Wydanie elektroniczne

KEN FOLLETT

Światowej sławy pisarz brytyjski. Po ukończeniu studiów filozoficznych na University College w Londynie pracował jako reporter i bez większego sukcesu publikował powieści sensacyjne pod kilkoma pseudonimami. Jedenasta z kolei – thriller wojenny zatytułowany Igła – przyniosła mu zasłużoną sławę, została też natychmiast sfilmowana z Donaldem Sutherlandem w tytułowej roli niemieckiego szpiega. Follett wyspecjalizował się w thrillerach, najczęściej (choć nie tylko) osadzonych w realiach II wojny światowej (m.in. Klucz do Rebeki, Noc nad oceanem, Lot Ćmy, Trzeci bliźniak, Zabójcza pamięć, Zamieć) oraz powieściach historyczno-przygodowych (Niebezpieczna fortuna, Filary Ziemi, Świat bez końca, Upadek gigantów, Zima świata). Jego dorobek literacki spotkał się z zainteresowaniem twórców filmowych. Na kanwie kilku książek powstały filmy kinowe bądź seriale telewizyjne (Klucz do Rebeki, Trzeci bliźniak, Zamieć, Na skrzydłach orłów, Filary Ziemi, a ostatnio Świat bez końca).

Tego autora

Powieści historyczne

NIEBEZPIECZNA FORTUNA

UCIEKINIER

CZŁOWIEK Z SANKT PETERSBURGA

Filary Ziemi

FILARY ZIEMI

ŚWIAT BEZ KOŃCA

Stulecie

UPADEK GIGANTÓW

ZIMA ŚWIATA

KRAWĘDŹ WIECZNOŚCI

Thrillery wojenne

IGŁA

KRYPTONIM KAWKI

LOT ĆMY

KLUCZ DO REBEKI

NOC NAD OCEANEM

Thrillery

MŁOT EDENU

ZABÓJCZA PAMIĘĆ

TRÓJKA

ZAMIEĆ

SKANDAL Z MODIGLIANIM

TRZECI BLIŹNIAK

LWY PANSZIRU

PAPIEROWE PIENIĄDZE

Literatura faktu

NA SKRZYDŁACH ORŁÓW

www.ken-follett.com

Tytuł oryginału:

WINTER OF THE WORLD: BOOK TWO OF THE CENTURY TRILOGY

Copyright © Ken Follett 2012

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2012

Polish translation copyright © Grzegorz Kołodziejczyk & Zbigniew A. Królicki 2012

Redakcja: Beata Słama

Ilustracje na okładce:

Nejron Photo/Shutterstock (kobieta i mężczyzna)

Katedra św. Pawła w Londynie, II wojna światowa

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7885-054-0

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- O autorze

- Tego autora

- Dedykacja

- GŁÓWNI BOHATEROWIE

- CZĘŚĆ PIERWSZA Drugi policzek

- ROZDZIAŁ 1 Rok 1933

- ROZDZIAŁ 2 Rok 1935

- ROZDZIAŁ 3 Rok 1936

- ROZDZIAŁ 4 Rok 1937

- ROZDZIAŁ 5 Rok 1939

- CZĘŚĆ DRUGA Czas krwi

- ROZDZIAŁ 6 Rok 1940 (I)

- ROZDZIAŁ 7 Rok 1940 (II)

- ROZDZIAŁ 8 1941 (I)

- ROZDZIAŁ 9 1941 (II)

- ROZDZIAŁ 10 1941 (III)

- ROZDZIAŁ 11 1941 (IV)

- ROZDZIAŁ 12 1942 (I)

- ROZDZIAŁ 13 1942 (II)

- ROZDZIAŁ 14 1942 (III)

- ROZDZIAŁ 15 1943 (I)

- ROZDZIAŁ 16 1943 (II)

- ROZDZIAŁ 17 1943 (III)

- ROZDZIAŁ 18 1944

- ROZDZIAŁ 19 1945 (I)

- ROZDZIAŁ 20 1945 (II)

- CZĘŚĆ TRZECIA Zimny pokój

- ROZDZIAŁ 21 1945 (III)

- ROZDZIAŁ 22 1946

- ROZDZIAŁ 23 1947

- ROZDZIAŁ 24 1948

- ROZDZIAŁ 25 1949

- PODZIĘKOWANIA

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Książkę tę poświęcam pamięci moich dziadków,

Toma i Minnie Follettów

oraz

Arthura i Bessie Evansów

GŁÓWNI BOHATEROWIE

Amerykanie

Rodzina Dewarów

senator Gus Dewar

Rosa Dewar, jego żona

Woody Dewar, ich starszy syn

Chuck Dewar, ich młodszy syn

Ursula Dewar, matka Gusa

Rodzina Peshkovów

Lev Peshkov

Olga Peshkov, jego żona

Daisy Peshkov, ich córka

Marga, kochanka Lva

Greg Peshkov, syn Lva i Margi

Gladys Angelus, gwiazda filmowa, druga kochanka Lva

Rodzina Rouzrokhów

Dave Rouzrokh

Joanne Rouzrokh, jego córka

Dzieci socjety z Buffalo

Dot Renshaw

Charlie Farquharson

Inni

Joe Brekhunov, bandzior

Brian Hall, działacz związkowy

Jacky Jakes, gwiazdka filmowa

Eddie Parry, marynarz, przyjaciel Chucka

kapitan Vandermeier, dowódca Chucka

Margaret Cowdry, piękna dziedziczka

Postacie historyczne

Franklin Delano Roosevelt, prezydent Stanów Zjednoczonych

Marguerite „Missy” LeHand, jego asystentka

Harry Truman, wiceprezydent Stanów Zjednoczonych

Cordell Hull, sekretarz stanu

Sumner Welles, podsekretarz stanu

Leslie Groves, pułkownik korpusu inżynieryjnego armii

Anglicy

Rodzina Fitzherbertów

hrabia Fitzherbert, zwany Fitzem

księżniczka Bea, jego żona

Boy Fitzherbert, wicehrabia Aberowen, ich starszy syn

Andy, ich młodszy syn

Rodzina Leckwithów-Williamsów

Ethel Leckwith (z domu Williams), parlamentarzystka z Aldgate

Bernie Leckwith, mąż Ethel

Lloyd Williams, syn Ethel, pasierb Berniego

Millie Leckwith, córka Ethel i Berniego

Inni

Ruby Carter, przyjaciółka Lloyda

Bing Westhampton, przyjaciel Fitza

Lindy i Lizzie Westhampton, córki bliźniaczki Binga

Jimmy Murray, syn generała Murraya

May Murray, siostra Jimmy’ego markiz Lowther, zwany Lowthie

Naomi Avery, najbliższa przyjaciółka Millie

Abe Avery, brat Naomi

Postacie historyczne

Ernest Bevin, parlamentarzysta, sekretarz spraw zagranicznych

Niemcy i Austriacy

Rodzina von Ulrichów

Walter von Ulrich

Maud, jego żona (z domu Maud Fitzherbert)

Erik, ich syn

Carla, ich córka

Ada Hempel, służąca

Kurt, syn Ady z nieformalnego związku

Robert von Ulrich, kuzyn Waltera

Jorg Schleicher, partner Roberta

Rebecca Rosen, sierota

Rodzina Francków

Ludwig Franck

Monika, jego żona (z domu von der Helbard)

Werner, ich starszy syn

Frieda, ich córka

Axel, ich młodszy syn

Ritter, szofer hrabia Konrad von der Helbard, ojciec Moniki

Rodzina Rothmannów

doktor Isaac Rothmann

Hannelore Rothmann, jego żona

Eva, ich córka

Rudi, ich syn

Rodzina von Kesselów

Gottfried von Kessel

Heinrich von Kessel, jego syn

Gestapowcy

komisarz Thomas Macke inspektor Kringelein, przełożony Mackego

Reinhold Wagner

Klaus Richter

Günther Schneider

Inni

Hermann Braun, najbliższy przyjaciel Erika

sierżant Schwab, ogrodnik

Wilhelm Frunze, naukowiec

Rosjanie

Rodzina Peszkowów

Grigorij Peszkow

Katerina, jego żona

Władimir, ich syn, zawsze nazywany Wołodią

Ania, ich córka

Inni

Zoja Worocyncewa, fizyk

Ilja Dworkin, funkcjonariusz tajnej policji pułkownik Lemitow, przełożony Wołodii pułkownik Bobrow, oficer Armii Czerwonej w Hiszpanii

Postacie historyczne

Ławrientij Beria, szef tajnej policji

Wiaczesław Mołotow, minister spraw zagranicznych

Hiszpanie

Teresa, nauczycielka czytania i pisania

Walijczycy

Rodzina Williamsów

Dai Williams, dziadzio

Cara Williams, babcia

Billy Williams, parlamentarzysta z Aberowen

Dave, starszy syn Billy’ego

Keir, młodszy syn Billy’ego

Rodzina Griffithsów

Tommy Griffiths, współpracownik polityczny Billy’ego Williamsa

Lenny Griffiths, syn Tommy’ego

CZĘŚĆ PIERWSZA

Drugi policzek

ROZDZIAŁ 1

Rok 1933

I

Carla wiedziała, że za chwilę między rodzicami rozpęta się burza. Gdy tylko weszła do kuchni, wrogość owionęła ją niczym przenikający do szpiku kości podmuch zimnego wiatru pędzącego ulicami Berlina tuż przed lutową zamiecią. O mało nie odwróciła się i nie wyszła.

Rodzice prawie się nie kłócili, przeważnie okazywali sobie czułość, i to aż do przesady. Carla wzdrygała się, widząc, jak całują się w obecności innych ludzi. Jej znajomi uważali, że to dziwne, bo ich rodzice tak się nie zachowywali. Zwróciła kiedyś na to uwagę matce, a ona zaśmiała się radośnie.

– Dzień po ślubie rozdzieliła nas wielka wojna. – Matka urodziła się w Anglii, choć trudno było to po niej poznać. – Ja zostałam w Londynie, a tata wrócił do Niemiec i zaciągnął się do wojska. – Carla słyszała tę opowieść wiele razy, lecz matce nigdy się ona nie nudziła. – Myśleliśmy, że zawierucha potrwa trzy miesiące, ale nie widziałam go przez pięć lat. Tęskniłam i marzyłam, żeby go dotknąć. Teraz nigdy nie mam dość.

Ojciec był tak samo niepoprawny.

– Twoja matka jest najmądrzejszą kobietą, jaką znam – oznajmił przed kilkoma dniami, gdy byli w kuchni. – Właśnie dlatego się z nią ożeniłem. Nie miało to nic wspólnego z… – Nie dokończył, a matka uśmiechnęła się konspiracyjnie, jakby jedenastoletnia Carla nie wiedziała nic o seksie. To było żenujące.

Jednak od czasu do czasu dochodziło między nimi do kłótni. Carla widziała jej pierwsze oznaki.

Siedzieli po przeciwnych stronach kuchennego stołu, ojciec był ubrany w ciemnoszary garnitur, wykrochmaloną białą koszulę i krawat z czarnej satyny. Jak zwykle wyglądał elegancko, mimo że jego włosy się przerzedziły, a kamizelka nieco wybrzuszyła pod dewizką złotego zegarka. Jego twarz zastygła w wyrazie udawanego spokoju. Carla znała tę minę. Przybierał ją zawsze, ilekroć ktoś z rodziny zrobił coś, co go rozgniewało.

Trzymał w rękach numer „Demokraty”, tygodnika, w którym pracowała Maud. Prowadziła w nim dział plotek politycznych i dyplomatycznych, pisząc pod pseudonimem „lady Maud”. Ojciec zaczął powoli czytać:

– Nasz nowy kanclerz, Herr Adolf Hitler, po raz pierwszy zaprezentował się korpusowi dyplomatycznemu podczas spotkania, którego gospodarzem był prezydent Hindenburg.

Carla wiedziała, że prezydent jest głową państwa. Był wybierany przez społeczeństwo, lecz stał ponad swarami codziennej polityki, pełniąc funkcję arbitra. Premierem był kanclerz. Hitler został kanclerzem, mimo że jego partia narodowosocjalistyczna nie zdobyła większości w Reichstagu, niemieckim parlamencie. Na razie więc pozostałe partie miały możliwość ukrócenia ekscesów partii nazistowskiej.

– Sprawiał wrażenie, jakby czuł się nieswojo we fraku – dokończył ojciec z niesmakiem. Wydawało się, że wbrew swojej woli mówi o czymś tak odrażającym jak rynsztok.

Maud piła kawę i patrzyła przez okno na ulicę, jakby zajmował ją widok ludzi spieszących do pracy, ubranych w szale i rękawiczki. Ona także udawała spokój, ale Carla wiedziała, że tylko czeka na właściwy moment.

Służąca Ada stała w fartuchu przy blacie i kroiła ser. Postawiła przed ojcem talerzyk, on jednak nie zwrócił na to uwagi.

– Herr Hitler był wyraźnie zauroczony panią Elisabeth Cerruti, kulturalną żoną włoskiego ambasadora. Pani ambasadorowa miała na sobie suknię z różowego aksamitu z sobolową lamówką.

Matka Carli zawsze opisywała, w co ludzie są ubrani. Mówiła, że czytelnikom łatwiej jest ich sobie wyobrazić. Ona także ładnie się nosiła, jednak czasy były ciężkie i od lat nie kupiła sobie niczego nowego. Tego ranka włożyła sukienkę z granatowego kaszmiru, która przypuszczalnie dorównywała wiekiem Carli, mimo to wyglądała w niej ładnie i szczupło.

– Signora Cerruti, Żydówka, jest jednocześnie gorącą zwolenniczką faszyzmu. Rozmawiali przez wiele minut. Czyżby prosiła Hitlera o to, aby nie podsycał nienawiści do Żydów? – dokończył ojciec, rzucając gazetę na stół.

Teraz się zacznie, pomyślała Carla.

– Zdajesz sobie sprawę, że tego rodzaju spostrzeżeniami rozwścieczysz nazistów?

– Taką mam nadzieję – odparła chłodno matka Carli. – W dniu, w którym przeczytają z zadowoleniem mój artykuł, rzucę dziennikarstwo.

– Oni potrafią być niebezpieczni, kiedy się ich zdenerwuje.

W oczach matki błysnął gniew.

– Nie waż się traktować mnie z góry, Walterze. Zdaję sobie sprawę, że są niebezpieczni, i dlatego przeciwko nim występuję.

– Mimo to nie wiem, po co ich irytujesz.

– Ty atakujesz ich w Reichstagu – zauważyła matka. Ojciec Carli był deputowanym z ramienia Socjaldemokratycznej Partii Niemiec.

– Uczestniczę w racjonalnej debacie.

Jakie to charakterystyczne, pomyślała Carla. Ojciec myśli logicznie, jest ostrożny i stara się przestrzegać prawa, a matka ma swój styl i poczucie humoru. On dąży do celu ze spokojnym uporem, ona sięga po swój czar i odwagę. Nigdy się ze sobą nie zgodzą.

– Ja nie doprowadzam nazistów do furii – stwierdził ojciec.

– Być może dlatego, że niespecjalnie im szkodzisz.

Dowcipna riposta żony rozzłościła Waltera.

– A tobie się wydaje, że zaszkodzisz im żartami?! – spytał podniesionym głosem.

– Walczę z nimi kpiną.

– Ona według ciebie ma zastąpić argumenty?

– Uważam, że potrzebne jest jedno i drugie.

Ojciec jeszcze bardziej się rozgniewał.

– Ależ, Maud, nie widzisz, na jakie niebezpieczeństwo narażasz siebie i swoją rodzinę?

– Wprost przeciwnie. Prawdziwe niebezpieczeństwo tkwi w tym, że przestaniemy ich wyśmiewać. Jakie będzie życie naszych dzieci, jeśli Niemcy staną się państwem faszystowskim?

Takie rozmowy przyprawiały Carlę o dreszcze. Nie mogła znieść myśli, że rodzinie coś zagraża. Życie musi się toczyć swoim torem. Marzyła, aby zawsze było tak samo: jest ranek, ona siedzi z rodzicami przy sosnowym stole, Ada krząta się przy kuchni. Za chwilę Erik zbiegnie na dół, tupiąc na schodach, jak zwykle spóźniony. Dlaczego coś miałoby się zmienić?

Przez całe życie słuchała przy śniadaniu rozmów o polityce i wydawało jej się, że rozumie, do czego dążą rodzice, w jaki sposób chcą zmienić Niemcy na lepsze. Ostatnio jednak zaczęli rozmawiać inaczej. Z ich słów wynikało, że nad krajem zawisło straszliwe niebezpieczeństwo. Carla nie bardzo potrafiła sobie wyobrazić, co to takiego.

– Bóg mi świadkiem, że robię wszystko, co w mojej mocy, by powstrzymać Hitlera i jego zgraję.

– Ja również, ale ty uważasz, że wybrałeś właściwy kierunek – Głos matki stał się twardszy, zabrzmiała w nim niechęć. – A mnie oskarżasz o to, że narażam rodzinę na niebezpieczeństwo.

– I mam po temu powody – odparował ojciec. Kłótnia dopiero się zaczynała, lecz po schodach zbiegł Erik, tupiąc jak koń. Wpadł do kuchni z torbą szkolną na ramieniu. Miał trzynaście lat, był dwa lata starszy od Carli, i na jego górnej wardze pojawiły się brzydkie czarne włoski. Kiedyś bez przerwy się razem bawili, lecz tamte czasy odeszły w przeszłość. Erik urósł i teraz utrzymywał, że Carla jest głupia i dziecinna. W rzeczywistości była mądrzejsza od niego, wiedziała dużo rzeczy, których on nie rozumiał, znała na przykład cykle miesięczne kobiety.

– Jaką melodię grałaś? – zapytał matkę.

Rankiem często budził ich dźwięk fortepianu Steinwaya. Odziedziczyli go, podobnie jak dom, po rodzicach ojca. Mama grywała rano, mówiła, że w ciągu dnia jest zajęta, a wieczorem zbyt zmęczona. Tego ranka zagrała sonatę Mozarta, a później melodię jazzową.

– Nosi tytuł Tiger Rag – odparła mama. – Chcesz sera?

– Jazz to dekadencja – prychnął Erik.

– Nie pleć głupstw.

Ada podała Erikowi talerzyk z serem i plasterkami kiełbasy, a on zaczął wpychać sobie jedzenie do ust. Carla uważała, że ma okropne maniery.

Ojciec spojrzał na niego surowo.

– Kto ci opowiada takie bzdury, Eriku?

– Hermann Braun mówi, że jazz to nie muzyka, tylko murzyńskie hałasy. – Hermann był najlepszym kolegą Erika. Jego ojciec należał do Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników.

– Powinien sam spróbować zagrać. – Ojciec spojrzał na matkę nieco łagodniej. Uśmiechnęła się do niego. – Twoja mama przed wielu laty próbowała nauczyć mnie ragtime’u, ale nie mogłem opanować rytmu.

Matka się zaśmiała.

– Prędzej żyrafa nauczyłaby się jeździć na wrotkach.

Carla stwierdziła z ulgą, że kłótnia dobiegła końca. Poczuła się lepiej. Wzięła kromkę czarnego chleba i umoczyła w mleku.

Teraz jednak Erik otworzył nowe pole sporu.

– Murzyni to niższa rasa – stwierdził wyzywająco.

– Wątpię – odparł cierpliwie ojciec. – Gdyby murzyński chłopiec wychował się w domu pełnym książek i obrazów i chodził do drogiej szkoły, w której uczą dobrzy nauczyciele, mógłby okazać się bystrzejszy od ciebie.

– To śmieszne! – zaprotestował Erik.

– Nie mów tak do ojca, głuptasie – odezwała się łagodnie Maud, która całą złość zużyła na męża. Wydawało się, że jest rozczarowana, a zarazem zmęczona kłótnią. – Nie wiesz, o czym mówisz, podobnie jak Hermann Braun.

– Ale rasa aryjska musi być najlepsza ze wszystkich – upierał się Erik. – To my rządzimy światem!

– Twoi koledzy naziści nie mają pojęcia o historii – odparł ojciec. – Starożytni Egipcjanie budowali piramidy, kiedy Niemcy mieszkali w jaskiniach. W średniowieczu Arabowie władali światem, muzułmanie znali algebrę, gdy niemieccy książęta nie potrafili napisać swoich nazwisk. Inteligencja nie jest związana z rasą.

– A więc z czym? – zapytała Carla.

Ojciec spojrzał na nią czule.

– To bardzo dobre pytanie, a ty jesteś mądrą dziewczynką, skoro je zadałaś. – Carla rozpromieniła się, słysząc tę pochwałę.

– Cywilizacje powstają i upadają, tak było z Chińczykami, Aztekami, Rzymianami, ale tak naprawdę nikt nie wie, dlaczego tak się dzieje.

– Zjedzcie i włóżcie palta – powiedziała matka. – Robi się późno.

Ojciec wyciągnął zegarek z kieszonki kamizelki i uniósł brwi.

– Nie jest jeszcze późno.

– Muszę iść z Carlą do domu Francków – wyjaśniła matka. – Szkoła dla dziewcząt jest dzisiaj zamknięta, chyba naprawiają piec, więc Carla spędzi dzień z Friedą.

Frieda Franck była najlepszą koleżanką Carli, ich matki także się przyjaźniły. W młodości Monika zakochała się w ojcu Carli. Babcia Friedy wyjawiła to kiedyś, gdy wypiła za dużo wina musującego.

– Dlaczego Ada nie może zająć się Carlą? – spytał ojciec.

– Ma umówioną wizytę u lekarza.

– Ach tak.

Carla myślała, że ojciec zapyta, co dolega Adzie, ale on tylko skinął głową, jakby znał odpowiedź, po czym schował zegarek. Carla chciała zadać to pytanie, lecz coś ją powstrzymało. Zanotowała sobie w pamięci, żeby później zapytać mamę. Po chwili już o tym nie pamiętała.

Ojciec wyszedł pierwszy, włożywszy długi czarny płaszcz. Erik założył czapkę, zsuwając ją tak daleko na tył głowy, jak się dało – taka moda panowała w jego towarzystwie. Potem wyszedł za ojcem.

Carla i matka pomogły Adzie sprzątnąć ze stołu. Carla kochała Adę prawie tak bardzo jak mamę. Kiedy była mała, Ada opiekowała się nią przez całe dnie, aż Carla urosła i poszła do szkoły. Mama zawsze pracowała. Ada nie miała jeszcze męża. Skończyła dwadzieścia dziewięć lat i była brzydka, ale miło się uśmiechała. Latem ubiegłego roku romansowała z policjantem Paulem Huberem, lecz nie trwało to długo.

Stanęły z matką w holu przed lustrem i założyły nakrycia głowy. Mama się nie spieszyła. Wybrała kapelusz z granatowego filcu, okrągły, z wąskim rondem, taki, jakie nosiły wszystkie kobiety. Zsunęła go jednak nieco na bok, dzięki czemu wyglądał bardziej gustownie. Zakładając wełnianą czapkę, Carla zastanawiała się, czy będzie miała wyczucie stylu matki, która przypominała boginię wojny. Miała długą szyję, wydatną brodę i kości policzkowe jak wyrzeźbione z białego marmuru. Była piękna, ale na pewno nie ładna. Carla miała takie same ciemne włosy i zielone oczy, lecz bardziej przypominała pulchną laleczkę niż posąg. Kiedyś przypadkowo podsłuchała rozmowę babci z mamą. „Twoje brzydkie kaczątko wyrośnie kiedyś na łabędzia, przekonasz się”, orzekła babcia. Carla wciąż czekała, aż ta przepowiednia się spełni.

Wyszły z domu, kiedy mama była gotowa. Dom stał w szeregu ładnych wysokich gmachów administracyjnych w dzielnicy Mitte, stanowiącej dawne centrum miasta. Mieszkali w niej ministrowie i wysocy oficerowie, tacy jak dziadek Carli, którzy pracowali w pobliskich gmachach.

Pojechały tramwajem Unter den Linden, a następnie na Friedrichstrasse przesiadły się do metra i dotarły do stacji Zoo. Rodzina Francków mieszkała na południowo-zachodnim przedmieściu o nazwie Schöneberg.

Carla miała nadzieję, że zobaczy brata Friedy, Wernera, który miał czternaście lat. Podobał jej się. Czasem razem z Friedą wyobrażały sobie, że jedna wychodzi za brata drugiej, zostają sąsiadkami, a ich dzieci się ze sobą przyjaźnią. Frieda traktowała to jak zabawę, lecz Carla w skrytości ducha naprawdę tego chciała. Werner był przystojny, dojrzały i nie taki głupi jak Erik. W domku dla lalek, który Carla miała w swoim pokoju, w malutkim łóżeczku spali obok siebie mama i tata. Nosili imiona Carla i Werner, ale nikt o tym nie wiedział, nawet jej przyjaciółka.

Frieda miała jeszcze jednego brata, siedmioletniego Axla, który urodził się z rozszczepem kręgosłupa i wymagał stałej opieki medycznej. Przebywał w specjalnym szpitalu na przedmieściu Berlina.

W czasie jazdy matka była zamyślona.

– Mam nadzieję, że wszystko dobrze się ułoży – powiedziała cicho, jakby do siebie, kiedy wysiadały z pociągu.

– Oczywiście, że tak – zapewniła ją Carla. – Z Friedą będzie mi fajnie.

– Nie to miałam na myśli. Mówię o artykule, w którym napisałam o Hitlerze.

– Czy coś nam grozi? Tata miał rację?

– Twój tata przeważnie ma rację.

– Co się z nami stanie, jeśli rozzłościmy nazistów? – spytała Carla.

Matka przez dłuższą chwilę patrzyła na nią dziwnie.

– Boże drogi, na jaki świat cię sprowadziłam… – Westchnęła i zamilkła.

Po dziesięciu minutach marszu dotarły do wspaniałej willi z wielkim ogrodem. Franckowie byli bogaci. Ojciec Friedy, Ludwig, miał fabrykę produkującą odbiorniki radiowe. Na podjeździe stały dwa samochody. Duży, lśniący i czarny wóz należał do Herr Francka. Silnik zawarczał i z rury uniósł się obłok niebieskich oparów. Szofer Ritter stał z czapką w ręku, gotowy otworzyć drzwiczki. Spodnie uniformu miał wpuszczone w cholewki butów. Ukłonił się i powiedział:

– Dzień dobry, Frau von Ulrich.

Drugi, mniejszy samochód był dwuosobowy i miał zielony kolor. Z domu wyszedł niski mężczyzna z siwą brodą, niósł skórzaną teczkę. Wsiadając do auta, dotknął palcami ronda kapelusza. W ten sposób witał matkę Carli.

– Ciekawe, co doktor Rothmann robi tutaj tak wcześnie rano? – zastanawiała się Maud.

Wkrótce obie miały się tego dowiedzieć. Do drzwi podeszła wysoka kobieta z burzą rudych włosów, była to matka Friedy, Monika. Na jej pobladłej twarzy malował się niepokój. Zamiast przywitać gości, stanęła w drzwiach, jakby chciała uniemożliwić im wejście.

– Frieda zachorowała na odrę! – oznajmiła.

– Przykro mi – odparła Maud. – Jak się czuje?

– Okropnie, ma gorączkę i kaszel. Ale Rothmann mówi, że wyzdrowieje. Na razie musi przejść kwarantannę.

– Naturalnie. Ty miałaś odrę?

– Tak, kiedy byłam mała.

– Werner też, pamiętam, że dostał strasznej wysypki na całym ciele. A twój mąż?

– Ludi przeszedł odrę w dzieciństwie.

Kobiety spojrzały na Carlę, która jeszcze nie chorowała na odrę. Dziewczynka uświadomiła sobie, że nie będzie jej dane spędzić tego dnia z Friedą.

