor Schiele dodaje, że ciągły postęp w dziedzinie angioplastyki pozwala liczyć na zmiany w podejściu do badań wykonywanych u kobiet: Dziś istnieje technika aktywnych stentów, która pozwala dostać się do bardzo wąskich tętnic. (…) Należy ulepszyć sposób wykonywania badań inwazyjnych, żeby móc częściej wykonywać je u kobiet i w ten sposób zmniejszyć ich śmiertelność…

To właśnie niedostateczna ocena ryzyka zapadania kobiet na choroby serca i naczyń wieńcowych jest podstawową przyczyną zbyt późnej diagnostyki. Jeśli nieczęsto wykonuje się u kobiet test wysiłkowy, to nie dlatego, że są one mniej skłonne do podjęcia maksymalnego wysiłku, ale dlatego, że lekarze po prostu go kobietom nie zlecają.

Kobiety nie są zresztą wystarczająco poinformowane o konieczności tego badania, gdy tymczasem doskonale sprawdza się skuteczność kampanii informacyjnej w prewencji raka piersi, czyli zalecanie mammografu.

W przypadku kobiet gorsze rezultaty daje również badanie scyntygraficzne mięśnia sercowego. Wydaje się, że to z powodu piersi. Dawno już powinno się rozwiązać ten problem.

Mimo że technika w dziedzinie badań i leczenia chorób serca i układu krążenia wciąż idzie naprzód, choroby te zabijają corocznie 4 miliony Europejczyków, w tym 55% kobiet.

Moglibyśmy zmniejszyć śmiertelność pacjentek, gdybyśmy systematycznie stosowali bardziej ofensywne metody badań i leczenia, wyjaśnia profesor Schiele.

Niesłuszne jest założenie, że choroby serca i naczyń wieńcowych są przede wszystkim chorobami mężczyzn, tak jakby kobiety nie miały serc.

Jednak nie należy tracić nadziei i być może trzeba zaczekać cierpliwie jeszcze kilka lat, żeby schorzenia serca u kobiet zostały naprawdę potraktowane poważnie. Dziś na studiach medycznych kardiologię wybiera więcej kobiet niż mężczyzn i to one z pewnością będą miały na względzie fakt, że kobiecy mięsień sercowy i tętnice wieńcowe są nieco inne niż u mężczyzn.

Prawdopodobnie również przyszłym lekarkom łatwiej przyjdzie zdobycie tytułu profesorskiego niż dzisiaj.

Różnice w diagnostyce i w leczeniu

Za ten stan rzeczy przede wszystkim odpowiedzialni są lekarze pierwszego kontaktu, czyli interniści, którzy nie zawsze doceniają wagę pierwszych objawów choroby. Dzieje się tak dlatego, że po pierwsze w przypadku kobiety mogą one być nietypowe i różne od klasycznego bólu w klatce piersiowej odczuwanego przez mężczyzn, a po drugie, ponieważ te patologie w świadomości społecznej zalicza się do patologii męskich, niewielu lekarzy jest wyczulonych na rozpoznanie problemów sercowych u kobiet. Skutki tego są opłakane, gdyż najważniejszy element w zapobieganiu chorobom serca to właściwa ocena ryzyka.

Dlatego też kobiety i mężczyźni podlegający temu samemu ryzyku choroby serca zostaną ocenieni w różny sposób. Kobietom lekarze będą zalecać inne leczenie niż mężczyznom, nakłaniać je do schudnięcia i odpoczynku, przepisywać raczej leki uspokajające niż rozrzedzającą krew aspirynę.

Trzeba wiedzieć, że kobieta częściej niż mężczyzna zostanie zaliczona do grupy „mniejszego ryzyka”. Zrobią to nie tylko interniści, ale również ginekolodzy i kardiolodzy. Co do młodych kobiet, lekarze z góry zakładają, że wiek chroni je przed jakimkolwiek ryzykiem choroby serca, mimo że wcale tak nie jest.

Choroby układu krążenia diagnozuje się u kobiet zbyt późno, a kiedy wreszcie diagnoza zapada, wcale nie jest pewne, tak jak byłoby to w przypadku mężczyzn, że zostanie im zalecone właściwe leczenie. Proponowane terapie są niewystarczające, jeśli schorzenie kobiety ma charakter przewlekły, a nie najlepsze z możliwych w ostrej fazie choroby^8.

Słuszne więc jest twierdzenie, że wobec takich samych czynników ryzyka kobiety są pokrzywdzone, gdyż zwykle bywają zbyt późno diagnozowane i niewłaściwie leczone.

Amerykańskie badania Women and Ischemic Heart Disease (Kobiety i choroba niedokrwienna serca), zrealizowane w październiku 2009 roku i opublikowane przez American College of Cardiology, jasno wykazuje różnice między kobietami a mężczyznami w zapadalności na choroby serca, w symptomach i w patofizjologii tych chorób.

