Wydanie elektroniczne

JORDI SIERRA I FABRA (ur. 1947)

Jeden z najbardziej cenionych i zarazem najpoczytniejszych współczesnych pisarzy hiszpańskich (10 milionów sprzedanych egzemplarzy we własnym kraju!), laureat 30 nagród literackich. Debiutował w 1975. W dorobku ma kilkadziesiąt powieści (w tym cztery tytuły z byłym inspektorem policji Miquelem Mascarellem), biografie gwiazd muzyki rockowej oraz prawie 400 książek dla dzieci i młodzieży. Pisze po hiszpańsku i katalońsku; jego twórczość została przełożona na 25 języków.

www.sierraifabra.com

Tego autora

CIENIE W CZASIE

Miquel Mascarell

CZTERY DNI W STYCZNIU

SIEDEM DNI W LIPCU

PIĘĆ DNI W PAŹDZIERNIKU

DWA DNI W MAJU

Tytuł oryginału:

SIETE DÍAS DE JULIO

Copyright © Jordi Sierra i Fabra 2010

All rights reserved

First published by Random House Mondadori S.A. in 2010

Translation rights arranged by IMC Agencia Literaria SL

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2013

Polish translation copyright © Elżbieta Sosnowska 2013

Cover photo © Photographic Archive Francesc Catala-Roca Arxiu Fotografic de l’Arxiu Historic del Collegi d’Arquitectes de Catalunya Francesc Catala-Roca „The Gitaneta”, Barcelona, 1953

Redakcja: Agnieszka Łodzińska

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

Skład: Laguna

ISBN 978-83-7885-153-0

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- O autorze

- Tego autora

- Motto

- DZIEŃ PIERWSZY Niedziela, 20 lipca 1947 roku

- 1

- 2

- DZIEŃ DRUGI Poniedziałek, 21 lipca 1947 roku

- 3

- 4

- 5

- 6

- DZIEŃ TRZECI Wtorek, 22 lipca 1947 roku

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- DZIEŃ CZWARTY Środa, 23 lipca 1947 roku

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

- 24

- 25

- DZIEŃ PIĄTY Czwartek, 24 lipca 1947 roku

- 26

- 27

- 28

- 29

- 30

- 31

- 32

- 33

- DZIEN SZÓSTY Piątek, 25 lipca 1947 roku

- 34

- 35

- 36

- 37

- 38

- 39

- 40

- DZIEŃ SIÓDMY Sobota, 26 lipca 1947 roku

- 41

- PODZIĘKOWANIA

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wszystkim, którzyśmy się wówczas urodzili.

I tym, którzy,

pomimo wszystko, przeżyli.

DZIEŃ PIERWSZY

Niedziela, 20 lipca 1947 roku

1

Stukot kół był tak regularny, tak monotonny, że po wielu godzinach zamienił się w jeden nieustający, nieprzerwany rytm.

Pociąg, metafora życia.

Miquel Mascarell ocknął się z półdrzemki i otworzył oczy. Powieki mu ciążyły. Bolało go całe ciało, kości, kark mu zesztywniał, nogi miał ołowiane, głowa… Nawet myśl, że wraca do domu, czy do miejsca, które w jego pojęciu ciągle było domem, w niczym nie pomogła mu przezwyciężyć poczucia ociężałości, nie poddać się usypiającemu tempu podróży.

Czas zamieniony w pustkę.

Dojeżdżali do Barcelony, lecz wydawało się, że wyruszyli z Madrytu wiek temu.

Palcami dotknął powiek, a potem mocno naciskał gałki oczne, aż rozbłysły migotliwe światełka. Wtedy odjął palce i zamrugał, wracając do świata, który go otaczał. Świata innego niż wtedy, gdy ostatnio zapadał w drzemkę.

W przedziale zobaczył nowych towarzyszy podróży. Naprzeciwko siedział ksiądz w błyszczącej sutannie; miał podwójny podbródek, małe oczka i był zupełnie łysy, a pulchne kształty świadczyły o dostatnim życiu i dobrym odżywianiu. Skrzyżowane dłonie trzymał na podołku, a z całej jego postaci emanowały spokój i powściągliwość. Z błogim wyrazem twarzy patrzył w okno, być może dlatego, by nie oglądać pozostałych podróżnych w przedziale. Siedząca obok niego kobieta machała energicznie wachlarzem, dysząc przy tym ciężko i wzdychając przeciągle. W drugiej ręce ściskała chusteczkę, którą od czasu do czasu ocierała czoło i spory dekolt. Miała na sobie suknię nijakiego koloru, rodzaj spłowiałego beżu, poddawanemu widać częstemu praniu, a równie zniszczoną wielką torbę trzymała na kolanach, bo na upchanych walizkami i tobołami półkach zabrakło dla niej miejsca. Trzeci podróżny siedzący po jej drugiej stronie był mizernym mężczyzną, sama skóra i kości, z oczami tak zapadniętymi, że prawie niewidocznymi. Perfekcyjnie zawiązany krawat i zapięta – mimo obezwładniającego upału – marynarka świadczyły o tym, że chciał wyglądać elegancko. Choć zarówno krawat, jak i koszula, garnitur i buty pochodziły z czasów odległych, niemal prehistorycznych, uratowane z wielu bitew, mężczyzna nosił je z godnością jak ktoś, kto za wszelką cenę pragnie utrzymać równowagę i spokój, w ten sposób stawiając opór przeciwnościom. Sąsiadom z boku, mężczyźnie i kobiecie, Mascarell nie mógł się przyjrzeć bez natrętnego odwrócenia głowy. Też wyglądali na dwoje samotników. Jak pozostali podróżni, nie wyłączając księdza. Nikt z nich nie wsiadł do pociągu w Madrycie. Musieli się dosiąść na ostatnim odcinku podróży.

Dojeżdżali do Barcelony.

Miesiąc wcześniej, tydzień wcześniej, a nawet trzy dni temu ta podróż mogła wydać się jedynie gorącym pragnieniem. Barcelona. Sama nazwa brzmiała nierealnie. Czy Barcelona jeszcze istniała? Która Barcelona? Ta ostatnia, ze stycznia 1939 roku nie była niczym innym jak tylko wspomnieniem. Podobna do pięknej kobiety, która choć przeżyła wypadek, jednak wyszła z niego z oszpeconą twarzą. To ciągle ona, lecz zmieniona nie do poznania. Kobieta, która, być może, wolałaby umrzeć.

Miesiąc wcześniej, tydzień wcześniej, a nawet trzy dni wcześniej.

Westchnął ciężko.

Czy rozum mógł zapaść w letarg, nie reagować przez osiem i pół roku, a potem nagle się obudzić, wrócić do życia?

Czy warto było?

Jakie siły skłaniają do powrotu do życia?