Była rozczarowana, lecz matka wyglądała na wzburzoną.

– W tym tygodniu wydajemy numer wyborczy, nie mogę nie przyjść do pracy.

Wszyscy dorośli bali się wyborów powszechnych wyznaczonych na następną niedzielę. Mama i tata Carli obawiali się, że naziści zdobędą pełnię władzy.

– Poza tym z Londynu przyjeżdża moja przyjaciółka. Może uda się namówić Waltera, żeby wziął wolny dzień i popilnował Carli?

– Może do niego zadzwoń? – zaproponowała Monika. Niewielu ludzi miało w domach telefony, lecz Franckowie należeli do tej grupy. Carla i jej matka weszły do domu. Urządzenie stało na stoliku z cieniutkimi nóżkami umieszczonym koło drzwi. Mama Carli podniosła słuchawkę i podała numer biura ojca w Reichstagu. Gdy ją połączono, wyjaśniła mu, jaka jest sytuacja. Słuchała go przez minutę, a potem spojrzała gniewnie.

– Moja gazeta zachęci sto tysięcy czytelników, by prowadzili kampanię na rzecz Socjaldemokratycznej Partii Niemiec – przypomniała. – Naprawdę masz dzisiaj coś ważniejszego do roboty?

Carla domyślała się, jaki będzie koniec tej sprzeczki. Ojciec bardzo ją kochał, wiedziała o tym, ale w ciągu jedenastu lat ani razu nie opiekował się nią przez cały dzień. Ojcowie wszystkich koleżanek postępowali tak samo. Mężczyźni nie zajmowali się takimi sprawami, jednak mama czasem udawała, że nie zna zasad rządzących życiem kobiet.

– Wobec tego będę musiała zabrać ją ze sobą do redakcji – stwierdziła. – Aż boję się pomyśleć, co powie Jochmann. – Herr Jochmann był jej szefem. – Trudno go uznać za feministę, nawet gdy jest w najlepszym nastroju. – Odłożyła słuchawkę, nie pożegnawszy się.

Carla nie znosiła, kiedy rodzice się kłócili, a dzisiaj zdarzyło się to już po raz drugi. Nagle cały świat chwiał się w posadach. Carla o wiele bardziej bała się kłótni niż nazistów.

– No trudno, idziemy. – Mama westchnęła, kierując się do drzwi.

Nawet nie zobaczę Wernera, pomyślała ze smutkiem Carla. Właśnie w tej chwili w holu pojawił się ojciec Friedy, rumiany jegomość z małym czarnym wąsikiem, pogodny i pełen energii. Zatrzymał się, by zamienić kilka uprzejmych zdań z Maud. Monika pomagała mu włożyć czarną pelisę z futrzanym kołnierzem.

Podszedł do schodów.

– Wernerze! – zawołał. – Bo pojadę bez ciebie! – Założył szary zamszowy kapelusz i wyszedł.

– Już jestem, już jestem! – Werner zbiegał po stopniach niczym tancerz. Był wysoki jak ojciec, ale przystojniejszy, i miał nieco za długie rudoblond włosy. Pod pachą trzymał skórzaną teczkę wypchaną książkami, w drugiej ręce niósł łyżwy i kij hokejowy. Zatrzymał się na chwilę. – Dzień dobry, Frau von Ulrich – powiedział grzecznie. – Cześć, Carla, moja siostra ma odrę – dodał nieco swobodniej.

Carla poczuła, że się rumieni.

– Wiem – odparła. Chciała powiedzieć coś miłego, a zarazem zabawnego, lecz nic nie przychodziło jej do głowy. – Ja nigdy na to nie chorowałam, więc nie mogę się z nią zobaczyć.

– Ja miałem odrę w dzieciństwie – odrzekł, jakby to było bardzo dawno temu. – Muszę się spieszyć – dodał przepraszającym tonem.

Carla nie chciała tak szybko tracić Wernera z oczu, więc wyszła za nim. Ritter stał przy otwartych tylnych drzwiach auta.

– Co to za wóz? – zapytała. Chłopcy zawsze znali marki samochodów.

– Limuzyna Mercedes-Benz W-dziesięć.

– Musi być bardzo wygodny. – Zauważyła, że mama spogląda na nią trochę zaskoczona, a trochę rozbawiona.

– Podwieźć cię? – spytał Werner.

– Byłoby fajnie.

– Zapytam ojca. – Werner wsunął głowę do samochodu i coś powiedział.

Carla odwróciła się do mamy.

– Może pojedziemy autem!

Maud wahała się, ale tylko przez chwilę. Nie pochwalała przekonań politycznych Herr Francka, który finansował nazistów, lecz ranek był zimny i nie zamierzała wzgardzić podwózką ciepłym samochodem.

– To bardzo miłe z twojej strony, Ludwigu.

Wsiadły do auta, z tyłu było miejsce dla czterech osób. Ritter ruszył płynnie.

– Przypuszczam, że jedziesz na Koch Strasse? – rzucił Herr Franck. Redakcje wielu gazet i wydawnictw mieściły się przy tej samej ulicy w dzielnicy Kreuzberg.

– Nie zbaczaj z drogi, proszę. Wystarczy, jeśli podrzucicie nas do Leipziger Strasse.

– Chętnie podwiózłbym cię pod same drzwi, ale pewnie byś nie chciała, żeby koledzy lewicowcy zobaczyli cię wysiadającą z samochodu spasionego plutokraty – odrzekł Franck tonem, w którym wesołość mieszała się z wrogością.

Matka Carli uśmiechnęła się czarująco.

– Nie jesteś spasiony, Ludi, tylko odrobinę pulchny.

Klepnęła kołnierz jego palta.

Herr Franck się roześmiał.

– Sam się o to prosiłem. – Napięcie zniknęło. Franck wziął tubę i wydał polecenie Ritterowi.

Carla nie posiadała się z radości, siedząc w samochodzie z Wernerem, i chciała jak najlepiej wykorzystać okazję, lecz z początku nie wiedziała, o czym z nim rozmawiać. Tak naprawdę chciała zapytać: „Kiedy będziesz starszy, zechcesz ożenić się z dziewczyną o ciemnych włosach i zielonych oczach, która jest od ciebie o trzy lata młodsza, a oprócz tego mądra?”. W końcu wskazała palcem jego łyżwy.

– Masz dzisiaj mecz?

– Nie, tylko potrenujemy po lekcjach.

– Na jakiej pozycji grasz? – Carla nie miała pojęcia o hokeju na lodzie, ale w sportach zespołowych zawsze gra się na jakiejś pozycji.

– Na prawym skrzydle.

– Czy to niebezpieczny sport?

– Nie, jeśli potrafisz szybko jeździć.

– Jestem pewna, że jeździsz wspaniale.

– Nieźle – odparł skromnie chłopiec.

Carla znów zauważyła, że mama zerka na nią z zagadkowym uśmieszkiem. Czyżby odgadła, co córka czuje do Wernera? Carla poczuła, że znów się czerwieni.

Samochód zatrzymał się przed drzwiami szkoły i Werner wysiadł.

– Do widzenia wszystkim! – zawołał i wbiegł na dziedziniec.

Ritter pojechał dalej wzdłuż południowego brzegu kanału Landwehr. Carla patrzyła na barki, na których piętrzyły się stosy węgla zwieńczone czapami śniegu. Była rozczarowana. Sprytnie podsunęła Wernerowi myśl, żeby ją podwiózł, i dzięki temu mogła spędzić z nim więcej czasu, a później zmarnowała te chwile, plotąc o hokeju.

A o czym chciałaby z nim rozmawiać? Nie wiedziała.

– Maud, przeczytałem twój felieton w „Demokracie” – zagaił Herr Franck.

– Mam nadzieję, że ci się spodobał.

– Stwierdziłem z przykrością, że nie okazujesz szacunku naszemu kanclerzowi.

– Uważasz, że dziennikarze powinni pisać o politykach z szacunkiem? – spytała wesoło Maud. – To radykalny pogląd. Nazistowska prasa musiałaby wyrażać się uprzejmie o moim mężu! Wcale by im się to nie podobało.

– Nie o wszystkich politykach, to jasne – odrzekł poirytowany Franck.

Przejechali ruchliwe skrzyżowanie na Potsdamer Platz, który stanowił istny galimatias mijających się samochodów, tramwajów, powozów konnych oraz przechodniów.

– Czy to nie lepiej, gdy prasa może w taki sam sposób krytykować wszystkich? – dociekała Maud.

– Doskonały pomysł, ale wy, socjaliści, żyjecie w świecie marzeń. My, ludzie praktyczni, wiemy, że Niemcy nie mogą żyć ideami. Ludzie muszą mieć co jeść, co założyć na nogi i czym się ogrzać.

– Zgadzam się z tym, mnie też przydałoby się więcej węgla na zimę. Ale chcę, żeby Carla i Erik dorastali jako obywatele wolnego kraju.

– Przeceniasz wolność, ona nie daje szczęścia. Ludzie wolą silne przywództwo. Ja chcę, żeby Werner, Frieda i biedny Axel wychowali się w kraju, który jest dumny, zdyscyplinowany i zjednoczony.

– Czy warunkiem jedności jest to, że młodociane bandziory w brązowych koszulach biją starych żydowskich sklepikarzy?

– Polityka jest twarda, nic się na to nie poradzi.

– Wprost przeciwnie. Ty i ja jesteśmy liderami społecznymi, Ludwigu, każde na swój sposób pełni taką funkcję. I na nas spoczywa obowiązek, by uczynić politykę mniej twardą i bezwzględną, a bardziej uczciwą i racjonalną. Jeśli tego nie zrobimy, nie wypełnimy patriotycznego obowiązku.

Herr Franck się zjeżył.

Carla nie wiedziała zbyt dużo o mężczyznach, lecz uświadomiła sobie, że nie lubią być pouczani przez kobiety. Najwidoczniej mama zgubiła gdzieś swoją delikatność. Jednak nie tylko ona. Wszyscy byli spięci i zdenerwowani, nadchodzące wybory działały tak na każdego.

Samochód dojechał do Leipziger Platz.

– Gdzie mogę cię wyrzucić? – zapytał zimno Herr Franck.

– Tutaj jest w sam raz – odparła Maud.

Franck stuknął w szklaną przegrodę. Ritter zatrzymał wóz i wysiadł żwawo, by otworzyć drzwi.

– Mam nadzieję, że Frieda szybko wyzdrowieje – rzekła Maud.

– Dziękuję.

Maud i Carla wysiadły, Ritter zamknął drzwi.

Do siedziby redakcji pozostało jeszcze kilkanaście minut marszu, lecz Maud najwyraźniej nie chciała dłużej pozostawać w aucie. Carla miała nadzieję, że mama nie pokłóci się na amen z Herr Franckiem. Utrudniłoby jej to spotykanie się z Friedą i Wernerem, a tego bardzo nie chciała.

Ruszyły raźnym krokiem.

– Postaraj się zachowywać grzecznie w redakcji – powiedziała Maud. Carla usłyszała w jej głosie błagalny ton i zawstydziła się, że sprawia matce kłopot. Postanowiła, że będzie bardzo grzeczna.

Po drodze mama pozdrowiła kilka osób. Prowadziła własny dział w gazecie, odkąd Carla sięgała pamięcią, i była znana w środowisku dziennikarskim. Wszyscy nazywali ją z angielska „lady Maud”.

W pobliżu budynku, w którym mieściła się redakcja „Demokraty”, dostrzegły znajomą sylwetkę; był to sierżant Schwab, który walczył razem z ojcem w czasie wielkiej wojny i wciąż nosił krótko obcięte włosy w surowym wojskowym stylu. Po wojnie pracował jako ogrodnik najpierw u dziadka, a później u ojca Carli, jednak ukradł pieniądze z portmonetki mamy i ojciec go wyrzucił. Teraz miał na sobie brzydki brązowawy mundur szturmowców. Nie byli to żołnierze, lecz naziści, którym dano władzę, jaką mają formacje pomocnicze policji.

– Dzień dobry, Frau von Ulrich! – odezwał się głośno, jakby wcale nie wstydził się tego, że jest złodziejem. Nawet nie dotknął palcami czapki.

Maud skinęła chłodno głową i przeszła obok niego.

– Ciekawe, dlaczego on się tutaj kręci – mruknęła, gdy wchodziły do budynku.

Redakcja gazety zajmowała pierwsze piętro nowoczesnego biurowca. Carla wiedziała, że nie ucieszą się tam na widok dziecka, i miała nadzieję, że zdołają wejść z matką niezauważone. Jednak na schodach natknęły się na Herr Jochmanna. Był to tęgi mężczyzna w grubych okularach.

– Co to ma znaczyć? – zapytał z papierosem w ustach. – Nie prowadzimy tu przedszkola.

Maud nie zareagowała na ten brak uprzejmości.

– Zastanawiałam się nad spostrzeżeniem, które wygłosiłeś przedwczoraj. Stwierdziłeś, że młodzi wyobrażają sobie, iż dziennikarstwo to zawód wspaniały i pełen zaszczytów, a nie rozumieją, jak dużo ciężkiej pracy wymaga.

Mężczyzna zmarszczył czoło.

– Tak powiedziałem? No cóż, taka jest prawda.

– Przyprowadziłam więc córkę, żeby zobaczyła, jak wygląda dziennikarska rzeczywistość. Uważam, że będzie to dla niej cenna nauka, szczególnie jeśli zostanie pisarką. Opisze wizytę tutaj i przeczyta w klasie. Jestem pewna, że temu przyklaśniesz.

Maud zmyśliła tę historyjkę na poczekaniu, lecz zabrzmiała ona przekonująco. Nawet Carla prawie w nią uwierzyła. Mama wreszcie przypomniała sobie, że warto być miłym dla ludzi.

– Wydawało mi się, że przyjmujesz dzisiaj ważnego gościa z Londynu – rzekł Jochmann.

– Tak, przyjeżdża Ethel Leckwith, moja stara przyjaciółka. Znała Carlę, gdy była malutka.

Wyglądało na to, że Jochmann został nieco udobruchany.

– Za pięć minut mamy zebranie redakcyjne. Kupię tylko papierosy.

– Carla ci je przyniesie – zaproponowała Maud, odwracając się do córki. – Kilka budynków dalej jest sklep tytoniowy, Herr Jochmann lubi papierosy Roth-Handle.

– To zaoszczędzi mi wycieczki – ucieszył się Jochmann, wręczając Carli monetę jednomarkową.

– Kiedy wrócisz, będę w swoim pokoju na wprost schodów, obok włącznika alarmu pożarowego – powiedziała Maud do Carli, po czym odwróciła się i konfidencjonalnym gestem wzięła Jochmanna pod rękę. – Niewykluczone, że zeszłotygodniowy numer był naszym najlepszym.

Carla wybiegła na ulicę. Matce upiekło się dzięki temu, że zastosowała swoją charakterystyczną pozę łączącą bezczelność z zalotnością. „My, kobiety, musimy wykorzystywać każdy oręż, jaki mamy”, mawiała. Nagle Carla uzmysłowiła sobie, że dzięki zastosowaniu taktyki mamy nakłoniła Herr Francka, aby je podwiózł. Może jednak jest do niej podobna? Pewnie dlatego matka skwitowała jej zachowanie uśmieszkiem. Może stwierdziła, że widzi siebie sprzed trzydziestu lat.

W sklepie była kolejka, jakby połowa berlińskich dziennikarzy postanowiła wybrać się na zakupy. Carla w końcu zdołała kupić paczkę papierosów i wróciła do redakcji „Demokraty”. Bez trudu znalazła alarm przeciwpożarowy, którym była duża dźwignia przymocowana do ściany, lecz nie zastała matki w pokoju. Na pewno poszła na zebranie redakcyjne.

Carla ruszyła korytarzem. Wszystkie drzwi stały otworem, w większości pokojów nie było nikogo z wyjątkiem paru kobiet, które pracowały zapewne jako maszynistki i sekretarki. Za rogiem na tyłach gmachu znajdowało się pomieszczenie oznaczone napisem „Sala konferencyjna”. Dziewczynka usłyszała podniesione głosy dyskutujących mężczyzn. Zapukała do drzwi, lecz nikt nie otworzył. Zawahała się, a potem nacisnęła klamkę i weszła do środka.

Salę wypełniał dym papierosowy, a wokół długiego stołu siedziało osiem lub dziesięć osób. Zamilkli zaskoczeni, gdy Carla podeszła do szczytu stołu i podała Jochmannowi paczkę papierosów oraz resztę. Uznała ich milczenie za znak, że źle postąpiła, wchodząc do sali.

– Dziękuję – powiedział Jochmann.

– Bardzo proszę – odparła dziewczynka i nie wiadomo dlaczego dygnęła.

Mężczyźni się roześmiali.

– To twoja nowa asystentka? – rzucił ktoś. Carla już wiedziała, że wszystko jest w porządku.

Wyszła szybko z pomieszczenia i wróciła do gabinetu matki. Nie zdejmowała palta, bo było zimno. Rozejrzała się. Na biurku stał telefon, maszyna do pisania oraz leżały sterty papieru i kalki.

Obok aparatu telefonicznego stało oprawione w ramkę zdjęcie przedstawiające Carlę Erika i ich ojca. Zrobiono je przed paroma laty w słoneczny dzień na plaży nad jeziorem Wannsee, dwadzieścia pięć kilometrów od centrum Berlina. Tata miał na sobie szorty, wszyscy się śmiali. Działo się to, zanim Erik zaczął udawać poważnego, twardego mężczyznę.

W gabinecie było jeszcze tylko jedno zdjęcie, które wisiało na ścianie. Przedstawiało matkę Carli w towarzystwie bohatera socjaldemokratów Friedricha Eberta, pierwszego prezydenta Niemiec po zakończeniu wojny. Zostało zrobione jakieś dziesięć lat temu. Carla uśmiechnęła się na widok matki, która była ubrana w bezkształtną sukienkę z niską talią i miała chłopięcą fryzurę. Pewnie taka była wtedy moda.

Na półkach stały książki adresowe i telefoniczne, słowniki kilkunastu języków oraz atlasy, ale nie było nic do czytania. W szufladzie leżały ołówki, kilka par nowych rękawiczek w opakowaniach, paczka podpasek i notes z nazwiskami i numerami telefonów.

Carla ustawiła datę w kalendarzu: był poniedziałek 27 lutego 1933 roku. Następnie umieściła w maszynie arkusz papieru i wystukała swoje pełne nazwisko: Heike Carla von Ulrich. Mając pięć lat, oznajmiła, że nie podoba jej się imię Heike i chce, aby wszyscy używali imienia Carla. Była zaskoczona, gdy rodzina zastosowała się do jej życzenia.

Uderzenie w klawisz maszyny powodowało, że metalowy pręt unosił się i spadał na nasączoną atramentem wstążkę, drukując na papierze jedną literę. Kiedy Carla przypadkowo uderzyła dwa klawisze, pręty się zaklinowały. Usiłowała je podważyć, ale nie mogła. Naciśnięcie następnego też nic nie dało, teraz zaklinowane były trzy klawisze. Carla jęknęła, wiedząc, że napytała sobie biedy.

Jej uwagę zwrócił jakiś hałas na ulicy i podeszła do okna. Środkiem jezdni maszerowało kilkanaście brunatnych koszul, wykrzykując hasła: „Śmierć Żydom!” i „Żydzi do piekła!”. Carla nie mogła zrozumieć, dlaczego ci ludzie tak bardzo gniewają się na Żydów, którzy nie różnią się od innych niczym oprócz religii. Zaskoczona zauważyła, że na czele bojówki maszeruje sierżant Schwab. Współczuła mu, gdy stracił posadę, gdyż wiedziała, że nie będzie mu łatwo znaleźć inną. W Niemczech pracy szukały miliony mężczyzn, ojciec mówił, że to krach gospodarczy. Ale mama zadała pytanie: „Jak możemy trzymać w domu kogoś, kto kradnie?”.

Nagle okrzyki się zmieniły.

– Precz z żydowskimi brukowcami! – darli się bojówkarze. Któryś wziął zamach i na drzwiach redakcji ogólnokrajowej gazety rozprysło się zgniłe warzywo. Carla zobaczyła z przerażeniem, że brunatne koszule ruszają w kierunku gmachu, w którym była.

Odsunęła się i wyglądała spoza krawędzi okna, licząc na to, że jej nie zauważą. Zatrzymali się przed budynkiem, skandując hasła. Ktoś cisnął kamieniem i trafił w okno, obok którego stała Carla. Nie rozbił szyby, ona jednak krzyknęła cicho ze strachu. Po chwili do gabinetu weszła młoda maszynistka w czerwonym berecie.

– Co się stało? – zapytała, po czym wyjrzała przez okno. – O cholera.

Brunatne koszule wtargnęły do budynku, Carla usłyszała łomot ich butów na schodach. Ogarnął ją strach, nie wiedziała, co zamierzają.

Sierżant Schwab wkroczył do gabinetu Maud i zawahał się na widok kobiety i dziewczynki. Szybko jednak zdławił wszelkie wątpliwości, chwycił maszynę do pisania i wyrzucił ją przez okno. Szyba pękła z brzękiem. Carla i maszynistka głośno krzyknęły.

Do gmachu wbiegli następni bojówkarze z hasłami na ustach.

Schwab złapał maszynistkę za rękę.

– A teraz powiedz mi, gdzie jest sejf, skarbie.

– W archiwum! – odparła przerażona kobieta.

– Wskaż drogę.

– Tak jest!

Schwab wyprowadził ją z gabinetu.

Carla zaczęła płakać, lecz po chwili się opanowała.

Najchętniej ukryłaby się pod biurkiem, ale postanowiła, że nie okaże lęku. Coś kazało jej postawić się bandytom.

Ale co powinna zrobić? Postanowiła ostrzec matkę.

Zbliżyła się do drzwi i rozejrzała po korytarzu. Napastnicy w brunatnych koszulach wdzierali się do pokojów, ale jeszcze nie dotarli do końca korytarza. Carla nie wiedziała, czy pracownicy zgromadzeni w sali konferencyjnej usłyszeli hałasy. Pobiegła ile sił korytarzem, lecz nagle powstrzymał ją okrzyk. Zajrzawszy do jednego z pomieszczeń, zobaczyła Schwaba, który potrząsał dziewczyną w czerwonym berecie.

– Gdzie klucz?! – ryknął.

– Nie wiem, przysięgam!

Nie miał prawa traktować jej w taki sposób, Carla była oburzona.

– Zostaw ją, Schwab, ty złodzieju!

Mężczyzna spojrzał na nią nienawistnym wzrokiem i nagle jej strach wzrósł dziesięciokrotnie. Mężczyzna skierował wzrok na kogoś, kto stał za plecami Carli.

– Zabierz stąd tę małą, niech mi się nie plącze pod nogami, do jasnej cholery.

Poczuła na sobie czyjeś ręce.

– Jesteś małą Żydówką? – zapytał męski głos. – Tak wyglądasz, masz czarne włosy.

– Nie jestem Żydówką! – krzyknęła przerażona Carla.

Bojówkarz powlókł ją korytarzem aż do gabinetu matki.

Dziewczynka potknęła się i upadła na podłogę.

– Zostań tutaj – rozkazał i odszedł.

Carla wstała, nic jej się nie stało. Korytarz zaroił się od brunatnych koszul, nie mogła dostać się do matki, ale musiała wezwać pomoc.

Wyjrzała przez rozbite okno. Na ulicy zgromadził się niewielki tłum. Wśród gapiów stało dwóch policjantów i spokojnie rozmawiało.

– Policja! Ratunku! – krzyknęła Carla, a tamci tylko się roześmiali.

To ją rozgniewało i osłabiło strach. Znów wyjrzała na korytarz i jej wzrok spoczął na dźwigni alarmu przeciwpożarowego. Wyciągnęła rękę.

Nagle się zawahała. Nie wolno włączać alarmu, jeśli się nie pali. Na ścianie wisiała tabliczka z groźnie brzmiącymi ostrzeżeniami o karach.

Mimo to Carla pociągnęła dźwignię.

Przez chwilę nic się nie działo. Urządzenie mogło być zepsute.

Wtem rozległ się donośny ostry sygnał o falującym natężeniu, który wypełnił budynek.

Z sali konferencyjnej na końcu korytarza niemal natychmiast wybiegli pracownicy redakcji.

– Co tu się wyprawia, do diabła ciężkiego?! – krzyknął Jochmann.

– Ten żydowsko-komunistyczny szmatławiec obraził naszego przywódcę, więc go zamykamy – wyjaśnił jeden z brunatnych bojówkarzy.

– Wynocha z mojej redakcji!

Tamten puścił to mimo uszu i wszedł do jakiegoś pokoju. Po chwili rozległ się kobiecy krzyk i łoskot przewracanego metalowego biurka.

Jochmann zwrócił się do jednego z pracowników:

– Schneider, wezwij policję, natychmiast!

Carla wiedziała, że na nic się to nie zda. Policjanci już byli na miejscu i przyglądali się biernie.

Matka przepchnęła się przez ciżbę i pobiegła korytarzem.

– Nic ci się nie stało?! –krzyknęła, biorąc córkę w ramiona.

Carla nie chciała, by pocieszano ją jak małe dziecko. Odsuwając się od matki, odparła:

– Ze mną wszystko w porządku, nie martw się.

Maud rozejrzała się po gabinecie.

– Moja maszyna!

– Wyrzucili ją przez okno. – Carla dopiero teraz uświadomiła sobie, że nic jej nie grozi za zablokowanie mechanizmu.

– Musimy się stąd wynosić. – Maud wzięła z biurka zdjęcie i pospiesznie wyprowadziła Carlę z gabinetu.

Nikt ich nie zatrzymywał, gdy zbiegały po schodach. Postawny młody mężczyzna, który mógł być reporterem, wyprowadzał z budynku bojówkarza brunatnych koszul, trzymając jego głowę w mocnym uścisku. Carla i jej matka wyszły za nimi. Z tyłu podążał drugi bojówkarz.

Dziennikarz zbliżył się do dwóch policjantów, nie puszczając napastnika.

– Proszę aresztować tego człowieka, nakryłem go na okradaniu redakcji – powiedział. – W jego kieszeni znajdą panowie słoik kawy.

– Niech go pan puści – odrzekł starszy funkcjonariusz.

Reporter niechętnie wykonał polecenie.

Bojówkarz, który wyszedł za Maud, stanął obok kolegi.

– Jak się pan nazywa? – spytał policjant reportera.

– Jestem Rudolf Schmidt, korespondent parlamentarny tygodnika „Demokrata”.

– Aresztuję pana pod zarzutem napaści na policjantów.

– To śmieszne, ja przyłapałem tego człowieka na kradzieży!

Policjant skinął na bojówkarzy brunatnych koszul.

– Zabierzcie go na komendę.

Mężczyźni złapali Schmidta za ręce. Dziennikarz chciał stawić opór, lecz nagle zmienił zamiar.

– W następnym numerze „Demokraty” ukaże się dokładna relacja o tym incydencie! – ostrzegł.

– Nie będzie następnego numeru – warknął funkcjonariusz. – Zabrać go.

Nadjechał wóz strażacki i wyskoczyło z niego kilkunastu strażaków.

– Musimy opróżnić budynek – oznajmił szorstkim głosem dowódca.

– Wracajcie do siebie, nie ma pożaru – odparł starszy z dwóch policjantów. – Szturmowcy zamykają komunistyczne pisemko.

– To nie moja sprawa – stwierdził strażak. – Włączono alarm, muszę wyprowadzić wszystkich, łącznie ze szturmowcami. Takie jest moje zadanie. Poradzimy sobie bez waszej pomocy.

Strażacy weszli do budynku.