Powodami pomyłek i późnych diagnoz u kobiet są z pewnością różne czynniki ryzyka i atypowe objawy. Zbyt późno wdraża się terapię, zbyt późno kobieta trafia do szpitala, przy czym nie od razu, jeśli w ogóle, kieruje się ją na badania i na specjalistyczną terapię, na przykład na angioplastykę.

Możliwość współistnienia dwóch lub więcej procesów chorobowych obok głównej choroby nie jest wystarczającym powodem, żeby lekceważyć konkretne objawy choroby wieńcowej u kobiet. Nierozpoczęcie leczenia w ostrej fazie choroby może być w części powodem nadmiernej śmiertelności kobiet.

Jedna czwarta zgonów kobiet jest spowodowana zbyt rzadkim stosowaniem metod rewaskularyzacji^9. Rewaskularyzacja jest interwencją chirurgiczną polegającą na przywróceniu cyrkulacji krwi w danym organie lub w części organizmu, w którym dopływ krwi został przerwany częściowo lub całkowicie. Poza tym pacjentki mające ponad 75 lat albo pochodzące z niezamożnych rodzin, jak również należące do mniejszości etnicznych mają nikłe szanse na skorzystanie z zabiegu rewaskularyzacji.

Różnice w leczeniu farmakologicznym

Przyszedł czas zastanowić się nad dokładniejszą analizą i specyficznymi metodami leczenia kobiet, u których objawy schorzeń serca nie są tak typowe i znane lekarzom jak symptomy tych chorób u mężczyzn. W rezultacie lekarz może przeoczyć zaczątki poważnej choroby u pacjentki.

Dawki w większości leków przeciw chorobom układu krążenia zostały ustalone dla mężczyzn, co nie znaczy, że są one właściwe dla kobiet. Bardzo długo nie zwracano uwagi na różnice w tym względzie między kobietami a mężczyznami, co jest poważnym błędem, więc czas już, żeby się do tego błędu przyznać.

Efekty działania często przepisywanych leków, takich jak: aspiryna, heparyna, beta-blokery, statyny itp., nie są identyczne u kobiet i mężczyzn.

Jednak działanie aspiryny nie jest takie samo w przypadku mężczyzny i kobiety. Kiedy przepisuje się aspirynę kobiecie jako lek przeciwzawałowy, przeważnie nie daje to żadnego efektu, podczas gdy u mężczyzn aspiryna znacznie zmniejsza ryzyko zawału mięśnia sercowego.

Natomiast u kobiety aspiryna zapobiega bardziej niż u mężczyzn udarowi mózgu.

Można z tego wywnioskować, że badania, które przeprowadzono w przypadku mężczyzn, powinny być również przeprowadzone u kobiet. Tymczasem do chwili obecnej nie miało to miejsca.

Kolejna różnica: u kobiety zawał częściej niż u mężczyzny kończy się śmiercią

Według raportu Kanadyjskiego Instytutu Informacji o Zdrowiu kobiety są bardziej niż mężczyźni narażone na to, że po pierwszym zawale nastąpi drugi, i ryzyko śmierci w szpitalu w ciągu trzydziestu dni od przyjęcia jest u kobiet 0 16% większe niż u mężczyzn^10.

Procent zgonów kobiet od chwili znalezienia się w szpitalu jest również większy niż w przypadku mężczyzn. Objawy choroby serca zaobserwowane u kobiet trwają dłużej i wymagają częściej leczenia szpitalnego. I w końcu kobiety są statystycznie bardziej narażone na zawał niż mężczyźni, gdyż częściej cierpią na cukrzycę, otyłość, wysoką zawartość cholesterolu we krwi, poza tym coraz więcej palą^11.

Jeszcze bardziej niepokojący jest fakt, że u kobiet drugi zawał następujący rok po pierwszym jest dwa razy częściej śmiertelny niż u mężczyzn.

Rejestr GRACE^12 porównuje przypadki ostrych zawałów, sposób leczenia i opiekę lekarską przez miesiąc po zgłoszeniu choroby u mężczyzn i u kobiet.

To międzynarodowe badanie prowadzone w latach 1999-2006 w 113 szpitalach w 14 krajach, w tym we Francji, dotyczyło 26 750 pacjentów, w tym 7738 kobiet.

Jego wynik wykazał jasno wiele zasadniczych różnic między ostrym zawałem serca u kobiet i u mężczyzn:

– w chwili ostrego zawału średnio kobiety są starsze

– mają 69 lat (badano grupę od 58 do 76 lat) niż mężczyźni – 62 lata (badano grupę od 53 do 71 lat);

– u kobiet częściej niż u mężczyzn występują symptomy nietypowe, np. nudności u 32% (u 23% mężczyzn), bóle szczękowe u 10% (u 4% mężczyzn);

– u kobiet częściej występują równolegle inne schorzenia: nadciśnienie tętnicze (u 70%, podczas gdy u 50% mężczyzn) i cukrzyca (u 29%, u 22% mężczyzn);