Chudy mężczyzna rzucił daremne spojrzenie na piersi kobiety, kiedy ta po raz kolejny dotknęła chusteczką dekoltu. Nie była ładna. Ale miała krągłe kształty, które – zwłaszcza latem – mogły działać na mężczyzn. Także twarz miała pulchną, sympatyczną, w przeciwieństwie do twarzy mizeroty, szarej i wychudłej. Tworzyli nieprawdopodobną parę.

– Która godzina? – cichym głosem zapytała siedząca obok Mascarella kobieta, ta, której nie mógł dobrze widzieć.

Odpowiedziano jej gestem. Jedna z osób, które z braku miejsca stały w przedziale, wyciągnęła rękę z zegarkiem na przegubie, żeby kobieta sama zobaczyła.

Wtedy nastąpiło pierwsze nieoczekiwane wydarzenie; krótkie pytanie, które wydźwignęło pasażerów ze stanu apatii.

Mężczyzna siedzący obok Mascarella zwrócił się do niego:

– Może by mi pan dał papierosa?

– Przykro mi. Nie palę.

Nie uwierzył mu. Spojrzał na niego zimnym wzrokiem.

– Rozumiem, że nie chce się pan podzielić, takie mamy czasy. Ale nie musi pan kłamać.

– Nie okłamałem pana. Nie palę papierosów.

Mężczyzna wyglądał na poirytowanego. Może nie jest przy zdrowych zmysłach, pomyślał Mascarell, ale specjalnie się tym nie przejął. Na wolności było pełno szaleńców, rozumnych trzymano w zamknięciu. Teraz mógł mu się lepiej przyjrzeć. Trzydzieści kilka lat, z wyglądu robotnik, czapka wydziergana szydełkiem, sztruksowe spodnie i cerowana koszula.

– Jak to pan nie pali?

– Nigdy nie paliłem. Dla mnie to bardziej bezsensowna słabostka niż potrzeba albo taki znak nowoczesności.

– Aja uważam, że ten, co nie pali, nie jest mężczyzną.

– Franco nie pali.

Pewnie nawet ksiądz się uśmiechnął. Mascarell nie widział powodu, żeby się o tym przekonywać. Nieruchomym wzrokiem patrzył na natrętnego żebraczynę.

Twarz tamtego pobladła.

I zamilkł.

Po kilku sekundach wstał, wyciągnął spod siedzenia związaną sznurkiem torbę i szybko zniknął.

Na wszelki wypadek. Zanim komuś wpadłoby do głowy oskarżyć go o naruszenie jakiegoś obowiązującego prawa.

Jeden ze stojących pasażerów zajął jego miejsce.

Miquel Mascarell nie chciał napotykać wzroku współpasażerów. Nie szukał sprzymierzeńców. Tak jak ksiądz patrzył na widoki za oknem. Siedział twarzą do kierunku jazdy i nagle zobaczył wyłaniające się z daleka kontury miasta.

Starał się zachować spokój – nie okazać żadnych emocji.

Minęła chwila. I zaraz nastąpiło drugie zdumiewające wydarzenie, a raczej ich ciąg.

Najpierw, wjeżdżając na tory kierujące go na stację, pociąg zwolnił tuż przy placu de las Glorias, u wylotu ulicy Aragón. Potem ksiądz podniósł się i całkiem otworzył okno. Po chwili z obu stron pociągu pojawił się tłum ludzi: mężczyzn i kobiet, chłopców i dziewczynek, którzy biegli wzdłuż wagonów i z niepokojem wypatrywali bliskich pośród wychylających się już przez okna pasażerów. W przedziale Mascarella zapanował amok. I nie tylko tam. W całym jego wagonie, a także w pozostałych ludzi ogarnęła gorączka.

Przez okna leciały walizki, torby, mniejsze i większe toboły.

Powietrze przepełniło się krzykiem, nawołaniami, poleceniami.

W pociągu i na torach.

– Tutaj!

– Luisa, uważaj!

– Łap, łap!

– Mamo!

– Żeby się nie porwała!

– Leć do domu, nigdzie się nie zatrzymuj!

– Zdobyłem ryż i ziemniaki!

Niektórzy po prostu wyrzucali tobołki na zewnątrz. Inni usiłowali podać je czekającym, bojąc się, że od uderzenia rozsypie się zawartość. Ci, którzy biegli wzdłuż pociągu, wyciągali ręce. Jeden nieuważny krok i upadek na tory mógł oznaczać koniec. Oczy jednych i drugich się krzyżowały, ale nic nie widziały.

Oczy wystraszone.

Ciała wygłodniałe.

Miquel Mascarell i ksiądz spojrzeli na siebie, kiedy ten drugi usiadł znowu na swoim miejscu z tym samym co wcześniej wyrazem spokoju i powściągliwości.

Cisza.

Kilka chwil i nic już nie było słychać.

Wrócili na miejsca jedni spoceni, inni bez tchu, ale wszyscy zadowoleni ze swej przezorności i zapobiegliwości, będący dobrej myśli, spokojni.

Wsłuchany w stukot kół Miquel Mascarell zbliżał się do końca podróży. Pociąg zwalniał coraz bardziej i powoli wjeżdżał na Dworzec Francuski. Gwizd lokomotywy zabrzmiał niemal jak przedśmiertny jęk, jak gdyby wymęczona maszyna wydawała z siebie ostatnie tchnienie, zanim zamilknie na zawsze. Niewielu podróżnych, którzy mieli jeszcze jakieś bagaże, zdjęło je z półek i ruszyło do wyjścia. Najpierw wyskoczyli z pociągu ci, którzy kilka minut wcześniej wyrzucali przez okna swój czarnorynkowy towar.

Miquel Mascarell był ostatni.

Nie musiał nigdzie biec.

Nie miał nic pilnego do zrobienia.

Lecz kiedy po raz pierwszy postawił stopy na barcelońskiej ziemi, serce zabiło mu mocniej.

Jak gdyby nagle zniknęły lata jego nieobecności.

Figle podświadomości.

Nie było tych lat.

Długich lat, ze wszystkimi miesiącami, tygodniami, dniami, godzinami, minutami, sekundami…

Musiał się pozbyć uczucia dławienia w gardle. Musiał ruszyć przed siebie, podejść do punktu kontrolnego na peronie.

– Ej, ty! Walizka!

Stanął w kolejce. Komuś otworzyli dwie walizki i jeden tobołek. Sprawdzali dokładnie, bardzo dokładnie. Księdza już nie było w pobliżu. Czy istnieli dobrzy księża? Kiedyś tak. Teraz nie wiedział. Zawsze i wszędzie byli dobrzy i źli ludzie. Normalka.

Czekał.

Było ich trzech. Jeden w mundurze, dwaj pozostali po cywilnemu. Ten, który wydawał rozkazy, miał gęste, proste wąsy, czarne krechy jak szramy na środku kamiennej twarzy i lodowaty wzrok. Ten, który rewidował bagaże w poszukiwaniu nielegalnej żywności, był w mundurze. Nowa Hiszpania pełna była nowych mundurów, to karlistów, to falangistów, czarnych koszul, błękitnych koszul.

