O książce

NOWA POWIEŚĆ ZDOBYWCZYNI NAGRODY PULITZERA

Autorki odznaczonej przez prezydenta USA, Baracka Obamę,
medalem National Humanities 2014

Powieść nominowana do Nagrody Bookera, National Book Award
i Baileys Women’s Prize

Przez siedem najważniejszych amerykańskich gazet
okrzyknięta najlepszą powieścią 2013 roku

Uniwersalna historia dwóch braci rozdzielonych przez tragedię i dwóch kobiet nieustannie nawiedzanych przez przeszłość. Aktualna w każdym miejscu świata i w każdym czasie. Subhash i Udayan spędzili dzieciństwo na pokrytym hiacyntami rozlewisku na przedmieściach Kalkuty. Były to dla nich najszczęśliwsze lata – pełne wzajemnego wsparcia, zrozumienia i bliskości, których potem w ich życiu zabrakło. Podążyli skrajnie różnymi ścieżkami – Subhash wyjechał do Stanów, aby zostać cenionym naukowcem, a Udayan pozostał w kraju, żeby walczyć o sprawiedliwość społeczną. Hiacynty przed ich rodzinnym domem stały się świadkami tragedii, która przywiodła Subhasha z powrotem do Kalkuty. Wierny pamięci brata, podjął najlepszą i zarazem najgorszą decyzję w swoim – i nie tylko swoim – życiu.

JHUMPA LAHIRI

Ur. 1967 r. w Londynie – amerykańska autorka, która w 1999 r. zadebiutowała zbiorem dziewięciu opowiadań pt. Tłumacz chorób, za który w 2000 r. otrzymała Nagrodę Pulitzera. W 2003 r. wydała swoją pierwszą powieść, Imiennik, na podstawie której trzy lata później zrealizowano film o tym samym tytule. Kolejny zbiór opowiadań, Nieoswojona ziemia, ukazał się w 2008 r. Zagubieni wśród hiacyntów to druga powieść Lahiri, od momentu wejścia na rynek budząca zachwyt krytyków i czytelników. We wrześniu 2015 r. Jhumpa Lahiri została nagrodzona medalem National Humanities za „przybliżenie w misternej opowieści doświadczeń zwyczajnych ludzi”.

Tej autorki

TŁUMACZ CHORÓB
NIEOSWOJONA ZIEMIA
ZAGUBIENI WŚRÓD HIACYNTÓW

Tytuł oryginału:
THE LOWLAND

Copyright © Jhumpa Lahiri 2013
All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2015
Polish translation copyright © Maria Olejniczak-Skarsgård 2015

Redakcja: Anna Walenko

Konsultacja bengalistyczna: Elżbieta Walter

Projekt graficzny okładki: Dark Crayon/Piotr Cieśliński

ISBN 978-83-7985-199-7

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS ANDRZEJ KURYŁOWICZ S.C.
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com
Facebook

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Michał Nakoneczny, 88em.eu

Dla Carin, która wierzyła od początku,
i dla Alberta, który przywiódł mnie do końca

lascia ch’io torni al mio paese sepolto

nell’erba come in un mare caldo e pesante.

Obym wrócił do rodzinnego miasta spoczywającego

wśród traw jak na ciepłym otwartym morzu.

Giorgio Bassani, Saluto a Roma

I

1

Na wschód od Tolly Clubu, za rozwidleniem Deshapran Sashmal Road, stoi niewielki meczet. W bok rozciąga się spokojna dzielnica. Labirynt wąskich uliczek i skromnych domów zamieszkanych przez klasę średnią.

Na tym terenie były niegdyś dwa stawy, podłużne, jeden przy drugim, a za nimi kilkuakrowe pole.

Wraz z końcem monsunu woda w stawach podnosiła się tak wysoko, że nie było widać usypanego między nimi wału. Zalewała również pole na głębokość trzech, czterech stóp i stała tam przez część roku.

Rozlewisko pokrywało się łanem hiacyntów wodnych. Rosły tak bujnie, że tworzyły na powierzchni jakby litą taflę liści. Zieleń kontrastowała z błękitem nieba.

Na obrzeżach stały tu i ówdzie proste chaty. Biedota brodziła po wodzie, szukając czegoś do jedzenia. Jesienią przylatywały czaple o białych piórach usmolonych miejską sadzą i nieruchomo wypatrywały żeru.

W wilgotnym klimacie Kalkuty parowanie odbywało się powoli. Jednak słońce w końcu osuszało rozlewisko i znów pokazywała się mokra ziemia.

Subhash i Udayan chodzili przez to pole wielokrotnie. Tamtędy prowadziła najkrótsza droga na położone na skraju dzielnicy boisko, gdzie grali w piłkę nożną. Omijali kałuże, przestępowali zalegające dywany z liści hiacyntów. Oddychali stęchłym powietrzem.

Jedne stworzenia składały jaja, które wytrzymywały porę suchą. Inne, żeby przeżyć, zagrzebywały się w błocie, udając martwe, i czekały na deszcz.

2

Nigdy nie postawili stopy w Tolly Clubie. Jak większość okolicznych mieszkańców mijali drewnianą bramę i ceglany mur setki razy.

Do połowy lat czterdziestych ich ojciec zza muru przyglądał się koniom na torze wyścigowym. Patrzył na nie, stojąc na ulicy wśród ludzi obstawiających gonitwy i innych gapiów, którzy nie mieli pieniędzy na bilet lub nie mogli wejść na teren klubu. Ale po drugiej wojnie światowej, mniej więcej wtedy, gdy urodzili się Subhash i Udayan, podwyższono mur, żeby uniemożliwić zaglądanie do środka.

Bismillah, ich sąsiad, pracował w klubie jako pomocnik noszący za graczami kije golfowe. Był muzułmaninem, należał do tych, co zostali w Tollygunge po podziale kraju. Za kilka pajs sprzedawał Subhashowi i Udayanowi piłki golfowe, zgubione albo zostawione na polu przez graczy. Na niektórych piłkach było rozcięcie, jakby rana na skórze, skąd wychodziło coś różowego i gumowatego.

Z początku brali kije i odbijali między sobą pokrytą dołeczkami piłkę. Potem Bismillah sprzedał im również kij golfowy, putter, z trochę wygiętym trzonkiem. Jakiś sfrustrowany gracz walnął nim w drzewo.

Bismillah pokazał im, jak pochylać się do przodu i w którym miejscu trzymać kij. Gdy z grubsza ustalili cel gry, wykopali dołki w ziemi i zaczęli wrzucać do nich piłki. Choć do długich uderzeń używa się kija innego rodzaju, posługiwali się putterem. Golf różnił się jednak od piłki nożnej czy krykieta. Nie był sportem pozwalającym braciom improwizować do woli.

Na ubitej ziemi boiska Bismillah narysował plan klubu. Powiedział chłopcom, że w pobliżu głównego budynku klubu są stajnie, pływalnia i kort tenisowy. Restauracje, gdzie nalewa się herbatę ze srebrnych dzbanków, i specjalne sale do gry w bilard i brydża. Gramofony, z których płynie muzyka. Barmani w białych marynarkach, przygotowujący drinki zwane pink lady i gin fizz.

Niedawno kierownictwo klubu postawiło jeszcze więcej ogrodzeń, żeby zabezpieczyć się przed obcymi. Ale Bismillah twierdził, że w drucianym płocie po zachodniej stronie wciąż są dziury, przez które można się przecisnąć.

Subhash i Udayan czekali prawie do zmroku, aż gracze opuszczą pole, uciekając przed komarami, i pójdą pić koktajle w budynku klubu. Plan trzymali w tajemnicy, także przed chłopcami z sąsiedztwa. Doszli do meczetu na rogu, wyróżniającego się czerwienią i bielą wśród okolicznych budynków, i skręcili w główną ulicę. Mieli ze sobą putter i dwie puste puszki po nafcie.

Przeszli przez Technicians’ Studio i skierowali się w stronę pól ryżowych, gdzie kiedyś płynęła Adi Ganga i Brytyjczycy żeglowali do delty.