– u kobiet dwukrotnie częściej koronarografia nie wykazuje uszkodzeń tętnic, a jeśli nawet wykazuje, to nieduże (u 12% wobec 6% u mężczyzn);

– gdy weźmie się pod uwagę wiek i stopień uszkodzenia tętnic, rokowania są gorsze dla kobiet (4,5% kobiet umiera w szpitalu, a tylko 2,5% mężczyzn);

– u kobiet rzadziej występuje tak typowy u mężczyzn ból w klatce piersiowej (u 92%, u 94% mężczyzn);

– w przypadku podobnych uszkodzeń naczyń wieńcowych kobiety rzadziej korzystają z technik rozszerzających naczynia krwionośne (65%, 68% mężczyźni);

– rzadziej przepisuje się lekarstwa kobietom niż mężczyznom, oprócz aspiryny, (statyny: 62% mężczyzn, 60% kobiet, IKA (inhibitory konwertazy angiotensyny): 57% kobiet, 62% mężczyzn, beta-blokery: 80% kobiet, 84% mężczyzn).

Różnice w badaniach naukowych

Medycyna wspierana jest przez badania naukowe. Badacze w laboratoriach w rezultacie wytężonej pracy osiągnęli niezwykle wysoki poziom wiedzy w dziedzinie chorób serca i układu krążenia. Postęp w medycynie dokonuje się w imponującym tempie. Powinniśmy bardziej to doceniać.

Nie zapominam, że gdybym urodziła się 50 lat wcześniej i na drugim końcu świata, dziś nie byłoby mnie pomiędzy żywymi. Przez dwa lata czułam, jak życie ze mnie ucieka, a po operacji wróciło do mnie w niecały miesiąc. Przybiegło do mnie. Czekało tylko na to, żeby otworzyć mu drzwi, dać możliwość powrotu.

Nie mogłam się nadziwić temu, jak nagle zagarnęło moje słabe ciało niby triumfujący zwycięzca. To był rezultat pracy mężczyzn i kobiet w białych fartuchach, pracy naukowców w laboratoriach. Wiele razy zawdzięczałam życie ich osiągnięciom.

Czy może być wspanialsze doświadczenie niż widzieć i czuć we własnym ciele cud życia, które wraca pędem, tam gdzie podnosiła już swoją kosę śmierć?

Urodziłam się w dobrym miejscu naszej planety, w dobrym momencie. Miałam szczęście.

Chirurg przebudował moje serce, zastąpił dwie zastawki ksenoprzeszczepami, które sam opracował i które nosiły jego nazwisko, i umieścił pierścień na trzeciej zastawce. Druga operacja była raczej zabiegiem i miała miejsce 10 lat później, kiedy poprzednie ksenoprzeszczepy się zużyły. Zastąpiono je sztucznymi zastawkami, które zostały mi wszczepione, żeby uniknąć długiej operacji. Wciąż myślę o talencie tego chirurga, wręcz o jego geniuszu, i o tej cudownej rzeczy, jaką są badania naukowe.

Medycyna dzisiejsza to wczorajsze badania, a badania dzisiejsze będą medycyną jutra.

Ale jest jeszcze mnóstwo do zrobienia, zwłaszcza jeśli chodzi o kobiety.

Tymczasem to beznadziejne założenie, że choroby serca i układu krążenia są przede wszystkim schorzeniami mężczyzn, spowodowało i nadal powoduje, że zapomina się o chorych sercach kobiet, o tym, że nie ma przemysłu medycznego ukierunkowanego na ich potrzeby, że brakuje badaczy, a instytucje nie pamiętają o zdrowiu kobiet i poświęcają miliardy na badania chorób serca mężczyzn.

Wszystko to dzieje się w sytuacji, gdy corocznie na świecie umiera na choroby układu krążenia znacznie więcej kobiet niż mężczyzn.

Podczas kongresu Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego w Sztokholmie w 2005 roku, na którym zebrało się ponad 35 000 kardiologów z całego świata, eksperci podkreślili różnice między kobietami a mężczyznami, zarówno jeśli chodzi o diagnostykę, jak i leczenie oraz badania naukowe.

Gdy dokonano badań mężczyzn dotkniętych chorobami serca, opracowano mnóstwo różnych testów i sposobów leczenia. Okazało się, że kiedy tym badaniom poddano kobiety, na niektórych testach nie można było polegać, a sposoby leczenia również okazały się mniej skuteczne, gdyż nie pasowały do kobiet.

Kobiety dojrzałe i młode często nie są brane pod uwagę w badaniach klinicznych, mimo że wiadomo, że ich masa mięśniowa i hormony liczą się w fizjologii, a ich reakcja fizjologiczna na badania jest odmienna od reakcji mężczyzn.

Inaczej też reagują kobiety na czynniki toksyczne, takie jak na przykład nikotyna, alkohol, tłusta żywność czy cukier.

Tymczasem w badaniach naukowych nigdy nie brano pod uwagę różnic fizycznych między płciami. Nigdy się o to nie troszczono. Brano za wzorzec organizm mężczyzny. Tak jakby kobieta nie istniała.

