Wydanie elektroniczne

O książce

Prawie 600 lat temu, zimą 1417 roku, pewien niski mężczyzna pod czterdziestkę – włoski humanista, pisarz, sekretarz apostolski i łowca ksiąg Poggio Bracciolini – zdjął z bibliotecznej półki bardzo stary rękopis, zobaczył podekscytowany, co odkrył, i polecił to skopiować. Dziełem tym był ostatni istniejący tekst przepięknego poematu O rzeczywistości autorstwa rzymskiego filozofa Lukrecjusza. Ponowne wprowadzenie do obiegu antycznej książki zawierającej rewolucyjne (jak na owe czasy) koncepcje dotyczące stworzenia wszechświata – bez pomocy bogów, z atomów poruszających się bezładnie w przestrzeni w niekończącym się procesie tworzenia i destrukcji – dało początek nowej epoce w dziejach kultury, nazwanej renesansem. Zainspirowało artystów, takich jak Botticelli, i filozofów, takich jak Giordano Bruno; ukształtowało myślicieli, m.in. Galileusza, Freuda, Darwina i Einsteina; miało rewolucyjny wpływ na pisarzy: od Montaigne’a i Szekspira do Thomasa Jeffersona. W swojej barwnej opowieści Stephen Greenblatt przedstawia historię owego niezwykłego odkrycia, opisując je na szerokim tle historycznym i kulturowym, począwszy od starożytnej Grecji i działalności Epikura, poprzez starożytny Rzym, w którym poemat powstał, oraz średniowiecze, renesans i oświecenie, aż po czasy współczesne.

STEPHEN GREENBLATT

Czołowy amerykański krytyk literacki i teoretyk literatury, historyk i kulturoznawca. Ekspert w zagadnieniach związanych ze sztuką renesansu, badacz Szekspira i jego dorobku; autor wielu prac poświęconych tym tematom, zarówno artykułów, jak książek, m.in. Will in the World i Zwrot: Jak zaczął się renesans. Współzałożyciel wpływowego czasopisma naukowego „Representations”, zdobywca National Book Award i Nagrody Pulitzera w kategorii literatury niebeletrystycznej. Od 1997 jest profesorem nauk humanistycznych na Harvardzie; wykładał też na innych uczelniach, m.in. na University of California, Oksfordzie i na Uniwersytecie Pekińskim.

Tytuł oryginału:

THE SWERVE: HOW THE WORLD BECOME MODERN

Copyright © Stephen Greenblatt 2011

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2012

Polish translation copyright © Magdalena Słysz 2012

Ilustracje na okładce: Getty Images/Flash Press Media (x 2):

Greek Hero Roger Fenton/The Image Works/SSPL

Primavera Sandro Botticelli/Scala/Art Performance Resource, NY

Universal Images Group Editorial

Redakcja: Ewa Pawłowska

Konsultacja filologiczna: dr Krzysztof Rzepkowski, Instytut Filologii Klasycznej

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7885-001-4

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Dla Abigail i Alexy

Przedmowa

Gdy byłem na studiach, pod koniec roku akademickiego chodziłem do Yale Coop, żeby znaleźć sobie coś do czytania na lato. Miałem niewiele pieniędzy, ale w tej księgarni za śmieszne sumy sprzedawano niechodliwe książki. Wrzucano je do koszy, w których grzebałem; nie szukałem niczego konkretnego, tylko czegoś, co by przyciągnęło mój wzrok. Podczas jednej z takich wypraw mój wzrok przykuła stara miękka okładka, przedstawiająca fragment obrazu surrealisty Maxa Ernsta. Pod sierpem księżyca wysoko nad ziemią dwie pary nóg – bez ciał – najwyraźniej brały udział w niebiańskim akcie miłosnym. Książka – liczący dwa tysiące lat poemat Lukrecjusza O rzeczywistości (De rerum natura) w przekładzie prozatorskim – została przeceniona i kosztowała dziesięć centów, więc ją kupiłem, przyznaję, w równej mierze ze względu na okładkę, jak i zawartość, klasyczny wykład o materii wszechświata.