– Ty!

– Słucham?

– Otwieraj walizkę! Chyba nie muszę powtarzać?! Postawił ją na stoliku tymczasowego punktu kontrolnego.

Prostokątna stara walizka z dykty. Ciekawe, przez ile rąk przeszła, zanim trafiła do niego. Otworzył ją i wystawił nędzną zawartość drapieżnym oczom żołnierza.

Człowiek z wąsami natychmiast zorientował się w sytuacji. Spojrzał na niego twardym wzrokiem.

– Dokumenty!

Miquel Mascarell włożył rękę do kieszeni marynarki. Podał mu papiery. Mężczyzna rozłożył je i bardzo dokładnie przeczytał.

– Ułaskawiony?

– Tak.

– Tak, proszę pana.

– Tak, proszę pana.

– Za bardzo się z takimi jak ten cackamy! – zawołał policjant, wymachując zaświadczeniem o odbyciu kary.

– Jak nie znajdzie pracy, to go za parę dni złapiemy za złamanie Ustawy o włóczęgostwie, a w jego wieku… – Uśmiechnął się drugi policjant w cywilnym ubraniu.

Wąsaty oddał dokumenty.

– Gówniani komuniści… I co? Jak na tym wyszliście, ech? Miquel Mascarell schował dokument do kieszeni. Sam zamknął walizkę.

– Niech żyje Hiszpania!

Spojrzał na policjanta obojętnym wzrokiem.

– Głuchy jesteś, czy co! – wrzasnął, zbliżając twarz do twarzy Mascarella.

– Tak, słabo słyszę od czasu eksplozji w skałach w Dolinie – skłamał z kamienną twarzą. – No i wiek, oczywiście.

– W dolinie? Jakiej dolinie?

– Poległych.

– Pracowałeś przy tym monumentalnym dziele?

– Tak.

– Przynajmniej masz powód do dumy.

Nie odpowiedział. Walizkę już trzymał w ręce.

– Miquelu Mascarellu Folch, lepiej się pilnuj i uważaj na to, co robisz! – Zniekształcił drugie nazwisko, nie wymawiając spółgłosek na końcu.

– Spróbuję.

Krok do przodu.

Ale jeszcze się nie uwolnił.

– Niech żyje Hiszpania!

– Niech żyje.

– Trochę więcej entuzjazmu, do cholery!

– Niech żyje Hiszpania.

– Ramię!

Przełknął ślinę.

Podniósł prawe ramię, palce wyprostowane, dłoń obrócona w dół.

Nie było warto przetrwać wszystkich tam lat, żeby pierwszego dnia po powrocie do Barcelony upaść tak nisko.

Kiedy szedł peronem w kierunku wyjścia, towarzyszył mu śmiech tych, których zostawiał za sobą.

2

Myślał, że zetknął się z rzeczywistością, kiedy wysiadł z pociągu i postawił nogę na peronie. Tak jednak nie było. Zrozumiał to natychmiast, jak tylko wyszedł z budynku dworca na ulicę. Dopiero teraz nastąpił ten moment – pierwsze kroki w mieście, jego mieście, w jego starej i zarazem nowej Barcelonie, zbezczeszczonej, pohańbionej i zniewolonej, ale niepokonanej.

Pomimo wszystko życie toczyło się tu dalej.

Któregoś dnia wojna, czasy powojenne i wszystko, co z nimi związane, należeć będą do przeszłości.

Katalonia triumfująca będzie znowu bogata i zasobna…[1].

Jak lunatyk doszedł do placu del Palacio i zatrzymał się przy małej fontannie. Dookoła widział rowery i tramwaje, kilka samochodów i dużo więcej wozów konnych, jednak najbardziej jego wzrok przykuli piesi: robotnicy, marynarze, rybacy, wszyscy związani z morzem, obecni tu z racji niewielkiej odległości od portu i Barcelonety. Na niektórych domach widniały jeszcze ślady wojny, ślady po kulach, sztukaterie wyrwane wybuchem bomby. W styczniu 1939 roku panowało takie zimno, że wszystkie okna były pozamykane, przynajmniej te, które jeszcze miały szyby. Tamten obraz mocno utkwił w jego pamięci. Teraz, w pełni gorącego lata, były otwarte na oścież, w kilku wisiało pranie, gdzieniegdzie widać było kobietę lub mężczyznę podpierających się łokciami o parapet lub barierkę balkonu.

Najgorsze wrażenie wywoływała ulica, na poziomie chodnika, na wysokości głowy i oczu.

Dowody zwycięstwa frankistów atakowały go ze wszystkich stron. Portrety Franco namalowane czarną farbą na fasadach domów, emblemat falangistów – jarzmo i strzały – na każdym wolnym miejscu, nieustannie pojawiające się słowo „Hiszpania”, jak bandera zwycięzcy, a na pewno nie sztandar narodowy, wreszcie herb z orłem świętego Jana, dwoma Słupami Heraklesa i czerwieniącą się dewizą „Zjednoczona, Wolna, Wielka”.

I wszystko to upstrzone kolorami: czerwone berety, błękitne koszule, czarne trójgraniaste kapelusze.

Musiał się oprzeć o ławkę, brakło mu sił.

Tędy spacerował z Quimetą. Tędy chodzili na plażę w pierwszych latach małżeństwa, zanim został inspektorem policji i nowe obowiązki nie pozwoliły mu poświęcać wiele czasu życiu rodzinnemu. Tymi ulicami prowadzili za rączkę małego Rogera.

Tymi ulicami…

Nie pamiętał, jak długo tam stał zamyślony ani kiedy znowu ruszył w drogę. Nagle znalazł się na Paseo de Colón. Na przylegającym doń placyku noszącym imię Antonia Lópeza wznosił się wielki budynek Poczty Głównej, a obok ciągnęła się w górę Vía Layetana. Teraz wszystkie ulice nosiły hiszpańskie nazwy.

Coś kazało mu iść dalej.

Zdał sobie sprawę, co to było, kiedy kilka minut później doszedł do Rambli.

Kolumb stał w tym samym miejscu, wskazując palcem nieistniejący świat za morzami. Wiele było dróg, lecz tylko ta dokądś prowadziła. Pomyślał o bracie – może jest teraz w kraju kąpanym wodami tych mórz, w Meksyku, Argentynie, na Kubie… A może zginął w czasie tamtej ucieczki w styczniu 1939 roku albo w jakimś obozie dla uchodźców, które – jak mówiono – Francuzi założyli po drugiej stronie Pirenejów po to tylko, by zamknąć i upokorzyć republikanów. Traktowali ich gorzej niż psy, zanim część z nich umarła, inni skazali się na los wygnańca, a jeszcze inni zdecydowali wziąć udział w II wojnie światowej.