– Och, nie! –jęknęła Maud. Carla odwróciła się i zobaczyła matkę, która patrzyła na maszynę leżącą na ulicy. Metalowa obudowa oderwała się od korpusu, odsłaniając połączenia klawiszy z prętami. Klawiatura wygięła się, jedno zakończenie rolki odpadło, dzwoneczek sygnalizujący koniec wiersza leżał smętnie na ziemi. Maszyna do pisania nie była cennym przedmiotem, lecz Maud wyglądała tak, jakby za chwilę miała wybuchnąć płaczem.

Brunatne koszule i pracownicy tygodnika wychodzili z gmachu prowadzeni przez strażaków. Sierżant Schwab opierał się, pokrzykując gniewnie:

– Tam się nie pali!

Strażacy wypchnęli go, nie zważając na protesty.

Jochmann podszedł do Maud.

– Nie zdążyli wyrządzić wielkich szkód, strażacy ich powstrzymali. Ten, kto włączył alarm, wyświadczył nam przysługę!

Carla, która obawiała się reprymendy za wywołanie fałszywego alarmu, teraz uświadomiła sobie, że postąpiła najlepiej, jak to było możliwe.

Maud ocierała oczy rękawem. Ten gest świadczył o tym, jak bardzo jest wstrząśnięta. Gdyby zrobiła to Carla, zaraz by ją upomniano, że trzeba używać chusteczki do nosa. Dziewczynka wzięła matkę za rękę.

– I co my teraz poczniemy? – Matka Carli nigdy nie zadawała takich pytań, zawsze umiała znaleźć wyjście z sytuacji.

Nagle Carla zauważyła, że w pobliżu stoi dwoje ludzi, i spojrzała na nich. Kobieta była mniej więcej w wieku Maud, bardzo ładna, roztaczała aurę osoby świadomej, że ma władzę. Carla skądś ją znała, lecz nie wiedziała skąd. Stojący obok młody mężczyzna mógł być jej synem. Szczupły i niezbyt wysoki, wyglądał jak gwiazdor filmowy. Jego twarz o regularnych rysach wydawałaby się aż nazbyt urodziwa, gdyby nie nos, który był spłaszczony i zniekształcony. Oboje sprawiali wrażenie wstrząśniętych, młodzieniec zbladł z gniewu.

Kobieta odezwała się pierwsza, mówiła po angielsku:

– Cześć, Maud. – Głos wydał się Carli znajomy. – Nie poznałaś mnie? Jestem Ethel Leckwith, a to Lloyd.

II

Lloyd Williams zapisał się w Berlinie do klubu bokserskiego, w którym za parę pensów mógł trenować przez godzinę. Klub mieścił się w robotniczej dzielnicy Wedding, na północ od centrum miasta. Ćwiczył z pałeczkami, piłką lekarską i skakanką, młócił pięściami gruszkę, a potem zakładał kask i boksował przez pięć rund na ringu. Trener znalazł mu sparingpartnera, Niemca w tym samym wieku i o tej samej wadze. Lloyd walczył w wadze półśredniej. Młody Niemiec miał szybki, zaskakujący cios i kilka razy zdołał mocno trafić Lloyda, zanim ten wyprowadził lewy sierpowy i posłał przeciwnika na deski.

Londyński East End, gdzie Lloyd się wychował, był złą dzielnicą. Gdy miał dwanaście lat, pobito go w szkole. „Mnie też to spotkało – rzekł jego ojczym, Bernie Leckwith. – Ot, klasowy łobuz uwziął się na najinteligentniejszego chłopaka w szkole”. Ojczym był Żydem, jego matka znała wyłącznie jidysz. Zaprowadził Lloyda do klubu bokserskiego Aldgate. Ethel tego nie chciała, lecz Bernie postąpił wbrew jej woli, co nigdy wcześniej się nie zdarzyło.

Lloyd nauczył się szybko poruszać i mocno uderzać, i napaści ustały. Złamano mu nos, przez co stracił nieco ze swej chłopięcej urody. Jednocześnie odkrył w sobie talent. Miał szybki refleks i instynkt bojowy, wygrywał turnieje. Trener był rozczarowany na wieść o tym, że Lloyd chce studiować w Cambridge, zamiast przejść na zawodowstwo.

Lloyd wziął prysznic, włożył garnitur i poszedł do baru chętnie odwiedzanego przez robotników. Usiadł przy stoliku i napisał do przyrodniej siostry Millie list o incydencie z brunatnymi koszulami. Millie zazdrościła mu podróży z matką, obiecał więc, że będzie często pisał i relacjonował, co się dzieje.

Poranna rozróba go poruszyła. Polityka stanowiła część życia Lloyda: matka była deputowaną do parlamentu, ojciec pełnił funkcję radnego dzielnicy, on zaś przewodniczył londyńskiej młodzieżówce Partii Pracy. Zawsze jednak polityka ograniczała się do debatowania i głosowania. Aż do dziś. Nigdy nie widział, by umundurowane zbiry demolowały siedzibę jakiejś organizacji na oczach roześmianych gliniarzy. Tak wygląda polityka prowadzona bez białych rękawiczek, i ten obraz wstrząsnął Lloydem.

Czy to mogłoby się zdarzyć w Londynie? – pisał. W pierwszym odruchu pomyślał, że to wykluczone. Jednak Hitler miał sympatyków wśród brytyjskich przemysłowców oraz właścicieli gazet. Zaledwie przed kilkoma miesiącami zbuntowany parlamentarzysta, sir Oswald Mosley, utworzył Brytyjski Związek Faszystów. Jego członkowie paradowali w uniformach przypominających mundury. Co będzie dalej?

Skończył pisać, złożył list, a potem wsiadł do wagonu metra jadącego do śródmieścia. On i matka mieli zjeść obiad z Walterem i Maud von Ulrichami. Lloyd przez całe życie słuchał opowieści o Maud. Jej przyjaźń z matką Lloyda była czymś niezwykłym: Ethel rozpoczęła swoje życie zawodowe jako pokojówka w wielkim domu należącym do rodziny Maud. Później obie zostały sufrażystkami i razem walczyły o prawo wyborcze dla kobiet. W czasie wojny wydawały feministyczną gazetkę „Żona Żołnierza”. Poróżniły się w kwestii taktyki i ich drogi się rozeszły.

Lloyd dobrze pamiętał wizytę von Ulrichów w Londynie w 1925 roku. Miał dziesięć lat i był zakłopotany, że nie zna niemieckiego, chociaż Erik i Carla, którzy mieli pięć lat i trzy lata, mówili w obu językach. Właśnie wtedy Ethel i Maud postanowiły puścić w niepamięć dawne nieporozumienia.

Restauracja nazywała się Bistro Robert i miała wystrój w stylu art deco. Stoły i krzesła były nieprzyjemnie kanciaste, a lampy na metalowych podstawach wieńczyły wymyślne abażury z kolorowego szkła. Uwagę Lloyda zwróciły wykrochmalone białe serwetki stojące na baczność obok talerzy.

Pozostała trójka uczestników posiłku już czekała. Lloyd ocenił, że panie prezentują się bardzo atrakcyjnie; obie były dystyngowane, doskonale ubrane i pewne siebie. Goście siedzący przy innych stolikach rzucali na nie pełne podziwu spojrzenia. Lloyd domyślał się, że matka sporo się nauczyła od przyjaciółki arystokratki.

Kiedy złożyli zamówienie, Ethel wyjaśniła, co skłoniło ją do podróży do Niemiec.

– W tysiąc dziewięćset trzydziestym pierwszym straciłam miejsce w parlamencie. Mam nadzieję, że odzyskam je w następnych wyborach, ale tymczasem muszę zarabiać na życie. Na szczęście nauczyłaś mnie dziennikarskiego fachu, Maud.

– Nie musiałam cię dużo uczyć – odparła przyjaciółka. – Miałaś wrodzony talent.

– Piszę cykl artykułów o nazistach dla „News Chronicle”, podpisałam także umowę na książkę z wydawcą, który nazywa się Victor Gollancz. Zabrałam Lloyda, by był moim tłumaczem. Mój syn uczy się francuskiego i niemieckiego.

Widząc jej pełen dumy uśmiech, Lloyd poczuł, że nie zasługuje na taką matkę.

– Jak dotąd moje umiejętności tłumacza nie zostały poddane poważniejszej próbie – wyznał. – Spotykaliśmy się na ogół z ludźmi, którzy tak jak państwo doskonale mówią po angielsku.

Lloyd zamówił sznycel wiedeński, którego w Anglii nigdy nie jadł. Bardzo mu smakował.

– A ty nie powinieneś być teraz w szkole? – zaciekawił się Walter.

– Mama uznała, że w ten sposób nauczę się niemieckiego, a szkoła wyraziła zgodę.

– Może popracowałbyś przez jakiś czas w Reichstagu? Niestety, praca nie byłaby płatna, ale przez cały dzień rozmawiałbyś po niemiecku.

– Byłoby świetnie – ucieszył się Lloyd. – Co za wspaniała okazja!

– Pod warunkiem że Ethel da sobie bez ciebie radę – dodał Walter.

Ethel się uśmiechnęła.

– A mogłabym na niego liczyć od czasu do czasu, gdyby okazało się, że jest mi bardzo potrzebny?

– Naturalnie.

Ethel wyciągnęła rękę i dotknęła dłoni Waltera. Lloyd uświadomił sobie, że tych troje łączy wyjątkowo bliska więź.

– To bardzo miło z twojej strony, Walterze.

– Ależ skąd. Przyda mi się młody, lotny asystent, który rozumie politykę.

– Ja nie mam już pewności, czy rozumiem politykę… – Ethel westchnęła. – Co, u licha, dzieje się w Niemczech?

– W połowie lat dwudziestych wszystko szło dobrze – odparła Maud. – Mieliśmy demokratyczną władzę, a gospodarka się rozwijała. Zawaliło się po krachu na Wall Street w tysiąc dziewięćset dwudziestym dziewiątym. Teraz tkwimy w głębokiej recesji. – Jej głos drżał, pobrzmiewała w nim nuta żalu. – Czasem w kolejce do jednego ogłoszenia o pracy ustawia się stu mężczyzn. Patrzę na ich twarze, są zrozpaczeni. Nie wiedzą, jak nakarmić dzieci. Naziści dają im nadzieję, a oni myślą: Co mam do stracenia?

Walter uznał, że jego żona trochę przesadza.

– Na szczęście Hitler nie zdołał przekonać do siebie większości Niemców – odezwał się pogodnym tonem. – W ostatnich wyborach naziści zdobyli jedną trzecią głosów. Ich partia ma najwięcej miejsc w parlamencie, ale Hitler stoi na czele rządu mniejszościowego.

– I dlatego domaga się następnych wyborów – wtrąciła Maud. – Potrzebuje większości, by zamienić państwo niemieckie w bezwzględną dyktaturę, do której dąży.

– Zdobędzie ją? – spytała Ethel.

– Nie – odrzekł Walter.

– Tak – powiedziała Maud.

– Nie wierzę, że Niemcy naprawdę zagłosują za dyktaturą – upierał się Walter.

– Ależ to nie będą sprawiedliwe wybory! – zaoponowała gniewnie Maud. – Wystarczy popatrzeć, co stało się dzisiaj z moją gazetą. Niebezpieczeństwo grozi każdemu, kto krytykuje nazistów. Tymczasem ich propaganda panoszy się wszędzie.

– I wygląda na to, że nikt nie stawia oporu! – zauważył Lloyd, który żałował, że nie znalazł się nieco wcześniej pod siedzibą „Demokraty”, bo miałby okazję przyłożyć paru brunatnym koszulom. Uprzytomnił sobie, że zacisnął dłoń w pięść, musiał użyć całej siły woli, by ją rozprostować. Jednak wzburzenie wcale nie minęło. – Dlaczego lewicowcy nie robią nalotów na faszystowskie gazety? Powinno się im odpłacić tą samą monetą!

– Nie wolno nam odpowiadać przemocą na przemoc! – rzekła z naciskiem Maud. – Hitler tylko czeka na pretekst, by przystąpić do ataku, ogłosić stan wyjątkowy, odrzucić prawa obywatelskie i wsadzić przeciwników do więzienia. – Teraz mówiła błagalnym tonem: – Nie możemy podsuwać mu tej wymówki, choćbyśmy nie wiem jak mieli cierpieć.

Dokończyli posiłek, restauracja zaczęła pustoszeć. Gdy podano kawę, przysiedli się do nich Robert von Ulrich, daleki kuzyn Waltera, oraz szef kuchni Jorg. Przed wielką wojną Robert pracował jako dyplomata w ambasadzie austriackiej w Londynie, Walter zaś pełnił podobną funkcję w ambasadzie Niemiec. Właśnie wtedy zakochał się w Maud.

Robert był podobny do Waltera, ale ubierał się bardziej starannie: nosił krawat ze złotą spinką i zegarek z grawerowaną dewizką, a jego czupryna była mocno wybrylantynowana. Młodszy od niego Jorg miał blond włosy, delikatne rysy twarzy i radosny uśmiech. Razem siedzieli w rosyjskim obozie jako jeńcy wojenni, a teraz mieszkali nad restauracją.

Zaczęto wspominać ślub Waltera i Maud, który odbył się w wielkiej tajemnicy w przededniu wojny. Nie było na nim gości, a w rolach drużby i druhny wystąpili Robert i Ethel.

– Wypiliśmy szampana w hotelu, a potem Robert i ja oznajmiliśmy, że wychodzimy… – Ethel stłumiła śmiech. – Aja liczyłam, że zjemy razem kolację!

Maud roześmiała się głośno.

– Możecie sobie wyobrazić moją radość!

Lloyd skierował wzrok na filiżankę z kawą. Miał osiemnaście lat i był prawiczkiem. Czuł się zakłopotany, słysząc żarty o miesiącu miodowym.

– Dostajesz wiadomości od Fitza? – spytała Ethel, poważniejąc.

Lloyd wiedział, że potajemny ślub doprowadził do zerwania kontaktów między Maud i jej bratem. Hrabia Fitzherbert wyrzekł się siostry, gdyż ta nie zwróciła się o pozwolenie na małżeństwo do niego jako głowy rodziny.

Maud smutno pokręciła głową.

– Napisałam do niego, kiedy wybieraliśmy się do Londynu, ale nie chciał się ze mną spotkać. Zraniłam jego dumę, wychodząc za Waltera bez jego zgody. Obawiam się, że mój brat należy do mężczyzn, którzy nie wybaczają.

Ethel zapłaciła rachunek. W Niemczech wszystko było tanie, jeśli miało się obcą walutę. Zamierzali wstać od stolika, gdy podszedł do nich jakiś nieznajomy i bez pytania o zgodę przysunął sobie krzesło. Był to tęgi mężczyzna o okrągłej twarzy, miał niewielki wąsik. Nosił brunatny uniform.

– Czym mogę panu służyć? – spytał zimno Robert.

– Jestem komisarzem do spraw kryminalnych, Thomas Macke. – Mężczyzna złapał za rękę przechodzącego kelnera. – Przynieś mi kawę.

Kelner spojrzał pytająco na Roberta, a ten skinął głową.

– Pracuję w wydziale politycznym pruskiej policji – ciągnął Macke. – Stoję na czele berlińskiej sekcji wywiadu.

Lloyd po cichu przetłumaczył matce jego słowa.

– Chcę porozmawiać z właścicielem restauracji o sprawie natury osobistej.

– Gdzie pracował pan miesiąc temu? – zapytał Robert.

To pytanie zaskoczyło Mackego.

– W komendzie policji w Kreuzbergu – odrzekł bez wahania.

– Czym pan się zajmował?

– Kierowałem archiwum. Dlaczego pan pyta?

Robert skinął głową, jakby spodziewał się takiej odpowiedzi.

– Był pan urzędnikiem od papierów, a mianowano pana szefem wywiadu w Berlinie. Gratuluję błyskawicznego awansu. – Odwrócił się do Ethel. – Pod koniec stycznia, gdy Hitler został kanclerzem, jego siepacz, Hermann Goring, objął stanowisko ministra spraw wewnętrznych Prus. Stanął na czele największej formacji policyjnej na świecie. Od tamtej pory masowo wyrzuca funkcjonariuszy i mianuje na ich miejsce nazistów. – Robert odwrócił się do Mackego i dodał z przekąsem: – Nie wątpię jednak, że awans naszego niespodziewanego gościa podyktowany był względami czysto merytorycznymi.

Macke zaczerwienił się, ale powściągnął gniew.

– Jak wspomniałem, chcę pomówić z właścicielem lokalu o sprawie natury osobistej.

– Proszę przyjść rano. Godzina dziesiąta panu odpowiada?

Macke zignorował tę propozycję i brnął dalej:

– Mój brat działa w biznesie restauratorskim.

– Ach! Może go znam? Nazywa się Macke? Jaki lokal prowadzi?

– Mały bar dla robotników we Friedrichshain.

– W takim razie nie sądzę, byśmy się spotkali.

Lloyd uważał, że Robert postępuje nieroztropnie, wbijając Mackemu szpilki. Policjant był niegrzeczny, ale mógł mu bardzo zaszkodzić.

– Brat chciałby kupić tę restaurację – wyjaśnił Macke.

– Pański brat chce się wybić, tak jak pan.

– Jesteśmy gotowi zapłacić panu dwadzieścia tysięcy marek, suma byłaby rozłożona na dwa lata.

Jorg parsknął śmiechem.

– Pozwoli pan, że coś panu wyjaśnię, komisarzu – zaczął Robert. – Jestem austriackim hrabią. Przed dwudziestu laty miałem na Węgrzech zamek i dużą posiadłość, w której mieszkały moja matka i siostra. Wojna odebrała mi rodzinę, zamek, ziemię, a nawet ojczyznę, która… uległa miniaturyzacji. – Głos Roberta, w którym pobrzmiewał sarkazm, teraz stał się ochrypły ze wzruszenia. – Przyjechałem do Berlina, nie mając nic oprócz adresu Waltera von Ulricha, dalekiego kuzyna. Na przekór wszystkiemu zdołałem otworzyć tę restaurację. – Przełknął ślinę. – Ona jest wszystkim, co mam. – Zrobił pauzę, by napić się kawy. Wszyscy milczeli. Robert wziął się w garść i w jego głosie znów pojawił się ton wyższości. – Nawet gdyby przedstawił pan hojną ofertę, a tak nie jest, odmówiłbym, bo nie sprzedam tego, co jest treścią mojego życia. Nie chcę być wobec pana niegrzeczny, mimo że pan był impertynencki. Moja restauracja nie jest na sprzedaż za żadną cenę. – Wstał i wyciągnął rękę. – Dobranoc, panie komisarzu.

Macke machinalnie uścisnął mu dłoń, a potem spojrzał na niego, jakby tego pożałował. Kiedy wstawał, jego twarz przybrała purpurową barwę i malował się na niej gniew.

– Jeszcze porozmawiamy – warknął, wychodząc.

– Ale prostak – mruknął Jorg.

– Widzisz, co musimy znosić? – powiedział Walter do Ethel. – Włożył ten mundur, więc może robić, co mu się podoba!

Lloyda zaniepokoiła pewność siebie Mackego. Sprawiał wrażenie, jakby był przekonany, że może kupić lokal za wymienioną sumę. Odmowę Roberta potraktował jako chwilową przeszkodę. Czyżby naziści mieli aż tak wielką władzę?

Właśnie to było celem Oswalda Mosleya i brytyjskich faszystów – chcieli, by w ich kraju rządy prawa ustąpiły miejsca przemocy i dyktatowi. Dlaczego ludzie są tacy cholernie głupi?

Goście włożyli płaszcze i kapelusze i pożegnali się z Robertem i Jorgiem. Gdy tylko znaleźli się na ulicy, Lloyd poczuł zapach dymu, i nie był to dym z papierosów. Cała czwórka wsiadła do samochodu Waltera, bmw dixi 3/15. Lloyd wiedział, że to niemiecka wersja austina seven. W parku Tiergarten wyprzedziły ich dwa wozy strażackie, głośno dzwoniąc.

– Ciekawe, gdzie się pali – zastanawiał się Walter.

Po chwili ujrzeli płomienie prześwitujące między drzewami.

– Chyba w pobliżu Reichstagu – orzekła Maud.

– Zobaczmy, co się dzieje – powiedział zaniepokojony Walter. Wykonał nagły skręt. Woń dymu się nasiliła. Płomienie strzelały w niebo wyżej niż czubki drzew.

– To duży pożar – stwierdził Lloyd.

Wyjechali z parku na Königs Platz rozciągający się między gmachami Reichstagu i Opery Krolla. Reichstag stał w ogniu. Czerwone i żółte błyski tańczyły wokół okien o klasycznych zarysach. Płomienie i dym przebijały się przez główną kopułę.

– Och, nie! – krzyknął Walter głosem przepełnionym żalem.

– O mój Boże, nie.

Zatrzymał samochód i wszyscy wysiedli.

– To katastrofa – jęknął.

– Taki piękny stary gmach – dodała Ethel.

– Budynek nie jest ważny – stwierdził ku jej zaskoczeniu Walter. – Te płomienie trawią nasz ustrój demokratyczny.

W odległości około pięćdziesięciu metrów stała niewielka grupka ludzi i obserwowała pożar. Przed gmach podjechały wozy strażackie; z sikawek tryskała woda, która zalewała płomienie i popękane okna. Garstka policjantów gapiła się bezczynnie. Walter zagadnął jednego z nich:

– Jestem deputowanym. Kiedy zaczął się pożar?

– Przed godziną – odparł funkcjonariusz. – Złapaliśmy jednego ze sprawców. Miał na sobie tylko spodnie! Wykorzystał ubranie jako podpałkę.

– Ustawcie kordon, odgrodźcie teren liną – polecił Walter. – Niech ludzie zachowają bezpieczną odległość.

– Tak jest – odrzekł policjant i odszedł.

Lloyd zbliżył się nieco do płonącego budynku. Strażacy opanowywali pożar, płomieni i dymu było mniej. Lloyd ominął wozy strażackie i podszedł do okna. Nie wydawało mu się to niebezpieczne; jak zwykle ciekawość wzięła górę nad ostrożnością.

Zajrzawszy przez okno, zobaczył, że zniszczenia są poważne: mury i sufity zawaliły się, tworząc zwały gruzu. Obok strażaków widział mężczyzn w cywilnych ubraniach, przypuszczalnie urzędników Reichstagu, którzy szacowali rozmiar strat. Lloyd wszedł do środka i znalazł się na schodach.

Policja ustawiała kordon bezpieczeństwa, a pod gmach z rykiem silników podjechały dwa czarne mercedesy. Z drugiego wyskoczył mężczyzna w jasnym trenczu i kapeluszu z opadającym rondem. Miał niewielki wąsik. Lloyd uświadomił sobie, że widzi nowego kanclerza Niemiec, Adolfa Hitlera.

Za nim szedł wyższy mężczyzna w czarnym mundurze Schutzstaffel, czyli SS, był to jego osobisty ochroniarz. Za nimi podążał szef propagandy, pałający nienawiścią do Żydów Joseph Goebbels. Lloyd znał tych ludzi ze zdjęć w gazetach. Tak bardzo chciał zobaczyć ich z bliska, że zapomniał o strachu.

Hitler wbiegał po dwa schody naraz, zmierzając w stronę Lloyda, a ten, tknięty impulsem, otworzył wysokie drzwi i przytrzymał je, by kanclerz mógł wejść. Hitler skinął głową i minął go, a jego świta wkroczyła za nim.

Lloyd także wszedł do środka, nikt go nie zagadnął. Podwładni Hitlera uznali nieznajomego za pracownika Reichstagu, on zaś pomyślał to samo o nich.

Powietrze wypełniała dusząca woń mokrego popiołu. Hitler i jego towarzysze przekraczali zwęglone belki i węże strażackie, wdeptując w błotniste kałuże. W drzwiach sali stanął rosły Hermann Goring. Jego olbrzymi brzuch opinał płaszcz z wielbłądziej wełny, kapelusz miał rondo modnie podwinięte z przodu. Oto ten, który obsadza policję nazistami, pomyślał Lloyd, przypomniawszy sobie rozmowę w restauracji.

Na widok Hitlera Goring wykrzyknął:

– To początek powstania komunistycznego! Teraz uderzą całą siłą! Nie mamy chwili do stracenia!

Lloyd poczuł się jak widz w teatrze, który patrzy na aktorów wcielających się w postacie ludzi mających ogromną władzę.

Hitler zareagował jeszcze bardziej histerycznie niż Goring.

– Teraz już nie będzie litości! – wrzasnął, jakby zwracał się do publiczności na stadionie. – Każdy, kto wejdzie nam w drogę, zostanie zaszlachtowany! – Trząsł się z wściekłości, która rosła z każdą chwilą. – Wszyscy działacze komunistyczni będą rozstrzeliwani na miejscu. Komunistycznych deputowanych do Reichstagu należy powiesić jeszcze tej nocy. – Hitler wyglądał tak, jakby za chwilę miał eksplodować.

Była jednak w tym wszystkim pewna sztuczność. Nienawiść Hitlera sprawiała wrażenie prawdziwej, lecz jego wybuch wyglądał na przedstawienie odgrywane z myślą o tych, którzy znajdowali się w pobliżu, jego podwładnych. Grał, odczuwał emocje, jednak wyolbrzymiał je na potrzeby widowni. I robił to skutecznie. Lloyd widział, że wszyscy, którzy słyszeli jego słowa, wpatrywali się weń jak zahipnotyzowani.

– Mein Führer, oto szef mojej policji, Rudolf Diels. – Goring wskazał szczupłego ciemnowłosego mężczyznę stojącego obok niego. – Zdążył już aresztować jednego ze sprawców.

Diels nie wpadł w histerię, zachowywał spokój.

– Nazywa się Marinus van der Lubbe, jest holenderskim robotnikiem budowlanym.

– Oraz komunistą! – stwierdził triumfalnie Goring.

– Wyrzucono go z Holenderskiej Partii Komunistycznej za podpalenia – dodał Diels.

– Byłem tego pewny! – powiedział Hitler.

Lloyd widział, że Hitler za wszelką cenę, bez względu na fakty, pragnie oskarżyć komunistów o spowodowanie pożaru.

– Z pierwszego przesłuchania, które przeprowadziłem, jasno wynika, że to pomyleniec – rzekł spokojnie Diels. – Działał w pojedynkę.

– Bzdura! – ryknął Hitler. – Wszystko było z góry zaplanowane. Ale oni się przeliczyli! Nie rozumieją, że naród stoi po naszej stronie.

Goring odwrócił się do Dielsa.

– Od tej chwili policja zostaje postawiona w stan podwyższonej gotowości. Mamy listy działaczy komunistycznych: deputowanych do Reichstagu, członków lokalnych urzędów administracyjnych i aktywistów partyjnych. Aresztować wszystkich, i to jeszcze dziś w nocy! Nakazuję bezwzględne stosowanie broni, podczas przesłuchań nie można okazywać cienia litości.

– Tak jest, panie ministrze – odparł Diels.

Lloyd uprzytomnił sobie, że obawy Waltera były uzasadnione. Właśnie takiego pretekstu szukali naziści. Nie posłuchają nikogo, kto powie, że pożar został wzniecony przez szaleńca. Chcą ogłosić, iż komuniści zawiązali spisek i dlatego trzeba ich zniszczyć.

Goring spojrzał z niesmakiem na swoje ubłocone buty.

– Moja oficjalna rezydencja znajduje się tylko minutę stąd, ale pożar na szczęście jej nie dotknął. Mein Führer, może powinniśmy się tam udać?

– Tak, trzeba omówić wiele spraw – zgodził się Hitler.