Teraz woda w rzece stała, na brzegu osiedlili się hindusi, uchodźcy z Dhaki, Rajshahi, Chittagongu. Kalkuta przyjęła przesiedleńców, ale zostawiła ich samych sobie. Po podziale kraju, który nastąpił dziesięć lat wcześniej, zajęli część Tollygunge, tak jak deszcze monsunowe zagarnęły pole za stawami.

Części urzędników państwowych zapewniono mieszkania w ramach programu wymiany. Ale większość nowo przybyłych stanowili uchodźcy, napływali falami, utraciwszy ziemie swoich przodków. Początkowo przybywali wartkim strumieniem, potem szeroką rzeką. Subhash i Udayan ich pamiętali. Stado ludzi w posępnym pochodzie. Tobołki na głowach, niemowlęta przytroczone do piersi rodziców.

Mieszkali w szopach krytych płótnem lub słomą, o ścianach z plecionego bambusa. Bez urządzeń sanitarnych, bez elektryczności. W budach przy wysypisku śmieci. Gdziekolwiek.

To przez nich Adi Ganga, na której brzegu leżał Tolly Club, była teraz kanałem ściekowym dla południowo-zachodniej Kalkuty. To przez nich wzmocniono ogrodzenie klubu.

Subhash i Udayan nie znaleźli drucianego płotu. Zatrzymali się przy murze, w miejscu, gdzie był na tyle niski, że mogli przejść na drugą stronę. Piłki golfowe wypychały im kieszenie szortów. Bismillah zapewnił ich, że w środku znajdą mnóstwo piłek, na ziemi, wśród strąków tamaryndowców.

Udayan przerzucił przez mur putter. Potem puszkę po nafcie. Stanąwszy na drugiej puszce, Subhash zdołałby się podciągnąć i pokonać mur. Ale nie Udayan, który był wtedy trochę niższy.

Spleć palce, polecił bratu.

Subhash złączył ręce. Poczuł nacisk stopy, zdartą podeszwę sandała, przez chwilę ciężar ciała brata. Udayan szybko podciągnął się i usiadł okrakiem na murze.

Mam stać na straży po tej stronie, a ty zbadasz teren? – zapytał Subhash.

Jaka to przyjemność?

Co tam widzisz?

Sam się przekonaj.

Subhash przysunął puszkę do muru. Stanął na niej, czując, że pusty pojemnik się chwieje.

Idziemy, Subhash.

Udayan przyjął odpowiednią pozycję i zsunął się z muru. Widać było tylko jego palce. Po chwili rozluźnił uchwyt i skoczył. Subhash usłyszał, jak sapie z wysiłku.

W porządku?

Pewnie. Teraz ty.

Subhash chwycił krawędź muru i przylgnął do niego piersią, ocierając sobie kolana. Jak zwykle nie wiedział, czy bardziej zirytowała go śmiałość brata, czy własny brak śmiałości. Miał trzynaście lat, był starszy o piętnaście miesięcy. Ale bez Udayana tracił poczucie własnego ja. Jak sięgał pamięcią, brat był zawsze obecny, w każdej chwili.

Nagle już nie byli w Tollygunge. Wciąż słyszeli przejeżdżające ulicą pojazdy, ale ich nie widzieli. Dokoła rosły potężne drzewa: czerpnie i eukaliptusy, kufliki i uroczyny.

Subhash jeszcze nie widział takiej trawy: równo jak dywan ścielącej się po pochyłym terenie. Pofalowanej niczym piaski pustyni albo lekko kołyszące się morze. Na greenie do treningów koszono ją tak krótko, że w dotyku przypominała mech. W tym miejscu ziemia była gładka jak czaszka, a zieleń jakby o ton jaśniejsza niż gdzie indziej.

Nigdy dotąd nie spotkał tylu czapli w jednym miejscu. Poderwały się do lotu, gdy podszedł za blisko. Drzewa rzucały popołudniowe cienie. Uniósł głowę i zobaczył, że gałęzie układają się w literę Y, jak zakazane strefy na ciele kobiety.

W głowach im się kręciło z przejęcia, że wdarli się na cudzy teren, i ze strachu, że ktoś ich przyłapie. Ale nie zauważył ich ani dozorca, ani strażnicy patrolujący teren pieszo i konno. Nikt nie przyszedł ich wygonić.

Trochę się uspokoili, ujrzawszy szereg chorągiewek umieszczonych na polu golfowym. Dołki wyglądały jak pępki na ziemi, z plastikowymi kubełeczkami i zatkniętymi chorągiewkami, które wskazywały kierunek uderzenia piłki. Gdzieniegdzie widać było płytkie zagłębienia z piaskiem. Kałuże na fairwayu, o dziwnym kształcie, jak kropelki widziane pod mikroskopem.

Trzymali się z dala od głównego wejścia, nie mając odwagi zbliżyć się do budynku klubu, gdzie cudzoziemcy przechadzali się parami pod rękę albo siedzieli w plecionych fotelach pod drzewami. Co jakiś czas, powiedział im Bismillah, odbywały się tam przyjęcia urodzinowe dla dzieci z brytyjskich rodzin nadal mieszkających w Indiach; urządzano wtedy przejażdżki na kucykach, podawano lody i tort z zapalonymi świeczkami. Choć premierem był Nehru, w głównym salonie, na honorowym miejscu, wisiał portret królowej angielskiej Elżbiety II.

W odosobnionym zakątku, gdzie mieli do towarzystwa zabłąkanego bawołu, Udayan wykonywał gwałtowne zamachy. Unosił ręce nad głowę, ustawiając się do uderzeń, i wywijał putterem jak mieczem. Rozrywał idealnie utrzymaną darń, gubił piłki w wodzie. Musieli szukać następnych na roughie.

Subhash stał na czatach, nasłuchując odgłosu końskich kopyt w szerokich alejkach wytyczonych na czerwonej ziemi. Słyszał stukanie dzięcioła. Ciche uderzenia sierpa, dolatujące z części klubu, gdzie przycinano trawę ręcznie.

Gromada szakali o płowej, szaro nakrapianej sierści siedziała czujnie w kilku stadach. Gdy słońce zaczęło przygasać, część zwierząt ruszyła na poszukiwanie jedzenia, szczupłe sylwetki pomknęły prosto przed siebie. Rozpaczliwe wycie, niosące się echem, uprzytomniło braciom, że jest już późno, czas wracać do domu.

Zostawili puszki po nafcie, jedną na zewnątrz muru, żeby zaznaczyć miejsce. Drugą schowali za krzakami na terenie klubu.

Podczas następnych wypadów Subhash zbierał pióra i dzikie migdały. Przyglądał się sępom, które kąpały się w kałużach, a potem suszyły rozpostarte skrzydła.

Pewnego razu znalazł jajko, nieuszkodzone, które wypadło z gniazda pokrzewki. Ostrożnie zaniósł je do domu i włożył do glinianego pojemnika po słodyczach, przykrywając gałązkami. Gdy nie wylągł się ptaszek, zakopał jajko w ogrodzie za domem, pod drzewem mangowym.

· · ·

Któregoś wieczoru, gdy przerzucili putter na zewnątrz i przeszli z powrotem przez mur, zobaczyli, że po drugiej stronie nie ma puszki po nafcie.

Ktoś ją zabrał, powiedział Udayan.

Rozejrzał się wkoło. Było coraz ciemniej.

Tego szukacie, chłopcy?

Policjant patrolujący okolice klubu pojawił się znikąd.

Zobaczyli wysokiego mężczyznę w mundurze. Trzymał w ręku ich puszkę.

Podszedł kilka kroków ku nim. Zauważył leżący na ziemi kij golfowy, podniósł go i obejrzał. Postawił puszkę na ziemi i włączył latarkę, kierując światło najpierw na twarze obu chłopców, potem na całe sylwetki.

Bracia?

Subhash kiwnął głową.

Co macie w kieszeniach?

Podali mu piłki golfowe. Patrzyli, jak policjant chowa je do kieszeni, oprócz jednej, którą podrzucał i łapał.

Skąd je macie?

Milczeli.