W drugiej.

Trzeba je już było numerować.

A wiek XX jeszcze nawet w połowie nie minął.

Miquel zatrzymał się, usłyszawszy dzwonek tramwaju. Wagon minął go z ostrym zgrzytem kół na torach. Ludzie zwisali ze stopni, uczepieni warstwami jedni drugich i czego się dało. Żywa kiść winogron. Niepodobieństwem było wejść, wyjść zaś tytanicznym wysiłkiem. Wóz załadowany węglem, zaprzężony w osła ruszył do przodu, woźnica popędzał zwierzę krótkimi cmoknięciami. Bacznie spoglądał, czy przypadkiem nawet mały kawałek węgla nie spadł na ziemię, po który natychmiast ktoś by się schylił.

Zdziwił go tłum przy Puerta de la Paz, u wylotu Rambli.

I wtedy zobaczył morze.

Nie mógł go widzieć, gdy szedł z Moll de la Fusta[2] wzdłuż Paseo de Colón. Zasłaniały je magazyny i zabudowania portowe, mur oddzielający miasto od ciepłych fal. A teraz oto Morze Śródziemne ukazało przed nim swoje szare i brudne, jak w każdym porcie świata, wody.

Kolejne wzruszenie.

Bo przecież tyle, tyle razy tęsknił za nim pośrodku kamiennej pustyni, na którą został zesłany…

Doszedł do nabrzeża Atarazanas, skąd łodzie motorowe zabierały rodziców z dziećmi na przejażdżki do końca falochronu i z powrotem. Usiadł na krawędzi, żeby odpocząć, ale i po to, żeby chłonąć ten widok, który przywracał mu dzieciństwo, przeszłość, czasy, które w jego pamięci budziły jedynie zdziwienie.

– Nigdy nam tego nie odbierzecie – wyszeptał jak modlitwę.

Nie chciał budzić w sercu tęsknoty, jednak ją zbudził. Nie chciał, aby go ogarnęło zwątpienie, tak się jednak stało. Nie chciał, aby zawładnęła nim depresja, mimo to był bliski załamania. A przecież wrócił do życia. Do innego życia, ale wrócił. Końce nerwów wykrywały resztki utraconej energii. Zastygłej na osiem i pół roku, by albo przepaść na zawsze, albo odrodzić się zastrzykiem adrenaliny, jakim stał się ten widok. Jak czasem, kiedy przy złej pozycji drętwieje ręka albo noga, ale już po kilku sekundach krew płynąca w żyłach pobudza ją do życia. Tak i teraz czuł przyjemne łaskotanie, gdy mięśnie budziły się z odrętwienia.

Quimeta lubiła powtarzać mu, że wszystko, co się zdarza, ma znaczenie, czasem niezbyt jasne, czasem wątpliwe, ale jakieś znaczenie ma. Wierzyła w przeznaczenie.

Quimeta była optymistką, on zaś zatwardziałym pragmatykiem.

Bo taką miał pracę, bo taki miał charakter.

Charakter doświadczonego policjanta.

Posiedział jeszcze chwilę, następnie wstał, przeszedł przez plac Puerta de la Paz i ruszył w górę Ramblą. Ruch, gwar ożywionych rozmów był zaraźliwy. Niemal dał się zwieść. Fasady domów, sale kinowe, plac del Teatro, plac Real… Piękne kobiety, mężczyźni wyglądający na zadowolonych, bawiące się dzieci. Ale nie wszystkie kobiety się uśmiechały i nie wszyscy mężczyźni chodzili z wysoko podniesionymi głowami, ani nie wszystkie dzieci tryskały wesołością. W atmosferze było coś tłumionego, wyczuwalnego instynktem, co tylko Miquel i tacy jak on umieli dostrzec. Życiowe wygi. Tacy, którzy docierali do duszy, patrząc ludziom w oczy. Tacy, którzy chwytali ton głosu, aluzje, niedopowiedzenia. Tacy, którzy widzieli nędzę i głód.

Nędza i głód.

Na wysokości ulicy Hospital poczuł się zmęczony, nie tyle fizycznie – podróżą i długim spacerem, ile psychicznie – napięciem wywołanym myślami. Po tylu latach mentalnej pustki nie miał już sił zderzać się z rzeczywistością. Z walizeczką ciążącą mu, jakby była wypełniona kamieniami, skręcił w ulicę, przypatrując się domom po obu stronach.

Nie doszedł daleko.

Pensjonat o nazwie Rosa nie wyglądał na lepszy ani gorszy od innych, jakie znaleźć można było w tej okolicy. Raczej skromny, jeśli już z czymkolwiek go porównywać. Ale spodobała mu się nazwa. To zadecydowało – nazwa. I instynkt policjanta. Rozejrzał się jeszcze wzdłuż ulicy, sądząc, że może inny pensjonat czy hotel wpadnie mu w oko, i zdecydował tu zakończyć poszukiwania. Pokonał trzy stopnie i stanął w recepcji przed kontuarem przykrytym zielonym suknem jak stoły w salonach gry. Nie musiał dzwonić. Zza zasłony z mlecznobiałych koralików wysunęła się kobieta w średnim wieku, średniego wzrostu i równie średnio urodziwa. Miała duże oczy i rzadkie, cienkie włosy. W półcieniu wyglądała jak czarownica, póki rumiana twarz nie rozjaśniła się powitalnym uśmiechem.

Miquel Mascarell postawił walizkę na podłodze.

– Czy są wolne pokoje?

– Tak.

– Chcę wynająć.

– Ma pan dokumenty?

– Mam.

– Proszę pokazać.

Wyjął je z kieszeni, po raz drugi tego dnia. Kobieta rozłożyła dokumenty i czytała je, nie zmieniając nawet na chwilę wyrazu twarzy.

Być może nieraz już takie widziała.

Nie spieszyła się.

– Chce pan pokój od ulicy? – spytała, odkładając dokument na bok.

– Tak, jeśli można.

– Czasem dochodzą hałasy z ulicy. Dlatego pytam.

– Lubię hałas.

W Dolinie noce były bardzo ciche.

Dni nie, ale noce tak.

– Obejrzy pan najpierw pokój?

– Nie trzeba. Wiem, że będzie w nim łóżko i szafa, że będzie czysto i wygodnie.

– To na pewno… – odparła z dumą i spojrzała na dokument. – Panie Mascarell. Bardziej czystego pensjonatu nie znajdzie pan na całej Rambli. Może mi pan wierzyć.

– To dobrze. Dziękuję.

– Muszę zapisać pana dane – powiedziała.

– Naturalnie. Wiem o tym.

– I muszę zawiadomić o pana przyjeździe.

– O tym też wiem. Takie jest zarządzenie.

Hotele i pensjonaty miały obowiązek informować policję o osobach wynajmujących w nich pokoje.