Lloyd przytrzymał drzwi wychodzącym. Kiedy odjechali, przekroczył policyjną barierkę i po chwili stał obok matki i von Ulrichów.

– Gdzieś ty się podziewał?! – wykrzyknęła Ethel. – Zamartwiałam się o ciebie!

– Wszedłem do środka.

– Co takiego? Jak?

– Nikt mnie nie zatrzymywał. Jest straszne zamieszanie.

Matka uniosła ręce.

– On w ogóle nie rozumie, czym jest niebezpieczeństwo.

– Natknąłem się na Adolfa Hitlera.

– Co mówił? – chciał wiedzieć Walter.

– O wywołanie pożaru oskarża komunistów. Szykują się czystki.

– Boże, miej nas w opiece – szepnął von Ulrich.

III

Thomas Macke wciąż czuł piekącą gorycz kpin Roberta von Ulricha. „Pański brat chce się wybić, tak jak pan”, szydził.

Macke żałował teraz, że nie przyszła mu do głowy odpowiednia riposta: „A dlaczegóż by nie? Nie jesteśmy gorsi od ciebie, ty wystrojony pajacu”. Pragnął się zemścić, lecz przez kilka dni miał za dużo na głowie, by coś przedsięwziąć.

Siedziba pruskiej tajnej policji mieściła się w okazałym, eleganckim gmachu w stylu klasycystycznym przy Prinz Albrecht Strasse 8. Mackego przepełniała duma, ilekroć przekraczał jego progi.

Wszyscy mieli pełne ręce roboty. W ciągu doby po pożarze Reichstagu aresztowano cztery tysiące komunistów, z każdą godziną zgarniano kolejnych. Państwo niemieckie przechodziło proces oczyszczania z zarazy. Macke miał wrażenie, że berlińskie powietrze już smakuje lepiej.

Jednak policyjne archiwa nie były aktualne. Ludzie się przeprowadzali, jedni wygrywali wybory, inni przegrywali, starcy umierali, ich miejsce zajmowali młodzi. Macke trafił do zespołu zajmującego się aktualizacją dokumentów, jego zadanie polegało na wyszukiwaniu nowych nazwisk i adresów.

Był w tym dobry. Lubił rejestry, książki adresowe, plany ulic, wycinki z gazet, wszelkiego rodzaju zestawienia. Jego talentu nie doceniano w komendzie policji w Kreuzbergu, w której policjanci z sekcji kryminalnej po prostu katowali podejrzanych tak długo, aż ci podali nazwiska. Liczył na to, że tutaj jego przymioty zostaną dostrzeżone.

Nie znaczyło to, że Macke miał coś przeciwko biciu podejrzanych. W swoim biurze na tyłach budynku słyszał krzyki mężczyzn i kobiet torturowanych w podziemiach, lecz to go nie zaprzątało. To byli zdrajcy, wywrotowcy i rewolucjoniści. Strajkami doprowadzili Niemcy do ruiny i ściągną na kraj jeszcze większe nieszczęścia, jeśli im się pozwoli. Nie miał dla nich ani krzty współczucia. Żałował jedynie, że wśród nich nie znajduje się Robert von Ulrich, że nie jęczy z bólu i nie błaga o litość.

W czwartek drugiego marca o dwudziestej nadarzyła się okazja, aby się do niego dobrać.

Macke odesłał ludzi do domu i zaniósł stos zaktualizowanych dokumentów swojemu szefowi, inspektorowi kryminalnemu Kringeleinowi, urzędującemu na górze. Następnie wrócił do archiwum.

Nie spieszyło mu się do domu. Mieszkał sam. Jego żona okazała się kobietą niesubordynowaną i uciekła z kelnerem pracującym w restauracji brata, oznajmiła, że pragnie wolności. Nie mieli dzieci.

Macke zaczął przeglądać papiery.

Ustalił już, że Robert von Ulrich wstąpił do partii NSDAP w 1923 roku i odszedł z niej po dwóch latach. To samo w sobie nie znaczyło wiele, Macke potrzebował czegoś jeszcze.

Układ archiwum nie był tak logiczny, jak pragnąłby tego inspektor Macke. Pruska policja w sumie go rozczarowała. Krążyła plotka, że Goring także nie jest nią zachwycony; podobno zamierzał oddzielić wydziały polityczny i wywiadowczy od regularnej policji i stworzyć z nich nową, skuteczniejszą formację. Macke uznał, że to dobry pomysł.

Nie znalazł Roberta von Ulricha w żadnym spośród typowych dokumentów archiwalnych. Przyszło mu na myśl, że być może nie jest to kwestia czyjejś niedbałości. Może von Ulrich nie ma nic na sumieniu. Jako austriacki hrabia raczej nie mógł być komunistą czy Żydem. Najgorsze, co można było o nim powiedzieć, to że jego kuzyn Walter należy do socjaldemokratów. To nie zbrodnia – na razie.

Macke uświadomił sobie, że powinien był przeprowadzić tę kwerendę przed spotkaniem z Robertem von Ulrichem. Zaczął działać, nie dysponując pełnymi informacjami, a to okazało się błędem. Naraził się na protekcjonalną drwinę i został upokorzony. Ale się odegra.

Przeglądał rozmaite szpargały złożone w zakurzonej szafce na tyłach pomieszczenia.

Także i tam nie natrafił na nazwisko von Ulrich, lecz w zestawieniu brakowało jednego dokumentu.

Według listy przypiętej do drzwiczek szafki archiwum powinno zawierać stusiedemnastostronicowy dokument o nazwie Lokale nieobyczajne. Mógł się pod tym kryć wykaz berlińskich nocnych klubów. Macke domyślał się, dlaczego zniknął. Ostatnio na pewno z niego korzystano, gdyż po tym, jak Hitler został kanclerzem, najbardziej dekadenckie nocne knajpy zamknięto.

Macke znów poszedł na górę. Kringelein prowadził właśnie odprawę policjantów mundurowych, przeprowadzających naloty na mieszkania komunistów i ich sojuszników, których adresy zaktualizował.

Bez wahania przerwał szefowi. Kringelein nie należał do nazistów, nie odważy się więc zbesztać członka oddziału szturmowego.

– Szukam spisu nieobyczajnych lokali – oznajmił Macke. Kringelein spojrzał na niego poirytowany, ale nie zrobił awantury.

– Jest na tamtym stoliku, weź sobie.

Macke zabrał teczkę i wrócił do siebie.

Wykaz miał pięć lat. Uwzględniono w nim istniejące nocne kluby oraz popełniane tam wykroczenia: hazard, obsceniczne pokazy, prostytucję, sprzedaż narkotyków, homoseksualizm oraz inne przejawy deprawacji. Zawierał również nazwiska właścicieli i inwestorów, członków klubów i pracowników. Macke cierpliwie czytał każdy wpis, licząc na to, że Robert von Ulrich okaże się narkomanem lub mężczyzną korzystającym z usług dziwek.

Berlin słynął z lokali dla homoseksualistów. Macke skupił się na ponurym opisie klubu Pink Slipper, w którym mężczyźni tańczyli z mężczyznami, a na scenie występowali piosenkarze transwestyci. Pomyślał, że czasami jego praca bywa odrażająca.

Przesuwając palec po liście członków klubu, wreszcie natrafił na Roberta von Ulricha.

Westchnął z zadowoleniem.

Nieco niżej zobaczył nazwisko Jorga Schleichera.

– Patrzcie, patrzcie – mruknął. – Teraz zobaczymy, czy będziesz sobie ze mnie pokpiwał.

IV

Kiedy Lloyd znów spotkał się z Walterem i Maud, oboje byli rozgniewani i przestraszeni zarazem.

Stało się to w następną sobotę, czwartego marca, czyli w przeddzień wyborów. Lloyd i Ethel zamierzali wybrać się na wiec partii socjaldemokratycznej zorganizowany przez Waltera. Wcześniej poszli na lunch do von Ulrichów w Mitte.

Dziewiętnastowieczny budynek miał przestronne pokoje i duże okna, lecz większość mebli była bardzo zużyta. Posiłek był prosty – schab z ziemniakami i kapustą – ale podano do niego dobre wino. Walter i Maud uważali się za ludzi ubogich i bez wątpienia żyli skromniej niż ich rodzice, lecz mimo wszystko nie przymierali głodem.

Byli natomiast przestraszeni.

Hitler nakłonił sędziwego prezydenta, Paula von Hindenburga, do podpisania dekretu O ochronie narodu i państwa, sankcjonującego to, czego naziści i tak już się dopuszczali, czyli stosowanie przemocy i tortur wobec przeciwników politycznych.

– Od poniedziałkowej nocy aresztowano dwadzieścia tysięcy osób! – mówił Walter drżącym głosem. – Nie tylko komunistów, lecz także tych, których naziści określają mianem ich sympatyków.

– A więc każdego, kto im się nie podoba – dodała Maud.

– Czy w takiej sytuacji można mówić o demokratycznych wyborach? – powątpiewała Ethel.

– Musimy robić, co w naszej mocy – odparł Walter. – Jeśli zaprzestaniemy prowadzenia kampanii, przysłużymy się nazistom.

– Kiedy wreszcie przestaniecie godzić się z taką sytuacją i podejmiecie walkę? – spytał zniecierpliwiony Lloyd. – Nadal uważacie, że nie powinno się odpowiadać przemocą na przemoc?

– Oczywiście – odrzekła Maud. – Naszą jedyną nadzieją jest pokojowy opór.

– Partia socjaldemokratyczna ma skrzydło paramilitarne, Reichsbanner, ale jest słabe. Nieliczna grupa socjaldemokratów wysunęła wniosek, by odpowiedzieć nazistom przemocą, ale zostali przegłosowani.

– Lloydzie, nie zapominaj, że oni mają po swojej stronie policję i wojsko – zauważyła Maud.

Walter spojrzał na zegarek.

– Musimy już iść.

– A może odwołałbyś wiec? – zaproponowała nagle Maud.

Popatrzył na nią zaskoczony.

– Sprzedano siedemset biletów.

– Pal diabli bilety – przekonywała Maud. – Martwię się o ciebie.

– Niepotrzebnie. Starannie rozdzielono miejsca na widowni, więc na sali nie powinno być prowokatorów.

Lloyd pomyślał, że Walter tylko udaje pewność siebie.

– Tak czy owak, nie mogę zawieść ludzi, którzy na przekór wszystkiemu przychodzą na spotkanie zwolenników demokracji. Oni są jedyną nadzieją, jaka nam została – tłumaczył Walter.

– Masz rację. – Maud spojrzała na Ethel. – Może ty i Lloyd zostalibyście w domu? Wbrew temu, co mówi Walter, jest niebezpiecznie, a wy przebywacie w obcym kraju.

– Socjalizm to idea międzynarodowa – powiedziała zdecydowanie Ethel. – Dziękuję, że się o nas troszczysz, ale przyjechałam tutaj, by na własne oczy przyjrzeć się polityce w Niemczech, i nie zamierzam stracić takiej okazji.

– W każdym razie dzieciom nie wolno iść – zastrzegła Maud.

– Ja i tak nie chcę – powiedział Erik.

Carla wyglądała na rozczarowaną, lecz milczała.

Walter, Maud, Ethel i Lloyd wsiedli do niewielkiego samochodu. Lloyd był podenerwowany, lecz zarazem czuł dreszcz podniecenia. Żaden z kolegów, którzy zostali w Anglii, nie będzie wiedział o polityce tyle co on. A jeśli dojdzie do walki wręcz, nie przestraszy się.

Pojechali na wschód, minęli Alexander Platz i znaleźli się w dzielnicy ubogich domków i sklepików, na wielu widniały napisy po hebrajsku. Partia socjaldemokratyczna była ugrupowaniem robotniczym, lecz podobnie jak brytyjska Partia Pracy miała garstkę zamożnych zwolenników. Walter von Ulrich należał do tej nielicznej mniejszości pochodzącej z klasy wyższej.

Samochód zatrzymał się przed markizą, na której umieszczono nazwę „Teatr Ludowy”’. Przed wejściem utworzyła się kolejka. Walter podszedł do drzwi i zamachał do oczekujących, a ci powitali go radosnymi okrzykami. Ethel, Maud i Lloyd weszli za nim do budynku.

Walter uścisnął rękę poważnie wyglądającemu młodzieńcowi w wieku około osiemnastu lat.

– To jest Wilhelm Frunze, sekretarz lokalnej struktury naszej partii.

Frunze był jednym z tych młodych chłopców, którzy wyglądają jak mężczyźni w średnim wieku. Miał na sobie bluzę z kieszeniami zapinanymi na guziki, która wyszła z mody przed dziesięcioma laty.

Pokazał Walterowi, jak zabezpieczyć drzwi od środka metalowymi klamrami.

– Kiedy publiczność zajmie miejsca, zamkniemy się, żeby zadymiarze nie mogli wtargnąć.

– Bardzo dobrze – pochwalił Walter.

Frunze wprowadził ich na widownię. Walter wszedł na scenę i powitał innych kandydatów w nadchodzących wyborach, którzy przybyli wcześniej. Goście sadowili się na swoich miejscach. Frunze wskazał Maud, Ethel i Lloydowi krzesła w pierwszym rzędzie.

Podeszło do nich dwóch chłopców. Młodszy wyglądał na czternastolatka, lecz był wyższy od Lloyda. Przywitał się bardzo grzecznie z Maud i lekko ukłonił.

– To Werner Franck, syn mojej przyjaciółki Moniki – rzekła Maud do Ethel. – Ojciec wie, że tu jesteś? – zapytała Wernera.

– Powiedział, że sam mam się przekonać, czym jest socjaldemokracja.

– Ma otwarty umysł, jak na nazistę – przyznała Maud.

Lloyd odniósł wrażenie, że potraktowała czternastolatka dosyć szorstko. Werner nie zamierzał jednak ustępować jej pola.

– Mój ojciec w istocie nie popiera nazizmu, ale uważa, że działalność Hitlera jest korzystna dla gospodarki.

– Czy wtrącenie do więzień tysięcy ludzi może przynieść korzyści gospodarce? – oburzył się Wilhelm Frunze. – Doszło do niesprawiedliwości, a poza tym ci ludzie nie mogą pracować!

– Zgadzam się z tobą, a mimo to posunięcie Hitlera zostało dobrze odebrane przez naród.

– Ludzie uważają, że ratuje się ich przed rewolucją bolszewicką – tłumaczył Frunze. – Nazistowska prasa wbija im do głów, że komuniści szykowali kampanię zabójstw i podpaleń w każdym mieście i w każdej wiosce.

Chłopiec towarzyszący Wernerowi był od niego starszy, ale niższy.

– A to właśnie brunatne koszule, a nie komuniści, wtrącają ludzi do więzień i pałkami łamią im kości – zauważył. Mówił po niemiecku płynnie, z lekkim akcentem, którego Lloyd nie potrafił zidentyfikować.

– Proszę wybaczyć, zapomniałem przedstawić Władimira Peszkowa – rzekł Werner. – Chodzi razem ze mną do Berlińskiej Akademii dla Chłopców, mówimy na niego Wołodia.

Lloyd wstał, by podać mu rękę. Wołodia był mniej więcej w jego wieku, bardzo przystojny. Z jego niebieskich oczu biła szczerość.

– Znam nazwisko Wołodia Peszkow – odezwał się Frunze. – Ja też chodzę do Akademii.

– Wilhelm Frunze to szkolny geniusz – oznajmił Wołodia. – Ma najlepsze oceny z fizyki, chemii i matematyki.

– To prawda – potwierdził Werner.

Maud zmierzyła Wołodię ostrym spojrzeniem.

– Peszkow? Czy twój ojciec ma na imię Grigorij?

– Tak, Frau von Ulrich. Jest attache wojskowym ambasady radzieckiej.

A zatem Wołodia jest Rosjaninem. Mówi tak swobodnie po niemiecku, pomyślał Lloyd z odrobiną zazdrości. Nic dziwnego, skoro mieszka w Berlinie.

– Dobrze znam twoich rodziców – rzekła Maud do Wołodii. Lloyd już zdążył się zorientować, że Maud zna wszystkich dyplomatów w Berlinie. To należało do jej obowiązków zawodowych.

Frunze spojrzał na zegarek.

– Czas zaczynać.

Wszedł na scenę i poprosił o ciszę.

Wszyscy zamilkli.

Frunze oznajmił, że kandydaci wygłoszą przemówienia, a następnie będą odpowiadali na pytania gości. Dodał, że bilety dostali wyłącznie członkowie partii socjaldemokratycznej, a drzwi zamknięto, więc uczestnicy spotkania są wśród przyjaciół i mogą wypowiadać się swobodnie.

Jak na zebraniu jakiegoś tajnego stowarzyszenia, pomyślał Lloyd. Inaczej wyobrażał sobie demokrację.

Pierwszy zabrał głos Walter. Lloyd zauważył, że nie ucieka się do demagogii i kwiecistej retoryki. Pochwalił jednak słuchaczy, mówiąc, że są ludźmi światłymi i inteligentnymi, którzy rozumieją złożoność zagadnień politycznych.

Jego wystąpienie trwało kilka minut. Nagle na scenę wtargnął bojówkarz brunatnych koszul.

Lloyd zaklął. Jak to się stało? Wyszedł z zaplecza, ktoś musiał mu otworzyć drzwi.

Był to rosły bandzior z krótką żołnierską fryzurą. Przeszedł na przód sceny.

– To zgromadzenie ma charakter wywrotowy! – krzyknął. – Komuchy i podżegacze nie są w Niemczech potrzebni. Zamykam wiec.

Zadufana arogancja łobuza rozzłościła Lloyda. Chętnie spotkałby się z nim na ringu.

Wilhelm Frunze zerwał się na równe nogi i stanął przed intruzem.

– Wynoś się stąd, bandyto!

Tamten pchnął go mocno w klatkę piersiową. Frunze zatoczył się i przewrócił na plecy.

Zgromadzeni podnieśli się z miejsc, niektórzy głośno protestowali, gdzieniegdzie rozległy się okrzyki strachu.

Z zaplecza wypadły kolejne brunatne koszule.

Lloyd uświadomił sobie, że te łotry starannie zaplanowały akcję.

– Precz! – krzyknął ten, który pchnął Frunzego. Jego towarzysze podchwycili okrzyk: – Precz! Precz! Precz!

Było ich już około dwudziestu i wciąż przybywali nowi. Niektórzy trzymali policyjne pałki i inne tego rodzaju przedmioty. Lloyd dostrzegł kij hokejowy, drewniany młot, a nawet nogę od krzesła. Kroczyli po scenie, uśmiechając się złowieszczo i wymachując orężem w rytm skandowania. Świerzbiły ich ręce, by zabrać się do bicia.

Lloyd zerwał się na równe nogi i bez chwili zawahania stanął przed Ethel i Maud. Werner i Wołodia zrobili to samo.

Połowa widowni próbowała wydostać się z sali, inni krzyczeli i wygrażali intruzom pięściami. Wychodzący przepychali się, dochodziło do drobnych utarczek. Wiele kobiet płakało.

Walter przytrzymał się pulpitu.

– Zachowajcie spokój, bardzo proszę! – nawoływał. – Nie róbmy zamętu! – Większość ludzi go nie słyszała, reszta nie zwracała uwagi na jego słowa.

Bojówkarze zaczęli zeskakiwać ze sceny i wchodzić między uczestników wiecu. Lloyd wziął matkę pod rękę, Werner zajął się Maud. Kierowali się do najbliższego wyjścia, jednak wszystkie drzwi zostały już zablokowane przez tych, którzy w panice usiłowali uciec z teatru. Brunatne koszule poganiały ich wrzaskami, na nic nie zważając.

Napastnicy byli sprawni i silni, podczas gdy większość uczestników zebrania stanowiły kobiety oraz starsi mężczyźni. Lloyd chętnie stanąłby do walki, ale nie byłoby to roztropne.

Jakiś bojówkarz w stalowym hełmie z pierwszej wojny światowej szturchnął go, a on wpadł na matkę. Przezwyciężył pokusę, by odwrócić się do łobuza i z nim zmierzyć. Przede wszystkim musiał zapewnić ochronę mamie.

Pryszczaty nastolatek z pałką położył rękę na plecach Wernera i mocno go popchnął.

– Wynocha, wynocha!

Werner odwrócił się błyskawicznie i zrobił krok w jego stronę.

– Nie dotykaj mnie, ty faszystowska świnio – warknął. Tamten stanął jak wryty i na jego twarzy pojawił się strach. Nie spodziewał się oporu.

Werner się odwrócił, by podobnie jak Lloyd skupić się na zapewnieniu bezpieczeństwa kobietom. Jednak rosły bandzior, który jako pierwszy wkroczył na scenę, usłyszał tę wymianę zdań.

– Kogo nazwałeś świnią?! – ryknął, uderzając Wernera pięścią w tył głowy. Źle trafił i ręka tylko zawadziła o cel, lecz mimo to chłopak krzyknął i zatoczył się do przodu.

Między nich wkroczył Wołodia i dwa razy rąbnął bojówkarza w twarz. Lloyd z uznaniem ocenił szybką kombinację ciosów, którą ten zastosował, lecz myślał tylko o tym, by wykonać swoje zadanie. Po kilku sekundach cała czwórka dotarła do wyjścia. Lloyd i Werner zdołali wyprowadzić kobiety do foyer, gdzie nikt się nie bił, bo nie było tam brunatnych koszul.

Zapewniwszy bezpieczeństwo paniom, Lloyd i Werner spojrzeli na widownię teatru.

Wołodia walczył dzielnie z rosłym przeciwnikiem, ale miał kłopoty. Trafiał go w twarz i korpus, jednak ciosy nie robiły wrażenia na bandycie, który tylko potrząsał głową, jakby opędzał się od natrętnego owada. Poruszał się ciężko i wolno, lecz uderzył Wołodię w klatkę piersiową, a później w głowę i chłopak się zachwiał. Bojówkarz wziął zamach, by zadać potężny cios, Lloyd się przestraszył, że Wołodia może go nie przeżyć.

Naraz Walter wykonał długi skok ze sceny i wylądował na grzbiecie bandziora. Lloyd o mało nie zaczął bić brawa. Potoczyli się po ziemi, wymachując rękami i nogami. Wołodii przez chwilę nic nie groziło.

Pryszczaty młodzik, który pchnął Wernera, zaczepiał ludzi wychodzących z teatru, rozdając pałką razy po plecach i głowach.

– Ty pieprzony tchórzu! – krzyknął Lloyd, ruszając w jego stronę.

Jednak Werner go wyprzedził. Przepchnął się obok Lloyda i chwycił pałkę, usiłując wyrwać ją młodemu naziście.

Do bójki przyłączył się starszy bojówkarz w stalowym hełmie i zadał Wernerowi cios drzewcem kilofa, którego używał jak maczugi. Lloyd wkroczył do akcji i wyprowadził prawy prosty. Cios trafił go idealnie obok lewego oka.

Był to jednak weteran wojenny i łatwo się nie zniechęcał. Odwrócił się i zamachnął na Lloyda drewnianą pałką. Lloyd zrobił unik i zadał następne dwa ciosy, mierząc w to samo miejsce blisko oczu. Skóra pękła, lecz głowę napastnika chronił hełm i Lloyd nie mógł zastosować lewego sierpowego, swojego nokautującego ciosu. Uchylił się przed drewnianym orężem i po raz kolejny trafił bojówkarza w twarz. Mężczyzna cofnął się, z przeciętej skóry płynęła krew.

Lloyd się rozejrzał. Socjaldemokraci stawiali czynny opór brunatnym koszulom i ten widok napełnił go dziką radością. Większość uczestników wiecu opuściła budynek, zostali tylko młodzi mężczyźni, którzy pokonywali szeregi krzeseł, by dobrać się do bojówkarzy. Były ich dziesiątki.

Nagle poczuł mocne uderzenie w tył głowy i zawył z bólu. Odwróciwszy się, ujrzał chłopaka w swoim wieku z kawałem drewna w rękach, szykującego się do zadania następnego ciosu. Lloyd doskoczył do niego błyskawicznie i dwa razy walnął w brzuch, najpierw prawą, a potem lewą ręką. Tamten stracił oddech i upuścił drewno. Lloyd trafił go jeszcze hakiem w brodę i młody bandzior zemdlał.

Lloyd potarł głowę wierzchem dłoni. Bolało jak wszyscy diabli, lecz nie było krwi.

Krwawiły natomiast obtarte kostki jego dłoni. Schylił się i podniósł kawał drewna, którym zaatakował go młodociany nazista.

Rozejrzawszy się, z radością zobaczył, że część napastników poddaje tyły. Brunatne koszule wdrapywały się na scenę i znikały na zapleczu. Najwyraźniej zamierzali uciec przez drzwi, którymi dostali się do środka.

Rosły bandzior, prowodyr burdy, leżał na podłodze, jęczał i trzymał się za kolano. Wilhelm Frunze stał nad nim i raz po raz walił go drewnianą łopatą, na cały głos powtarzając słowa, których tamten użył, stojąc na scenie:

– Nie! Są! W Niemczech! Potrzebni!

Bezradny łobuz usiłował się odtoczyć, by uniknąć ciosów, lecz Frunze nie odpuszczał. W końcu dwaj bojówkarze w brunatnych koszulach złapali go za ramiona i odciągnęli na bok.

Wtedy dał za wygraną.

Czyżbyśmy ich pokonali? – pomyślał z uniesieniem Lloyd. Może naprawdę się udało!

Paru młodych socjaldemokratów pogoniło przeciwników po scenie, lecz tam się zatrzymali i tylko wykrzykiwali za uciekającymi obelgi.

Lloyd spojrzał na twarze towarzyszy. Wołodia miał spuchnięty policzek i jedno oko zamknięte. Marynarka Wernera była poszarpana, spory kawał materiału zwisał, trzymając się na nitkach. Walter siedział na krześle w pierwszym rzędzie, ciężko dysząc i pocierając łokieć, ale się uśmiechał. Frunze cisnął łopatę ponad rzędami pustych krzeseł na sam koniec sali.

Zaledwie czternastoletni Werner promieniał z radości.

– Daliśmy im popalić, co?

– A jakże – potwierdził Lloyd z szerokim uśmiechem.

Wołodia położył rękę na ramieniu Frunzego.

– Nieźle, jak na uczniaków ze szkoły, prawda?

– Jednak zerwali nam wiec – zauważył Walter.

Młodzi spojrzeli na niego z niechęcią. Zepsuł im tę chwilę triumfu.

– Bądźcie realistami, chłopcy – ciągnął wzburzony Walter. – Nasi goście uciekli w popłochu. Jak długo jeszcze będą mieli odwagę, by chodzić na wiece polityczne? Naziści dopięli swego. Niebezpieczne jest nawet wysłuchanie głosu innej partii. Nasz kraj poniósł dzisiaj poważną porażkę.

– Nienawidzę tych gnojów w brunatnych koszulach – rzekł Werner do Wołodii. – Chyba byłbym gotów przyłączyć się do was, komunistów.

Chłopak spojrzał na niego przenikliwie błękitnymi oczami i odparł cicho:

– Jeśli naprawdę chcesz walczyć z nazistami, można to robić o wiele skuteczniej.

Lloyd nie wiedział, co to może znaczyć.

Maud i Ethel wbiegły na widownię, mówiąc na wyścigi; płakały i śmiały się jednocześnie, przepełnione poczuciem ulgi. Lloyd zapomniał o słowach Wołodii i więcej do nich nie wracał.

V

Cztery dni później Erik von Ulrich przyszedł do domu w mundurze Hitlerjugend.

Czuł się jak królewicz.