A gdyby było odwrotnie? Gdyby badania naukowe przeprowadzano tylko na kobietach, a rezultaty wykorzystywano by w leczeniu mężczyzn, co by oni pomyśleli?

Właśnie to się dzieje w stosunku do kobiet. Jakiej reakcji można po nich oczekiwać?

Nie do przyjęcia jest, że rezultaty badań na mężczyznach wykorzystuje się do terapii kobiet. W przypadku zdrowia oznacza to, że lekarze lekceważą połowę mieszkańców całego świata. To tak, jakby ograniczyć specyficzne problemy medyczne kobiety do ginekologii, zapominając o tym, że w jej organizmie oprócz organów rozrodczych istniejąjeszcze inne organy ludzkie.

Jedną z ważnych różnic między sercem kobiety a mężczyzny pozostaje fakt, że serce kobiety jest zazwyczaj mniejsze, a naczynia wieńcowe mają mniejszą średnicę. W związku z tym są bardziej podatne na wszelkie zatory, a leczenie oraz interwencje chirurgiczne są trudniejsze.

Czy to możliwe, że środowisko lekarskie nie bierze tego pod uwagę? Przecież wystarczająco udokumentowano różnice między kobietą a mężczyzną w chorobach krążenia mózgowego i niewydolności serca.

Pomiędzy wymienionymi wcześniej różnicami najważniejsze to:

– mały rozmiar tętnic u kobiety;

– często występująca dysfunkcja komórek śródbłonka (przez śródbłonek rozumiem tutaj tkankę wewnętrznej strony naczyń krwionośnych);

– inne objawy kliniczne i reakcje na leki, czy też inaczej oceniane ryzyko zawału serca u mężczyzn i u kobiet.

Należy podkreślić również problem niedostatecznej obecności kobiet w badaniach naukowych dotyczących chorób układu krążenia, ponieważ w tej dziedzinie o kobietach się po prostu zapomina.

Tak wyjaśnia to profesor Derumeaux ze szpitala kardiologicznego Louis-Pradel w Lyonie: Mimo zwiększenia liczby i proporcji kobiet w badaniach klinicznych jest ich wciąż zbyt mało, zwłaszcza przy opracowywaniu terapii mających na celu obniżenie poziomu cholesterolu, leczenia choroby wieńcowej oraz niewydolności serca. Zbyt mała liczba kobiet w badaniach klinicznych może mieć wpływ na błędną ocenę badań w podgrupach. (…) Brak wystarczającej liczby kobiet w badaniach klinicznych stanowi problem przy opracowywaniu konkretnych terapii inwazyjnych dla kobiet, takich jak plastyka naczyń krwionośnych czy zakładanie stentów.

Podobnie dzieje się w przypadku lekarstw: próby kliniczne na dużej liczbie ochotników pozwalają ocenić ich skuteczność i nieszkodliwość, zanim się je wprowadzi na rynek. Tymczasem dziś wciąż większość tych badań odbywa się na mężczyznach. Ten „seksizm” przynosi w konsekwencji to, że pozytywne lub negatywne oddziaływanie poszczególnych lekarstw jest mniej znane u kobiet.

Wielu ekspertów z Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego zwróciło na to ostatnio uwagę, gdy podkreślono konieczność przeprowadzenia badań klinicznych w grupach proporcjonalnie dobranych pod względem płci.

Liczba i proporcja kobiet biorących udział w takich badaniach powoli się zwiększa. Jednak wciąż są niedostatecznie reprezentowane: ich odsetek nie przekracza 30.

A tymczasem będę wciąż powtarzać, że choroby serca i naczyń wieńcowych są pierwszym powodem śmiertelności u kobiet: 54% zgonów w Europie to zgony kobiet wskutek tych chorób^13.

Zbyt długo w prewencji medycznej brano pod uwagę jedynie strefę bikini: piersi, pochwę i jajniki.

Czyżby badania medyczne odnosiły się w przypadku kobiety jedynie do ginekologii?

A może badaczami są przede wszystkim mężczyźni i dlatego zajmują się głównie tym, co ich dotyczy?

Badania chorób serca i naczyń wieńcowych powinny zostać ukierunkowane także na kobiety. Należy jak najszybciej opracować różne programy badań schorzeń serca u kobiet, gdyż mogą one wymagać specyficznej prewencji.

Dlaczego kobiety częściej od mężczyzn zapadają na choroby serca?

Od zawsze uważano za normalne, że badania nowych sposobów opieki i leczenia są bardziej skierowane na mężczyzn niż na kobiety. Tymczasem jeśli nie ma podstawowych i klinicznych badań wśród kobiet, to przecież nie dlatego, że kobiety nie chcą w nich uczestniczyć.

Wyszczególnienie różnic między mężczyznami i kobietami to tylko pierwszy etap. Teraz należałoby przejść do następnego, czyli porównania kobiet między sobą. Tak jak to robi się z mężczyznami.