Pełna kontrola.

Kobieta spojrzała na niego uważnie.

– Nie sprawi pan problemów?

– Słucham?

– Lepiej, żeby się tu żadne brewerie nie odbywały.

– Wyglądam na takiego, który urządza brewerie? W moim wieku?

– Tylko mówię.

– Niech się pani nie obawia.

– Ile dni pan zostanie?

Zastanowił się, słysząc te słowa. „Ile” odnosiło się do określonej lub nieokreślonej liczby nocy, które zamierzał tam spędzić. „Dni” to liczba mnoga pełna niewiadomych. „Zostać” sugerowało zapuszczenie choćby i płytkich korzeni.

Na żadne nie miał odpowiedzi.

– Nie wiem – przyznał.

– Tydzień, miesiąc…?

– Nie wiem, proszę pani. Naprawdę. Dopiero… przyjechałem i nie wiem…

Omal nie powiedział „dopiero wyszedłem”.

– Nazywam się Rosa. – I nagle wyciągnęła dłoń.

Miquel Mascarell podał swoją.

– Czy nie przeszkadza panu, że zapiszę dane później i odniosę panu dokumenty? Nie chcę pana zatrzymywać. Bardzo powoli piszę.

– W porządku. Ale niech się pani z nimi ostrożnie obchodzi.

– Naturalnie. Jakżeby inaczej.

Wyjęła klucz spod kontuaru i wyszła zza niego, by zaprowadzić go do pokoju. Idąc, kołysała ciałem na prawo i lewo jak żywy kamerton. Mascarell podniósł walizkę i poszedł za nią. Po schodach wąskich jak i drzwi wejściowe weszli na pierwsze piętro. Na drzwiach pokoju przybity był numer.

Dziewięć.

Pani Rosa je otworzyła.

Jak wędrowiec na drugim końcu świata Miquel Mascarell przekroczył próg pokoju, który miał stać się jego nowym domem. W mieście, które lata temu było świadkiem jego narodzin.

DZIEŃ DRUGI

Poniedziałek, 21 lipca 1947 roku

3

Na szczęście znajdowała się na drugim poziomie. Była na wysokości jego oczu, więc mógł jej dotknąć, poczuć. Jeśli bliscy byli pochowani na wyższych poziomach, trzeba było wchodzić po drabinach z szerokimi stopniami u góry. Za drobną opłatą przystawiali je pracownicy cmentarza. Wiele osób z obawy przed upadkiem albo utratą równowagi wolało tego nie robić i prosiło kogoś z obsługi, aby położył tam kwiaty. Ale nie on. Kiedy pochował Quimetę, dziewięć dni po wejściu wojsk Franco do Barcelony i tuż przed aresztowaniem, nie wyobrażał sobie, że kiedykolwiek tu wróci. Wtedy się z nią pożegnał. Powiedział jej, że nie wie, jaki będzie jego los, że najprawdopodobniej skończy we wspólnym grobie, strzałem w głowę.

Roger gdzieś nad Ebro, Quimeta w swojej niszy i on…

Miquel Mascarell położył rękę na zimnym kamieniu.

– Dzień dobry.

Głos żony dobiegający z głębi duszy.

– Jak się czujesz?

– Dobrze. Bardziej staro.

– Urodziłeś się stary.

– Nie zaczynaj.

– To komplement.

– Ta twoja ironia…

Często z nią rozmawiał. Najpierw w więzieniu, żeby nabrać odwagi; później, już z wyrokiem śmierci oczekiwał chwili spotkania z nią na tamtym świecie, zakładając, że taki istnieje. A jeszcze później, w ciche noce w Dolinie Poległych, nie mając nic innego do roboty i nie wiedząc, czy nadejdzie ranek, opowiadał jej o dniach, które mijały.

Znosił przeciwności, nie wiedząc po co.

Odwrócił głowę i spoglądał na morze, na port.

Dzień był piękny, niebo bezchmurne, oślepiające słońce.

– Ładny masz stąd widok.

– I co mi z tego.

– Zawsze lubiłaś morze.

– Lubiłam się w nim kąpać, a nie mieć je przed oczami u stóp cmentarza.

– Nie narzekaj.

– Nie narzekam.

– Gdybyś widziała, co zostało z Barcelony…

– Nawet ukochanej zdarzają się złe dni.

– Trudno uwierzyć, że kiedyś będzie inaczej.

– Miquel.

– Co?

– Cieszę się, że tu jesteś.

Skrył głowę w ramionach.

– Każdy żyje tak długo, jak długo pozostaje po nim pamięć, wspomnienie – szepnął głos Quimety.

Stał przez chwilę w milczeniu. Nie był pierwszą ani jedyną osobą, która mówiła coś przed grobem. Kiedy wcześniej z trudem wspinał się stromymi alejkami cmentarza na Montjuic, napotkał przynajmniej kilku takich rozmówców ze światem zmarłych. Niektórzy płakali, inni przytulali się do płyty nagrobnej, szukali kontaktu ze swymi bliskimi, których kości spoczywały po drugiej stronie.

Panowała niczym niezmącona cisza.

W czasie wojny latały tędy samoloty, najpierw w kierunku celu, z bombami na pokładzie, potem wracające po kolejny ładunek. Jeszcze teraz rozbrzmiewał mu w uszach warkot silników i świst spadających bomb, zanim wybuchły i pożarły cały budynek razem z jakimś innym niefortunnie stojącym w pobliżu.

– Po co pamiętać? – wyszeptał.

– Żeby móc żyć.

– To boli.

– Odebrali nam kraj, ale nie godność. Nadejdą lepsze dni.

– Ja ich nie zobaczę.

– Nie mów tak.

– Jestem zmęczony.

– Przecież to ty zawsze mówiłeś, że trzeba wytrwać.

– Nie, to były twoje słowa.

– Lepiej nie przychodź w takim nastroju.

– Coś takiego.

– Opowiedz o przyjemniejszych sprawach.

Nie wiedział, co ma powiedzieć. Patrzył na płytę, tak skromną, że nawet nie miała wyrytego na niej nazwiska. Wtedy nie było na nic czasu, tym bardziej na takie szczegóły. Kwadrat z cementu czy jakiejś mieszanki, którą zamykano nisze. Pamiętał numer i nazwisko rodziny leżącej obok. Bo było takie pompatyczne: Alsina Cadafalch i Graells Puig de Montornes. Wystarczyło, żeby ją odnaleźć.

Czuł straszną pustkę.

Dzień spotkań.

Najpierw cmentarz. Potem…

– Miquelu, co będziesz robić? – wrócił głos Quimety.

– Nie wiem.

– Coś znajdziesz.