Włożył brunatną koszulę, taką, jaką nosili szturmowcy, z różnymi naszywkami i opaską ze swastyką. Miał również regulaminowy czarny krawat i czarne szorty. Był żołnierzem patriotą oddanym swojej ojczyźnie. Wreszcie należał do jakiejś bandy.

To było lepsze niż kibicowanie Hercie, najbardziej lubianemu klubowi piłkarskiemu w Berlinie. Bywał na meczach sporadycznie w soboty, kiedy ojciec nie szedł na jakieś zebranie polityczne. Mecze dawały mu poczucie wspólnoty z wielką rzeszą ludzi, mógł dzielić z nimi emocje.

Jednakże Hertha czasem przegrywała, a on był niepocieszony.

Przecież naziści to zwycięzcy.

Bał się tego, co usłyszy od ojca.

Złościło go, że rodzice wyłamują się z równego szyku maszerujących. Wszyscy chłopcy zapisywali się do Hitlerjugend, uprawiali sport, śpiewali i przeżywali wspólnie przygody na polach i w lasach za miastem. Byli inteligentni, sprawni i lojalni.

Erika niepokoiła myśl, że pewnego dnia będzie musiał walczyć na polu bitwy tak jak ojciec i dziadek. Chciał być do tego przygotowany, wyćwiczony i zaprawiony w boju, zdyscyplinowany i agresywny.

Naziści nienawidzili komunistów tak samo jak matka i ojciec. Co z tego, że naziści nienawidzą także Żydów? Von Ulrichowie nie są Żydami, więc czym tu się przejmować? Jednak matka i ojciec uparcie odmawiali wstąpienia do ruchu. Erik miał dość stania z boku, więc postanowił rzucić im rękawicę.

Był sztywny ze strachu.

Gdy Erik i Carla wrócili ze szkoły, matki i ojca jak zwykle nie było w domu. Ada wydęła z dezaprobatą wargi, podając herbatę.

– Dzisiaj sam będziesz musiał sprzątnąć naczynia ze stołu – oznajmiła. – Strasznie boli mnie głowa, muszę się położyć.

Carla spojrzała na nią z troską.

– To dlatego byłaś u lekarza?

Kobieta wahała się przez chwilę.

– Owszem, dlatego.

Najwyraźniej coś ukrywała. Ada była chora i nie mówiła prawdy. Erik poczuł się nieswojo. Nie posunąłby się tak daleko jak siostra i nie powiedziałby, że kocha Adę, lecz była przy nim przez całe jego życie i odgrywała ważną rolę w ich domu. Lubił służącą bardziej, niż się do tego przyznawał.

– Mam nadzieję, że poczujesz się lepiej – rzekła Carla z troską.

Ostatnimi czasy wydoroślała, co zdziwiło Erica. Był od niej o dwa lata starszy, a wciąż czuł się jak dziecko. Ona za to często zachowywała się jak dorosła.

– Odpocznę i mi przejdzie – uspokoiła ją Ada.

Erik ugryzł chleb. Kiedy służąca wyszła, przełknął i oznajmił:

– Jestem w sekcji młodzieżowej, ale gdy skończę czternaście lat, będę mógł awansować.

– Tata się wścieknie! Czyś ty oszalał?

– Herr Lippmann powiedział, że tata będzie miał kłopoty, jeśli spróbuje nakłaniać mnie do odejścia z organizacji.

– No pięknie – prychnęła Carla. Wyćwiczyła się w rzucaniu sarkastycznych uwag, które czasem bolały brata. – Przez ciebie tata popadnie w konflikt z nazistami – stwierdziła z przyganą. – Doskonały pomysł, cała rodzina dobrze na nim wyjdzie.

Erik był zaskoczony, bo nie pomyślał o tym w taki sposób.

– Wszyscy chłopcy z klasy należą do ruchu – oznajmił z oburzeniem. – Wszyscy oprócz żabojada Fontaine’a i żydka Rothmanna.

Carla rozsmarowała pastę rybną na kromce chleba.

– Dlaczego musisz być taki sam jak inni? – spytała. – Większość z nich to głupole. Mówiłeś mi, że Rudi Rothmann to najinteligentniejszy chłopak w klasie.

– Nie chcę się kolegować z żabojadem i Rudim! – krzyknął Erik i przeraził się, czując łzy napływające do oczu. – Dlaczego mam się bawić z chłopakami, których nikt nie lubi?

Właśnie to dało mu odwagę, by postawić się ojcu: nie mógł dłużej ścierpieć tego, że po lekcjach wychodzi ze szkoły z Żydami i cudzoziemcami, podczas gdy wszyscy niemieccy chłopcy maszerują po boisku w mundurach.

Nagle usłyszeli płacz.

Erik spojrzał na Carlę.

– Co to było?

Carla zmarszczyła czoło.

– Wydaje mi się, że Ada.

Po chwili rozległ się krzyk:

– Ratunku!

Erik wstał, ale Carla go wyprzedziła. Ruszył za nią. Pokoik Ady znajdował się w piwnicy. Zbiegli schodami na dół.

Przy ścianie stało wąskie łóżko. Ada leżała na nim z twarzą wykrzywioną bólem. Jej sukienka była mokra, na podłodze zebrała się kałuża. Erik nie wierzył własnym oczom. Czyżby się zmoczyła? Ogarnął go lęk. W domu nie było nikogo dorosłego, a on nie wiedział, co robić.

Carla także się bała, Erik widział to na jej twarzy, ale nie wpadła w panikę.

– Ado, co się stało? – zapytała dziwnie spokojnym głosem.

– Wody odeszły – oznajmiła Ada.

Erik nie miał pojęcia, co to znaczy.

Carla także nie wiedziała.

– Nie rozumiem.

– Dziecko zaczyna wychodzić.

– Jesteś w ciąży? – spytała zaskoczona Carla.

– Ale ty nie jesteś mężatką! – zdziwił się Erik.

– Zamknij buzię, Eriku, czy ty nic nie rozumiesz? – fuknęła Carla.

Wiedział, rzecz jasna, że kobiety mogą rodzić dzieci, nie mając ślubu, jednak wydawało mu się, że Ady nie może to dotyczyć.

– To dlatego byłaś w zeszłym tygodniu u doktora? – domyśliła się Carla.

Służąca skinęła głową.

Erik jeszcze nie pogodził się z tą myślą.

– Sądzisz, że mama i tata wiedzą?

– Ależ oczywiście, tylko nam nie powiedzieli. Przynieś ręcznik – poleciła Carla.

– Skąd?

– Z szafki przy schodach.

– Czysty?

– Pewnie, że czysty!

Erik wbiegł po schodach, wziął z szafki mały biały ręcznik i popędził z powrotem.

– Ten nie na wiele się zda – powiedziała Carla, ale wzięła ręcznik i otarła nogi Ady.

– Dziecko wkrótce się urodzi, czuję to – powiedziała służąca. – Ale nie wiem, co robić. – Rozpłakała się.

Erik spoglądał na Carlę, która wzięła na siebie rolę dowódcy. To, że był starszy, nie miało znaczenia, oczekiwał, że siostra przejmie stery. Postępowała trzeźwo i mówiła rzeczowo, lecz widział, że się boi, że jej spokój jest kruchy. W każdej chwili mogła się załamać.

– Idź po doktora Rothmanna – rzuciła. – Wiesz, gdzie jest jego gabinet.

Erik ucieszył się, że przydzielono mu zadanie, któremu może podołać. Nagle jednak dostrzegł problem.

– A jeśli go nie będzie?

– Wtedy zapytasz Frau Rothmann, co robić, idioto! No, leć już!

Z ulgą wybiegł z małego pokoiku. To, co się tam działo, było tajemnicze i przerażające. Pędził na górę, pokonując po trzy stopnie naraz, i wypadł przez drzwi jak wystrzelony z procy. Biegać potrafił, co do tego nie miał wątpliwości.

Gabinet doktora znajdował się kilometr od ich domu. Erik biegł szybkim truchtem i myślał o Adzie. Kim jest ojciec jej dziecka? Przypomniał sobie, że zeszłego lata kilka razy poszła do kina z Paulem Huberem. Czyżby odbyli stosunek? Na pewno tak! Erik dużo rozmawiał z kolegami o seksie, lecz w gruncie rzeczy nic o nim nie wiedział. Gdzie Ada i Paul to zrobili? Bo na pewno nie w kinie. Czy w tym celu trzeba się położyć? Wszystko to wydawało mu się bardzo zagadkowe.

Dom doktora Rothmanna stał przy nędznej uliczce. Lekarz był dobrym fachowcem, tak mówiła matka Erika, ale leczył wielu robotników, których nie stać było na to, by dużo mu płacić. Gabinet i poczekalnia mieściły się na parterze, a rodzina mieszkała na piętrze.

Przed domem lekarza stał zielony opel 4, brzydki dwumiejscowy samochód potocznie zwany żabą.

Frontowe drzwi domu nie były zamknięte. Erik wszedł, dysząc ciężko, i znalazł się w poczekalni. W kącie siedział jakiś staruszek i kaszlał, była tam także młoda kobieta z małym dzieckiem.

– Halo! – zawołał Erik. – Panie doktorze?

Do poczekalni weszła żona lekarza, Hannelore Rothmann, postawna jasnowłosa niewiasta z twarzą o wyrazistych rysach. Spiorunowała Erika wzrokiem.

– Jak śmiesz pokazywać się tutaj w tym mundurze?!

Erik struchlał. Frau Rothmann nie była Żydówką, lecz jej mąż tak. Erik zupełnie o tym zapomniał.

– Nasza służąca rodzi! – wypalił.

– A ty przychodzisz po pomoc do żydowskiego lekarza?

Zaskoczyło go to. Nigdy nie przyszło mu do głowy, że napaści faszystów mogą skłonić Żydów do odwetu. Nagle uświadomił sobie, że Frau Rothmann ma rację: brunatne koszule kroczyły po ulicach, wrzeszcząc: „Śmierć Żydom!”, więc dlaczego żydowski lekarz miałby nieść pomoc takim ludziom?

Erik był w kropce. Naturalnie lekarzy jest wielu, ale nie wiedział, gdzie ich szukać i czy któryś zgodzi się pójść do zupełnie obcych ludzi.

– Siostra mnie przysłała – odrzekł słabym głosem.

– Carla ma o wiele więcej oleju w głowie niż ty.

– Ada powiedziała, że wody odeszły.

Nie rozumiał, co to znaczy, lecz wydawało się, że ta informacja jest ważna. Frau Rothmann zmierzyła go spojrzeniem pełnym niesmaku.

Starszy mężczyzna w kącie poczekalni zaśmiał się chrapliwie.

– Jesteśmy brudnymi żydkami, dopóki nie potrzebujecie naszej pomocy! – zauważył z drwiną. – A później słyszy się: „Niech pan przyjdzie, panie Rothmann”, „Co pan radzi, mecenasie Koch?” albo „Pożycz pan sto marek, Herr Goldman” i… – Znów się rozkasłał.

Z holu wyszła dziewczynka w wieku około szesnastu lat. Erik pomyślał, że musi to być córka Rothmannów, Eva, której dawno nie widział. Miała już piersi, ale wciąż była pulchna i niezgrabna.

– Ojciec pozwolił ci zapisać się do Hitlerjugend? – zdziwiła się.

– Tata jeszcze nie wie – odparł Erik.

– O rety. – Eva wciąż stała w drzwiach gabinetu. – Ale dostaniesz burę.

– Myślisz, że twój tata do nas pójdzie? – spytał Erik. – Mama bardzo się na mnie rozzłościła.

– Oczywiście, że tak – zapewniła Eva. – Jeśli ktoś jest chory, tata mu pomaga. – W jej głosie pojawił się ton przygany. – Nie pyta, kto jest jakiej rasy i do jakiej partii należy. Nie jesteśmy nazistami. – Eva wyszła.

Erik zdziwił się, że mundur może go wpędzić w takie tarapaty. W szkole wszyscy uważali, że jest wspaniały.

Po chwili zjawił się doktor Rothmann.

– Wrócę, gdy tylko będę mógł – rzekł do dwojga pacjentów. – Proszę wybaczyć, dziecko nie może czekać z przyjściem na świat. – Spojrzał na Erika. – Chodź, młody człowieku, pojedziesz ze mną, mimo że nosisz ten mundur.

Erik podążył za lekarzem i wsiadł do zielonej żaby. Uwielbiał samochody, nie mógł się doczekać, kiedy sam usiądzie za kółkiem. Zazwyczaj lubił jazdę każdym autem, śledził kontrolki i technikę jazdy kierowcy. Teraz jednak czuł się jak eksponat, siedząc w brunatnym mundurze obok żydowskiego lekarza. A jeśli zobaczy go Herr Lippmann? Jazda do domu była prawdziwą udręką.

Na szczęście nie trwała długo. W ciągu kilku minut dojechali do von Ulrichów.

– Jak nazywa się ta młoda pani? – spytał Rothmann.

– Ada Hempel.

– Tak, była u mnie w zeszłym tygodniu, dziecko jest wcześniakiem. No dobrze, prowadź mnie do niej.

Erik wszedł do domu i usłyszał płacz dziecka. Już się urodziło! Ruszył schodami do piwnicy, doktor za nim.

Ada leżała na wznak. Łóżko było mokre od krwi i czegoś jeszcze. Carla trzymała w ramionach maleńkiego noworodka całego pokrytego śluzem. Od spódnicy Ady do dziecka biegło coś, co wyglądało jak gruby sznur. Z szeroko otwartych oczu Carli biło przerażenie.

– Co mam robić?! – krzyknęła.

– Robisz właśnie to, co trzeba – uspokoił ją doktor Rothmann. – Potrzymaj dziecko przez minutę blisko przy sobie. – Usiadł obok Ady, posłuchał bicia jej serca i zmierzył puls. – Jak się czujesz, kochana?

– Jestem taka zmęczona – wyszeptała.

Rothmann z zadowoleniem skinął głową, po czym wstał i spojrzał na dziecko, które trzymała Carla.

– Chłopczyk – oznajmił.

Erik z fascynacją i odrazą patrzył, jak lekarz wyjmuje z torby nić i zawiązuje dwa węzły na pępowinie. Podczas tej czynności przemawiał do Carli kojącym głosem:

– Dlaczego płaczesz? Wspaniale się spisałaś. Sama przyjęłaś poród. Prawie wcale nie byłem potrzebny! Kiedy dorośniesz, zostaniesz lekarką.

Carla się uspokoiła, a potem rzekła cicho:

– Niech pan spojrzy na główkę. – Doktor nachylił się do niej. – Chyba coś jest nie tak.

– Wiem.

Wyjął ostre nożyce i przeciął pępowinę między węzłami, a potem wziął nagie dziecko od Carli i przytrzymał je na odległość ramion, uważnie mu się przyglądając. Erik nie widział żadnych defektów, lecz noworodek był czerwony, pomarszczony i pokryty śluzem, więc niewiele dało się zauważyć.

– Ojej – sapnął doktor po chwili.

Przyjrzawszy się dokładniej, Erik zobaczył, że twarz dziecka jest niesymetryczna. Jedna strona główki wyglądała normalnie, lecz druga miała coś w rodzaju wgłębienia; oko także było dziwne.

Rothmann oddał noworodka Carli.

Ada jęknęła i się wyprężyła.

Kiedy opadła na materac, Rothmann wsunął rękę pod jej spódnicę i wyjął grudę czegoś, co przypominało mokry ochłap mięsa.

– Eriku, przynieś mi gazetę – poprosił.

– Którą? – spytał Erik. Rodzice codziennie kupowali wszystkie najważniejsze gazety.

– Obojętnie którą, chłopcze – odparł łagodnie Rothmann. – Przecież nie będę jej czytał.

Erik wbiegł na górę i znalazł wczorajszy numer „Vossische Zeitung”. Kiedy wrócił, lekarz owinął mięso w papier i położył na podłodze.

– Nazywamy to łożyskiem – wyjaśnił Carli. – Najlepiej to później spalić.

Usiadł na brzegu łóżka.

– Ado, moja droga, musisz być bardzo dzielna – zaczął. – Twoje dziecko żyje, ale możliwe, że coś mu dolega. Umyjemy je, opatulimy ciepło, a potem zabierzemy do szpitala.

– Co mu się stało? – spytała z przestrachem Ada.

– Nie wiem, trzeba je zbadać.

– Będzie zdrowe?

– Lekarze w szpitalu zrobią wszystko, co w ich mocy. Resztę musimy powierzyć Panu Bogu.

Erik przypomniał sobie, że żydzi wierzą w tego samego Boga, co chrześcijanie. Tak łatwo o tym zapomnieć.

– Zdołasz wstać i pojechać ze mną do szpitala? – spytał doktor. – Trzeba nakarmić dziecko.

– Jestem taka zmęczona – jęknęła Ada.

– A więc odpocznij minutę lub dwie. Ale nie dłużej, bo dzieckiem wkrótce trzeba się zająć. Carla pomoże ci się ubrać, ja poczekam na górze. Pozwól ze mną, mały nazisto – rzekł z łagodną ironią do Erika.

Erik miał ochotę zapaść się pod ziemię. Pobłażliwość doktora była jeszcze gorsza niż przygana Frau Rothmann.

– Panie doktorze – odezwała się Ada, nim wyszli.

– Tak, skarbie?

– Ma na imię Kurt.

– Bardzo dobre imię – pochwalił doktor Rothmann i wyszedł, a Erik za nim.

VI

Pierwszy dzień pracy Lloyda Williamsa w roli asystenta Waltera von Ulricha był jednocześnie pierwszym dniem sesji nowego parlamentu.

Maud i Walter rozpaczliwie walczyli o ocalenie kruchej niemieckiej demokracji. Lloyd podzielał ich lęk po trosze dlatego, że byli zacnymi ludźmi, których znał przez całe życie – choć z przerwami – ale też dlatego, że bał się, iż Wielka Brytania pogrąży się w piekle tak jak Niemcy.

Wybory niczego nie rozwiązały. Naziści zdobyli czterdzieści cztery procent, czyli więcej niż w poprzednich wyborach, lecz nie mieli pięćdziesięciu jeden, których tak pragnęli.

Walter dostrzegał w tym promyk nadziei. Jadąc samochodem na inaugurację parlamentu, mówił:

– Zastosowali metodę zastraszania na masową skalę, a i tak nie zdołali uzyskać głosów większości Niemców. – Uderzył ręką w kierownicę. – Mogą gadać, co chcą, ale nie są lubiani. A im dłużej będą się utrzymywali przy władzy, tym lepiej ludzie poznają ich nikczemność.

Lloyd nie był o tym przekonany.

– Pozamykali opozycyjne gazety, wtrącili do więzień deputowanych do Reichstagu i skorumpowali policję – przypomniał. – A czterdzieści cztery procent Niemców pochwala takie działania. Nie uważam tego za krzepiące.

Gmach Reichstagu został poważnie zniszczony w czasie pożaru i nie nadawał się do użytku, toteż parlament zebrał się w Operze Krolla stojącej po przeciwnej stronie Königs Platz. Był to ogromny kompleks z trzema salami koncertowymi i czternastoma mniejszymi, znajdowały się w nim także restauracje i bary.

Dotarłszy na miejsce, przeżyli szok. Gmach otoczyły brunatne koszule. Deputowani i ich asystenci zgromadzili się przy wejściach, usiłując dostać się do środka.

– Czy Hitler w taki sposób próbuje postawić na swoim? Nie wpuszczając nas? – spytał ze złością Walter.

Bojówkarze zablokowali drzwi. Tych, którzy nosili nazistowskie mundury, wpuszczali bez pytania, lecz wszyscy inni musieli pokazać dokumenty. Chłopak młodszy od Lloyda zmierzył go pogardliwym wzrokiem, po czym niechętnie wpuścił. To było zastraszanie, bez dwóch zdań.

Lloyd poczuł wzbierający gniew. Nie znosił, gdy ktoś nim pomiatał. Mógł znokautować smarkatego bojówkarza jednym lewym sierpowym. Siłą woli zachował spokój, odwrócił się i wszedł.

Po burdzie w Teatrze Ludowym matka obejrzała okrągły guz na jego głowie i kazała wracać do Anglii. Zdołał jej to wyperswadować, choć z trudem.

Uważała, że nie dba o swoje bezpieczeństwo, co niezupełnie było prawdą. Czasem odczuwał strach, który jednak jeszcze bardziej podsycał w nim bojowego ducha. Instynkt nakazywał mu atakować, a nie uciekać. Właśnie tego obawiała się matka.

Jak na ironię, była taka sama. Nie zamierzała wracać do domu. Ona również czuła lęk, ale przebywanie w Niemczech w momencie zwrotnym historii tego kraju podniecało ją. Obserwowała wybuchy przemocy i represje i miała pewność, że mogłaby napisać książkę stanowiącą ostrzeżenie dla zwolenników demokracji w innych krajach przed taktyką, do jakiej uciekali się faszyści.

„Jesteś jeszcze gorsza ode mnie”, zauważył Lloyd, a ona nie znalazła na to dobrej odpowiedzi.

W operze roiło się od brunatnych koszul i esesmanów, wielu z nich było uzbrojonych. Pilnowali wszystkich drzwi, spojrzeniami i gestami okazywali nienawiść i pogardę każdemu, kto nie popierał nazistów.

Walter spóźnił się na zebranie klubu parlamentarnego Socjaldemokratycznej Partii Niemiec. Lloyd maszerował szybko korytarzem, szukając właściwego pomieszczenia. Zajrzawszy do sali plenarnej, zobaczył zwisającą z sufitu olbrzymią swastykę.

Podczas pierwszej sesji, która rozpoczęła się po południu, procedowano Ustawę o pełnomocnictwach, pozwalającą Hitlerowi uchwalać prawa bez zgody Reichstagu.

Ustawa była zatrważająca, gdyż czyniła Hitlera dyktatorem. Represje, zastraszenia, tortury i morderstwa, których sceną były Niemcy od kilku tygodni, miały stać się normą. Wydawało się to wręcz nie do pomyślenia.

Lloyd nie wyobrażał sobie, by jakikolwiek parlament uchwalił taką ustawę. Deputowani musieliby zagłosować przeciwko sobie, pozbawiając się władzy. Równałoby się to politycznemu samobójstwu.

Socjaldemokraci zgromadzili się w małej sali, obrady już się zaczęły. Lloyd wskazał Walterowi drogę, potem posłano go po kawę.

Stanął w kolejce za młodym mężczyzną o bladej cerze i wyrazistej twarzy, ubranym w żałobną czerń. Niemiecki Lloyda stał się płynniejszy i bardziej potoczny, nie bał się więc rozpocząć rozmowy z nieznajomym. Dowiedział się, że to Heinrich von Kessel, który podobnie jak on jako wolontariusz pełnił funkcję asystenta parlamentarzysty. Pomagał swojemu ojcu Gottfriedowi, deputowanemu z ramienia katolickiej partii Centrum.

– Mój ojciec dobrze zna Waltera von Ulricha – rzekł Heinrich. – Obaj byli attache w ambasadzie niemieckiej w Londynie w tysiąc dziewięćset czternastym roku.

Lloyd zauważył, że świat dyplomacji i polityki międzynarodowej jest bardzo mały.

Heinrich oznajmił mu, że nawrócenie na wiarę chrześcijańską pomogłoby rozwiązać wiele problemów Niemiec.

– Ja raczej nie jestem wierzący – wyznał Lloyd. – Mam nadzieję, że ci to nie przeszkadza. Moi dziadkowie Walijczycy potrafią sypać cytatami z Biblii, ale mama traktuje wiarę obojętnie, a mój ojczym jest żydem. Od czasu do czasu chodzimy do kaplicy Calvary Gospel w Aldgate, ale głównie dlatego, że pastor należy do Partii Pracy.

– Będę się za ciebie modlił – odparł z uśmiechem Heinrich.

Lloyd przypomniał sobie, że katolicy nie są prozelitami. Jakże różnił się młody Heinrich od dziadków Lloyda z Aberowen, którzy uważali, że niewierzący z premedytacją zamykają oczy na Ewangelię i w ten sposób skazują się na wieczne potępienie.

Wróciwszy na zebranie deputowanych socjaldemokratycznych, Lloyd trafił na przemówienie Waltera.

– To nie może przejść! Ustawa o pełnomocnictwach jest poprawką do konstytucji i jako taka wymaga kworum dwóch trzecich parlamentarzystów, czyli czterystu trzydziestu dwóch spośród sześciuset czterdziestu siedmiu.

Stawiając tacę na stole, Lloyd dokonał w pamięci obliczeń. Narodowi socjaliści mieli dwieście osiemdziesiąt osiem miejsc w Reichstagu, a ich sojusznicy nacjonaliści dysponowali pięćdziesięcioma dwoma, co dawało trzysta czterdzieści głosów. Brakowało zatem prawie stu głosów. Ustawa nie zostanie uchwalona. Uspokojony Lloyd usiadł, by przysłuchiwać się debacie i szlifować język.

Jednak jego spokój nie potrwał długo.

– Nie bądź taki pewny – rzekł jakiś mężczyzna z akcentem berlińskiego robotnika. – Naziści zorganizowali spotkanie z partią Centrum. – Lloyd przypomniał sobie o Heinrichu. – W ten sposób mogą uzyskać siedemdziesiąt cztery głosy.

Lloyd ściągnął brwi. Dlaczego katolicka partia Centrum miałaby wesprzeć ustawę odbierającą jej wszelki wpływ na władzę?

Walter wyraził jego wątpliwości w sposób bardziej dobitny:

– Czy oni mogą być aż tak głupi?

Lloyd żałował teraz, że nie wiedział o zamiarach centrystów, zanim poszedł po kawę. Mógłby porozmawiać o tym z Heinrichem i dowiedzieć się czegoś pożytecznego. Zaklął w myślach.

– We Włoszech partia katolicka zawarła z Mussolinim umowę zwaną konkordatem, aby chronić Kościół – odezwał się deputowany z berlińskim akcentem. – Dlaczego mieliby nie zrobić tego u nas?

Lloyd obliczył, że z poparciem Centrum naziści uzbieraliby czterysta jedenaście głosów.

– I tak brakuje do dwóch trzecich – oznajmił z ulgą Walter.

– Nie bierzecie pod uwagę najnowszego obwieszczenia przewodniczącego Reichstagu – odezwał się jakiś młody asystent deputowanego. Przewodniczącym był Hermann Goring, najbliższy współpracownik Hitlera. Lloyd nie słyszał komunikatu i wydawało się, że nikt inny także o nim nie wiedział. Zapadła cisza. Asystent mówił dalej: – Ogłosił on, że deputowani komunistyczni, którzy są nieobecni, ponieważ siedzą w więzieniu, nie będą brani pod uwagę.

W sali rozległy się głosy protestu i oburzenia. Twarz Waltera poczerwieniała.

– Nie wolno mu tego zrobić! – krzyknął.

– Takie postępowanie jest sprzeczne z prawem – potwierdził asystent – ale on to zrobił.

Lloyd był wstrząśnięty. Czy to możliwe, by ustawę przegłosowano dzięki regulaminowemu kruczkowi? Znów dokonał obliczeń. Komuniści mieli osiemdziesiąt jeden miejsc w parlamencie. Po ich odliczeniu naziści potrzebowali dwóch trzecich z pięciuset sześćdziesięciu sześciu głosów, czyli trzystu siedemdziesięciu ośmiu. Wraz z głosami nacjonalistów wciąż mieli ich za mało, lecz jeśli zdobędą poparcie katolików, szala przechyli się na ich korzyść.

– To są działania nielegalne – stwierdził ktoś. – Powinniśmy na znak protestu wyjść z sali obrad.

– Nie! – powiedział dobitnie Walter. – Wtedy przepchną ustawę pod naszą nieobecność. Trzeba przekonać katolików, żeby zagłosowali przeciw. Wels musi osobiście porozmawiać z Kaasem. – Otto Wels był przewodniczącym Niemieckiej Partii Socjaldemokratycznej, a prałat Ludwig Kaas stał na czele partii Centrum.