Antyczna fizyka nie jest szczególnie atrakcyjnym tematem jak na wakacyjną lekturę, ale po jakimś czasie od niechcenia wziąłem książkę do ręki i zabrałem się do czytania. Natychmiast trafiłem na obszerne uzasadnienie erotycznej ilustracji na okładce. Lukrecjusz zaczyna bowiem od płomiennego hymnu na cześć bogini miłości, Wenus, której nadejście wiosną rozprasza chmury, opromienia niebo światłem i przepełnia cały świat nieokiełznaną żądzą seksualną:

Najpierw ptaki powietrzne, do serc swych głębi wstrząśnięte twą mocą, głoszą o tobie, bogini, i o twoim nadejściu. Za czym dzikie zwierzęta gnają w podskokach przez bujne pastwiska i przepływają wartkie rzeki. Tak każde w niewoli twojego uroku zdąża za tobą skwapliwie, dokądje tylko powiedziesz. W końcu po morzach i górach, i rwących potokach, po liściastych mieszkaniach ptaków i po zielonych polach wszystkim stworzeniom wszczepiasz w serce błogi żar miłości i sprawiasz, że wszelki gatunek skwapliwie krzewi swe pokolenia¹.

Nieco zdeprymowany żarliwością tego otwarcia, czytałem dalej: najpierw wizję Marsa śpiącego w objęciach Wenus – który zmożon wieczystą raną miłości… oto smukłą odchyliwszy szyję, spogląda w górę, miłością napawa – rozkochany w tobie, o bogini potem modlitwę o pokój; wreszcie hołd dla mądrości filozofa Epikura i pełne ognia potępienie strachu wynikającego z przesądów. Kiedy doszedłem do sążnistego wykładu pierwszych zasad filozoficznych, pomyślałem, że niebawem stracę zainteresowanie: nikt nie kazał mi czytać tego dzieła, celem lektury była jedynie przyjemność, a dziesięć centów, które za nie zapłaciłem, zwróciło mi się już z nawiązką. Lecz, ku mojemu zdziwieniu, książka mnie wciągnęła.

Urzekł mnie nie tylko piękny język Lukrecjusza. Później przebrnąłem przez łaciński oryginał, napisany heksametrem, i zacząłem doceniać bogatą słowną strukturę dzieła, jego subtelne rytmy, zmyślną precyzję oraz siłę oddziaływania stylu. Jednakże po raz pierwszy zetknąłem się z poematem w poprawnej angielskiej prozie Martina Fergusona Smitha – prostej i zrozumiałej, niewyszukanej, ale też niewybitnej. Nie, wtedy ujęło mnie coś zupełnie innego, coś, co żyło pomiędzy wierszami przez ponad dwieście stron drobnego druku. Z zawodu nakłaniam ludzi, żeby docierali do sedna słów, które czytają. Od uwagi, jaką temu poświęcają, zależy, czy poezja sprawi im przyjemność i wzbudzi ich zainteresowanie. Nie mniejszej satysfakcji można doznać także wtedy, gdy się czyta dzieło nawet w nieefektownym przekładzie, a tym bardziej gdy samo w sobie jest ono wybitne. Bo w końcu właśnie w taki sposób większość wykształconych ludzi poznała Księgę Rodzaju, Iliadę albo Hamleta, i choć z całą pewnością lepiej czytać te utwory w oryginale, błędem byłoby twierdzić, że inaczej nie da się ich zrozumieć.

W każdym razie śmiem twierdzić, że O rzeczywistości, nawet w prozatorskim przekładzie, poruszyło mnie głęboko. Jego moc zależy do pewnego stopnia od okoliczności życiowych – sztuka zawsze przenika przez pewne szczeliny czyjegoś życia duchowego. Poemat Lukrecjusza to w swojej istocie głębokie terapeutyczne rozważania na temat strachu przed śmiercią, a strach ten zdominował całe moje dzieciństwo. Nie bałem się jednak własnej śmierci; jak wszystkie normalne, zdrowe dzieci czułem się nieśmiertelny. Rzutowała na mnie jednak niezachwiana pewność mojej matki, że pisana jej jest wczesna śmierć.