– Trzy dni temu tam byłem, pracowałem dla nich przy tym odrażającym pomniku przebaczenia sobie swoich win i utrwalenia siebie w kamieniu, jak automat. Kiedy mi karę śmierci zamienili na więzienie, zadałem sobie pytanie: po co? Teraz też zadaję sobie to pytanie. Po co? Nie mogę się przyzwyczaić do tej myśli. Jestem tutaj, ale nie wiem po co. To jest jak senny koszmar.

– Nigdy nie umiałeś siedzieć bezczynnie.

– To było w lepszych czasach.

– Byłeś policjantem i zawsze nim będziesz.

– Już nie.

– Kogo chcesz oszukać?

– O co ci chodzi? Mam ich prosić, żeby mi dali szansę? W moim wieku? A oni? Nawet mi nie powiedzą dzień dobry. Z piętnem czerwonego będą mnie omijać z daleka, a poza tym ludzie w moim wieku idą na emeryturę. A ja tylko chciałem wrócić do Barcelony.

– Poszukasz jakiejś pracy?

– Może.

– Jakiej?

– Quimeto, nie wiem. – Zirytował się.

– Jeśli nic nie znajdziesz, zatrzymają cię za złamanie Ustawy o włóczęgostwie i znowu wsadzą do więzienia.

– Ten na stacji tak powiedział. Aż trudno uwierzyć, że to prawo wprowadził Jiménez de Asila, republikanin. Taki sam, jak ci przeklęci faszyści.

– Uważaj, co mówisz.

– Nikt nas nie słyszy.

– W takim nastroju chyba długo nie wytrzymasz.

– Też tak myślę.

– Któregoś dnia zażądają, żebyś zasalutował, dumę schował do kieszeni, odmówisz i wtedy…

– Kurwa.

– W porządku. – Uśmiech Quimety.

Przypomniał sobie stację, ten okrzyk „Niech żyje Hiszpania!” i własną rękę podniesioną w faszystowskim pozdrowieniu. I pomyślał, ile razy będzie musiał powtórzyć ten gest z uczuciem mdłości, wstrętu, wściekłości. Zrobiłby to ze strachu czy na wszelki wypadek? Instynkt przeżycia czy bezwarunkowa kapitulacja? „Niech żyje Hiszpania” jeszcze może przełknąć. Ale powitanie… Hitler ze swoim nazizmem nie żył, usunięty z niemieckich kart historii. Więc dlaczego świat pozwolił, aby Hiszpania pozostała bastionem faszyzmu? Dlaczego dużo bardziej obawiano się komunizmu?

– To słońce… – Był wykończony.

– Poszukaj cienia.

– Będę często przychodził.

– Ja się stąd na pewno nie ruszę.

Zawsze ten specyficzny humor, czasem wisielczy.

– Jesteś niemożliwa, Quimeto.

– Chyba ci kij w tyłek wetknęli, ruszać ci się nie chce.

– Bo wetknęli.

– To się go pozbądź i wróć.

– Kocham cię.

– Ja też, wiesz o tym, ale ja jestem tu w środku, a ty tam, więc powinieneś to wykorzystać.

Nie zamierzał zapytać jak.

Jeszcze by mu powiedziała.

Położył dłoń na płycie, lekko ją przycisnął, a potem czułym gestem przesunął po zimnym kamieniu. Zimnym mimo silnego słońca. Ostatni dotyk. Przesłał cichy pocałunek i oddalił się od katakumb, od labiryntu śmierci z dziesiątkami nieruchomych oczu na zdobionych płytach, niektórych z suchymi kwiatami, innych z fotografiami…

On nawet tego nie miał: żadnej fotografii.

Z opuszczonymi ramionami ruszył w drogę do miasta.

4

Budynek, cała ulica Córcega, między ulicami Balmes i Enrique Granados wyglądały tak samo.

Nawet wojna niczego tu nie zmieniła.

Miquel stanął na przeciwległym chodniku, po północnej stronie, i podniósł głowę. Poszukał swojego piętra, swoich balkonów, jakby wierzył, że Quimeta stanie na jednym i pomacha mu ręką. Poprzez gałęzie drzew rozpoznawał ich kształt, widział na pół uchylone drzwi, z nowymi drewnianymi listwami żaluzji. Stare spalili z Quimetą, żeby się ogrzać.

Nie pomyślał o tym z goryczą, raczej ze smutkiem.

Od czasu ślubu mieszkał tam przez całe życie.

Całe życie. Do 1939 roku.

Mijała go taksówka z czerwonym światłem oznaczającym, że jest wolna. Z pewnością jedyny czerwony kolor, na jaki było w tym mieście przyzwolenie. W czasie wojny taksówki były także czerwone. Teraz żółte i czarne. Kierowca spojrzał na niego, bo wydawało się, że na nią czeka. Po chwili przyspieszył i ulica znowu opustoszała, ucichła. Mascarell zobaczył tylko dwie czy trzy osoby pogrążone we własnych myślach.

Czy Barcelona zawsze była takim cichym miastem, czy może teraz stała się miastem smutnym?

Spojrzał w prawo – skład z węglem, potem w lewo – fryzjer. Za nim – sklep z nabiałem, ten sam, co kiedyś, teraz na nowo otwarty.

Nagle przeszedł przez jezdnię i stanął na swoim chodniku, przed domem z numerem 256.

Obszerny hol.

W głębi po prawej maleńka portiernia z trzema prowadzącymi w dół schodkami.

I jak zjawa wynurzająca się z cieni ona, pani Remedios, portierka.

Jak oniemiali stanęli naprzeciw siebie.

– Pan Mascarell!

– Dzień dobry, Remedios.

– Pan… żyje! – W zdumieniu zakryła dłonią usta. Oczy jej niemal z orbit wyszły. – Dzięki Bogu!

Nie powiedział, że stało się to raczej z przyczyn nieznanych, może miał szczęście, może to było przeznaczenie. Niemniej ten utarty zwrot, to „dzięki Bogu”, też miał swoje znaczenie.

– Jak pani widzi.

Remedios była portierką od zawsze. Tak jak kiedyś jej matka. Czas nie potraktował jej dobrze. Wyglądała na dużo więcej niż pięćdziesiąt lat, na pewno na więcej, niż miała. Siwe włosy upięte w węzeł z tyłu głowy, czarna suknia wiecznej wdowy, drobne ciało, spokojne rysy.

– Gdzie pan był?

– Tu i ówdzie – skłamał. – Ale w końcu zawsze się wraca.

– Nie ma to jak w domu! – Zagryzła wargę, zdając sobie sprawę, co powiedziała.

Miquel Mascarell uniósł głowę, oczy.

– Mieszka ktoś…? – zawahał się.

– O, tak, naturalnie. – Twarz jej spoważniała, posmutniała. – Dobrzy ludzie, może mi pan wierzyć, ale to nie to samo, co pani Quimeta i pan. Pana syn…?

– Zginął nad Ebro, pamięta pani?