Propozycję przyjęto szmerem aprobaty.

Lloyd odetchnął głęboko.

– Herr von Ulrich, może zaprosiłby pan na lunch Gottfrieda von Kessela? Zdaje się, że przed wojną pracowaliście razem na placówce w Londynie.

Walter zaśmiał się ponuro.

– Miałbym się spotkać z tym dziwakiem? – prychnął. Lloyd się zreflektował.

– Nie wiedziałem, że go pan nie lubi.

Walter się zamyślił.

– Nie znoszę go, ale, na Boga, jestem gotów zrobić wszystko…

– Mam go znaleźć i przekazać zaproszenie? – spytał Lloyd.

– No dobrze, spróbuj. Jeśli się zgodzi, zaproponuj spotkanie o trzynastej w Herrenklubie.

– Doskonale.

Lloyd czym prędzej odnalazł salę, w której zniknął Heinrich, i wszedł do środka. Odbywało się tam zebranie podobne do tego, w którym przed chwilą brał udział. Poszukał wzrokiem ubranego na czarno młodzieńca i skinął na niego nagląco.

– Podobno twoja partia zamierza poprzeć Ustawę o pełnomocnictwach! – rzekł, gdy znaleźli się na zewnątrz.

– To nie jest pewne – odparł Heinrich. – Zdania deputowanych są podzielone.

– Kto jest przeciwko nazistom?

– Brüning i paru innych. – Brüning był wcześniej kanclerzem i odgrywał w partii ważną rolę.

Lloydowi zaświtała nadzieja.

– Jakich innych?

– Zawołałeś mnie, żeby wyciągnąć te informacje?

– Nie, przepraszam. Walter von Ulrich chce się spotkać na lunchu z twoim ojcem.

Heinrich spojrzał na niego z powątpiewaniem.

– Oni się nie lubią, wiesz o tym, prawda?

– Zdążyłem się tego domyślić, ale dzisiaj zapomnę o różnicach!

Heinrich wyglądał na przekonanego.

– Zapytam go, poczekaj. – Wszedł do sali.

Lloyd zastanawiał się, czy ten plan ma jakiekolwiek szanse powodzenia. Wielka szkoda, że Walter i Gottfried nie są serdecznymi przyjaciółmi. Nie mógł jednak uwierzyć, że partia katolicka zagłosuje razem z nazistami.

Najbardziej niepokoiła go myśl, że jeśli coś takiego zdarza się w Niemczech, do tego samego może dojść w Wielkiej Brytanii. Ta perspektywa go przerażała. Miał przed sobą całe życie i nie chciał przeżyć go w kraju dławionym przez dyktaturę. Pragnął działać w polityce, tak jak jego rodzice, i dążyć do tego, by kraj stawał się bardziej przyjazny na przykład dla górników w Aberowen. A do tego potrzebne są wiece polityczne, na których ludziom wolno mówić głośno, co myślą, gazety, którym wolno krytykować władze, oraz puby, gdzie można się spierać, nie oglądając się z obawą przez ramię.

Faszyzm stanowił zagrożenie dla tych wszystkich swobód, ale być może poniesie klęskę. Może Walter zdoła wyperswadować Gottfriedowi poparcie dla nazistów i partia Centrum zagłosuje przeciwko nim.

Heinrich wyszedł na korytarz.

– Zgodził się.

– Wspaniale! Herr von Ulrich proponuje Herrenklub o trzynastej.

– Naprawdę? A jest członkiem klubu?

– Chyba tak… Dlaczego pytasz?

– To bardzo konserwatywny klub. Ale skoro Walter ma „von” w nazwisku, to przypuszczam, że jest szlachetnie urodzony. Nawet jeśli należy do socjalistów.

– Powinienem zarezerwować stolik. Wiesz, gdzie jest ten klub?

– Tuż za rogiem. – Heinrich wskazał Lloydowi drogę.

– Dla ciebie też zarezerwować miejsce?

– Dlaczego nie? – odparł chłopak z uśmiechem. – Jeśli będą chcieli zostać sami, po prostu nas wyproszą.

Wrócił do sali.

Lloyd wyszedł z budynku i przemierzył plac, mijając spalony gmach Reichstagu. Po chwili dotarł do Herrenklubu.

W Londynie istniały kluby dla dżentelmenów, lecz Lloyd nigdy w takim nie był. Odniósł wrażenie, że znalazł się w czymś pośrednim między restauracją a zakładem pogrzebowym. Między stolikami dreptali kelnerzy we frakach, bezszelestnie układając sztućce zawinięte w białe serwetki. Szef sali przyjął rezerwację i zanotował nazwisko von Ulrich z takim nabożeństwem, jakby dokonywał wpisu w Księdze umarłych.

Lloyd wrócił do opery. Robiło się tam coraz gwarniej, napięcie rosło. Ktoś podekscytowanym głosem oznajmił, że po południu Hitler osobiście otworzy posiedzenie izby i przedłoży ustawę do głosowania.

*

Kilka minut przed trzynastą Lloyd i Walter szli przez plac.

– Heinrich von Kessel zdziwił się na wieść, że jest pan członkiem Herrenklubu – powiedział Lloyd.

Walter skinął głową.

– Należę do grona jego założycieli, to było dziesięć lat temu albo więcej. Wtedy nazywaliśmy go Juniklub. Zbieraliśmy się, żeby prowadzić kampanię przeciwko traktatowi wersalskiemu. Klub stał się bastionem prawicy, prawdopodobnie jestem w nim jedynym socjaldemokratą. Pozostaję członkiem klubu, bo to odpowiednie miejsce na spotkanie z wrogiem.

Kiedy znaleźli się w środku, Walter wskazał eleganckiego mężczyznę siedzącego przy barze.

– To jest Ludwig Franck, ojciec młodego Wernera, który walczył u naszego boku w Teatrze Ludowym – poinformował Walter. – Z pewnością nie należy do klubu, bo nawet nie urodził się w Niemczech, ale zdaje się, że je obiad z teściem, hrabią von der Helbardem, który siedzi obok niego. Chodźmy.

Podeszli do baru i Walter dokonał prezentacji.

– Ty i mój syn przed paroma tygodniami wpadliście w niezłą zawieruchę – rzekł Franck do Lloyda.

Ten dotknął palcami skóry z tyłu głowy. Opuchlizna znikła, lecz wciąż bolało.

– Musieliśmy stanąć w obronie dam, proszę pana.

– W bójce na pięści nie ma nic złego – stwierdził Franck. – Młodym chłopcom to nawet dobrze robi.

– Dajże spokój, Ludi – skarcił go zniecierpliwiony Walter. – Zrywanie wieców wyborczych to niegodziwość, ale wasz wódz chce doszczętnie rozwalić nasz ustrój demokratyczny!

– Może demokracja nie jest dla nas najodpowiedniejszą formą rządów – zauważył Franck. – Wszak nie jesteśmy jak Francuzi czy Amerykanie, dzięki Bogu!

– Nie obchodzi cię, że stracisz wolność? Bądź poważny!

Nagle Franck spoważniał.

– A więc dobrze, Walterze – zaczął chłodno. – Skoro nalegasz, przestanę żartować. Moja matka i ja przybyliśmy tutaj z Rosji ponad dziesięć lat temu. Ojciec nie mógł z nami przyjechać. Znaleziono u niego literaturę wywrotową, konkretnie była to książka Robinson Crusoe. To podobno jakaś powieść sławiąca burżuazyjny indywidualizm, cokolwiek, u diabła, to znaczy. Zesłano go do obozu gdzieś w Arktyce. Być może… – Głos Francka na chwilę się załamał. Przełknął ślinę i po cichu dokończył zdanie: – Może wciąż tam przebywa.

Na chwilę zapadła cisza. Lloyd był wstrząśnięty tym, co usłyszał. Ogólnie rzecz biorąc, wiedział, że rosyjskie władze komunistyczne są zdolne do okrucieństwa, lecz czym innym było usłyszeć relację człowieka, który najwyraźniej wciąż nosił żałobę.

– Ludi, my wszyscy nienawidzimy bolszewików, ale naziści mogą się okazać jeszcze gorsi! – rzekł Walter.

– Chętnie zaryzykuję, żeby się o tym przekonać – odparował Franck.

– Chodźmy na lunch – powiedział hrabia von der Helbard. – Jestem umówiony na spotkanie po południu. Proszę wybaczyć.

– Zawsze ta sama śpiewka! – złościł się Walter. – Bolszewicy! Jakby stanowili jedyną alternatywę dla nazistów! Płakać się chce.

Do klubu wszedł Heinrich ze starszym mężczyzną, który bez wątpienia był jego ojcem. Obaj mieli gęste ciemne włosy uczesane z przedziałkiem, czupryna Gottfrieda była krótsza i przetykana srebrem. Rysy ich twarzy były podobne, lecz Gottfried wyglądał na pedantycznego biurokratę w staroświeckim tużurku, Heinrich zaś przypominał romantycznego poetę, a nie asystenta polityka.

Cała czwórka weszła do sali jadalnej. Walter nie marnował czasu: gdy tylko usiedli, złożył zamówienie i zagaił:

– Nie mogę pojąć, na jakie korzyści liczy twoja partia, popierając tę ustawę, Gottfriedzie.

Von Kessel także nie owijał w bawełnę:

– Jesteśmy partią katolicką i naszym najpoważniejszym obowiązkiem jest ochrona pozycji Kościoła w Niemczech. Właśnie z taką nadzieją ludzie oddają na nas głosy.

Lloyd zmarszczył z dezaprobatą czoło. Jego matka była parlamentarzystką i zawsze powtarzała, że jej obowiązkiem jest służenie zarówno ludziom, którzy na nią głosowali, jak i tym, którzy oddali głosy na inne partie.

Walter przytoczył inny argument:

– Demokratycznie wybrany parlament to najlepsza ochrona dla wszystkich Kościołów, a wy chcecie go przekreślić!

– Obudź się, Walterze – rzekł zniecierpliwiony Gottfried. – Hitler wygrał wybory i ma władzę. Jakkolwiek postąpimy, w dającej się przewidzieć przyszłości będzie rządził Niemcami. Musimy zapewnić sobie ochronę.

– Jego obietnice nie są warte funta kłaków!

– Poprosiliśmy o gwarancje na piśmie: Kościół katolicki ma być niezależny od państwa, katolickie szkoły będą mogły działać bez przeszkód, katolicy nie będą dyskryminowani w służbie cywilnej. – Gottfried spojrzał pytająco na syna.

– Zapewnili, że po południu dostaniemy do ręki umowę.

– Rozważcie te dwie możliwości! – zaapelował Walter. – Z jednej strony świstek papieru podpisany przez tyrana, a z drugiej demokratyczny parlament. Co jest lepsze?

– Najwyższa władza to Pan Bóg w niebie.

Walter przewrócił oczami.

– A więc niech Bóg ocali Niemcy.

Naród niemiecki nie miał czasu, by przekonać się do demokracji, pomyślał Lloyd, słuchając dyskusji Waltera i Gottfrieda. Reichstag był suwerenny dopiero od czternastu lat. Kraj przegrał wojnę, waluta straciła wartość, a naród cierpiał z powodu ogromnego bezrobocia. Prawo do głosowania nie zapewniło nikomu wystarczającej ochrony.

Gottfried okazał się niewzruszony. Pod koniec rozmowy trwał przy swoim stanowisku równie uparcie, jak na początku. Uważał, że jego obowiązek polega na ochronie Kościoła katolickiego. Lloydowi chciało się wyć z rozpaczy.

Wrócili do opery i deputowani zajęli miejsca na widowni. Lloyd i Heinrich usiedli w loży i oglądali obrady z góry.

Członkowie Niemieckiej Partii Socjaldemokratycznej siedzieli na skraju po lewej. Przed inauguracją sesji bojówkarze brunatnych koszul i SS ustawili się przy wejściach i ścianach, tworząc złowieszcze półkole za socjaldemokratami. Wyglądało na to, że nie pozwolą im opuścić budynku, zanim ustawa nie zostanie uchwalona. Ich widok budził grozę. Lloyd pomyślał z lękiem, że on także może znaleźć się w pułapce.

Rozległy się gromkie okrzyki i brawa i do sali wkroczył Adolf Hitler ubrany w brunatną koszulę. Nazistowscy deputowani, z których większość nosiła podobny strój, wstali w uniesieniu, gdy wchodził na mównicę. Tylko socjaldemokraci siedzieli, Lloyd zauważył jednak, że ten i ów spogląda niepewnie przez ramię na uzbrojonych wartowników. Jak mogą swobodnie przemawiać i głosować, jeśli boją się nawet dlatego, że nie zgotowali owacji na stojąco swojemu przeciwnikowi?

Kiedy tumult ucichł, Hitler zaczął przemawiać. Stał wyprostowany, trzymając lewą rękę przy boku i gestykulując prawą. Głos miał gardłowy i szorstki, lecz mocny, Lloydowi skojarzył się z terkotem karabinu maszynowego lub szczekaniem psa. Nabrzmiał emocjami, gdy Hitler piętnował „listopadowych zdrajców” z 1918 roku, którzy poddali Niemcy, gdy po zwycięstwo wystarczyło sięgnąć ręką. Nie udawał. Lloyd czuł, że głęboko wierzy w każdą niedorzeczność, którą wypowiada.

Określenie „listopadowi zdrajcy” stale przewijało się w przemówieniach Hitlera, jednak teraz w jego wystąpieniu pojawił się nowy wątek: mówił o ważnym miejscu, jakie w państwie niemieckim zajmuje chrześcijaństwo. Było to dla niego nietypowe, słowa te najwyraźniej kierował do partii Centrum, której członkowie mieli przesądzić o wyniku głosowania. Hitler oznajmił, że te dwa wyznania, protestantyzm i katolicyzm, są najistotniejszymi czynnikami sprzyjającymi zachowaniu tożsamości narodowej. Ich prawa pozostaną nienaruszone, co gwarantuje rząd narodowosocjalistyczny.

Heinrich posłał Lloydowi triumfalne spojrzenie.

– Na waszym miejscu i tak zażądałbym tego na piśmie – wyszeptał Lloyd.

Hitler jak zawsze zakończył przemówienie groźbą przemocy:

– Rząd powstania narodowego jest zdeterminowany i gotowy uporać się z zapowiedzią odrzucenia ustawy, które będzie oznaczało nieposłuszeństwo. – Dramatycznie zawiesił głos, by jego słowa zapadły słuchaczom w pamięć: głosowanie przeciwko Ustawie o pełnomocnictwach będzie się równało deklaracji oporu wobec władzy. Następnie wzmocnił wymowę swojego przesłania: – Od was więc, panowie, zależy, czy będziemy mieli pokój, czy wojnę!

Hitler usiadł przy akompaniamencie ryków rozentuzjazmowanych nazistowskich delegatów i ogłoszono przerwę w obradach.

Młody Heinrich był uradowany, a Lloyd przygnębiony. Deputowani rozeszli się, by przeprowadzić ostatnie debaty klubowe.

Wśród socjaldemokratów panowały minorowe nastroje. Ich przywódca, Wels, miał wygłosić przemówienie, ale co mógł powiedzieć? Kilku deputowanych ostrzegało, że jeśli odważy się skrytykować Hitlera, może nie wyjść z budynku żywy. Oni także bali się o swoje życie. Jeśli zaczną zabijać deputowanych do parlamentu, pomyślał Lloyd w przypływie lęku, to co czeka ich asystentów?

Wels wyjawił, że w kieszonce kamizelki nosi kapsułkę z cyjankiem. W razie aresztowania zamierza popełnić samobójstwo, by uniknąć tortur. Lloyd słuchał tego z trwogą. Wels był przedstawicielem społeczeństwa wybranym w wyborach, a tymczasem doprowadzono go do tego, że zachowuje się jak sabotażysta.

Dzień Lloyda zaczął się od złudnych nadziei. Wydawało mu się, że Ustawa o pełnomocnictwach nie ma szans wejść w życie. Teraz widział na własne oczy, że większość polityków spodziewa się czegoś wprost przeciwnego, i to jeszcze dziś. Jakże pomylił się w ocenie sytuacji.

Czy myli się także, sądząc, że coś takiego nie może zdarzyć się w jego kraju? Czyżby sam siebie oszukiwał?

Ktoś zapytał, czy katolicy z partii Centrum podjęli ostateczną decyzję. Lloyd wstał.

– Dowiem się – rzucił i pospieszył do sali, w której odbywało się spotkanie parlamentarzystów katolickich. Tak jak poprzednio wsunął głowę do środka i skinął na Heinricha.

– Brüning i Ersing się wahają – oznajmił Heinrich.

Lloyd poczuł ucisk w żołądku. Ersing był czołowym katolickim przywódcą związkowym.

– Jak związkowcowi może przejść przez myśl, żeby głosować za taką ustawą? – dziwił się.

– Kaas twierdzi, że ojczyzna znalazła się w niebezpieczeństwie. Wszyscy uważają, że jeśli odrzucimy tę ustawę, dojdzie do anarchii i rozlewu krwi.

– Dojdzie do krwawej tyranii, jeśli ją uchwalicie.

– A co zamierzają twoi?

– Sądzą, że jeśli zagłosują przeciwko ustawie, to ich rozstrzelają. Ale i tak to zrobią.

Heinrich wrócił do sali, w której obradowali deputowani katoliccy, a Lloyd poszedł do socjaldemokratów.

– Zwolennicy oporu miękną – oznajmił Walterowi i jego kolegom. – Obawiają się, że w razie odrzucenia ustawy wybuchnie wojna domowa.

Ponury nastrój stał się jeszcze bardziej ponury.

O osiemnastej wszyscy udali się do sali plenarnej.

Pierwszy zabrał głos Wels. Mówił spokojnie, rozsądnie, bez emocji. Podkreślał, że Niemcom na ogół działo się dobrze w republice demokratycznej, że zapewniała im ona swobody, szanse rozwoju i opiekę socjalną, a kraj znów zaczął być postrzegany jako normalny członek społeczności międzynarodowej.

Lloyd zauważył, że Hitler robi notatki.

Na koniec Wels śmiało zadeklarował przywiązanie do humanizmu, sprawiedliwości, wolności i socjalizmu.

– Żadna Ustawa o pełnomocnictwach nie da wam mocy unicestwienia idei, które są wieczne i niezniszczalne – mówił. Wydawało się, że śmiechy i drwiny nazistów tylko dodają mu odwagi.

Brawa i okrzyki poparcia socjaldemokratów utonęły w zgiełku.

– Cześć prześladowanym i uciśnionym! – krzyknął. – Cześć i chwała naszym przyjaciołom w Rzeszy. Ich niezłomność i wierność zasługują na najwyższy podziw.

Lloyd ledwo rozróżniał słowa wśród buczenia i pohukiwania nazistów.

– Odwaga ich przekonań i niezachwiany optymizm są gwarancją jaśniejszej przyszłości!

Gdy mówca siadał, na sali panował tumult.

Czy jego wystąpienie coś zmieni? Lloyd nie potrafił tego przewidzieć.

Po Welsie głos znów zabrał Hitler. Tym razem ton przemówienia był inny. Lloyd uświadomił sobie, że poprzednio kanclerz Rzeszy tylko się rozgrzewał. Teraz mówił głośniej, nie hamował porywów gniewu i pogardy. Prawą ręką wykonywał agresywne gesty: wskazywał, uderzał, zaciskał dłoń w pięść, kładł rękę na sercu i machał nią, jakby zmiatał przeciwników. Każdą przepełnioną pasją frazę jego zwolennicy kwitowali aplauzem. Każde zdanie wyrażało tę samą dziką, niepohamowaną, morderczą wściekłość.

Hitler był również pewny siebie. Oznajmił, że wcale nie musi proponować Ustawy o pełnomocnictwach.

– W tej godzinie zwracamy się do niemieckiego Reichstagu, by przekazał nam coś, co i tak byśmy zdobyli! – szydził.

Na twarzy Heinricha malował się niepokój i po chwili młody asystent opuścił lożę. Minutę później Lloyd zobaczył, jak szepcze coś ojcu do ucha.

Wróciwszy na swoje miejsce, wyglądał, jakby trafił go piorun.

– Uzyskaliście pisemne gwarancje? – spytał Lloyd.

Młody Heinrich nie potrafił spojrzeć mu w oczy.

– Dokument właśnie teraz jest przepisywany na maszynie – odparł.

Hitler zakończył mowę potępieniem socjaldemokratów. Nie potrzebował ich głosów.

– Niemcy będą wolne! – ryknął. – Ale nie dzięki wam!

Szefowie pozostałych ugrupowań mówili krótko. Wszyscy wydawali się przybici. Prałat Kaas oświadczył, że partia Centrum poprze ustawę, reszta postąpiła podobnie. Za ustawą opowiadali się wszyscy oprócz socjaldemokratów.

Ogłoszono wynik głosowania i naziści przyjęli go okrzykami radości.

Lloyda ogarnęło przygnębienie. Na własne oczy zobaczył demonstrację brutalnej siły i był to zatrważający obraz.

Opuścił lożę, nie żegnając się z Heinrichem.

Walter stał w wejściu do holu i płakał. Ocierał twarz dużą białą chustką, lecz łzy wciąż płynęły. Tak szlochających mężczyzn Lloyd widywał jedynie na pogrzebach.

Nie wiedział, co powiedzieć, co zrobić.

– Moje życie poszło na marne – mówił Walter. – To koniec nadziei. Niemiecka demokracja umarła.

VII

Sobotę pierwszego kwietnia ogłoszono dniem bojkotu Żydów. Lloyd i Ethel spacerowali ulicami Berlina, rozglądając się z niedowierzaniem, Ethel robiła notatki. Na witrynach sklepów, których właścicielami byli Żydzi, wymalowano gwiazdy Dawida. Członkowie brunatnych koszul stali w progach żydowskich domów towarowych, zastraszając klientów, którzy zamierzali do nich wejść. Ustawiono pikiety przed gabinetami żydowskich adwokatów i lekarzy. Paru bojówkarzy zatrzymywało pacjentów, którzy chcieli się dostać do lekarza rodzinnego von Ulrichów, doktora Rothmanna. Rosły i krzepki ładowacz węgla, który zwichnął sobie kostkę, posłał ich do diabła, poszli więc szukać łatwiejszej ofiary.

– Jak ludzie mogą być dla siebie tacy podli? – pytała Ethel.

Lloyd pomyślał o ojczymie, którego bardzo kochał. Bernie Leckwith był Żydem. Jeśli faszyzm dotrze do Wielkiej Brytanii, Bernie stanie się obiektem nienawiści. Sama myśl o tym przyprawiła Lloyda o dreszcze.

Tego wieczoru w Bistro Robert odbyło się coś w rodzaju stypy. Prawdopodobnie nikt jej nie zorganizował, lecz w lokalu roiło się od członków partii socjaldemokratycznej. Byli koledzy po fachu, Maud oraz przyjaciele Roberta z teatru. Ci, którzy byli nastawieni optymistycznie, twierdzili, że wolność tylko ucięła sobie drzemkę w dobie kryzysu gospodarczego i pewnego dnia się obudzi. Inni pogrążyli się w żałobie.

Lloyd pił niewiele, bo nie lubił skutków nadużywania alkoholu. Alkohol zaciemniał myśli. Zadawał sobie pytanie, co niemiecka lewica mogła zrobić, by zapobiec katastrofie. Nie znalazł odpowiedzi.

Maud opowiedziała o dziecku Ady.

– Przyniosła synka ze szpitala i wydaje się, że jest zdrowy. Jednak ma uszkodzony mózg i nigdy nie będzie normalny. Kiedy podrośnie, będzie musiał trafić do specjalnego domu opieki, biedactwo.

Lloyd słyszał o tym, że poród przyjęła jedenastoletnia Carla.

Dziewczynka pokazała, że ma mocne nerwy.

O wpół do dziesiątej zjawił się komisarz Thomas Macke, miał na sobie brunatny mundur.

Podczas jego poprzedniej wizyty Robert kpił sobie z niego, lecz Lloyd wyczuł zagrożenie. Komisarz wyglądał idiotycznie z małym wąsikiem na nalanej gębie, ale błysk okrucieństwa w jego oczach wzbudził niepokój Lloyda.

Robert nie zgodził się sprzedać restauracji. Co teraz zrobi Macke?

Policjant stanął pośrodku sali jadalnej i krzyknął:

– W tym lokalu szerzy się degenerację obyczajową!

Goście ucichli, nie wiedząc, o co mu chodzi.

Macke uniósł palec w geście, który oznaczał „Radzę słuchać!”. Lloyd zauważył, że w jego ruchach jest coś nieprzyjemnie znajomego, i uświadomił sobie, że Macke naśladuje Hitlera.

– Homoseksualizm jest niezgodny z męskim charakterem narodu niemieckiego! – oznajmił komisarz.

Lloyd ściągnął brwi. Czyżby chciał przez to powiedzieć, że Robert jest pedziem?

Z kuchni wyszedł Jorg w wysokiej czapce kucharskiej. Stanął obok drzwi i wpatrywał się w Mackego.

Lloyda uderzyła nagła myśl, że Robert naprawdę jest homoseksualistą.

Przecież mieszka z Jorgiem od zakończenia wojny.

Rozejrzawszy się, Lloyd zauważył, że wszyscy mężczyźni siedzą w parach, tylko dwie kobiety z krótkimi włosami są razem…

To go zdumiało. Wiedział o istnieniu homoseksualistów i jako osoba o otwartym umyśle uważał, że nie należy ich prześladować, tylko im pomagać. Myślał jednak o nich jak o dziwakach i zboczeńcach. Robert i Jorg wydawali się normalni, prowadzili interes i żyli spokojnie jak małżeństwo!

Odwrócił się do matki.

– Czy Robert i Jorg naprawdę…

– Tak, kochanie.

– Za młodu Robert stanowił zagrożenie dla męskiej części służby – dodała Maud.

Kobiety parsknęły śmiechem.

Lloyd był zaszokowany. Robert okazał się pedziem, a Ethel i Maud uważały to za temat do żartów.

– Zamykam ten lokal! – ogłosił Macke.

– Nie ma pan prawa! – sprzeciwił się Robert.

Macke nie zdoła w pojedynkę zamknąć restauracji, pomyślał Lloyd i nagle przypomniał sobie brunatne koszule, których horda wtargnęła na scenę Teatru Ludowego. Spojrzał w stronę drzwi i przeraził się na widok bojówkarzy wdzierających się do środka.

Chodzili między stolikami, strącając butelki i szklanki. Niektórzy goście siedzieli nieruchomo i patrzyli, inni wstali. Kilku mężczyzn krzyczało, jakaś kobieta piszczała.

Walter wstał i powiedział mocnym, lecz spokojnym głosem:

– Wszyscy musimy spokojnie wyjść. Nie trzeba wdawać się w szarpaninę. Weźcie okrycia i kapelusze i chodźmy do domu.

Klienci zaczęli opuszczać restaurację, niektórzy próbowali zabierać płaszcze, inni po prostu wybiegali. Walter wraz z Lloydem prowadzili Maud i Ethel do drzwi. Obok wyjścia stała kasa. Lloyd zobaczył bojówkarza w brunatnym mundurze, który otworzył ją i zaczął napychać sobie kieszenie pieniędzmi.

Do tej pory Robert stał nieruchomo, patrząc z bezradną miną, jak klienci znikają za drzwiami, tego jednak było za wiele. Krzyknął i odepchnął bojówkarza od kasy.

Ten uderzył go i Robert upadł na podłogę. Bojówkarz zaczął go kopać, po chwili przyłączył się drugi.