Matka nie bała się życia po śmierci; jak większość Żydów miała mgliste, niesprecyzowane wyobrażenie o tym, co czeka za grobem, i niewiele się nad tym zastanawiała. Przerażała ją sama śmierć – po prostu to, że przestanie istnieć. Jak daleko sięgam pamięcią, obsesyjnie rozprawiała o nieuniknionym końcu i powracała do tego tematu raz po raz, zwłaszcza w chwilach rozstania. W moim życiu było pełno długich, teatralnych scen pożegnań. Kiedy rodzice wyjeżdżali na weekend z Bostonu do Nowego Jorku, kiedy wyruszałem na obóz letni, a nawet – w czasach gdy matce było szczególnie ciężko – kiedy po prostu wychodziłem z domu do szkoły, przyciskała mnie do siebie mocno, zwracając moją uwagę na to, jaka jest krucha, i mówiąc, że być może widzę ją po raz ostatni. Jeżeli szliśmy gdzieś razem, często się zatrzymywała, jakby miała zaraz zasłabnąć. Czasami pokazywała mi pulsującą tętnicę na szyi i ująwszy mój palec, przytykała go do niej, żebym sam się przekonał, jak niebezpiecznie szybko bije jej serce.

Zbliżała się dopiero do czterdziestki, gdy zacząłem sobie uświadamiać historię jej lęków, które najwyraźniej brały swój początek w przeszłości. Dziesięć lat przed tym, jak przyszedłem na świat, umarła na ropną anginę młodsza siostra mojej matki, w wieku zaledwie szesnastu lat. Ta tragedia – dość często spotykana w świecie przed wynalezieniem penicyliny – była wciąż dla mojej matki otwartą raną; stale wspominała to zdarzenie, płakała cicho i kazała mi czytać na nowo przejmujące listy, które jej nastoletnia siostra pisała w trakcie swojej śmiertelnej choroby.

Dość wcześnie zdałem sobie sprawę, że „choroba serca” mojej matki – palpitacje, za sprawą których ona i wszyscy razem z nią zatrzymywali się po drodze – stanowiła jej sposób na życie. Dzięki niej matka symbolicznie identyfikowała się ze swoją zmarłą siostrą i ją opłakiwała. Wyrażała zarówno gniew – „widzisz, jakiego przysporzyłeś mi zmartwienia”, jak i miłość – „widzisz, że stale robię dla ciebie wszystko, chociaż serce mi pęka”. To było jak odgrywanie roli, jak próba generalna chwili śmierci, której tak się bała, a nade wszystko sposób, żeby przyciągnąć uwagę i domagać się miłości. Lecz świadomość tego nie pomniejszała traumatycznego piętna, jakie odcisnęło to na moim dzieciństwie: kochałem matkę i bałem się przeraźliwie, że ją stracę. Nie miałem żadnych środków, aby rozpracować tę psychologiczną strategię i jej niebezpieczne objawy. (Nie sądzę, aby i ona potrafiła tego dokonać). I jako dziecko nie zdawałem sobie sprawy z dziwaczności owego nieustannego rozwodzenia się nad nadchodzącą śmiercią i postrzegania w każdym rozstaniu ostateczności. Dopiero teraz, gdy sam założyłem rodzinę, rozumiem dobrze, jak silny musiał być impuls, który zmuszał kochającego rodzica – bo przecież była kochającą matką – do obarczania dzieci równie wielkim emocjonalnym ciężarem. Każdy dzień umacniał ją na nowo w ponurym przekonaniu, że jej koniec jest bardzo bliski.