Ktoś was zaprosił dziś do klubu, żebyście pograli w golfa?

Pokręcili głowami.

Sami dobrze wiecie, że to teren zamknięty, powiedział funkcjonariusz.

Lekko oparł trzonek puttera na ramieniu Subhasha.

Pierwszy raz tu przyszliście?

Nie.

Ty wpadłeś na ten pomysł? Taki duży chłopak powinien być mądrzejszy.

To był mój pomysł, oświadczył Udayan.

Masz oddanego brata, zwrócił się do Subhasha policjant. Chce cię chronić i bierze na siebie winę. Tym razem, mówił dalej, wam daruję. Nie zawiadomię klubu. Pod warunkiem że nie będziecie próbowali zakraść się tu znowu.

Nie będziemy, obiecał Subhash.

Dobrze. Mam was zaprowadzić do rodziców czy skończymy naszą rozmowę tutaj?

Skończymy tutaj.

No to się odwróć. Tylko ty.

Subhash stanął twarzą do muru.

Jeszcze krok do przodu.

Poczuł uderzenie stalowym trzonkiem w pośladki i tył nóg. Drugie smagnięcie, zaledwie przelotne dotknięcie skóry, zwaliło go na ręce i kolana. Dopiero po kilku dniach zeszły pręgi.

Rodzice nigdy ich nie bili. Początkowo nie czuł nic prócz odrętwienia. Potem miał wrażenie, że wylano mu na skórę garnek wrzątku.

Przestań! – wrzasnął na policjanta Udayan.

Kucnął obok Subhasha i zarzucił mu rękę na ramiona, chcąc go osłonić.

Przyciśnięci do siebie, napięli mięśnie. Opuścili głowy, zamknęli oczy, obolały Subhash wciąż nie mógł utrzymać się na nogach. Ale nic więcej się nie działo. Usłyszeli, jak putter przelatuje nad murem, po raz ostatni spada na pole golfowe. I jak oddala się policjant, który nie chciał mieć z nimi więcej do czynienia.

3

Od dziecka Subhash był ostrożny. Matka nigdy nie musiała za nim biegać. Dotrzymywał jej towarzystwa, przyglądając się, jak przygotowuje posiłek na piecyku węglowym albo haftuje sari i bluzki na zamówienie krawcowej z sąsiedztwa. Pomagał ojcu sadzić dalie hodowane w donicach na podwórku. Kuliste kwiaty, fioletowe, pomarańczowe i różowe, czasem z białymi koniuszkami płatków. Jaskrawe barwy biły w oczy na tle brudnoszarych ścian podwórka.

Czekał, aż skończy się bezładna zabawa, ucichną krzyki. Najbardziej lubił być sam albo tak się czuć. Leżeć rano w łóżku i patrzeć na ruchomy refleks światła na ścianie, podobny do trzepoczącego się ptaszka.

Pod siatkową kopułą trzymał owady i obserwował ich zachowanie. Chodził nad okoliczne stawy, gdzie jego matka myła naczynia, jeśli akurat nie przyszła służąca, i zanurzał złączone dłonie w mętnej wodzie, łapiąc żaby. Żyje we własnym świecie, mówiono czasem podczas dużych spotkań rodzinnych, kiedy nie reagował na czyjeś słowa.

Subhash był na widoku, natomiast Udayan znikał nawet w ich dwupokojowym domu; jako dziecko ciągle się chował, pod łóżkiem, za drzwiami, w skrzyni, gdzie trzymano zimowe kołdry.

Zabawiał się tak bez uprzedzenia, znikał pod wpływem impulsu, wymykał się do ogrodu za domem, wchodził na drzewo, zmuszając matkę, gdy go na próżno wołała, do porzucenia swoich zajęć. Kiedy szukała Udayana, jak sobie tego życzył, i wykrzykiwała jego imię, Subhash widział na jej twarzy nagły strach, że syn się nie znajdzie.

Gdy podrośli i mogli sami wychodzić z domu, mieli przykazane, żeby nigdy nie tracić się nawzajem z oczu. Razem wędrowali krętymi uliczkami po swojej dzielnicy, za stawy i dalej przez pole na boisko, gdzie niekiedy spotykali się z kolegami. Chodzili do meczetu na rogu ulicy, siadali na chłodnych marmurowych stopniach, zdarzało się, że słuchali transmisji z meczu piłki nożnej w czyimś radiu – dozorca meczetu nigdy się temu nie sprzeciwiał.

Z czasem wolno im było wypuszczać się poza dzielnicę, do miasta. Chodzić, jak daleko ich nogi poniosą, jeździć tramwajami i autobusami bez opieki. Mimo to meczet na rogu, miejsce modłów dla ludzi innej wiary, nadal stanowił ich punkt orientacyjny podczas codziennych wędrówek.

Potem, kiedy zaproponował to Udayan, zaczęli przesiadywać pod Technicians’ Studio, gdzie Satyajit Ray nakręcił Pather Panchali, gdzie całe dnie spędzały gwiazdy kina bengalskiego. Od czasu do czasu, dzięki jakiemuś znajomemu, który był zatrudniony na planie, wprowadzano ich do środka, w kłębowisko kabli, drutów i reflektorów. Gdy zarządzano ciszę i stuknął klaps, chłopcy przyglądali się, jak reżyser wraz z ekipą robią kolejne ujęcia tej samej sceny, doskonaląc wygłaszanie kilku linijek tekstu. Dzień pracy, a dla widza chwila rozrywki.

Widzieli piękne aktorki, gdy opuszczały garderoby, osłaniając oczy okularami przeciwsłonecznymi, i wsiadały do czekających aut. To Udayan miał śmiałość prosić o autografy. Nie znał uczucia zażenowania, tak jak zwierzę nie zna pewnych kolorów. Natomiast Subhash starał się być jak najmniej widoczny, tak jak zwierzęta, gdy wtapiają się w korę czy trawę.

Mimo różnic nieustannie ich ze sobą mylono i w rezultacie, kiedy wołano jednego, odruchowo odpowiadali obaj. Co więcej, czasem trudno było się zorientować, który odpowiedział, bo głosy mieli prawie nie do odróżnienia. Siedząc nad szachownicą, wyglądali jak lustrzane odbicia: jedna noga zgięta, druga wyprostowana w bok, brody oparte o kolana.

Byli tak podobnej budowy ciała, że mogli się wymieniać ubraniami. Identyczna cera, lekko miedziany stop pochodzący od matki i ojca. Wiotkie stawy palców, ostre rysy, falujące włosy.

Subhash zastanawiał się, czy w oczach jego rodziców spokój, jakim się odznaczał, nie jest brakiem polotu, może nawet ułomnością charakteru. Nie przysparzał im zmartwień, a jednak go nie faworyzowali. Jego posłannictwem miało być posłuszeństwo, skoro nie mógł ich zaskoczyć ani zadziwić. To robił Udayan.

Na podwórku przed ich domem rodzinnym zachował się najtrwalszy dowód niesforności Udayana. Ślady jego stóp, pozostawione w dniu, gdy wylano na ziemię beton. W dniu, gdy kazano chłopcom siedzieć w domu, dopóki wylewka nie stwardnieje.

Przez cały ranek przyglądali się, jak murarz miesza składniki w betoniarce, potem wylewa i wygładza beton odpowiednimi narzędziami. Dwadzieścia cztery godziny, przestrzegł ich przed odejściem.

Subhash był posłuszny. Patrzył przez okno, nie wyszedł na dwór. Ale Udayan, gdy matka odwróciła się tyłem, wbiegł na długą deskę położoną prowizorycznie między drzwiami wyjściowymi a ulicą.

W połowie długości deski stracił równowagę. Drogę, którą przebiegł, zaznaczyły odciski stóp na betonie. Szkodę można było naprawić tylko w jeden sposób: kładąc świeżą warstwę. Subhash zaczął się zastanawiał się, czy brat tym razem nie posunął się za daleko.

Ale ojciec powiedział do murarza: Niech tak zostanie. Nie ze względu na koszty czy nakład pracy, lecz dlatego, że w jego przekonaniu nie należało zacierać kroków, które postawił jego syn.