Lloyd skoczył Robertowi na ratunek. Usłyszał, że matka krzyczy „nie!”, i odepchnął jednego bandytę na bok. Razem z Jorgiem podnieśli Roberta. W mgnieniu oka rzuciło się na nich kilka brunatnych koszul. Lloyd czuł ciosy i kopniaki, dostał w głowę jakimś ciężkim przedmiotem i krzyknął z bólu. Nie, tylko nie to, pomyślał.

Odwrócił się do napastników, zadając ciosy lewą i prawą ręką, starając się trafiać mocno, tak jak go nauczono. Powalił dwóch bandytów, lecz nagle ktoś chwycił go z tyłu i Lloyd się potknął.

Znalazł się na podłodze, dwóch bojówkarzy go przytrzymywało, a trzeci kopał.

Przewrócono go na brzuch, odciągnięto ręce do tyłu i poczuł na nadgarstkach zimny metal kajdanek. Pierwszy raz w życiu został skuty. Tego rodzaju lęku jeszcze nie znał. To już nie była zwykła bójka. Pobito go i skopano, lecz czekało go coś jeszcze gorszego.

– Wstawaj – rozkazał ktoś po niemiecku.

Pozbierał się z wysiłkiem, bolała go głowa. Zobaczył, że Robert i Jorg także zostali skuci. Z ust Roberta ciekła krew, Jorg miał zamknięte jedno oko. Pilnowało ich pół tuzina brunatnych koszul, pozostali pili ze szklanek i butelek pozostawionych na stołach albo stali przy wózkach, na których rozwożono deser, i opychali się ciastkami.

Najwidoczniej wszyscy goście wyszli. Lloyd z ulgą pomyślał, że matka zdołała się wydostać.

Drzwi restauracji otworzyły się i wszedł Walter.

– Komisarzu Macke – miał charakterystyczną dla polityka łatwość zapamiętywania nazwisk – co ma znaczyć ta haniebna napaść? – zapytał władczo.

Macke wskazał Roberta i Jorga.

– Ci dwaj to homoseksualiści. A ten wyrostek zaatakował pomocnika policjanta, który dokonywał aresztowania.

Walter wskazał otwartą kasę, z której wystawała szuflada, była pusta, zostało w niej zaledwie kilka monet.

– Czy funkcjonariusze policji kradną?

– Jakiś klient musiał wykorzystać zamęt, który powstał, gdy aresztowani stawiali opór.

Niektórzy bojówkarze zaśmiali się porozumiewawczo.

– Kiedyś był pan funkcjonariuszem wymiaru sprawiedliwości, prawda, Macke? – rzekł Walter. – Pewnie napawało to pana dumą. Kim jest pan teraz?

Macke poczuł się dotknięty.

– Pilnujemy porządku, żeby chronić ojczyznę.

– Dokąd zamierza pan zabrać aresztowanych? – dociekał Walter. – Będzie to zgodnie z prawem działający areszt czy jakaś na wpół tajna suterena?

– Trafią do koszar przy Friedrichstrasse – odparł gniewnie policjant.

Lloyd dostrzegł odrobinę satysfakcji na twarzy Waltera i uświadomił sobie, że ten dokonał sprytnej manipulacji. Zręcznie zagrał na resztce zawodowej dumy Mackego, by skłonić go do ujawnienia zamiarów. W ten sposób wybadał, dokąd zabiorą Lloyda oraz pozostałych.

Ale co się stanie w koszarach?

Lloyd nigdy nie był aresztowany, jednak mieszkając na londyńskim East Endzie, znał wiele osób mających zatargi z policją. Grał na ulicy w piłkę z chłopcami, których ojcowie często lądowali w areszcie. Wiedział, jaką opinię ma komenda policji w Aldgate przy Leman Street. Niewielu wyszło stamtąd bez obrażeń, mówiono, że wszystkie ściany są zachlapane krwią. Czy w koszarach przy Friedrichstrasse może być lepiej?

– Ten incydent ma charakter międzynarodowy, komisarzu – oznajmił Walter. Zwracał się do policjanta, wymieniając jego stopień, zapewne licząc na to, że ten będzie postępował tak, jak przystało na policjanta, a nie bandytę. – Aresztował pan trzech obywateli obcych państw, dwóch Austriaków oraz Anglika. – Uniósł rękę, jakby spodziewał się protestu komisarza. – Teraz za późno, by się wycofać. Obie ambasady właśnie są informowane i nie wątpię, że w ciągu godziny ich przedstawiciele zapukają do drzwi Ministerstwa Spraw Zagranicznych przy Wilhelmstrasse.

Lloyd nie wiedział, czy to prawda.

Macke uśmiechnął się nieprzyjemnie.

– Ministerstwo nie będzie się kwapiło, żeby bronić dwóch pedałów i młodego chuligana.

– Nasz minister spraw zagranicznych, von Neurath, nie należy do waszej partii – zauważył Walter. – Możliwe, że na pierwszym miejscu postawi interes ojczyzny.

– Przekona się pan, że zrobi, co mu się każe. Przeszkadza mi pan w wykonywaniu obowiązków.

– Ostrzegam pana! – powiedział odważnie Walter. – Proszę trzymać się przepisów, bo w przeciwnym razie będzie pan miał kłopoty.

– Niech mi pan zejdzie z oczu – warknął Macke.

Walter wyszedł z restauracji.

Trzech aresztowanych wyprowadzono na dwór i wepchnięto do ciężarówki. Kazano im położyć się na podłodze, brunatne koszule usiadły na ławkach, aby ich pilnować. Samochód ruszył. Lloyd przekonał się, że kajdanki sprawiają ból. Miał wrażenie, że za chwilę jego ramię zostanie zwichnięte.

Na szczęście jechali krótko. Wypchnięto ich z ciężarówki i wprowadzono do jakiegoś budynku. Było ciemno, Lloyd niewiele widział. Zapisano jego nazwisko w rejestrze i odebrano mu paszport. Robert stracił złotą szpilkę do krawata oraz dewizkę od zegarka. W końcu aresztantom zdjęto kajdanki i wepchnięto ich do słabo oświetlonego pomieszczenia z kratami w oknach. Przebywało tam już około czterdziestu innych więźniów.

Lloyd był cały obolały, wydawało mu się, że ma pęknięte żebro. Miał posiniaczoną twarz i dokuczał mu straszliwy ból głowy. Marzył o aspirynie, filiżance herbaty i poduszce. Podejrzewał, że upłyną godziny, zanim dostanie którąś z tych rzeczy.

Usiedli na posadzce w pobliżu drzwi. Lloyd trzymał się za głowę, a Robert i Jorg próbowali przewidzieć, kiedy nadejdzie pomoc. Walter z pewnością zadzwoni do adwokata, jednak dekret Reichstagu O ochronie narodu i państwa zawieszał normalne zasady postępowania, nie zabezpieczając aresztowanym należytych praw. Walter zapewne poinformuje również ambasady, a nacisk polityczny był teraz ich największą nadzieją. Lloyd przypuszczał, że matka zadzwoni do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Londynie. Jeśli jej się uda, brytyjskie władze na pewno wypowiedzą się na temat aresztowania młodego Brytyjczyka w wieku szkolnym. Wszystko to potrwa co najmniej godzinę, może nawet dwie lub trzy.

Minęły cztery godziny, potem pięć. Drzwi wciąż się nie otwierały.

W cywilizowanych krajach istnieją przepisy określające, jak długo wolno policji przetrzymywać kogoś w areszcie bez dopełnienia odpowiednich procedur, czyli postawienia zarzutu, zapewnienia ochrony prawnej i uzyskania decyzji sądu. Teraz Lloyd uświadomił sobie, że takie przepisy nie są tylko czczą formalnością. W tej sytuacji nie mógł wykluczyć, że spędzi w zamknięciu resztę życia.

Dowiedział się, że wszyscy aresztowani trafili za kratki ze względów politycznych: byli to komuniści, socjaldemokraci, aktywiści związkowi oraz jeden ksiądz.

Noc mijała powoli. Żaden z ich trójki nie spał, sen wydawał się Lloydowi nie do pomyślenia. Przez zakratowane okna do celi wpadało szare światło poranka, gdy drzwi wreszcie się otworzyły. Nie pojawili się w nich jednak adwokaci ani dyplomaci, tylko dwóch mężczyzn pchających wózek, na którym stał duży kocioł z pokrywką. Wydawano owsiankę. Lloyd nic nie zjadł, wypił tylko kawę z blaszanego kubka, która smakowała jak palony jęczmień.

Pomyślał, że nocą dyżur w ambasadzie brytyjskiej pełnią młodsi rangą dyplomaci, którzy niewiele mogą zdziałać. Rano, gdy tylko obudzi się ambasador, poczyni odpowiednie kroki.

Godzinę po śniadaniu drzwi znów zostały otwarte, lecz tym razem stanęli w nich bojówkarze brunatnych koszul. Wyprowadzili wszystkich aresztantów i kazali wsiąść na ciężarówkę. Czterdziestu lub pięćdziesięciu mężczyzn znalazło się na pokrytej brezentem przyczepie. Stali tak ciasno, że ledwo utrzymywali się na nogach. Lloyd zdołał stanąć blisko Roberta i Jorga.

Miał nadzieję, że wiozą ich do sądu, choć była niedziela. Przynajmniej będą tam prawnicy i odbędzie się jakieś postępowanie sądowe. Pomyślał, że jego niemiecki wystarczy, by mógł się bronić. Zaczął ćwiczyć w myślach swoje wystąpienie. Wraz z matką jadł kolację w restauracji, zobaczył, że ktoś okrada kasę, postanowił interweniować i rozpoczęła się bójka. Wyobrażał sobie przesłuchanie. Zapytają go, czy ten, którego zaatakował, nosił brunatną koszulę. „Nie zwróciłem uwagi na ubiór, widziałem tylko złodzieja”, odpowie. W sali sądowej rozlegnie się śmiech i prokurator wyjdzie na durnia.

Wywieziono ich za miasto.

Mogli wyglądać na zewnątrz przez szczeliny w brezencie. Lloyd ocenił, że pokonali około trzydziestu kilometrów.

– Jesteśmy w Oranienburgu – oznajmił Robert, wymieniając nazwę miasteczka na północ od Berlina.

Ciężarówka zatrzymała się przed drewnianą bramą opartą na dwóch słupach z cegły. Wartę trzymało dwóch uzbrojonych bojówkarzy w brunatnych koszulach.

Lloyd zaczął się bać. Gdzie jest sąd? To, co widział, przypominało obóz jeniecki. Jak można uwięzić kogoś bez sądu?

Po krótkim postoju ciężarówka wjechała przez bramę i zahamowała przed kilkoma zaniedbanymi budynkami.

Lloyda trawił coraz większy niepokój. Wczoraj mógł się przynajmniej pocieszać tym, że Walter zna miejsce jego pobytu, teraz być może nie zna go nikt. A jeśli policja stwierdzi po prostu, że nie ma go w areszcie i jego nazwisko nigdzie nie zostało odnotowane? Czy w takiej sytuacji może liczyć na jakikolwiek ratunek?

Więźniowie wysiedli z ciężarówki i wolnym krokiem ruszyli w stronę budynku przypominającego fabrykę. Powietrze wypełniała woń kojarząca się z pubem. Może w zabudowaniach dawniej mieścił się browar?

Znów spisano wszystkie nazwiska i Lloyd ucieszył się, że na papierze zostaje ślad jego wędrówki. Nie związano ich ani nie skuto kajdankami, lecz byli bez przerwy obserwowani przez bojówkarzy uzbrojonych w karabiny. Lloyd odniósł ponure wrażenie, że ci młodzieńcy tylko czekają na pretekst, by użyć broni.

Wszystkim aresztowanym wydano sienniki oraz cienkie koce, po czym zapędzono do walącego się budynku, w którym niegdyś mógł się mieścić magazyn. Rozpoczęło się czekanie.

Tego dnia po Lloyda nikt się nie zgłosił.

Wieczorem pojawił się wózek z kotłem, tym razem wydano gulasz z marchwi i brukwi. Każdy więzień dostał pełną miskę i kromkę chleba. Lloyd, który nie jadł od dwudziestu czterech godzin, był wygłodniały, pochłonął swoją porcję i poprosił o dokładkę.

Gdzieś na terenie obozu były trzy lub cztery psy, które ujadały przez całą noc.

Lloyd czuł się brudny. Już drugą noc spędzał w tym samym ubraniu, potrzebował kąpieli, golenia i czystej koszuli. Funkcję toalety pełniły dwie obrzydliwe beczki stojące w kącie.

Jednak nazajutrz jest poniedziałek, coś musi zacząć się dziać.

Około czwartej Lloyda zmorzył sen. O szóstej obudziło go nawoływanie strażnika w brunatnej koszuli.

– Schleicher! Jorg Schleicher! Który to Schleicher?!

Lloydowi zaświtało, że może ich wypuszczą.

Jorg wstał.

– Ja jestem Schleicher.

– Pójdziesz ze mną – rozkazał bojówkarz.

– Dlaczego? – spytał przerażony Robert. – Czego od niego chcecie? Dokąd go zabieracie?

– A ty kto, jego mamuśka? – warknął strażnik. – Leż i stul pysk. – Szturchnął Jorga lufą karabinu. – Ruszaj.

Patrząc na nich, Lloyd zadawał sobie pytanie, dlaczego nie przywalił bojówkarzowi pięścią i nie wyrwał mu karabinu? Mógł uciec. A gdyby mu się nie udało, co by mu zrobili? Wtrąciliby go do celi? Jednak w kluczowym momencie myśl o ucieczce nawet nie zaświtała mu w głowie. Czyżby już zaczął myśleć jak więzień?

Z utęsknieniem czekał na owsiankę.

Przed śniadaniem wyprowadzono ich na dwór.

Stali wokół niewielkiego ogrodzonego drucianą siatką placyku wielkości jednej czwartej kortu tenisowego. Musiano tam przechowywać coś niezbyt cennego, drewno albo opony. Lloyd drżał od porannego chłodu. Jego palto zostało w Bistro Robert.

Wtedy zobaczył, że nadchodzi Thomas Macke.

Policyjny detektyw był ubrany w czarny płaszcz włożony na brunatny mundur. Lloyd zauważył, że stąpa ciężko, jakby miał płaskostopie.

Za nim podążało dwóch bojówkarzy, trzymając za ręce nagiego mężczyznę, którego głowę zakrywał kubeł.

Lloyd obserwował to z przerażeniem. Ręce więźnia skrępowano za plecami, a kubeł był zawiązany sznurkiem pod brodą, żeby nie spadł.

Był drobnym, niestarym jeszcze mężczyzną i miał jasne owłosienie łonowe.

– Słodki Jezu, toż to Jorg – jęknął Robert.

Wokół placu zgromadzili się wszyscy wartownicy w brunatnych koszulach. Lloyd zmarszczył czoło. Co to ma być, jakaś okrutna zabawa?

Jorga podprowadzono do ogrodzenia placu i tam zostawiono, trząsł się. Dwaj strażnicy zniknęli na kilka minut. Gdy wrócili, każdy prowadził dwa owczarki alzackie.

Lloyd już wiedział, skąd to nocne ujadanie.

Psy były chude, w ich brązowym futrze widniały łyse plamy. Wyglądały na wygłodzone.

Strażnicy doprowadzili je do ogrodzonego placu.

Lloyd uświadomił sobie niejasno, że może się stać coś strasznego.

– Nie! – krzyknął Robert i rzucił się do ogrodzenia. – Nie, nie! – Usiłował otworzyć bramę, lecz trzech lub czterech strażników brutalnie go odciągnęło. Opierał się, ale byli to młodzi, silni bandyci, a Robert dobiegał pięćdziesiątki i nie miał szans. Rzucili go na ziemię.

– Podnieście go – rozkazał Macke. – Niech patrzy.

Brunatne koszule dźwignęły Roberta i przytrzymały twarzą do drucianego ogrodzenia.

Na plac wprowadzono psy. Były pobudzone, ujadały i rzucały się. Bojówkarze prowadzili je z wprawą i bez lęku, najwyraźniej mieli doświadczenie. Lloyd pomyślał, że musieli to robić niejeden raz.

Spuścili owczarki ze smyczy i oddalili się biegiem.

Psy rzuciły się na Jorga. Jeden chwycił go za łydkę, drugi za rękę, a trzeci za udo. Spod metalowego kubła dobiegały stłumione okrzyki bólu i strachu. Brunatne koszule śmiały się i biły brawo. Więźniowie patrzyli w niemym przerażeniu.

Jorg ochłonął z pierwszego szoku i zaczął się bronić. Ręce miał skrępowane i nic nie widział, ale mógł kopać na oślep. Jednak jego gołe stopy nie robiły wielkiego wrażenia na wygłodniałych owczarkach, które odskakiwały i znowu atakowały, szarpiąc jego ciało ostrymi zębami.

Rzucił się do ucieczki. Ścigany przez psy, pędził na oślep prosto przed siebie i wpadł na druciane ogrodzenie. Bojówkarze wybuchnęli gromkim śmiechem. Jorg pobiegł w innym kierunku, lecz rezultat był ten sam. Jeden z psów wyrwał kawał ciała z jego pośladka, a brunatne koszule zaryczały z radości.

Bojówkarz stojący obok Lloyda krzyknął:

– Ogonek! Capnij go za ogonek! – Lloyd domyślił się, że w niemieckim slangu „ogonek”, der Schwanz, oznacza członek. Bojówkarz śmiał się histerycznie.

Blade ciało Jorga spływało krwią. Przycisnął się twarzą do ogrodzenia, chroniąc genitalia i kopiąc w tył i na boki. Jednak z każdą chwilą tracił siły, kopnięcia były coraz słabsze. Ledwo trzymał się na nogach. Psy nabrały śmiałości, rozdzierały mięso i połykały krwawe kęsy. W końcu Jorg upadł na ziemię.

Psy zabrały się do uczty.

Przewodnicy weszli za ogrodzenie. Wyćwiczonymi ruchami wzięli psy na smycze, odciągnęli je od Jorga i wyprowadzili.

Spektakl dobiegł końca, brunatne koszule zaczęły się rozchodzić, gawędząc wesoło.

Robert wbiegł przez bramę i tym razem nikt go nie powstrzymał. Z jękiem schylił się nad Jorgiem.

Lloyd pomógł mu rozwiązać jego ręce i zdjąć kubeł. Jorg był nieprzytomny, ale oddychał.

– Wnieśmy go do budynku, ty weź za nogi – powiedział Lloyd.

Chwycił Jorga pod ręce, wnieśli do budynku, w którym spędzili noc, i położyli na sienniku. Pozostali więźniowie zgromadzili się obok, wystraszeni i przybici. Lloyd miał nadzieję, że któryś jest lekarzem, jednak nikt się nie zgłosił.

Robert zdjął marynarkę i kamizelkę, a potem koszulę, której użył do otarcia krwi.

– Potrzebna jest czysta woda.

Na podwórzu była pompa. Lloyd wyszedł, ale nie miał żadnego naczynia. Kubeł wciąż leżał na ziemi. Umył go i napełnił wodą.

Wszedłszy do środka, zobaczył, że siennik jest cały zakrwawiony.

Robert zamoczył koszulę w kuble i obmywał rany Jorga. Po chwili koszula była czerwona.

Jorg się poruszył.

Robert przemówił do niego cicho:

– Spokojnie, kochany. Już po wszystkim, jestem przy tobie.

Jorg jakby go nie słyszał.

Wszedł Macke, a za nim cztery lub pięć brunatnych koszul. Złapał Roberta za ramiona i odciągnął.

– Teraz już wiesz, co myślimy o homoseksualnych zboczeńcach!

Lloyd wskazał Jorga i powiedział:

– Zboczeńcem jest ten, kto coś takiego zrobił. – Po chwili dodał z wściekłością i pogardą: – Komisarz Macke.

Policjant skinął lekko głową na jednego z bojówkarzy. Ten odwrócił karabin i jakby mimochodem rąbnął Lloyda kolbą w głowę.

Lloyd upadł na ziemię, wijąc się z bólu.

– Niech mi pan pozwoli zająć się Jorgiem, proszę – błagał Robert.

– Może pozwolę – odparł Macke. – Ale najpierw podejdź tutaj.

Pomimo rozdzierającego bólu Lloyd otworzył oczy, żeby zobaczyć, co się dzieje.

Macke zaciągnął Roberta w drugi koniec pomieszczenia, w którym stał toporny drewniany stół. Wyjął z kieszeni jakiś dokument i wieczne pióro.

– Twoja restauracja jest teraz warta połowę tego, co zaproponowałem ci za pierwszym razem, czyli dziesięć tysięcy marek.

– Wszystko jedno – wydusił Robert, zanosząc się szlochem. – Pozwól mi być z Jorgiem.

– Podpisz tu – rozkazał Macke. – Potem wasza trójka może odejść.

Robert podpisał.

– Ten dżentelmen może być świadkiem. – Macke podał pióro bojówkarzowi i spojrzał na Lloyda. – A nasz uparty angielski gość drugim.

– Zrób, co ci każe – poprosił Robert.

Lloyd pozbierał się, potarł zbolałą głowę, wziął pióro i podpisał.

Macke triumfalnie schował umowę do kieszeni i wyszedł.

Robert i Lloyd wrócili do Jorga.

Ale Jorg nie żył.

VIII

Walter i Maud pojechali na Lehrte Station, dworzec położony tuż na północ od spalonego Reichstagu, żeby odprowadzić Ethel i Lloyda. Gmach dworca, zbudowany w stylu neorenesansowym, wyglądał jak francuski pałac. Przybyli wcześnie i czekając na pociąg, usiedli w dworcowej kawiarence.

Lloyd był zadowolony, że wyjeżdża. Przez sześć tygodni dużo zobaczył, nauczył się niemieckiego i dowiedział się sporo o polityce, teraz jednak chciał wrócić do domu, podzielić się z ludźmi swoimi doświadczeniami i ostrzec, że to samo może się powtórzyć w Anglii.

Mimo to w osobliwy sposób czuł się winny, że opuszcza Niemcy. Wracał do kraju, w którym rządzi prawo, prasa jest wolna, a przynależność do partii socjaldemokratycznej nie stanowi przestępstwa. Zostawiał von Ulrichów w państwie okrutnej dyktatury, w którym niewinnego człowieka wolno rzucić na pożarcie psom i nikt za tę zbrodnię nie stanie przed obliczem sprawiedliwości. Von Ulrichowie byli zdruzgotani, Walter jeszcze bardziej niż Maud. Wyglądali jak ludzie, którzy dostali tragiczną wiadomość albo których dotknęła śmierć kogoś bliskiego. Nie potrafili myśleć o niczym poza katastrofą, która na nich spadła.

Lloyd został wylewnie przeproszony przez przedstawiciela niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz dostał notę z wyjaśnieniem przepełnionym kłamliwą skruchą. Autorzy sugerowali, że przez własną lekkomyślność wmieszał się w burdę i trafił do aresztu z powodu pomyłki administracyjnej, za którą władze szczerze przepraszają.

– Odebrałem telegram od Roberta – powiedział Walter. – Dotarł bezpiecznie do Londynu.

Jako obywatel austriacki Robert bez większych problemów zdołał wydostać się z Niemiec. Trudniejsze okazało się odzyskanie pieniędzy. Walter zażądał, by Macke wpłacił je do banku w Szwajcarii. Początkowo komisarz twierdził, że to niemożliwe, lecz Walter go przycisnął, grożąc, iż zakwestionuje sprzedaż przed sądem. Oświadczył, że Lloyd jest gotów zeznać, iż dokument został podpisany pod przymusem. W końcu Macke pociągnął za odpowiednie sznurki.

– Cieszę się, że Robertowi udało się wyjechać – odezwał się Lloyd. Z jeszcze większą radością myślał o powrocie do Londynu. Wciąż bolała go głowa i czuł ból żeber, ilekroć zmieniał pozycję na łóżku.

– Może wy także przyjechalibyście do Londynu? – zaproponowała Ethel Maud. – Oboje, to znaczy z całą rodziną.

Walter popatrzył na żonę.

– Być może powinniśmy – rzekł, ale widać było po nim, że myśli inaczej.

– Zrobiliście, co w waszej mocy – przekonywała Ethel. – Walczyliście dzielnie, ale tamci są górą.

– Walka jeszcze się nie skończyła – odparła Maud.

– Grozi wam niebezpieczeństwo.

– Cały kraj jest w niebezpieczeństwie.

– Jeśli zamieszkacie w Londynie, Fitz może zmięknie i wam pomoże.

Hrabia Fitzherbert był jednym z najzamożniejszych ludzi w Wielkiej Brytanii, jego bogactwo stanowiły kopalnie w południowej Walii.

– Fitz mi nie pomoże, on nigdy nie ustępuje. Wiesz o tym równie dobrze jak ja.

– Masz rację – przyznała Ethel. Lloyd zastanawiał się, skąd matka ma taką pewność, ale nie zdołał zadać tego pytania. – Z twoim doświadczeniem bez trudu znalazłabyś pracę w londyńskiej gazecie – ciągnęła Ethel.

– A co ja bym robił w Londynie? – spytał Walter.

– Nie wiem. A co będziesz robił tutaj? Bycie członkiem ubezwłasnowolnionego parlamentu nie ma większego sensu.

Ethel była brutalnie szczera. Lloyd wiedział jednak, że w charakterystyczny dla siebie sposób wyraziła to, co musiało zostać powiedziane.

Współczuł von Ulrichom, lecz czuł, że powinni zostać w kraju.

– Będzie ciężko – powiedział – ale jeśli porządni ludzi uciekną przed faszyzmem, rozprzestrzeni się jeszcze szybciej.

– I tak się rozprzestrzenia – zauważyła jego matka.

Maud zaskoczyła ich swoim zdecydowaniem.

– Nie wyjeżdżam. Kategorycznie odmawiam wyjazdu z Niemiec.

Wszyscy na nią popatrzyli.

– Jestem Niemką, mieszkam tu od czternastu lat i to jest teraz moja ojczyzna – dodała.

– Urodziłaś się w Anglii – przypomniała jej Ethel.

– Kraj tworzą ludzie, którzy w nim mieszkają. Nie kocham Anglii. Rodzice zmarli dawno temu, brat się mnie wyrzekł. Kocham Niemcy. Dla mnie Niemcy to mój wspaniały mąż Walter, syn Erik, któremu ktoś zamącił w głowie, córka Carla, tak uzdolniona, że aż budzi to lęk, nasza służąca Ada i jej niepełnosprawny synek, moja przyjaciółka Monika i jej rodzina, koledzy dziennikarze… Zostanę tutaj, aby walczyć z nazistami.

– Zrobiłaś już więcej, niż nakazywał obowiązek – powiedziała łagodnie Ethel.

– Mój mąż poświęcił życie, aby uczynić ten kraj wolnym i bogatym – argumentowała Maud z uczuciem. – Nie pozwolę, by z mojej przyczyny porzucił dzieło swego życia. Jeśli to straci, straci duszę.

Ethel nie dawała za wygraną i naciskała dalej w sposób, na jaki może sobie pozwolić tylko stara przyjaciółka.

– Jednak musisz odczuwać pokusę, by zabrać dzieci tam, gdzie będą bezpieczne.

– Pokusa, mówisz? To znaczy dręczące, rozpaczliwe pragnienie! – Maud zaczęła płakać. – Carli śnią się koszmary z brunatnymi koszulami, a Erik przy każdej okazji wkłada ten mundur w kolorze gówna. – Jej gwałtowność przeraziła Lloyda. Nigdy nie słyszał, by dystyngowana dama użyła słowa „gówno”. – Pewnie, że chcę ich stąd zabrać. – Było widać, w jak wielkiej rozterce jest Maud. Tarła jedną ręką o drugą, odwracała głowę i mówiła drżącym głosem. – Ale to byłoby niewłaściwe wobec nich i nas. Nie poddam się! Lepiej cierpieć zło, niż stać z boku i nic nie robić.