To oznacza badanie kobiet chorych na serce i porównanie ich z tymi, które mają serca zdrowe, a także znalezienie powodów, dlaczego jedna kobieta choruje, a druga nie, odkrycie różnic między nimi, poznanie czynników ryzyka zapadalności kobiet na choroby układu krwionośnego. Trzeba zorganizować odpowiednie grupy i przygotować programy badań. Dopiero wtedy będziemy mogli poznać powody wysokiej śmiertelności kobiet w chorobach serca.

Choroby serca i układu krążenia u kobiet na świecie

Ogromny postęp medycyny w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat nie zmienił nic w dziedzinie stanu zdrowia serca i układu krążenia u kobiet. Niestety, ta płeć nie zawsze znajduje odpowiedź na swoje specyficzne potrzeby. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wszędzie na świecie stan zdrowia kobiet jest gorszy niż mężczyzn^14.

Choroby układu krążenia, które przez długi czas były uważane za specyficzne zwłaszcza dla grup ludzi bogatych i głównie mężczyzn, nasilają się we wszystkich krajach, a w sposób niepokojący zwłaszcza w krajach rozwijających się.

Jeśli się temu nie zapobiegnie, choroby serca mogą stać się pierwszą przyczyną zgonów i zdetronizują znajdujące się na razie na pierwszym miejscu choroby zakaźne: malarię i AIDS, jak to już się stało w Indiach, Chinach i Ameryce Łacińskiej.

Mogliśmy oczekiwać, że przy obecnym rozwoju społecznym i ekonomicznym na świecie populacja kobiet będzie zdrowsza. Tymczasem wcale tak nie jest. Nawet jeśli kobiety żyją dłużej niż kiedyś (wciąż średnio dłużej o sześć do ośmiu lat od mężczyzn), stan ich zdrowia pozostawia wiele do życzenia, podobnie jak opieka lekarska, do której powinny mieć dostęp.

Na całym świecie przyczynami chorób serca i udarów mózgu są zawsze te same czynniki ryzyka: papierosy, cholesterol, otyłość, cukrzyca i siedzący tryb życia.

Wszystkie społeczeństwa są więc w ten sam sposób odpowiedzialne za te przewlekłe choroby i ich koszty. To problem ogólnoświatowy. Tytoń i zbyt tłuste, niedobre odżywianie się są dwiema głównymi przyczynami chorób serca i naczyń wieńcowych na wszystkich kontynentach. Można więc stwierdzić, że globalizacja dotyczy również zawału serca i udarów mózgu u kobiet.

Być może ta sytuacja to jakby naturalna druga strona medalu w sytuacji ogólnego wzrostu poziomu życia. Kraje, które z rolniczych zmieniły się w przemysłowe, błyskawicznie odnotowały alarmujący wzrost zapadalności swoich obywateli na choroby serca i układu krążenia.

Prewencja jest możliwa, ale zwłaszcza w krajach rozwijających się nikt nie wie ojej istnieniu. Bardzo użyteczne byłoby informowanie społeczeństw o powadze sytuacji, ponieważ najczęściej to kobiety w tych krajach nie zdają sobie sprawy ze zniszczeń, których mogą dokonać papierosy, brak ruchu i otyłość. Jeśli zaś nawet kobiety te mają dostęp do opieki lekarskiej, przeważnie zostają źle zdiagnozowane. Objawy chorób serca i układu krążenia u kobiet są mało znane, więc kiedy kobieta skarży się na zadyszkę i bóle, lekarz nie zawsze skieruje ją na elektrokardiogram.

Światowa Organizacja Zdrowia ocenia, że w 2030 roku około 23,6 miliona ludzi na świecie, a wśród nich coraz więcej kobiet, umrze na choroby serca i układu krażenia.

A przecież istnieją sposoby walki z tą epidemią. W zapobieganiu chorobom serca na całym świecie można korzystać z tych samych osiągnięć w dziedzinie medycznej. Dlatego należy działać bez ociągania się.

Śmiertelność na skutek zawału serca (na 100 000 kobiet)15

Kraj

Liczba kobiet

Rosja

524

Węgry

275

Finlandia

170

Szwecja

170

Irlandia

137

Wielka Brytania

110

Niemcy

110

Belgia

94

Grecja

90

Szwajcaria

88

Hiszpania

66

Francja

50

Trudne życie współczesnej kobiety

Można się również zastanawiać nad tym, dlaczego od ponad dwudziestu lat corocznie rejestruje się więcej zgonów spowodowanych chorobami serca i naczyń wieńcowych u kobiet w porównaniu z mężczyznami.

Nie może to przecież wynikać wyłącznie z tego, że kobiety obecnie żyją dłużej niż kiedyś.

Wiadomo już, że okres przekwitania zwiększa ryzyko zachorowania na choroby serca i naczyń wieńcowych i że wymaga to skutecznej strategii prewencyjnej, ale dziś choroba wieńcowa występuje u coraz młodszych kobiet.