I tak to, co było skazą, zaczęło ich dom wyróżniać. Przyciągało uwagę gości, stało się rodzinną anegdotą, którą opowiadano w pierwszej kolejności.

· · ·

Subhash mógł iść do szkoły rok wcześniej. Ale dla wygody – i również ze względu na Udayana, który nie chciał słyszeć, że Subhash pójdzie do szkoły bez niego – jednocześnie posłano ich do tej samej klasy. Do bengalskiej szkoły podstawowej dla chłopców z przeciętnych rodzin, która mieściła się za zajezdnią tramwajową, obok cmentarza chrześcijańskiego.

W identycznych zeszytach zapisywali dzieje Indii i historię założenia Kalkuty. Rysowali mapy, by poznać geografię świata.

Dowiedzieli się, że Tollygunge zbudowano na osuszonych gruntach. Przed wiekami, kiedy prąd w Zatoce Bengalskiej był silniejszy, rozciągały się tu mokradła, gęsto porośnięte namorzynami. Stawy oraz pola ryżowe i rozlewisko niedaleko ich domu były tego pozostałością.

Na lekcjach przyrody chłopcy rysowali namorzyny. Plątaninę korzeni nad powierzchnią wody, pory do pobierania powietrza. Wydłużone siewki, zwane diasporami, w kształcie cygara.

Powiedziano im, że jeśli nasiona rozsypią się podczas odpływu, to zakiełkują obok drzewa macierzystego i rozrosną się na słonych moczarach. Natomiast podczas przypływu woda zabierze je z miejsca pochodzenia i mogą dryfować nawet przez rok, zanim dojrzeją w odpowiednich warunkach.

Anglicy zaczęli karczować podmokłą dżunglę, wytyczać ulice. W 1770 roku za południowymi granicami Kalkuty zbudowali przedmieście, którego pierwszymi mieszkańcami byli głównie Europejczycy, nie Hindusi. Przechadzały się tam jelenie, a zimorodki śmigały nisko nad ziemią.

Major William Tolly, od którego pochodziła nazwa tej części miasta, pogłębił i odmulił kawałek rzeki Adi Ganga, znanej potem również jako Tolly’s Nullah. Uruchomił żeglugę handlową między Kalkutą a Bengalem Wschodnim.

Teren należący do Tolly Clubu był pierwotnie własnością Richarda Johnsona, prezesa General Bank of India. W 1785 roku prezes wybudował willę w stylu palladiańskim. Z zagranicy, ze wszystkich krajów strefy subtropikalnej, sprowadził drewno do Tollygunge.

Na początku dziewiętnastego wieku Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska uwięziła w posiadłości Johnsona wdowy i synów sułtana Tipu, władcy królestwa Majsur, gdy ten zginął w czwartej wojnie angielsko-majsurskiej.

Pozbawioną tronu rodzinę przywieziono ze Srirangapatny na dalekim południowym zachodzie Indii. Po wypuszczeniu na wolność otrzymała parcele w Tollygunge i tam miała zamieszkać. Gdy Anglicy zaczęli przenosić się z powrotem do centrum Kalkuty, Tollygunge stało się głównie siedzibą muzułmanów.

Choć po podziale kraju muzułmanie ponownie okazali się mniejszością, nazwy ulic pozostały w spadku po usuniętej dynastii Tipu: Sultan Alam Road, Bakhtiar Shah Road, Prince Golam Mohammad Shah Road, Prince Rahimuddin Lane.

Golam Mohammad wybudował ku pamięci swego ojca wielki meczet w Dharmatali. Przez pewien czas pozwolono mu mieszkać w willi Johnsona. Ale w 1895 roku, gdy natknął się na nią niejaki William Cruickshank, Szkot przejeżdżający tamtędy konno w poszukiwaniu zaginionego psa, wielki dom stał pusty, zaanektowany przez cywety i porośnięty pnączami.

Za jego sprawą willę wyremontowano i przeznaczono na siedzibę country clubu. W uznaniu zasług Cruickshanka mianowano pierwszym prezesem. Przez wzgląd na Brytyjczyków, w początkach lat trzydziestych, linię tramwajową przedłużono daleko na południe. Dzięki temu mieli lepszy dojazd do klubu, unikali miejskiego tłoku i przebywali wśród swoich.

· · ·

W szkole średniej bracia poznawali zasady optyki i działanie różnego rodzaju sił, liczby atomowe pierwiastków, właściwości światła i dźwięku. Uczyli się o odkryciu fal elektromagnetycznych przez Hertza i eksperymentach Marconiego w dziedzinie łączności bezprzewodowej. Jagadish Chandra Bose, Bengalczyk, na pokazie w kalkuckim ratuszu wykazał, że za pomocą fal elektromagnetycznych można zapalić proch i rozkołysać dzwon na odległość.

Co wieczór chłopcy siedzieli naprzeciw siebie przy metalowym biurku, każdy ze swoim podręcznikiem, zeszytem, ołówkiem i gumką, grając jednocześnie w szachy. Do późna uczyli się wzorów i rozwiązywali równania. W nocnej ciszy dolatywało wycie szakali z terenu Tolly Clubu. Zdarzało się, że wciąż nie spali, gdy wrony zaczynały skrzeczeć niemal wszystkie naraz, zapowiadając początek nowego dnia.

Udayan nie bał się spierać z nauczycielami w sprawach dotyczących hydrauliki czy tektoniki płyt. Gestykulacją ilustrował swoje argumenty i podkreślał stanowisko, grą rąk pokazywał, że wiedza o cząstkach i cząsteczkach jest w jego zasięgu. Czasem profesorowie wypraszali go z klasy, mówili, że przez niego koledzy opóźniają się w nauce, choć tak naprawdę to on pozostawił ich daleko w tyle.

Przed wysłaniem braci na studia wyższe wynajęto korepetytora, który miał ich przygotować do egzaminów wstępnych, a żeby zarobić na jego wynagrodzenie, matka brała więcej szycia. Korepetytor był człowiekiem o ponurym usposobieniu, miał opadnięte powieki i podtrzymywał je klipsami na okularach. Inaczej nie mógł otworzyć całkowicie oczu. Każdego wieczoru przychodził do chłopców i przepytywał ich ze znajomości dualizmu falowo-korpuskularnego albo praw załamania i odbicia światła. Sprawdzał, czy potrafią przytoczyć zasadę Fermata: „Ruch światła od punktu A do punktu B odbywa się po takiej drodze, na której czas jej pokonywania jest najkrótszy z możliwych”.

Poznawszy zasady budowania podstawowych obwodów elektrycznych, Udayan zaznajomił się z instalacją w swoim domu. Zaopatrzony w zestaw narzędzi wykombinował, jak naprawić zepsute przewody i wyłączniki, powiązać druty, oczyścić zardzewiałe styki wentylatora, który stał na stole. Droczył się z matką, gdy owijała palec rogiem sari, bojąc się dotknąć kontaktu gołą ręką.

Kiedy w domu przepalił się bezpiecznik, Udayan, w gumowych klapkach, bez drgnienia powieki, odkręcił i sprawdził korki, a Subhash stał z boku, świecąc mu latarką.

Pewnego dnia Udayan przyniósł zwój drutu i z myślą o wygodzie gości zaczął robić dzwonek do domu. Zamontował transformator na skrzynce bezpiecznikowej i czarny przycisk przy drzwiach wejściowych. Następnie wybił młotkiem dziurę w ścianie i poprowadził przewody.

Po zakończeniu roboty oznajmił, że za pomocą dzwonka mogą ćwiczyć posługiwanie się alfabetem Morse’a. Korzystając z wypożyczonej w bibliotece książki na temat telegrafii, zrobił spis kombinacji kropek i kresek, odpowiadających literom alfabetu, w dwóch egzemplarzach, dla siebie i dla brata. Kreska trwała trzy razy dłużej niż kropka. Po każdej kropce czy kresce zapadała cisza. Odstęp między literami trwał tyle co trzy kropki, odstęp między słowami siedem kropek. Chłopcy przedstawiali się inicjałami. Literę S, którą jako pierwszą Marconi odebrał zza Atlantyku, oznaczały trzy szybkie kropki, literę U dwie kropki i kreska.