Jak się okazało, matka dożyła dziewięćdziesiątych urodzin i zmarła miesiąc po nich. Była po pięćdziesiątce, kiedy natknąłem się na poemat Lukrecjusza. Wówczas mojemu lękowi, że ona umrze, towarzyszyło już bolesne przekonanie, że ten obsesyjny strach przesłonił całe jej życie – i rzucił się cieniem także na moje. Dlatego słowa Lukrecjusza zabrzmiały w moich uszach bardzo dobitnie: Śmierć jest dla nas niczym. Przeżyć całe swoje życie w strachu przed śmiercią – pisał – to zwyczajna głupota. To pozwolić, aby było ono niepełne i pozbawione przyjemności, nie ma co do tego wątpliwości. Wyraził także myśl, której nie śmiałem wyartykułować, nawet sam przed sobą: że zarażanie tym strachem innych jest manipulacją i okrucieństwem.

Takie było w moim przypadku źródło siły oddziaływania poematu, dlatego przemówił on do mnie osobiście. Jednakże to oddziaływanie nie było jedynie konsekwencją akurat historii mojego życia. O rzeczywistości wydało mi się zaskakująco przekonującym wywodem o tym, czym naprawdę jest świat. Oczywiście od razu zauważyłem, że wiele aspektów tego starożytnego spojrzenia na życie jest obecnie absurdem. Czy można spodziewać się czegoś innego? Jak prawdziwa będzie się wydawała obecna koncepcja wszechświata za dwa tysiące lat? Lukrecjusz sądził, że to Słońce krąży wokół Ziemi, i twierdził, że jego rozmiar i żar nie są wiele większe, niż mówią nam zmysły. Uważał, że robaki rodzą się w wilgotnej ziemi, wyjaśniał, że błyskawice to zalążki ognia, spadające z niskich chmur, i wyobrażał sobie ziemię jako matkę w okresie przekwitania, wyczerpaną narodzinami licznego potomstwa. Ale sedno poematu stanowiły podstawy współczesnego rozumienia świata.

Wszechświat, twierdził Lukrecjusz, składa się z niezliczonej liczby atomów, które poruszają się w przestrzeni bezładnie, jak drobiny kurzu w promieniach słońca, zderzają się ze sobą, sczepiają, tworzą złożone struktury, znowu się rozpadają – w niekończącym się procesie tworzenia i destrukcji. To proces nieunikniony. Kiedy człowiek z nieoczekiwanym wzruszeniem patrzy w nocne niebo i podziwia niezliczone gwiazdy, to nie widzi dzieła bogów ani krystalicznej sfery istniejącej niezależnie od naszego przemijającego świata. Widzi ten sam materialny świat, którego i on jest częścią i z którego elementów powstał. Nie ma żadnego boskiego planu, niebiańskiego architekta, rozumnego schematu. Wszystko, łącznie z gatunkiem, do którego przynależy, ewoluuje w czasie. Ta ewolucja jest bezładna, choć w przypadku żywych organizmów podlega naturalnej selekcji. To znaczy, że gatunki, które są przystosowane do tego, aby przeżyć i rozmnażać się z powodzeniem, przetrwają, przynajmniej przez pewien czas; te zaś, które nie są tak dobrze przystosowane, szybko wyginą. Nic jednak – od naszego gatunku po samą planetę, na której żyjemy, dopóki naszym dniom przyświeca słońce – nie będzie trwać wiecznie. Nieśmiertelne są tylko atomy.