Ethel dotknęła jej ręki.

– Przepraszam, że zapytałam, może to było głupie. Mogłam się domyślić, że nie uciekniesz.

– Aja się cieszę, że zapytałaś – rzekł Walter. Ujął w dłonie szczupłe ręce Maud. – To pytanie wisiało między Maud i mną niewypowiedziane. Nadszedł czas, abyśmy się z nim zmierzyli.

Złączone dłonie pozostały na stole. Lloyd rzadko myślał o życiu emocjonalnym ludzi z pokolenia matki, będących w związkach małżeńskich. Byli w średnim wieku i to jego zdaniem załatwiało sprawę. Teraz jednak widział, że między Walterem i Maud istnieje silna więź znacząca o wiele więcej aniżeli nawyki dojrzałego małżeństwa. Tych dwoje nie miało złudzeń, wiedzieli, że zostając w kraju, kładą na szali życie swoje i swoich dzieci. Łączyło ich jednak wspólne przekonanie mogące rzucić wyzwanie śmierci.

Lloyd nie wiedział, czy kiedykolwiek zazna takiej miłości.

Ethel spojrzała na zegarek.

– O rety! – wykrzyknęła. – Spóźnimy się na pociąg!

Lloyd wziął walizki i ruszyli peronem. Rozległ się gwizdek. Wsiedli w ostatniej chwili i oboje wychylili się przez okno, gdy pociąg odjeżdżał ze stacji.

Walter i Maud stali na peronie i machali na pożegnanie. Ich sylwetki robiły się coraz mniejsze, by w końcu zniknąć.

ROZDZIAŁ 2

Rok 1935

I

– O dziewczynach z Buffalo musisz wiedzieć dwie rzeczy – oznajmiła Daisy Peshkov. – Piją jak smoki i wszystkie bez wyjątku są snobkami.

Eva Rothmann parsknęła śmiechem.

– Nie wierzę ci. – Jej niemiecki akcent prawie zniknął.

– Ale to prawda – przekonywała Daisy. Znajdowały się w jej różowobiałym pokoju i przymierzały ubrania przed wielkim trzyczęściowym lustrem. – Dobrze by ci było w granatowym i białym. Jak myślisz? – Przyłożyła bluzkę poniżej podbródka Evy i popatrzyła. W kontrastujących kolorach było jej do twarzy.

Daisy szukała w swojej garderobie rzeczy, które Eva mogłaby włożyć na piknik na plaży. Eva nie była ładna, w koronkach i żabotach zdobiących wiele ubrań Daisy prezentowała się źle. Do jej grubych rysów lepiej pasowały paski.

Miała ciemne włosy i ciemnobrązowe oczy.

– Możesz nosić jasne kolory – orzekła Daisy.

*

Własnych rzeczy Eva miała niewiele. Jej ojciec, żydowski lekarz w Berlinie, przez całe życie oszczędzał, aby wysłać córkę do Ameryki. Przyjechała rok temu i nie miała nic. Organizacja dobroczynna opłaciła jej naukę w szkole z internatem, do której chodziła Daisy. Były rówieśniczkami, skończyły dziewiętnaście lat. Eva nie miała gdzie się podziać w czasie letnich wakacji, więc Daisy pod wpływem impulsu zaprosiła ją do siebie.

Matka Daisy, Olga, początkowo oponowała.

– Cały rok spędzasz w szkole, a ja nie mogę się doczekać lata, kiedy przyjeżdżasz do domu.

– Ona jest naprawdę fajna, mamo – przekonywała Daisy. – Miła, wyluzowana i lojalna.

– Pewnie ci jej żal, bo musiała uciekać przed nazistami.

– Nie obchodzą mnie naziści, po prostu ją lubię.

– To dobrze, ale czy musi z nami mieszkać?

– Mamo, ona nie ma dokąd pojechać!

W końcu Olga jak zwykle ustąpiła córce.

*

– Są snobkami? – zdziwiła się Eva. – Ciebie nikt nie potraktuje z góry!

– Ależ tak.

– Jesteś taka ładna i pełna życia.

Daisy nie chciało się zaprzeczać.

– Nie znoszą mnie za to.

– I jesteś bogata.

To prawda: ojciec Daisy był bogaty, a matka odziedziczyła fortunę. Daisy dostanie pieniądze, gdy skończy dwadzieścia jeden lat.

– To nic nie znaczy. W tym mieście liczy się to, że ktoś ma pieniądze od dawna, a jeżeli pracujesz, jesteś nikim. Śmietanka to ci, którzy żyją z milionów odziedziczonych po pradziadach. – Daisy mówiła tonem wesołej drwiny, pod którą skrywała niechęć.

– Poza tym twój ojciec jest sławny! – zauważyła Eva.

– Uważają go za gangstera.

Dziadek Daisy, Josef Vyalov, był właścicielem barów i hoteli. Jej ojciec, Lev Peshkov, za zyski z tej działalności wykupywał kulejące teatry wodewilowe i urządzał w nich kina. Teraz należało do niego także hollywoodzkie studio filmowe.

– Jak ludzie mogą tak mówić? – oburzyła się Eva.

– Myślą, że trudnił się przemytem, i prawdopodobnie mają rację. Bo nie wyobrażam sobie, w jaki inny sposób można było zarabiać na barach w czasie prohibicji. Dlatego mamie nigdy nie zaproponują członkostwa w Stowarzyszeniu Dam Buffalo.

Zerknęły na Olgę, która siedziała na łóżku Daisy i czytała „Buffalo Sentinela”. Na zdjęciach z młodości Olga wyglądała jak zwiewna piękność, a teraz była tęga i brzydka. Przestała o siebie dbać, lecz mimo to z zapałem chodziła z Daisy na zakupy i szastała pieniędzmi bez opamiętania, żeby córka wyglądała jak marzenie.

Olga podniosła głowę znad gazety.

– Nie wiem, czy tym ludziom przeszkadza, że twój ojciec był przemytnikiem, moja droga. Ale jest rosyjskim emigrantem i kiedy już wybierze się na mszę, to do rosyjskiej cerkwi prawosławnej przy Ideal Street. W ich oczach to niewiele lepsze, niż gdyby był katolikiem.

– To niesprawiedliwe – oburzyła się Eva.

– Powinnam cię uprzedzić, że Żydów też za bardzo nie lubią – odezwała się Daisy. Eva była w połowie Żydówką. – Wybacz, że nie owijam w bawełnę.

– Nie przeszkadza mi to. W porównaniu z Niemcami tu jest jak w ziemi obiecanej.

– Ale nie powinnaś czuć się zbyt pewnie – ostrzegła Olga. – W tej gazecie piszą, że wielu amerykańskich przemysłowców nienawidzi prezydenta Roosevelta, za to podziwia Adolfa Hitlera. Wiem, że to prawda, bo ojciec Daisy jest jednym z nich.

– Polityka to nudy – prychnęła Daisy. – Czy w „Sentinelu” nie ma niczego ciekawego?

– Owszem, jest. Muffie Dixon ma być przedstawiona na brytyjskim dworze królewskim.

– Tej to się poszczęściło – zauważyła gorzko Daisy, która nie zdołała ukryć zazdrości.

– Panna Muriel Dixon, córka Charlesa „Chucka” Dixona poległego w czasie wojny we Francji, w przyszły wtorek zostanie przedstawiona w pałacu Buckingham przez żonę ambasadora Stanów Zjednoczonych, panią Robertową W. Bingham.

Daisy już dość się nasłuchała o Muffie Dixon.

– Byłam w Paryżu, ale w Londynie jeszcze nie – powiedziała do Evy. – A ty?

– Ani tam, ani tam. Pierwszy raz opuściłam Niemcy, wypływając statkiem do Ameryki.

– O rety! – wykrzyknęła nagle Olga.

– Co się stało? – spytała Daisy.

Matka zgniotła gazetę.

– Twój ojciec zabrał do Białego Domu Gladys Angelus.

– Och! – Daisy poczuła się tak, jakby ją spoliczkowano. – A obiecał, że zabierze mnie!

Prezydent Roosevelt zaprosił na przyjęcie stu biznesmenów, chcąc zdobyć ich poparcie dla polityki Nowego Ładu^1. Lev Peshkov uważał Franklina D. Roosevelta nieomal za komunistę, lecz zaproszenie do Białego Domu mu pochlebiło. Jednak Olga odmówiła, gdy poprosił, by mu towarzyszyła. „Nie zamierzam udawać przed prezydentem, że jesteśmy normalnym małżeństwem”.

Lev oficjalnie mieszkał tutaj, w stylowym przedwojennym domu na prerii zbudowanym przez dziadka Vyalova, ale większość nocy spędzał w modnym mieszkaniu w śródmieściu, w którym od wielu lat żyła jego kochanka Marga. Na domiar złego wszyscy uważali, że romansuje z największą gwiazdą swojego studia, Gladys Angelus. Daisy rozumiała, dlaczego matka czuje się wzgardzona. Ona czuła się podobnie, gdy Lev wyjeżdżał z domu i spędzał wieczory z inną rodziną.

Ucieszyła się, gdy poprosił, by zamiast matki towarzyszyła mu podczas przyjęcia w Białym Domu. Wszystkim się tym pochwaliła. Żaden z jej znajomych nie spotkał prezydenta, wyjątek stanowili tylko młodzi Dewarowie, których ojciec był senatorem.

Lev nie podał jej dokładnej daty, ale przypuszczała, że zawiadomi ją w ostatniej chwili; to było w jego stylu. Jednak zmienił zdanie albo zapomniał. Tak czy inaczej, znów odrzucił córkę.

– Przykro mi, skarbie, ale dla twojego ojca obietnice nigdy nie znaczyły zbyt dużo – rzekła matka.

Eva patrzyła ze współczuciem. Jej litość ubodła Daisy. Ojciec Evy był tysiące mil stąd, być może już nigdy go nie zobaczy, tymczasem biedaczka współczuje przyjaciółce, jakby jej los był gorszy.

To natchnęło Daisy do buntu. Nie pozwoli, by zła wiadomość zepsuła jej dzień.

– Będę jedyną dziewczyną w Buffalo wystawioną z powodu Gladys Angelus – stwierdziła. – W co powinnam się ubrać?

W Paryżu noszono tego roku bardzo krótkie spódnice, lecz konserwatywne Buffalo traktowało modę z dystansem. Daisy miała jasnoniebieską spódniczkę do tenisa sięgającą do kolan, w odcieniu takim samym jak jej oczy. Może dziś jest na nią odpowiedni dzień? Zdjęła sukienkę i włożyła spódnicę.

– No i co? – spytała.

– Och, jest piękna, ale… – zaczęła Eva.

– Oczy wyjdą im na wierzch – orzekła Olga, która uwielbiała, kiedy córka się stroiła. Może przypominało jej to młode lata.

– Daisy, jeśli one są snobkami, dlaczego chcesz iść na to przyjęcie? – dziwiła się Eva.

– Będzie tam Charlie Farquharson, a ja się zastanawiam, czy za niego wyjść.

– Mówisz poważnie?

– To doskonała partia – wtrąciła Olga.

– Jaki on jest? – dopytywała się Eva.

– Uroczy – odparła Daisy. – Trudno go uznać za najprzystojniejszego chłopca w Buffalo, ale jest grzeczny, dobroduszny i raczej nieśmiały.

– Wygląda na to, że bardzo się różnicie.

– Różnice się przyciągają.

– Farquharsonowie to jeden z najstarszych rodów w Buffalo – oznajmiła Olga.

Eva uniosła ciemne brwi.

– Są snobami?

– I to jakimi – potwierdziła Daisy. – Ale ojciec Charliego stracił wszystkie pieniądze w czasie krachu na Wall Street i umarł. Niektórzy mówią, że się zabił. Dlatego rodzina chce odbudować dawną fortunę.

Eva była zaszokowana.

– Masz nadzieję, że ożeni się z tobą dla majątku?

– Nie, ożeni się ze mną, bo go omotam. Ale jego matka zaakceptuje mnie dla pieniędzy.

– Mówisz, że go omotasz, ale czy on o tym wie?

– Jeszcze nie. Ale wydaje mi się, że mogę zacząć dzisiaj. Tak, to odpowiednia spódnica.

Daisy ubrała się na niebiesko, a Eva na granatowo-biało. Kiedy się przygotowały, było już późno.

Matka Daisy nie chciała zatrudniać szofera.

– Wyszłam za szofera ojca i zrujnowałam sobie życie – mawiała. Bała się, że Daisy postąpi podobnie i dlatego zagięła parol na Charliego Farquharsona. Kiedy chciała pojechać dokądś swoim trzeszczącym stutzem rocznik 1925, kazała ogrodnikowi Henry’emu zdejmować kalosze i wkładać czarny garnitur. Daisy miała jednak własny wóz, czerwonego chevroleta sport coupe.

Lubiła prowadzić, czuć moc silnika i prędkość. Ruszyły na południe i wyjechały z miasta. Daisy trochę żałowała, że do plaży jest tylko pięć czy sześć mil.

W czasie jazdy wyobrażała sobie siebie w roli żony Charliego. Dzięki jej fortunie i jego pozycji towarzyskiej zostaną jedną z pierwszych par w Buffalo. Zastawa na ich przyjęciach będzie tak elegancka, że na jej widok goście będą wzdychali z zachwytu.

Ich jacht będzie największy na przystani, będą na nim wydawali rauty dla bogatych par lubiących się bawić. Wszyscy będą marzyli o zaproszeniu od pani Charlesowej Farquharson. Żadna impreza charytatywna nie odniesie sukcesu, jeśli u szczytu stołu nie zasiądą ona i jej mąż. Widziała tę scenę jak w filmie: ubrana w suknię z Paryża sunie wśród tłumu mężczyzn i kobiet patrzących na nią oczyma pełnymi podziwu, ona łaskawie rozdziela komplementy, a oni uśmiechają się z wdzięcznością.

Wciąż marzyła, gdy dojechały do celu.

Buffalo leży w północnej części stanu Nowy Jork, w pobliżu granicy z Kanadą. Plaża Woodlawn to długa na milę łacha piasku nad jeziorem Erie. Daisy zaparkowała samochód i ruszyły piechotą przez wydmy.

Na miejscu było już około pięćdziesięciu lub sześćdziesięciu osób, elita młodzieży z Buffalo, grupa uprzywilejowanych nastolatków, którzy przez całe lato za dnia żeglowali i uprawiali narciarstwo wodne, a wieczorami chodzili na potańcówki. Daisy przywitała się z tymi, których znała – czyli praktycznie ze wszystkimi – i przedstawiła Evę. Dostały szklanki z ponczem. Daisy ostrożnie spróbowała trunku, bo niektórzy chłopcy lubili dla zabawy wzmocnić go paroma butelkami ginu.

Przyjęcie wydano na cześć Dot Renshaw, pyskatej dziewczyny, z którą nikt nie chciał się ożenić. Renshawowie byli starym rodem, tak jak Farquharsonowie, lecz ich fortuna przetrwała krach gospodarczy. Daisy nie omieszkała podejść do gospodarza, ojca Dot, i podziękować mu za zaproszenie.

– Proszę wybaczyć, że się spóźniłam – powiedziała. – Straciłam rachubę czasu!

Philip Renshaw zlustrował ją od góry do dołu.

– Masz bardzo krótką spódnicę – zauważył głosem, w którym dezaprobata walczyła z pożądliwością.

– Bardzo mi miło, że się panu podoba – odparła Daisy, jakby usłyszała komplement.

– Tak czy owak, dobrze, że w końcu się zjawiłaś – ciągnął gospodarz. – Przyjeżdża fotograf z „Sentinela” i przyda się parę ładnych dziewcząt na zdjęciu.

– A więc dlatego mnie zaprosił – mruknęła Daisy do Evy. – Jak miło z jego strony, że dał mi to do zrozumienia. Pojawiła się Dot. Miała szczupłą twarz i szpiczasty nos. Daisy uważała, że takim nosem można kogoś dziobnąć.

– Podobno miałaś jechać z ojcem na spotkanie z prezydentem – zagadnęła Dot.

Daisy struchlała. Niepotrzebnie chwaliła się przed wszystkimi tym zaproszeniem.

– Rozumiem, że zabrał swoją… hm… panią – ciągnęła Dot. – To dość nietypowe jak na wizytę w Białym Domu.

– Prezydent zapewne lubi czasem spotkać się z gwiazdą filmową – odparła Daisy. – Jemu też należy się odrobina blasku, nie sądzisz?

– Nie wyobrażam sobie, żeby Eleonorze Roosevelt się to spodobało. „Sentinel” podaje, że wszyscy inni mężczyźni przybyli z żonami.

– Jakże roztropnie z ich strony. – Daisy odwróciła się, szukając okazji do uwolnienia się od towarzystwa Dot.

Wypatrzyła Charliego Farquharsona, który właśnie ustawiał siatkę do tenisa plażowego. Był zbyt dobroduszny, by naigrawać się z niej z powodu Gladys Angelus.

– Jak się masz, Charlie? – rzuciła wesoło.

– Chyba dobrze. – Charlie się wyprostował. Był to wysoki dwudziestopięcioletni mężczyzna z niewielką nadwagą, który lekko się garbił, jakby nie chciał przytłaczać innych swoim wzrostem.

Daisy przedstawiła mu Evę. Charlie był uroczo niezdarny w towarzystwie dziewcząt, jednak zapytał Evę o wieści od rodziny, która została w Berlinie, chciał także wiedzieć, jak jej się podoba w Ameryce.

Eva spytała go, czy dobrze się bawi na pikniku.

– Nie za bardzo – odparł szczerze. – Wolałbym być w domu z psami.

Daisy pomyślała, że idzie mu z nimi lepiej niż z dziewczętami.

Zaciekawiła ją jednak wzmianka o psach.

– Jakie masz psy?

– Jack russell terriery.

Daisy zanotowała sobie nazwę w pamięci.

Podeszła do nich około pięćdziesięcioletnia pani o ostrych rysach.

– Wielkie nieba, Charlie, jeszcze nie postawiłeś tej siatki?

– Już prawie kończę, mamo.

Nora Farquharson miała na nadgarstku złotą bransoletkę tenisową, brylantowe kolczyki i naszyjnik od Tiffany’ego, choć piknik na plaży nie wymagał aż takiej ilości biżuterii. Daisy zauważyła, że ubóstwo Farquharsonów należy uznać za względne. Podobno stracili wszystko, lecz pani Farquharson wciąż miała pokojówkę, szofera oraz parę koni do jazdy po parku.

– Dzień dobry, pani Farquharson – przywitała się Daisy. – Oto moja przyjaciółka Eva Rothmann z Berlina.

– Witam – odrzekła Nora Farquharson, nie wyciągając ręki. Nie uważała za stosowne okazywać życzliwości rosyjskim nuworyszom, a tym bardziej ich żydowskim gościom.

Nagle wpadła jej do głowy jakaś myśl.

– Ach, Daisy, może rozejrzałabyś się, kto zechce zagrać w tenisa.

Daisy rozumiała, że została potraktowana jak ktoś w rodzaju służącej, ale postanowiła spełnić życzenie.

– Naturalnie. Proponuję pary mieszane.

– Dobry pomysł. – Pani Farquharson uśmiechnęła się uroczo i wyjęła z torebki mały beżowy notes. – Jestem przygotowana.

Daisy wiedziała, kto gra w tenisa lepiej, a kto gorzej. Należała do klubu tenisowego, który nie był tak ekskluzywny, jak klub jachtowy. Evę połączyła z Chuckiem Dewarem, czternastoletnim synem senatora Dewara, a Joanne Rouzrokh ze starszym z rodzeństwa Dewarów, Woodym, który miał zaledwie piętnaście lat, ale był wysoki, podobnie jak jego tyczkowaty ojciec. Rzecz jasna, na partnerkę Charliego wyznaczyła siebie.

Odrobinę się zlękła, napotkawszy znajomą twarz; rozpoznała swojego przyrodniego brata Grega, syna Margi. Nieczęsto się spotykali, nie widziała go od roku. Wydawało się, że przez ten czas chłopiec wyrósł na mężczyznę. Był wyższy o sześć cali i mimo że miał dopiero piętnaście lat, na jego brodzie pokazał się ciemny cień zarostu. W dzieciństwie miał niesforną czuprynę i to się nie zmieniło. Drogie ubranie nosił niedbale: rękawy bluzy miał podwinięte, prążkowany krawat był luźno związany pod szyją, a lniane spodnie mokre od morskiej wody i zapiaszczone na mankietach.

Zawsze czuła się zakłopotana, spotykając Grega, który stanowił żywe przypomnienie tego, że ojciec porzucił ją i matkę dla Margi i jej syna. Daisy wiedziała, że wielu żonatych mężczyzn miewa romanse, jednak skutki niewierności jej ojca wszyscy mogli oglądać na przyjęciach. Powinien był znaleźć dla Margi i Grega mieszkanie w Nowym Jorku, gdzie nikt nikogo nie zna, albo w Kalifornii, gdzie cudzołóstwa nie uważano za coś zdrożnego. Tu, w Buffalo, było nieustającym skandalem i ludzie patrzyli na Daisy z góry po części z powodu Grega.

Grzecznie zapytał, jak się czuje.

– Jestem wściekła jak cholera, jeśli chcesz wiedzieć. Ojciec znów puścił mnie kantem.

– Co takiego zrobił? – spytał ostrożnie Greg.

– Zaprosił mnie do Białego Domu, a później zabrał tę zdzirę Gladys Angelus. I teraz wszyscy się ze mnie śmieją.

– Pewnie chodziło o publicity dla jej nowego filmu Namiętność.

– Zawsze bierzesz jego stronę, bo woli ciebie, nie mnie.

Greg się rozzłościł.

– Może dlatego, że go podziwiam, zamiast stale na niego zrzędzić.

– Ależ ja… – Daisy chciała sprostować, że nie zrzędzi na ojca, lecz nagle uświadomiła sobie, że to prawda. – Może i narzekam, ale powinien dotrzymywać słowa, prawda?

– On ma tak dużo na głowie.

– Może nie powinien mieć dwóch kochanek i do tego żony.

Greg wzruszył ramionami.

– Ma pełne ręce roboty.

Oboje wychwycili niezamierzoną grę słów i parsknęli śmiechem.

– Pewnie to nie twoja wina – przyznała Daisy. – Nie prosiłeś się na ten świat.

– A ja chyba powinienem ci wybaczyć, że na trzy wieczory w tygodniu odbierałaś mi ojca. Wychodził, mimo że płakałem i błagałem, żeby został.

Daisy nigdy nie patrzyła na to w taki sposób. Jej zdaniem Greg był uzurpatorem, bękartem, który odbiera jej tatę. Teraz jednak uświadomiła sobie, że czuł się tak samo zraniony jak ona.

Przyjrzała mu się i doszła do wniosku, że niektórym dziewczętom może się spodobać. Jednak dla Evy jest za młody.

I pewnie okaże się równie samolubny i niewierny jak ojciec.

– A ty grasz w tenisa? – spytała.

Pokręcił głową.

– Takich jak ja nie dopuszczają do klubu tenisowego. – Zmusił się do beztroskiego uśmiechu i Daisy przyszło na myśl, że podobnie jak ona czuje się odrzucony przez społeczność Buffalo. – Moim sportem jest hokej na lodzie.

– Szkoda. – Daisy westchnęła.

Zebrawszy wystarczająco dużo nazwisk, wróciła do Charliego, który zdołał w końcu zawiesić siatkę. Kazała Evie zebrać pierwszą czwórkę.

– Pomóż mi ułożyć drabinkę turniejową – poprosiła Charliego.

Uklękli obok siebie i narysowali na piasku diagram zawierający rundę eliminacyjną, półfinały oraz finał. Kiedy wpisywali nazwiska, Charlie zapytał:

– Lubisz kino?

Daisy nie wiedziała, czy to wstęp do zaproszenia na randkę.

– Pewnie – odparła.

– Widziałaś może Namiętność?

– Nie, Charlie, nie widziałam tego filmu – prychnęła zirytowana. – Główną rolę gra w nim kochanka mojego ojca.

Charlie był wstrząśnięty.

– W gazetach można przeczytać, że oni się tylko przyjaźnią.

– A jak sądzisz, dlaczego panna Angelus, która dopiero skończyła dwadzieścia lat, tak bardzo przyjaźni się z moim czterdziestoletnim ojcem? – zapytała cierpko Daisy. – Myślisz, że skusiły ją jego rzednące włosy albo brzuszek? A może zapałała uczuciem do pięćdziesięciu milionów dolarów?

– Rozumiem – mruknął skonsternowany Charlie. – Przepraszam.

– Niepotrzebnie, trochę zrzędzę. Nie jesteś taki jak wszyscy. Myśląc o ludziach, nie zakładasz z góry najgorszego.

– Chyba jestem trochę tępy.

– Nie, po prostu masz dobre serce.

Charlie wyglądał na zawstydzonego, ale jednocześnie zadowolonego.

– No dalej, uporajmy się z tym – ponagliła go Daisy. – Trzeba tak wykombinować, żeby najlepsi gracze dotarli do finału.

Pojawiła się Nora Farquharson, popatrzyła na klęczących ramię w ramię Charliego i Daisy, a potem na diagram.

– Nieźle, mamo, prawda? – zapytał Charlie. Było jasne, że łaknie jej aprobaty.

– Bardzo dobrze. – Kobieta zmierzyła Daisy taksującym spojrzeniem niczym suka, która widzi obcego zbliżającego się do szczeniąt.

– Większość to dzieło Charliego – zaznaczyła Daisy.

– Nie sądzę – odparła bez ogródek pani Farquharson, po czym zerknęła na syna, a następnie znów na Daisy. – Bystra z ciebie dziewczyna. – Zamierzała coś dodać, lecz się zawahała.

– Tak? – spytała Daisy.

– Nic. – Kobieta się odwróciła.

Daisy wstała.

– Wiem, co jej chodzi po głowie – szepnęła do Evy.

– Co takiego?

– Bystra z ciebie dziewczyna, prawie w sam raz dla mojego syna… gdybyś tylko pochodziła z lepszej rodziny.

Eva spojrzała na nią z niedowierzaniem.

– Nie możesz tego wiedzieć.

– Jasne, że mogę. I wyjdę za niego choćby po to, żeby pokazać matce, że się myli.

– Och, Daisy, dlaczego tak bardzo zależy ci na tym, co myślą inni?

– Popatrzmy, jak zawodnicy grają w tenisa.

Daisy usiadła obok Charliego. Może i nie jest przystojny, ale będzie ubóstwiał żonę i zrobi dla niej wszystko. Teściowa to przeszkoda, lecz Daisy była pewna, że da sobie z nią radę.

Wysoka Joanne Rouzrokh serwowała; miała na sobie białą sukienkę ładnie podkreślającą długie nogi. Jej partner deblowy, Woody Dewar, który przewyższał ją wzrostem, podał jej piłeczkę. W jego spojrzeniu Daisy wyczytała, że uważa Joanne za atrakcyjną, może nawet jest w niej zakochany. Jednak on ma piętnaście lat, a ona osiemnaście, więc taki związek nie może mieć przyszłości.

Odwróciła się do Charliego.

– Może mimo wszystko powinnam obejrzeć Namiętność.

Charlie nie wychwycił aluzji.

– Może powinnaś – odparł obojętnie. Właściwa chwila minęła.

Daisy spojrzała na Evę.

– Ciekawe, gdzie można kupić jack russell terriera?