Na zmianę jeden stał przy drzwiach, a drugi był w domu, i tak wysyłali sygnały i je rozszyfrowywali. Z czasem nabrali dużej wprawy w przekazywaniu sobie zakodowanych wiadomości, niezrozumiałych dla rodziców. „Kino”, przychodziła propozycja. „Nie, zajezdnia tramwajowa, papierosy”.

Wymyślali rozmaite sytuacje, udając, że są żołnierzami albo szpiegami, którzy znaleźli się w niebezpieczeństwie. Że przesyłają tajne komunikaty z przełęczy górskiej w Chinach, z rosyjskiej tajgi, z plantacji trzciny cukrowej na Kubie.

Gotowi?

Droga wolna.

Współrzędne?

Nieznane.

Ilu przeżyło?

Dwóch.

Ilu zginęło?

Za pomocą dzwonka informowali się nawzajem, że są głodni, że zagraliby w piłkę, że koło domu właśnie przeszła ładna dziewczyna. To była ich poufna rozmowa, podobna do wymiany piłki między dwoma graczami przesuwającymi się coraz bliżej bramki. Gdy któryś z braci zobaczył nadchodzącego korepetytora, wysyłał dzwonkiem sygnał SOS. Trzy kropki, trzy kreski i znowu trzy kropki.

· · ·

Dostali się do dwóch najlepszych uczelni w mieście. Udayan rozpoczął studia na wydziale fizyki w Presidency College. Subhash na wydziale inżynierii chemicznej w Jadavpur University. Byli jedynymi chłopcami w dzielnicy i jedynymi absolwentami swojej przeciętnej szkoły średniej, którzy tak dobrze się spisali.

Aby uczcić ich osiągnięcie, ojciec poszedł na bazar, gdzie kupił orzeszki nerkowca i wodę różaną do przyrządzenia pulao oraz pół kilo najdroższych krewetek. Ojciec Subhasha i Udayana miał dziewiętnaście lat, gdy zaczął pracować, żeby pomóc rodzicom w utrzymaniu rodziny. W życiu żałował tylko jednego: że nie ma dyplomu ukończenia college’u. Był urzędnikiem w Kolejach Indyjskich. Kiedy wiadomość o sukcesie jego synów obiegła okolicę, nie zdarzyło się, mówił, by po wyjściu z domu nie przyjmował gratulacji od przechodniów.

To nie moja zasługa, odpowiadał im. Synowie ciężko pracowali, wyróżnili się. To, co osiągnęli, zawdzięczają wyłącznie sobie.

Gdy zapytano ich, co chcą dostać w prezencie, Subhash zaproponował szachy wykonane z marmuru, ponieważ ich drewniane się zużyły. Udayan wolał jednak radio na fale krótkie. Chciał mieć więcej wiadomości ze świata, niż dało się usłyszeć ze starego radia lampowego w drewnianej obudowie, które należało do rodziców, czy przeczytać w bengalskim dzienniku, zwiniętym w rulon cienki jak gałązka i rankiem wrzucanym przez ogrodzenie na podwórko.

Chłopcy samodzielnie zmontowali radio z części znalezionych na New Market, w sklepach ze starzyzną i rzeczami z demobilu indyjskiej armii. Skorzystali ze skomplikowanej instrukcji i pomiętego schematu budowy odbiornika. Na łóżku rozłożyli wszystkie elementy: płytę montażową, kondensatory, różne rezystory, głośnik. Przylutowali przewody, całą pracę wykonali razem. Gotowy odbiornik wyglądał jak mała walizeczka z prostokątną rączką. Metalowa, czarna.

Odbiór był często lepszy zimą niż latem. I nocą. Gdy fotony światła słonecznego nie powodowały rozpadu cząsteczek w jonosferze. Gdy w powietrzu następowała szybka rekombinacja dodatnio i ujemnie naładowanych cząstek.

Raz Subhash, raz Udayan siadali w oknie, trzymając odbiornik w różnych pozycjach, manewrując anteną, kręcąc dwiema gałkami naraz. Jak najwolniej obracając pokrętłem strojenia, poznawali stacje i ich częstotliwości.

Szukali jakichkolwiek sygnałów z zagranicy. Wiadomości Radia Moskwa, Głosu Ameryki, Radia Pekin i BBC. Słuchali wszelkich informacji, strzępów doniesień pokonujących tysiące mil, przebijających się przez gęstwinę zakłóceń, które falowały jak ocean i wzbierały jak wiatr. Komunikaty meteorologiczne z Europy Środkowej, pieśni ludowe z Aten, przemówienie Gamala Abdela Nasera. Relacje nadawane w językach, których istnienia mogli się tylko domyślać: po fińsku, turecku, koreańsku, portugalsku.

Był rok 1964. Rezolucja tonkińska dała Ameryce prawo do użycia sił zbrojnych przeciwko Wietnamowi Północnemu. W Brazylii dokonano wojskowego zamachu stanu.

Na ekranach kalkuckich kin pojawił się film Charulata. Po kradzieży relikwii z meczetu w Srinagarze znów wybuchły zamieszki hindusko-muzułmańskie, w których zginęło ponad sto osób. Indyjscy komuniści nie uzgodnili wspólnego stanowiska w sprawie wojny granicznej z Chinami sprzed dwóch lat. Frakcja stronników Chin odłączyła się i przyjęła nazwę Komunistycznej Partii Indii (Marksistowskiej), w skrócie KPI (M).

Partia Kongresowa wciąż sprawowała władzę centralną w Delhi. Po śmierci Nehru na atak serca, wiosną tamtego roku, do rządu weszła jego córka Indira. Po dwóch latach została premierem.

· · ·

Subhash i Udayan już się golili i co ranka, na podwórku, jeden drugiemu trzymał lusterko i miskę z ciepłą wodą. Po zjedzeniu gorącego ryżu, soczewicy i pokrojonych w pałeczki ziemniaków wychodzili z domu. Mijali meczet na rogu, opuszczali swoją dzielnicę i szli dalej ruchliwą główną ulicą do zajezdni tramwajowej, gdzie każdy wsiadał do swojego autobusu na uczelnię.

Przebywając w dwóch częściach miasta, znaleźli sobie różnych przyjaciół, poznali chłopców, którzy chodzili do szkół z językiem wykładowym angielskim. Choć program z przedmiotów ścisłych był podobny w obu uczelniach, egzaminy odbywały się w innych terminach, zajęcia prowadzili inni profesorowie, w laboratoriach robiono inne doświadczenia.

Uczelnia Udayana znajdowała się dalej, więc wracał do domu później. Ponieważ zaprzyjaźnił się ze studentami z północnej części Kalkuty, szachownica leżała porzucona na biurku i Subhash musiał grać sam ze sobą. Ale i tak każdy jego dzień zaczynał się i kończył w obecności Udayana.

Któregoś wieczoru latem 1966 roku słuchali na falach krótkich transmisji meczu Anglia-Niemcy o mistrzostwo świata, rozgrywanego na Wembley. To był słynny finał, gol widmo stał się tematem debat na długie lata. Po ogłoszeniu składów chłopcy zapisali nazwiska, wyrysowali schemat ustawienia. Słuchając relacji komentatora, wodzili palcami wskazującymi po łóżku, jakby było boiskiem.

Niemcy strzelili pierwszego gola, wyrównał Geoff Hurst w osiemnastej minucie. Przed końcem drugiej połowy, gdy Anglia prowadziła dwa do jednego, Udayan zgasił radio.

Co ty wyrabiasz?

Poprawię odbiór.

Jest dobry. Stracimy końcówkę meczu.

Zostało jeszcze trochę czasu.

Udayan sięgnął pod materac, gdzie trzymali różne drobiazgi. Zeszyty, cyrkle, linijki, żyletki do ostrzenia ołówków, pisma sportowe. Instrukcje budowy radia. Zapasowe nakrętki i śrubki, śrubokręt i kombinerki, potrzebne do montażu.