W tak urządzonym świecie – dowodził Lukrecjusz – nie ma powodu uważać, że ziemia albo jej mieszkańcy zajmują centralne miejsce, jak nie ma powodu oddzielać istot ludzkich od innych stworzeń; nie należy liczyć, że przekupi się albo ubłaga bogów; nie ma tu miejsca na fanatyzm religijny, nie ma potrzeby ascetycznego wyrzeczenia ani uzasadnienia dla marzeń o nieograniczonej władzy czy też doskonałym bezpieczeństwie, żadnego racjonalnego powodu dla podbojów wojennych czy dążenia do chwały, możliwości triumfu nad naturą, ucieczki od ciągłego powstawania, niszczenia i odtwarzania form. Zamiast gniewu na tych, którzy albo kupczą fałszywymi wizjami bezpieczeństwa, albo podsycają irracjonalne lęki przed śmiercią, Lukrecjusz oferował poczucie wyzwolenia i możliwość spoglądania z góry na to, co niegdyś wydawało się takim zagrożeniem. Co ludzie mogą i powinni czynić – pisał – to pokonywać lęki, godzić się z tym, że oni sami i wszystko, co napotykają na swojej drodze, jest przemijające, oraz docenić piękno i przyjemności tego świata.

Nie mogłem się nadziwić – i nadal się dziwię – że te nauki zostały wyrażone tak dobitnie w dziele napisanym ponad dwa tysiące lat temu. Granica między nim a współczesnością nie jest wyraźna; nie ma tak dobrze. Między nim a nami niezliczenie wiele razy coś było zapominane, znikało, powracało, było odrzucane, wypaczane, podważane, przekształcane i na nowo zapominane. A jednak czuje się nieprzemijającą więź. Za światopoglądem, który uznałem za swój, kryje się antyczny poemat, niegdyś zaginiony, wydawało się, że bezpowrotnie, a potem odnaleziony.

Nie ma w tym nic dziwnego, że filozoficzna tradycja, z której wyrosło dzieło Lukrecjusza, tak niezgodna z kultem bogów i kultem państwa, wydawała się niektórym skandaliczna, nawet w tolerancyjnej antycznej kulturze śródziemnomorskiej. Wyznawcy tej tradycji uchodzili za szaleńców, bezbożników albo po prostu głupców. A po narodzinach chrześcijaństwa ich teksty były atakowane, wyśmiewane, palone czy też – co najgorsze – ignorowane i w końcu zapominane. Budzi zdumienie, że to jedno wspaniałe dzieło wyrażające całą filozofię – poemat, którego odnalezienie i przywrócenie światu jest tematem tej książki – w ogóle przetrwało. Z wyjątkiem kilku drobiazgów i relacji z drugiej ręki, jedyne, co się zachowało z całej owej bogatej tradycji, zostało zawarte w tym jednym dziele. Wystarczyłby przypadkowy pożar, akt wandalizmu, decyzja, żeby unicestwić ostatni ślad poglądów uznanych za heretyckie – i bieg współczesnego świata byłby inny.

Ze wszystkich antycznych arcydzieł ten poemat z całą pewnością powinien był zniknąć, ostatecznie i na zawsze, razem z zaginionymi utworami, które go zainspirowały. To, że nie zniknął, że wypłynął po tylu wiekach i znowu zaczął upowszechniać swoje głęboko wywrotowe tezy, można by nazwać cudem. Ale autor rzeczonego poematu nie wierzył w cuda. Uważał, że nic nie jest w stanie pogwałcić praw natury. Twierdził natomiast, że istnieje coś, co nazywał „odchyleniem” – Lukrecjusz używał w tym kontekście łacińskiego słowa clinamen – czyli niespodziewany, nieprzewidywalny ruch materii. Ponowne pojawienie się jego dzieła było właśnie takim odchyleniem, nieprzewidzianą zmianą trajektorii – w tym przypadku ku zapomnieniu – którą poemat i zawarta w nim filozofia zdawały się podążać.