– Roger.! – Znowu uniosła dłoń do ust. – To wszystko było takie przerażające, prawda?

Po co przyznawać jej rację.

Nie warto.

– Mogę… wejść na górę?

– Tak, ale…

– Niech pani się nie martwi. To tylko nostalgia.

– Nazywają się Argumí. Pedro i Montserrat Argumi. Ale nie wiem, czy są w domu, bo rano byłam u lekarza i dopiero teraz wróciłam. Może pani jest.

– Dziękuję.

Przeszedł przez hol. Kroki rozbrzmiały na posadzce z ukośnie ułożonych czarnych i białych płyt. Schody słabo oświetlone jak zawsze. Stopnie z białego marmuru jeszcze bardziej w środku wytarte. Zapach też był ten sam. Nic się nie zmienił. Wciągnął go z melancholijną lubością. Wszedł na pierwszy podest, drugi i z ciężkim oddechem wchodził na trzeci. Tu po raz ostatni widział swojego brata Vicenta, w dniu, kiedy przyszedł go przekonywać, aby razem poszli na wygnanie. Tu się pokłócili i pożegnali, pewnie na zawsze. Vicenc i Amalia być może żyli lepszym życiem gdzieś daleko.

Jeszcze jedno piętro.

I zatrzymał się przed drzwiami.

Omal nie sięgnął do kieszeni po klucz.

Nabrał powietrza.

Najpierw cmentarz, teraz jego mieszkanie.

Chciał jak najszybciej dokonać rozrachunku z przeszłością, wyzwolić się.

Zastukał kołatką.

Czekał na jakikolwiek ruch za drzwiami. Wreszcie usłyszał stłumione kroki i brzęk odsuwanej metalowej klapki wizjera. Wiedział, że w panującym na podeście mroku nikogo nie można było rozpoznać. Cofnął się więc, dając obserwującej go osobie szansę przyjrzenia się mu dokładniej. Po chwili zgrzytnęła zasuwa.

Drzwi się otwarły.

– Słucham.

Stała przed nim kobieta około czterdziestoletnia, z surową twarzą, orlim nosem, misterną fryzurą. Miała na sobie białą bluzkę z krótkimi rękawami, czarną spódnicę i buty na płaskim obcasie. Była wysoka, silnie zbudowana.

Nagle Miquel odkrył, że brakuje mu słów.

– Przepraszam…

– Czego pan chce?

– Ja… – Poruszył ręką. Wzruszenie chwyciło go za gardło.

– Coś się stało? – Kobieta zmarszczyła brwi.

– Mieszkałem tutaj – wykrztusił.

– Słucham?

– Ja… mieszkałem tutaj. W tym mieszkaniu.

– Kiedy?

– Do trzydziestego dziewiątego.

Za plecami kobiety znajdował się długi przedpokój. Część mieszkania po prawej stronie – z kuchnią i galeryjką – wychodziła na wewnętrzne patio. Druga część, po lewej – na ulicę. Korytarz dzielił mieszkanie na dwie równe części. Z Quimetą mieli tam niewielki stolik, tuż pod oknem wychodzącym na szyb świetlny. Nowi lokatorzy też; i też ze zdjęciami w ramkach. To samo miejsce. Inne twarze. Mężczyzna miał na sobie mundur falangisty.

Miquel Mascarell się uspokoił.

– Czy pozwoli mi pani wejść?

– Nie, nie. – Kobieta instynktownie przymknęła drzwi. – Rozumie pan…

– Tylko na chwilę.

– Przykro mi, ale nie. – Rysy jej stwardniały. – Jestem sama i nie wydaje mi się, żeby to było rozsądne. To znaczy…

– Proszę.

– Niech pan odejdzie.

– Moja żona tu zmarła, czwartego lutego, w trzydziestym dziewiątym. Nie wytrzymała, rozumie pani? Ja tylko chcę…

– Przykro mi.

– Proszę zaczekać…

– Do widzenia panu.

Drzwi zamykały się już od „przykro mi”. Ciche „panu” zakończyło przykry dialog.

Wydało mu się, że podest, cała klatka schodowa wirują wokół niego.

– Proszę odejść, bo zadzwonię na policję – usłyszał zza drzwi.

Cofnął się, bardziej pod ciężarem niepowodzenia niż z obawy, że kobieta spełni swoją groźbę. Schodził po schodach powoli, krok po kroku, chciał nie czuć nic, mieć w głowie pustkę, nie myśleć.

W jakiś sposób dotarł do holu.

W jakiś sposób znalazł się na ulicy. Zobaczył panią Remedios.

– Panie Mascarell…

– Dziękuję pani. – Zmusił się do uśmiechu.

– Niech Bóg ma pana w swojej opiece.

– Już nie ma takiej potrzeby, ale dziękuję.

Poszedł w stronę Enrique Granados, minął skład z węglem, zatrzymał się na rogu. I zwymiotował.

Wyrzucił z siebie wszystko: nędzne śniadanie, lęk, wściekłość, cały ból tłumiony przez osiem i pół roku.

Stracone życie.

Nie chciał niczyjej pomocy. Odzyskał równowagę, poczucie pewności i ruszył bez celu, śladem miejsc utraconych, prowadzony podświadomością. Pewnie dlatego nie zwracał uwagi na ulice ani budynki. Musiał iść przed siebie, nie mógł się zatrzymać. Wokół niego toczyło się życie miasta. Innego miasta, obcego miasta, już nie jego miasta. Ktoś przyodział je w inny strój. Samochody, tramwaje, wozy, rowery, ludzie. Inna Barcelona, mgliście tylko podobna do jego Barcelony. Słońce prażyło niemiłosiernie, ciepło przenikało do kości. Ciepło, którego nie zaznali zimą 1939 roku.

Niemal pędził.

Pisk hamulców.

– Idiota! Patrz, gdzie idziesz!

Samochód, fiat 500, zwany Topolino, z błyszczącą karoserią, jakby dopiero z fabryki wyjechał. Wściekły kierowca. Miquel przeprosił. Kiedyś ulice należały do nich, do pieszych. Teraz, od razu to zauważył, zaczynały należeć do tych, którzy rządzili jezdniami. To pewnie znak czasów. Nowych czasów. Szedł dalej z uczuciem, że dąży donikąd, nie zważając na nic, nie słysząc głosów, ostrzegawczych krzyków, które wydawały mu się echem jego wewnętrznego niepokoju i zagubienia.

Minuta, kwadrans, pół godziny.

Zrozumiał wszystko, kiedy zatrzymał się zmęczony. I zdumiony.

Wstrząs złamał resztki odporności.

Stał przed swoim dawnym komisariatem.

Nieświadomie, a może i świadomie, szedł tą samą drogą, którą pokonywał codziennie po wyjściu z domu, tą samą, którą szedł zawsze, od początku, odkąd został policjantem do owego ostatniego ranka 20 stycznia 1939 roku, ostatniego dnia przed nieuchronnym upadkiem Barcelony.