A młode kobiety myślą, że przynajmniej do czasu menopauzy hormony chronią je przed tymi chorobami. Nie wiedzą, że ochronna moc estrogenów jest ograniczona i nie może być skuteczną przeciwwagą dla klasycznych nośników ryzyka, jakimi są: nikotyna (zwłaszcza w przypadku połączenia palenia papierosów z zażywaniem pigułki antykoncepcyjnej), stres, cukrzyca, nadmiar cholesterolu i trójglicerydów, nadużywanie alkoholu, nadciśnienie tętnicze, nadwaga i otyłość, siedzący tryb życia i nadmierna aktywność.

Postęp chorób serca i układu krążenia u kobiet oraz ich śmiertelność w krajach uprzemysłowionych i rozwijających się można tłumaczyć również wzrostem nowych czynników ryzyka związanych z trybem życia, ze sposobem odżywiania się i ze zbyt dużą lub zbyt małą aktywnością fizyczną kobiet.

Według Światowej Organizacji Zdrowia niewielkie zmniejszenie tych wszystkich czynników, czyli poziomu cholesterolu w organizmie, palenia papierosów, nadciśnienia tętniczego oraz otyłości, zmniejszyłoby zapadalność na te choroby o 50%.

Zbyt wiele kobiet jest przepracowanych

Współczesne społeczeństwa wymagają od kobiet coraz więcej, a one nie mają wyboru i odgrywają wiele ról naraz. Życie jest ciężkie. Pisma kobiece, dzienniki, telewizja i wszechobecne reklamy bez przerwy bombardują wizerunkami kobiet ideałów, którym powodzi się doskonale w życiu prywatnym, rodzinnym i zawodowym, i wszystkie kobiety starają się za wszelką cenę identyfikować z tymi wizerunkami.

Wymagania narzucane przez media są wysokie: kobieta musi być doskonałą gospodynią domową i matką, wieczorem superkochanką, a w pracy superwoman.

Ta wspaniała kobieta o niezliczonych talentach, żyjąca życiem wielu kobiet, odnosząca ciągłe sukcesy, ta coraz młodsza superwoman, która pali, z braku czasu bardzo źle się odżywia i pije, ta kobieta jest o wiele bardziej zestresowana od mężczyzny, zażywa znacznie więcej lekarstw niż on, połyka więcej tabletek na uspokojenie i według statystyk częściej od mężczyzny popełnia samobójstwo.

I, co należy podkreślić, im więcej kobiety mają dyplomów, tym częściej piastują odpowiedzialne stanowiska i tym trudniej jest się im zrelaksować.

Psychiatra Fatma Bouvet de la Maisonneuve, autorka książki Les femmes face a l’alcool (Kobiety a alkohol)16 wyjaśnia, że 37% kobiet (wobec tylko 26% mężczyzn) skarży się na cierpienie w pracy. Często kobiety są ofiarami molestowania seksualnego i starają się ukryć swoje kobiece atuty (…). Pracownice, którym się powiodło zawodowo, odczuwają stres z powodu zajmowania stanowiska, na które nie zasługują i które objęły bezprawnie, co pcha je do ciągłego podnoszenia sobie poprzeczki. Syndrom wypalenia zawodowego dotyka 3 kobiety na 2 mężczyzn i próby samobójstwa są u kobiet 2 razy częstsze.

I jeszcze: Niektóre kobiety nie zdają sobie sprawy, że są nieżywe ze zmęczenia. Są przekonane, że złe samopoczucie jest czymś banalnym. Zmęczenie, drażliwość, napady złości to prawdziwe symptomy chorobowe. Kobiety aktywne zawodowo, na wysokich stanowiskach są bardzo wymagające wobec siebie i najmniejszy błąd jest źródłem ich wyrzutów sumienia.

Kobiety powinny traktować poważnie objawy wyczerpania, stresu, przemęczenia i regularnie odwiedzać lekarza, aby zapobiec zawałowi, póki jeszcze czas.

Rozdział 2

SERCE KOBIETY I JEGO CHOROBY

Byłam operowana dwa razy na otwartym sercu przez profesora Alaina Carpentiera^17 z powodu ciężkiej niewydolności serca. Ale właściwie od dzieciństwa miałam kłopoty ze zdrowiem. Lista moich chorób jest długa, spróbuję wymienić choć kilka z nich: zapalenie płuc, zakrzep w płucach, komplikacje chorobowe, na skutek których usunięto mi macicę, rak żołądka, porażenie nerwu twarzowego, rak piersi…

Widzę jeszcze dziś pochylonych nade mną lekarzy, zawsze zdziwionych, że jeszcze w ogóle żyję. Często mówili, że to cud. Nie lubię tego słowa, gdyż uważam, że życie jest zadziwiające i pełne niespodzianek, a medycyna i badania kliniczne powinny być całkowicie jemu podporządkowane.