Wziął śrubokręt i zaczął rozbierać radio.

Pewnie poluzowały się zwoje na którejś cewce, oświadczył.

Musisz naprawiać to teraz?

Nawet się nie odezwał. Już zdjął obudowę i zręcznie odkręcał śrubki.

Wiele dni je składaliśmy, zauważył Subhash.

Wiem, co robię.

Udayan wyjął płytę montażową i poprzekładał przewody. Potem na nowo złożył odbiornik.

Mecz jeszcze trwał, trzaski już tak nie przeszkadzały. Gdy Udayan grzebał w radiu, Niemcy strzelili gola pod koniec drugiej połowy, doprowadzając do dogrywki.

Usłyszeli, że Hurst strzelił jeszcze jednego gola dla Anglii. Piłka trafiła od dołu w poprzeczkę, odbiła się od ziemi przy linii bramkowej i wyszła w pole. Sędzia uznał gola, ale niemiecka drużyna natychmiast złożyła protest. Gra została wstrzymana, ponieważ sędzia główny poszedł się skonsultować z radzieckim arbitrem liniowym. Ten poparł jego decyzję.

Anglia wygrała mecz, powiedział Udayan.

Pozostało kilka minut gry; Niemcy rozpaczliwie starali się wyrównać. Udayan miał jednak rację, Hurst strzelił jeszcze czwartą bramkę pod koniec meczu. Wtedy angielscy kibice, upojeni zwycięstwem, nie czekając na końcowy gwizdek, wylegli na boisko.

4

W 1967 roku gazety i ogólnoindyjska stacja radiowa zaczęły coraz częściej mówić o Naxalbari. Bracia nigdy nie słyszeli o tej miejscowości.

Była to jedna z wiosek, które ciągnęły się sznurem przez dystrykt Dardżyling, wąski korytarz na samej północy Bengalu Zachodniego. Wciśnięta w pogórze Himalajów, położona prawie czterysta mil od Kalkuty, bliżej Tybetu niż Tollygunge.

Wśród wieśniaków przeważali chłopi z plemienia Santalów, pracujący na plantacjach herbaty i w dużych majątkach. Od pokoleń żyli w systemie feudalnym, który właściwie się nie zmieniał.

Byli podporządkowani zamożnym właścicielom ziemskim, pozbawieni ziemi, którą uprawiali, i zysków z własnych plonów. Padali ofiarami lichwiarzy. Nie mając środków do życia, czasami umierali z głodu.

W marcu tamtego roku, gdy dzierżawca z Naxalbari chciał zaorać ziemię, z której go bezprawnie usunięto, pobiły go zbiry nasłane przez właściciela pola. Zabrano mu pług i wołu. Policja nie zamierzała interweniować.

Wówczas dzierżawcy odpowiedzieli grupowymi atakami. Palili akty własności i rejestry, na mocy których byli oszukiwani. Siłą zajmowali ziemię.

Nie pierwszy raz doszło do buntu chłopów w dystrykcie Dardżyling. Ale tym razem przyjęli taktykę walki. Mieli prymitywną broń, nieśli czerwone flagi, krzyczeli: Niech żyje Mao Tse-tung.

Przy organizowaniu działań pomagało dwóch bengalskich komunistów: Charu Majumdar i Kanu Sanyal. Dorastali w miastach niedaleko Naxalbari. Poznali się w więzieniu. Byli młodsi od wielu przywódców komunistycznych w Indiach, mężczyzn urodzonych pod koniec dziewiętnastego wieku. Majumdar i Sanyal wypowiadali się o nich z pogardą. Wystąpili z KPI(M).

Żądali przyznania dzierżawcom prawa własności. Mówili chłopom, żeby uprawiali ziemię dla siebie samych.

Charu Majumdar pochodził z rodziny właścicieli ziemskich, był synem prawnika. Rzucił studia w college’u. Zdjęcia w gazetach ukazywały słabowitego mężczyznę o kościstej twarzy, haczykowatym nosie i gęstych włosach. Cierpiał na astmę. Był teoretykiem marksizmu-leninizmu. Część starych komunistów nazywała go szaleńcem. Podczas powstania choroba serca przykuła go do łóżka, choć jeszcze nie przekroczył pięćdziesiątki.

Kanu Sanyal, wówczas trzydziestoparoletni, był uczniem Majumdara. Pochodził z braminów, znał dialekty plemienne. Nie chciał posiadać niczego na własność. Był oddany biedocie wiejskiej.

Gdy rebelia zaczęła obejmować coraz większy teren, pojawiły się patrole policji. Nieoficjalnie wprowadzono godzinę policyjną, dokonywano samowolnych aresztowań.

Rząd stanowy w Kalkucie zaapelował do Sanyala, licząc na to, że skłoni chłopów do poddania się. Wtedy, zapewniony, że nie trafi do aresztu, spotkał się z ministrem rolnictwa. Obiecał przystąpienie do pertraktacji. W ostatniej chwili się wycofał.

W maju podano do wiadomości, że uzbrojona w łuki i strzały grupa wieśniaków, mężczyzn i kobiet, zaatakowała i zabiła inspektora policji. Następnego dnia oddział miejscowej policji zmierzył się na drodze z gromadą buntowników. Gdy jednego z sierżantów strzała trafiła w ramię, wezwano tłum do rozejścia się, ale nie posłuchał. Policja użyła broni. Zginęło jedenaście osób. W tym osiem kobiet.

· · ·

Nocą, po wysłuchaniu wiadomości w radiu, Subhash i Udayan rozmawiali o tych wydarzeniach. Rodzice poszli już spać, więc bracia palili ukradkiem papierosy, siedząc przy biurku, na którym stała między nimi popielniczka.

Myślisz, że to coś warte? – zapytał Subhash. Postępowanie tych chłopów.

Pewnie, że tak. Zbuntowali się. Ryzykowali wszystko. Ludzie, którzy nie mają nic. Ludzie, których władza w żaden sposób nie chroni.

Ale czy to coś zmieni? Co da występowanie z łukami i strzałami przeciwko nowoczesnemu państwu?

Udayan złączył czubki palców, jakby podnosił kilka ziaren ryżu.

Gdyby przeznaczone ci było takie życie, co byś zrobił?

Jak wielu innych Udayan obarczał winą Zjednoczony Front, lewicową koalicję pod przewodnictwem Ajoya Mukherjeego, która teraz sprawowała władzę w Bengalu Zachodnim. Wcześniej tamtego roku obaj bracia świętowali zwycięstwo koalicji. Dzięki temu komuniści weszli w skład Rady Ministrów. Zjednoczony Front obiecał stworzyć rząd robotniczo-chłopski. Przyrzekł zlikwidować wielkie majątki ziemskie. W Bengalu Zachodnim skończyło się niemal dwudziestoletnie przywództwo Partii Kongresowej.

Zjednoczony Front nie poparł jednak rebeliantów. Gdy w koalicji doszło do rozdźwięku, Jyoti Basu, minister spraw wewnętrznych, wezwał policję. W rezultacie Ajoy Mukherjee miał krew na rękach.

Pekiński „Dziennik Ludu” oskarżył władze Bengalu Zachodniego o krwawe stłumienie chłopskiej rewolucji. „Wiosenna burza nad Indiami” głosił nagłówek. Wszystkie kalkuckie gazety zamieszczały relacje. Na ulicach i na uczelniach odbywały się manifestacje w obronie chłopów i w proteście przeciwko masakrze. Na swoich kampusach, w oknach niektórych budynków, Subhash i Udayan widzieli transparenty poparcia dla Naxalbari. Słyszeli przemówienia wzywające wysokich rangą urzędników stanowych do złożenia dymisji.

W Naxalbari konflikt tylko się zaostrzył. Doniesienia mówiły o bandytyzmie i szabrownictwie. O formowaniu się chłopskich władz. O uprowadzaniu i zabijaniu właścicieli ziemskich.