Wówczas był mężczyzną. Silnym, zdecydowanym.

Czuł się mężczyzną.

Tym razem nie zamierzał kusić szczęścia. Nie powtórzył tego, co zrobił w swoim dawnym domu. Nie przeszedł przez ulicę, żeby powiedzieć stojącemu na warcie policjantowi w szarym mundurze, że kiedyś tam pracował, uczciwie, z oddaniem reprezentując prawo i porządek, kiedy panowała wolność.

Po cóż miałby to robić?

Nie miał już czym zwymiotować, odwrócił się tyłem do komisariatu i po raz pierwszy od ośmiu i pół roku, od śmierci Quimety, zapłakał.

5

A jeśli to on zmienił się tak, że trudno go rozpoznać?

W Dolinie Poległych czas toczył się monotonnie, ponieważ istota ludzka nawet do horroru może się przyzwyczaić. Jedynym, co odmieniało egzystencję, jeśli tak można nazwać to, co stało się ich udziałem w tym miejscu, były strzępki wiadomości z zewnątrz i poczucie niepewności, ilekroć wywożono zmarłych lub kiedy pojawiali się nowi więźniowie. Wiadomości dawały nadzieję po klęsce nazistów w II wojnie światowej i zaraz ją odebrały, gdy okazało się, że Hiszpania się izoluje i pozostanie odizolowana, jakby nikogo nie obchodziło, co się z nimi stanie. Dowodem było wycofanie czterdziestu sześciu ambasadorów. Tylko Argentyna zechciała łaskawie przysłać zboże. Zaś niezmierzona liczba zmarłych i nowych więźniów nieustannie przywożonych do pracy utkwiła w jego pamięci jak bezkształtna masa.

Jego, z powodu wieku, odesłano do pracy administracyjnej.

Z Nicanorem Buendią.

Prosty robotnik, anarchista, energiczny. Też dostał wyrok śmierci i też go „wielkodusznie” ułaskawiono. Podczas wojny stracił lewą rękę, więc umieścili go w biurze. Prawa mu wystarczyła do papierkowej roboty. Kipiał energią, wszędzie go było pełno i miał cięty język. Z pewnością nie był głupi, wręcz przeciwnie.

Chociaż czasem wydawało się, że jest pieprznięty.

– Mascarell, co byś zrobił, gdybyś wrócił do domu?

– Nie mam pojęcia.

– Ja bym zabił jeszcze kilku tych mącicieli, a potem…

– A potem co?

– A potem, do widzenia. Tu bym na pewno nie wrócił.

– Zwariowałeś, Buendia.

– Ja zwariowałem? A ty zostałeś w Barcelonie z chorą żoną i czekałeś, aż cię dopadną, zamiast rzucić wszystko w diabły. Umarła niedługo potem, prawda?

– Tak, ale w moich ramionach.

– Umarłaby spokojniejsza, gdyby wiedziała, że się uratowałeś. Posłuchaj, takich jak ja jest dużo. Za dużo. Nie mamy wykształcenia i nic nie znaczymy. Ale tacy jak ty… Takich potrzeba, do cholery. Kiedy Franco padnie, to kto ten pieprzony kraj będzie naprawiał?

– Ktoś się znajdzie.

– Niech to diabli! Wszystkich nas tu wykończą. Żywi nie wyjdziemy, a jeśli wyjdziemy, to się będziemy nadawać tylko na śmietnik.

Dwaj funkcyjni w Dolinie byli jak dwie strony medalu. Porucznik Santos był spokojny, unikał problemów, które by go przyprawiały o ból głowy. Sierżant Pelaez natomiast wrzeszczał z byle powodu, niemal wciskając twarz w twarz tego, który popełnił jakieś rzeczywiste lub urojone przewinienie. Z Santosem można było rozmawiać, z Pelaezem nie. Wstrętny typ. Skurwysyn. Ktoś mówił, że w czasie wojny w Teruelu zabito mu wuja księdza i młodszego brata. Nienawidził więźniów. Ciągle mówił o nieskończonej szczodrobliwości caudillaCaudillo (hiszp.), wódz, dyktator. Tytuł generała Francisca Franco.

i o wspaniałym sukcesie krucjaty. Prześcignął nawet księży, którzy tak się starali przywrócić im wiarę. W niedziele, zwłaszcza w niedziele, w czasie mszy Pelaez pilnował, czy wszyscy się modlą, śpiewają i swoją postawą potwierdzają, iż są gorliwymi wyznawcami. Nie wystarczyło poruszać ustami. On musiał słyszeć śpiew i modlitwy. A Miquel Mascarell, no cóż… Dali mu przezwisko „glina”. Na dobre czy na złe, tutaj wszyscy o wszystkim wiedzieli. W takim miejscu sekretów nie było. Któregoś dnia zginęło kilkanaście ołówków. Mogły komuś posłużyć do pisania wiadomości, ale też i do zranienia kogoś, więc Santos polecił Mascarellowi, żeby się dowiedział, kto je ukradł. Dużo czasu mu to nie zajęło. Znalazł winnego i poszedł z nim na układ. Człowiek zostawił sobie dwa ołówki, a resztę oddał, mówiąc Santosowi, że znalazł je ukryte w latrynie, i było po sprawie.

Nie chciał o niczym myśleć. Nicanor Buendia robił to za niego.

– Jesteśmy niewolnikami, rozumiesz? Współczesnymi niewolnikami.

– Płacą nam. – Czasem lubił pozwolić mu mówić, lubił pociągnąć go za język. – I za każde dwa dni pracy odejmują jeden z wyroku.

– A ty po czyjej stronie jesteś? Jakieś gówno nam płacą, dwa reale! Bo, zaraz… jedna peseta pięćdziesiąt, mówią, że jest na „nasze utrzymanie” i dla rodziny… Dają nam może codziennie szynkę i kiełbasę? A rodzina? My nie mamy nikogo, ale większość ma rodziny, które nie mają co jeść. Do kurwy nędzy! Poza tym, myślisz, że jesteśmy jedynymi niewolnikami w całym kraju?

– Nie, wiem, że jest ich więcej.

– Budują w całej Hiszpanii. W całej. I nas do tego używają. Mosty, drogi, kościoły, kanały… Z naszego potu i z naszej krwi. A kiedyś powiedzą, że nie tylko „ocalili” Hiszpanię, ale i ją zbudowali. Obsypią się medalami. A my, co? Dajemy dupy, ha, ha, uśmiech i dziękuję. Ja to pierdolę!

[1] Początek hymnu Katalonii.

[2] Moll de la Fusta, nazwa części nabrzeża wzdłuż Paseo de Colón.

3 Por.: Jordi Sierra i Fabra, Cztery dni w styczniu, Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz, 2011.

4 J. de LaFontaine, Dzban z mlekiem.