Mimo więc że nie jestem lekarzem, życie zbliżyło mnie nie tylko do świata specjalistów kardiologów, ale również do innych dyscyplin lekarskich.

Od początku byłam zafascynowana, prawdopodobnie podświadomie, żeby przeżyć, wszystkimi medycynami świata: chińską, tybetańską, szamanizmem, ajurwedą indyjską, medycyną czarowników afrykańskich, medycyną religijną, magiczną, antyczną, holistyczną. Interesowały mnie wszystkie medycyny, które łączą wnętrze człowieka z warunkami jego bytowania, jednostkę ludzką ze zbiorowością społeczną, mikrokosmos z makrokosmosem.

Po mojej pierwszej operacji chciałam rozpocząć studia medyczne, ale gdy oznajmiłam o swoim zamiarze profesorowi Carpentierowi, powiedział mi, że nie powinnam się na to decydować, gdyż studia medyczne są dla mnie zbyt długie i wyczerpujące.

Obecnie dzięki mojej fundacji zainteresowałam się bliżej tym, co robią profesorowie medycyny i naukowcy. Współpracuję z nimi bardzo ściśle, ponieważ co roku moja fundacja przydziela nagrodę dla najlepszego naukowca w danej dziedzinie medycyny.

Moje zainteresowania medycyną nie ograniczają się do teorii, gdyż wskutek ciągłego zapadania na zdrowiu mam do niej podejście bardzo osobiste, praktyczne. Zdarza się, że moje zdanie potrafi zainteresować profesjonalistów, zwłaszcza kiedy robię wszystko, by spowodować, żeby medycyna zainteresowała się bardziej chorymi niż chorobami.

Serce i układ krążenia u kobiety

Co to jest serce?

Czy kobiety, zwłaszcza młode, w ogóle postrzegają swoje serce jako mięsień pompujący krew do podległego mu układu krążenia i czy zdają sobie sprawę, że powinny się z nim zapoznać, wiedzieć, jak go odżywiać i jak go chronić?

Tyle moich przyjaciółek interesuje się swoim ciałem wyłącznie z powodów estetycznych albo wtedy, kiedy zachorują. Ale czy fakt, że serce bije bez odpoczynku przez całe życie, przez całe twoje życie, nie graniczy z cudem?

Od wieków serce uważa się za źródło odczuwania wszystkich namiętności i uczuć. Roderyku, masz ty serce?18. Z pewnością u źródła tego wierzenia leży fakt, że jak daleko sięgnąć pamięcią, nadmierne emocje, radości czy strachu, powodowały znaczne przyspieszenie rytmu serca.

Jeszcze dziś trudno nam traktować serce jako zwykły, podobny innym organ naszego ciała.

W świadomości społecznej to serce – król wciąż jest łączone ze wszystkim, co dla nas najważniejsze i najcenniejsze. W naszym języku zajmuje ono specyficzne miejsce: musi być źródłem szczodrobliwości, odwagi, siły charakteru…

Dla kobiet słowo „serce” często oznacza symbol związany z miłością, emocją, poezją…

Kobiety nie traktują serca jak zwykłego organu, dopóki nie zostanie ono dotknięte chorobą. Na co dzień zapominają o jego istnieniu. Nie rozumieją, jak ono pracuje, czasem nawet o nim w ogóle nie myślą. Zapomniano im powiedzieć, że serce jest mięśniem i że tak jak u mężczyzn może nagle przestać działać.

Ja od wczesnej młodości byłam z moim sercem – mięśniem bardzo blisko. Dbałam o nie, rozpieszczałam je, kochałam. Byłam świadoma jego siły, ale również jego delikatności.

Serce jest przede wszystkim organem niezbędnym do życia, tak jak inne organy. Jeśli się o nie nie dba, jego stan może się pogorszyć. Warto więc dobrze się z nim zapoznać. Trzeba znać swoje serce.

UKŁAD KRWIONOŚNY SKŁADA SIĘ Z SERCA

I NACZYŃ KRWIONOŚNYCH

Serce znajduje się z lewej strony klatki piersiowej, między płucami, mostkiem i kręgosłupem.

Napędzane mięśniem zwanym sercowym serce jest organem wydrążonym, który zapewnia krążenie krwi dzięki rytmicznym skurczom. Serce pompuje krew do naczyń krwionośnych, sięgających do najdalszych zakątków organizmu.

Serce jest rodzajem motoru, który uderzając około siedemdziesięciu razy na minutę, jest zdolny przepompować codziennie 8000 litrów krwi utlenowanej.

Ten centralny narząd zarządzający krążeniem krwi podzielony jest na:

– serce żylne lub prawe, w którym krąży krew żylna

(nieutlenowana);

– serce tętnicze lub lewe, w którym krąży krew tętnicza (utlenowana).

Obie części serca przylegają do siebie, są jednak rozdzielone przegrodą.

Serce kobiety, generalnie trochę mniejsze od serca mężczyzny, waży około 300 gramów i jest może półtora razy większe od zaciśniętej pięści.