W lipcu rząd centralny zakazał noszenia łuków i strzał w Naxalbari. W tym samym tygodniu, za przyzwoleniem władz Bengalu Zachodniego, pięciuset funkcjonariuszy pod wodzą oficerów zrobiło obławę w regionie. Przeszukali gliniane chaty najbiedniejszych wieśniaków. Wyłapali nieuzbrojonych powstańców, zabili tych, którzy nie chcieli się poddać. Bezwzględnie, metodycznie stłumili rebelię.

Udayan poderwał się z krzesła, z obrzydzeniem odpychając od siebie stos książek i kartek papieru. Wyłączył radio. Zaczął chodzić po pokoju, ze spuszczonym wzrokiem, przeczesując palcami włosy.

Co ci jest? – zapytał Subhash.

Udayan zatrzymał się. Kręcił głową, opierając rękę na biodrze. Na chwilę odebrało mu mowę. Obaj byli wstrząśnięci tymi doniesieniami, ale Udayan zachowywał się tak, jakby były dla niego osobistą zniewagą, fizycznym ciosem.

Ludzie przymierają głodem, a oni tak rozwiązują problem, powiedział w końcu. Z ofiar robią przestępców. Celują z karabinów do ludzi, którzy nie mogą odpowiedzieć tym samym.

Otworzył drzwi ich sypialni.

Dokąd się wybierasz?

Nie wiem. Muszę się przewietrzyć. Jak mogło do tego dojść?

W każdym razie to już chyba koniec, stwierdził Subhash.

Udayan przystanął.

To dopiero początek, powiedział.

Początek czego?

Czegoś większego. Czegoś innego.

Mówiąc to, Udayan posłużył się przepowiednią chińskiej prasy: „Iskierka w Dardżylingu wznieci pożar, który obejmie ogromne połacie Indii”.

· · ·

Gdy nadeszła jesień, Sanyal i Majumdar się ukrywali. Tej samej jesieni w Boliwii rozstrzelano Che Guevarę i obcięto mu dłonie, żeby dowieść jego śmierci.

Indyjscy dziennikarze zaczęli wydawać własne czasopisma. „Liberation” po angielsku, „Deshabrati” po bengalsku. Przedrukowywali artykuły z chińskiej prasy komunistycznej. Udayan coraz częściej przynosił te gazety do domu.

Ich retoryka nie jest niczym nowym, oświadczył ojciec, przeglądając któreś z pism. Nasze pokolenie też czytało Marksa.

Wasze pokolenie nie rozwiązało żadnych kwestii, rzucił Udayan.

Zbudowaliśmy naród. Mamy niepodległość. Kraj należy do nas.

To za mało. Dokąd nas to zaprowadziło? Komu pomogło?

Te rzeczy wymagają czasu.

Ojciec bagatelizował wydarzenia w Naxalbari. Twierdził, że młodzi nie mają czym się ekscytować. Że cała sprawa skończyła się po pięćdziesięciu dwóch dniach.

Nie, baba. Zjednoczony Front sądzi, że wygrał, ale tak naprawdę przegrał. Popatrz, co się dzieje.

A co się dzieje?

Ludzie reagują. Naxalbari ich inspiruje. Jest bodźcem do przemian.

Już przeżyłem przemianę w tym kraju, odrzekł ojciec. W przeciwieństwie do ciebie wiem, jak wiele trzeba, żeby przejść z jednego systemu w drugi.

Ale Udayan nie ustępował. Kwestionował zdanie ojca, tak jak dawniej kwestionował zdanie nauczycieli. Skoro ojciec jest taki dumny z tego, że Indie są krajem niepodległym, dlaczego w swoim czasie nie przeciwstawiał się Brytyjczykom? Dlaczego nigdy nie wstąpił do związku zawodowego? Zważywszy, że w wyborach głosował na komunistów, dlaczego nigdy nie wyrażał swojego stanowiska?

Zarówno Subhash, jak i Udayan znali odpowiedzi na te pytania. Ponieważ ich ojciec pracował na posadzie państwowej, nie wolno mu było wstąpić do partii ani do związku zawodowego. Gdy uzyskano niepodległość, miał zakaz wygłaszania swoich poglądów – takie były warunki zatrudnienia. Choć niektórzy nie przestrzegali tych zarządzeń, on wolał się nie narażać.

Według Subhasha postępował tak ze względu na nich. Zachowywał się odpowiedzialnie.

Udayan miał jednak odmienne zdanie.

· · ·

Oprócz książek z dziedziny fizyki Udayan zaczął czytać jeszcze inne. Pewne miejsca były w nich zaznaczone skrawkami papieru. Wyklęty lud ziemi. Co robić? Książeczka w czerwonej plastikowej okładce, niewiele większa od talii kart, zawierająca zbiór cytatów Mao.

Gdy Subhash zapytał brata, skąd ma na nie pieniądze, okazało się, że te materiały są własnością wspólną, krążą w grupie zaprzyjaźnionych z nim studentów Presidency College.

Pod materacem Udayan przechowywał pamflety napisane przez Charu Majumdara. Większość z nich powstała przed rebelią w Naxalbari, gdy autor siedział w więzieniu. Nasze zadanie w obecnej sytuacji. Wykorzystajcie tę sposobność. Jakie możliwości może przynieść rok 1965?

Któregoś dnia, w przerwie od nauki, Subhash sięgnął pod materac. Artykuły były krótkie i pompatyczne. Majumdar mówił, że Hindusi stali się narodem żebraków i cudzoziemców. „Reakcyjny rząd w Indiach przyjął taktykę zabijania mas: zabija je głodem, zabija kulami”.

Oskarżał Indie o to, że zwracają się do Stanów Zjednoczonych, by rozwiązać swoje problemy. Oskarżał Stany Zjednoczone o to, że czynią Indie swoim pionkiem. Oskarżał Związek Radziecki o to, że wspiera indyjską klasę panującą.

Wzywał do założenia tajnej partii. Wzywał wieśniaków, by do niej wstępowali. Porównywał metodę aktywnego oporu z walką o prawa obywatelskie w Stanach Zjednoczonych.

W swoich artykułach nieustannie stawiał za przykład Chiny. „Jeśli zdamy sobie sprawę z tego, że indyjska rewolucja niezawodnie przeobrazi się w wojnę domową, przejmowanie władzy na coraz większych obszarach może być jedyną taktyką”.

Myślisz, że to się uda? – zapytał pewnego razu Subhash brata. To, co proponuje Majumdar.

Właśnie zdali ostatnie egzaminy na studiach i szli przez swoją dzielnicę na spotkanie z kolegami ze szkoły średniej, z którymi mieli pograć w piłkę nożną. Zanim skierowali się na boisko, doszli do rogu ulicy, ponieważ Udayan chciał kupić gazetę. Rozłożył ją na stronie z artykułem o Naxalbari i pochłonięty czytaniem ruszył dalej.

Podążali krętymi, zabudowanymi po obu stronach uliczkami, mijając ludzi, którzy znali ich od małego. Oba stawy były spokojne i zielone. Za nimi wciąż stała woda, więc musieli okrążyć rozlewisko.

W pewnej chwili Udayan przystanął, obejmując wzrokiem rudery wokół rozlewiska i gęstwinę jaskrawych hiacyntów na jego powierzchni.

Już się udało, odrzekł. Mao zmienił Chiny.

Indie to nie Chiny.

Nie są Chinami, ale mogłyby być, odparł Udayan.

Gdy teraz przechodzili przypadkiem koło Tolly Clubu, idąc do zajezdni tramwajowej lub wracając, Udayan mówił, że istnienie tego klubu jest zniewagą.

W naszym mieście ludzie nadal mieszkają w slumsach, dzieci rodzą się i wychowują na ulicach, argumentował. Dlaczego stuakrowy teren wydzielono dla przyjemności garstki ludzi?

Subhash przypomniał sobie drzewa sprowadzane z zagranicy, szakale, krzyki ptaków. Ciężkie piłki golfowe w kieszeniach, falisty green pola. Przypomniał sobie, jak Udayan pierwszy przeszedł przez mur i sprowokował go do zrobienia tego samego. Jak kucnął przy nim tamtego ostatniego wieczoru i starał się go osłonić.