Kiedy po tysiącu lat O rzeczywistości wróciło do oficjalnego obiegu czytelniczego, głoszona przez nie teoria o tym, że wszechświat jest zbudowany z atomów zderzających się ze sobą w nieskończonej próżni, wydawała się niedorzeczna. Ale właśnie to, co na początku potępiono jako bezbożne i pozbawione sensu, legło potem u podstaw współczesnego racjonalnego rozumienia całego świata. Chodzi nie tylko o dostrzeżenie kluczowych elementów współczesności w antyku, choć z pewnością warto sobie przypomnieć, że grecka i rzymska klasyka, w dużej mierze usunięta już z naszych programów nauczania, tak naprawdę ukształtowała nowożytną świadomość. Być może dziwniejsze jednak jest bijące z każdej strony O rzeczywistości poczucie, że autor sam jest zdumiony tą swoją naukową wizją świata – wizją atomów bezładnie poruszających się w nieskończonym wszechświecie. To zdumienie nie ma nic wspólnego z bóstwami czy demonami ani marzeniami o życiu po śmierci; u Lukrecjusza wynika z odkrycia, że jesteśmy zbudowani z tej samej materii co gwiazdy, oceany i wszystko inne. I to odkrycie stało się podstawą jego koncepcji, jak powinniśmy żyć.

Moim zdaniem, i na pewno nie tylko moim, kulturą, która rozwinęła się w następstwie antyku, która najlepiej uosabia Lukrecjańską celebrację piękna i przyjemności i która pchnęła je naprzód jako uprawniony i godny cel poszukiwań człowieka, był renesans. Te poszukiwania nie ograniczały się do sztuki. Wpływały one na fason strojów i etykietę dworzan; na język liturgii, projektowanie i zdobienie przedmiotów codziennego użytku. Inspirowały naukowe i techniczne odkrycia Leonarda da Vinci, barwne dialogi Galileusza o astronomii, ambitne projekty badawcze Francisa Bacona, teologię Richarda Hookera. Stały się dosłownie iskrą, pod której wpływem dzieła sprawiające wrażenie zupełnie pozbawionych estetycznych ambicji – analiza strategii politycznej pióra Machiavellego, opis Gujany Waltera Raleigh, encyklopedyczny traktat o chorobie psychicznej Roberta Burtona – zostały napisane tak, aby sprawiać jak największą przyjemność. Ale to sztuka renesansu – malarstwo, rzeźba, muzyka, architektura i literatura – stała się najwyższym wyrazem dążenia do piękna.

Moją największą miłością był i jest Szekspir, lecz jego sztuki są dla mnie tylko produktem większego ruchu kulturalnego, do którego należeli również Alberti, Michał Anioł, Rafael, Ariosto, Montaigne i Cervantes, wraz z dziesiątkami innych artystów i pisarzy. Ten ruch miał wiele splatających się ze sobą i często sprzecznych nurtów, ale przenikała je wszystkie wspaniała afirmacja życia. Ta afirmacja charakteryzuje nawet liczne dzieła sztuki renesansowej, w których zdaje się triumfować śmierć. Stąd grób w finale Romea i Julii nie tyle grzebie kochanków, ile otwiera im drogę w przyszłość jako symbol miłości. W oczach urzeczonej publiczności, która tłumnie przybywała na sztukę ponad czterysta lat temu, spełnia się życzenie Julii, żeby po śmierci noc zabrała Romea:

Weź go i potnij na maleńkie gwiazdki;

On lico niebios uczyni tak pięknym,

Że świat się cały rozmiłuje w nocy².

Dostrzeganie szeroko pojętego piękna i przyjemności – które jakimś sposobem obejmuje nie tylko śmierć, ale i życie, zagładę i stworzenie – charakteryzuje również nieustające rozważania na temat materii w ruchu u Montaigne’a, kronikę życia błędnego rycerza u Cervantesa, wizję obdzierania ze skóry u Michała Anioła, rysunki wirów wodnych u Leonarda czy też brudne stopy Chrystusa u Caravaggia, przedstawione z czułą starannością.