Trzeba wiedzieć, że te rozmiary są często większe, jeśli serce jest chore, czasem nawet serce staje się tak duże, że można określić je jako serce otłuszczone.

Cudowne osiągnięcie natury

Moje serce było otłuszczone, miałam uszkodzone trzy zastawki, zbyt duże przedsionki zgniatały mi płuca, wciąż zadyszana, chodziłam małymi wyliczonymi kroczkami. Kardiolog, który opiekował się mną w tym czasie, był przeciwny wszelkim operacjom.

Z mojej więc własnej inicjatywy i bez żadnej rekomendacji zwróciłam się do profesora Alaina Carpentiera, który operował jednego z moich przyjaciół.

Byłam u niego jeden jedyny raz, nie odwiedziłam żadnego innego lekarza, natychmiast mu zaufałam i oddałam się w jego ręce.

Działo się to w kwietniu, więc poszłam kupić sobie ubrania letnie, przewidując, że wtedy właśnie wyjdę ze szpitala.

Akurat ukończyłam pisanie książki kucharskiej z przepisami na potrawy bez soli i szukałam wydawcy, krótko mówiąc, miałam wiele planów. Ta operacja stała się jednym z nich.

Kiedy więc zjawiłam się w szpitalu Broussais, byłam bardzo spokojna lub też może całkowicie nieświadoma, ale można powiedzieć, że właściwie z radością poddałam się tej operacji ostatniej szansy.

To cudowne widzieć, jak wraca do ciebie życie.

Często dopiero wtedy, gdy mamy problem z sercem, uświadamiamy sobie, do jakiego stopnia organ ten jest wyjątkowy.

Jego działanie to wyczyn natury. Serce bije bez ustanku, jak metronom, w każdej sekundzie, w każdej minucie, w każdej godzinie, kiedy człowiek jest zabiegany i kiedy odpoczywa, od urodzenia aż do śmierci.

W sumie serce może uderzyć ponad dwa miliardy razy w ciągu życia człowieka.

Sprawdzając puls, można się zorientować, jak rytmicznie pompuje krew.

Częstość tętna w spoczynku waha się od 60 do 80 uderzeń na minutę, serce pompuje w ten sposób od 4,5 do 5 litrów krwi na minutę.

Nawet w spoczynku serce pracuje dwa razy szybciej niż mięśnie nóg sprintera.

Wyjątkowość serca polega na tym, że – wydawałoby się

– nie potrzebuje ono żadnego świadomego stymulatora i że nakręca się samo. W rzeczywistości dzięki wdychanemu przez człowieka tlenowi może ono przetworzyć substancje przyniesione w pokarmie w energię skurczów i rozkurczów.

Rytmiczne skurcze powstają spontanicznie, ale ich częstotliwość może być naruszona przez wpływ układu nerwowego lub hormonów (uprawianie sportu, strach itd.).

Układ naczyń krwionośnych: tętnice, żyły i naczynia włosowate

Tętnice nazywają się różnie, w zależności od części organizmu, które obsługują.

To, co nazywa się układem krwionośnym – tętnice, żyły i naczynia włosowate – ma ponad 96 500 kilometrów długości, czyli ponad dwa razy przekracza długość równika. A tymczasem sercu wystarczy 20 sekund, żeby przepompować całą krew układu krwionośnego.

TĘTNICE

Tętnice są naczyniami krwionośnymi przenoszącymi krew bogatą w tlen i w pożywienie od serca do wszystkich organów.

Główne tętnice to:

– aorta, idąca od serca ku wszystkim częściom ciała;

– tętnice szyjne (z każdej strony szyi), idące od serca do mózgu;

– tętnica krezkowa, idąca od serca do jelit (do jelita grubego i do jelita cienkiego);

– tętnice nerkowe, idące od serca do obu nerek;

– tętnice biodrowe i udowe, idące od serca do kończyn dolnych.

Mają one różne rozmiary.

Małe tętnice, które mają 1-2 milimetry średnicy i transportują krew ku mięśniu sercowemu, nazywają się tętnicami wieńcowymi. Są trzy tętnice wieńcowe. Choroba wieńcowa spowodowana jest ich zwężeniem.

Aorta, prawie tak gruba jak szlauch do podlewania trawnika, to największa i główna tętnica w organizmie człowieka.

ŻYŁY

Żyłami płynie krew w kierunku przeciwnym: z narządów ku sercu.

NACZYNIA WŁOSOWATE

Naczynia włosowate, które biegną również od narządów organizmu do serca, to najmniejsze naczynia krwionośne. Naczynia włosowate są gładkie i tak cienkie, że potrzeba by ich było co najmniej dziesięciu, żeby miały grubość włosa. Stanowią rozszerzenie układu krwionośnego.

Tak jak serce kobiety jest z reguły mniejsze od serca mężczyzny, tak jej tętnice mają mniejszą średnicę i z tego powodu łatwiej mogą się zatkać.