Udayan mówił jednak, że golf jest rozrywką burżuazji kompradorskiej. Mówił, że istnienie Tolly Clubu dowodzi, iż Indie wciąż są krajem półkolonialnym, postępującym tak, jakby Brytyjczycy wcale stąd się nie wynieśli.

Zauważył, że Che, który trudnił się noszeniem kijów za golfistami w Argentynie, doszedł do tego samego wniosku. Że jedną z pierwszych rzeczy, które zrobił Castro po przeprowadzeniu rewolucji na Kubie, była likwidacja pól golfowych.

5

Na początku 1968 roku, na skutek rosnącej siły opozycji, rząd Zjednoczonego Frontu upadł i Bengal Zachodni znalazł się pod rządami prezydenckimi.

Nastąpił również kryzys w oświacie. System kształcenia był przestarzały, nie pasował do realiów życia w Indiach. Młodzieży nie uczono dbać o potrzeby zwykłych ludzi. To przekonanie zaczęli rozpowszechniać radykalni studenci.

Wydarzenia w Paryżu i Berkeley odbiły się echem również w Kalkucie, gdzie bojkotowano egzaminy i darto dyplomy uniwersyteckie. Studenci przerywali okrzykami mowy podczas uroczystości pożegnania absolwentów. Twierdzili, że władze administracyjne są skorumpowane. Przetrzymywali rektorów w ich gabinetach, bez jedzenia i picia, dopóki ci nie spełnili ich żądań.

Mimo zamieszek obaj bracia, za namową swoich profesorów, rozpoczęli studia magisterskie. Udayan na Uniwersytecie Kalkuckim, Subhash nadal w Jadavpur. Mieli w pełni wykorzystać swoje możliwości nauki, by z czasem utrzymywać rodziców.

Rozkład codziennych zajęć Udayana był coraz bardziej nieregularny. Gdy pewnego dnia nie przyszedł na kolację, matka przykryła jego posiłek talerzem i zostawiła w rogu kuchni. Następnego ranka zapytała, dlaczego nie zjadł przyszykowanego jedzenia, a on odparł, że poczęstowano go u kolegi.

Gdy Udayan był nieobecny, podczas posiłków rodzina nie rozmawiała o tym, że ruch zapoczątkowany w Naxalbari rozszerza się nie tylko na inne części Bengalu Zachodniego, lecz również na inne stany Indii. Że partyzanci działają w Biharze, w Andhra Pradeś. Subhash doszedł do wniosku, że Udayan ma znajomych, z którymi może swobodnie omawiać takie sprawy.

Bez Udayana przy stole nikt się nie odzywał ani nie spierał. To odpowiadało ich ojcu. Choć Subhash tęsknił za towarzystwem brata, czasem z ulgą siadał sam przy biurku.

Kiedy przypadkiem Udayan był w domu, o różnych porach, włączał radio. Niezadowolony z oficjalnych doniesień wyłapywał programy nadawane potajemnie przez stacje w Dardżylingu i Siliguri. Słuchał Radia Pekin. Pewnego razu, równo ze wschodem słońca, udało mu się ściągnąć do Tollygunge zniekształcony, przerywany szumami i trzaskami, głos przewodniczącego Mao, który przemawiał do narodu chińskiego.

· · ·

Na zaproszenie Udayana, a także z ciekawości Subhash poszedł pewnego wieczoru na zebranie, które odbywało się w północnej części Kalkuty. W małym zadymionym pokoju tłoczyli się głównie studenci. Na otynkowanej jasnozielonej ścianie wisiał portret Lenina, okryty folią. Mimo to wśród zebranych panowały nastroje antymoskiewskie, propekińskie.

Subhash spodziewał się hałaśliwej dyskusji. Zebranie przebiegało jednak spokojnie, niczym sesja naukowa. Jakiś chłopak z rzadkimi włosami, student medycyny, o nazwisku Sinha, występował w roli profesora. Pozostali robili notatki. Kolejno wywoływano ich, by wykazali się znajomością historii Chin i założeń maoizmu.

Wszyscy dostali najnowsze numery „Deshabrati” i „Liberation”. Podano najświeższe informacje o powstaniu w Srikakulam. Marksiści przejęli władzę w stu wioskach położonych w górach na przestrzeni dwustu mil.

Zbuntowani chłopi tak się obwarowywali, że żaden policjant nie miał odwagi wkroczyć na ich tereny. Właściciele ziemscy uciekali. Donoszono o spalonych we śnie rodzinach, o wystawianiu zwęglonych głów wbitych na pale. O mściwych hasłach wypisanych krwią.

Sinha mówił cicho. Siedząc przy stole, zastanawiając się, splatając palce.

Od wydarzeń w Naxalbari minął rok, a KPI(M) wciąż nas zdradza. Oni hańbią czerwony sztandar. Nadużywają dobrego imienia Marksa.

KPI(M), Związek Radziecki ze swoją polityką, reakcyjny rząd w Indiach niczym się od siebie nie różnią. Są pachołkami Stanów Zjednoczonych. Tych czterech olbrzymów musimy powalić.

Celem KPI(M) jest zachowanie władzy. Natomiast my dążymy do zbudowania sprawiedliwego społeczeństwa. Kwestią zasadniczą jest stworzenie nowej partii. Jeżeli historia ma się zmienić na lepsze, musi się skończyć gra towarzyska prowadzona w parlamencie.

W pokoju zaległa cisza. Subhash widział, że Udayan chłonie każde słowo Sinhy. Równie przejęty jak podczas transmisji meczu piłkarskiego w radiu.

Choć Subhash też uczestniczył w tym spotkaniu, choć siedział obok Udayana, czuł się jak niewidzialny. Nie był przekonany, że sprowadzona z zagranicy ideologia rozwiąże problemy Indii. Mimo że przed rokiem rozbłysła iskierka, nie sądził, że siłą rzeczy stanie się ona zalążkiem rewolucji.

Zadawał sobie pytanie, czy brak mu odwagi, czy wyobraźni, żeby uwierzyć w taki rozwój wydarzeń. Czy niedostatki, których zawsze był świadomy, uniemożliwiają mu podzielanie wiary politycznej brata.

Przypomniał sobie zabawę z młodych lat, gdy zaśmiewając się, wysyłali jeden drugiemu głupkowate sygnały dzwonkiem. Nie wiedział, jak zareagować na przekaz od Sinhy, tak chętnie przyjmowany przez Udayana.

· · ·

Pod ich łóżkiem, przy samej ścianie, pojawiła się puszka czerwonej farby i pędzel. Pod materacem Subhash znalazł złożoną kartkę z listą haseł wypisanych ręką Udayana. „Przewodniczący Mao jest naszym przewodniczącym!”. „Precz z wyborami!”. „Pójdziemy drogą Naxalbari!”.

Mury w mieście były teraz gęsto pokryte sloganami. Również ściany budynków uniwersyteckich, wysokie ogrodzenia studiów filmowych. Niższe ogrodzenia wzdłuż uliczek w ich dzielnicy.

Któregoś wieczoru Subhash usłyszał, jak Udayan wchodzi do domu i kieruje się prosto do łazienki. Po chwili rozległ się plusk wody na posadzce. Subhash siedział przy biurku. Udayan wsunął puszkę z farbą pod ich łóżko.

Subhash zamknął zeszyt i założył skuwkę na pióro.

Co tam robiłeś?

Myłem się.

Udayan usiadł na krześle przy oknie. Przebrał się już w białe bawełniane ubranie noszone w domu. Skórę wciąż miał mokrą, włosy na klatce piersiowej ciemne. Włożył papierosa do ust i wyjął zapałkę z pudełka. Musiał potrzeć kilka razy, żeby się zapaliła.

Malowałeś hasła? – zapytał Subhash.

Klasa panująca umieszcza swoją propagandę wszędzie. Dlaczego tylko tym ludziom wolno wywierać wpływ na innych?

A jeśli złapie cię policja?

Nie złapie.

Włączył radio.

Jeżeli nie stawimy czoła problemowi, przyczynimy się do tego, że będzie narastał.

Po chwili dorzucił:

Chcesz pójść ze mną jutro?