Coś stało się w renesansie, coś, co wezbrało i przekroczyło ograniczenia narzucone przez minione wieki ciekawości, pragnieniu, indywidualizmowi, wznowiło zainteresowanie światem materialnym, potrzebami ciała. Ta zmiana kulturalna, jak wiadomo, jest trudna do uchwycenia i jej znaczenie bywa mocno kwestionowane. Lecz łatwo ją dostrzec, kiedy spojrzy się w Sienie na obraz Duccia przedstawiający intronizację Świętej Dziewicy, Maesta (Majestat), a potem we Florencji na Wiosnę Botticellego, malowidło, które powstało, nie przypadkiem, pod wpływem O rzeczywistości, co łatwo wyczuć. W głównym panelu wspaniałej nastawy Duccia (z około 1310 roku) adorujący aniołowie, święci i męczennicy zwracają się w stronę środka obrazu, ku bogato ubranej Matce Boskiej z Dzieciątkiem na ręku, pogrążonej w głębokim zamyśleniu.

W Wiośnie (z około 1482 roku) starożytni bogowie wiosny pojawiają się razem w gęstym lesie i uczestniczą w skomplikowanym, rytmicznym tańcu, celebrując powracającą z nową porą roku płodność, co opisuje w swoim poemacie Lukrecjusz: Idzie wiosna i Wenus, a przodem kroczy skrzydlaty zwiastun Wenery. Im zaś Matka Kwietna zasypuje zawczasu całą drogę w ślad śladów Zefira i zapełnia wybranymi barwami i zapachami³. Przyczyna tej zmiany leży nie tylko w prawdziwym, niepowierzchownym odrodzeniu zainteresowania bóstwami pogańskimi wraz z szeroko pojętym znaczeniem, jakie niegdyś im przypisywano. Leży również w kompleksowej wizji świata w ruchu, świata wcale niepozbawionego znaczenia, ale jeszcze piękniejszego z uwagi na swoją przemijającą naturę, seksualną energię i nieustanną zmienność.

Zmiana patrzenia na życie i samego sposobu życia, choć najbardziej widoczna w dziełach sztuki, nie ograniczała się do sfer estetycznych; ośmieliła także w dziedzinie intelektualnej Kopernika i Wesaliusza, Giordana Bruna i Williama Harveya, Hobbesa i Spinozę. Ta transformacja nie nastąpiła nagle i od razu, ale umożliwiła: stopniowe przejście od zainteresowania aniołami i demonami, od kwestii niematerialnych do spraw tego świata; zrozumienie, że ludzie są z tego samego materiału co wszystko inne i stanowią część naturalnego porządku; eksperymentowanie bez lęku, że narusza się zazdrośnie strzeżone Boże sekrety, podważa autorytety i kwestionuje dawne doktryny; legitymizację dążenia do przyjemności i unikania bólu; wyobrażenie sobie, że poza światem, który zamieszkujemy, są jeszcze inne; dopuszczenie do siebie myśli, że Słońce nie jest jedyną gwiazdą w nieskończonym wszechświecie; etyczne życie bez odniesień do pośmiertnych nagród i kar; snucie rozważań bez strachu, że dusza umrze. Krótko mówiąc, transformacja ta umożliwiła – choć może nie ułatwiła – odnalezienie śmiertelnego świata, jak ujął to poetycko Auden.

Nie wiadomo, co sprawiło, że pojawił się renesans i uwolnił siły, które ukształtowały nasz świat. Jednakże próbuję w tej książce opowiedzieć mało znaną, a bardzo ciekawą historię renesansową, historię odnalezienia O rzeczywistości przez Poggia Braccioliniego. Odnalezienie to pasuje do słowa, którego używamy na określenie kulturalnego zwrotu w początkach nowożytnego życia i myśli: renesans, ponowne narodziny – czyli odrodzenie – antyku. Całej transformacji intelektualnej, moralnej i społecznej z pewnością nie zapoczątkował jeden poemat, zwłaszcza jedno dzieło, takie, o którym nie można było mówić swobodnie, bez zagrożenia surową karą, przez wiele wieków. Lecz ta antyczna książka, która nagle wróciła do obiegu, coś jednak zmieniła.

To opowieść o tym, jak świat zwrócił się w innym kierunku. Zmiana dokonała się nie poprzez rewolucję, z udziałem bezlitosnej armii u bram, ani w efekcie przybicia do nieznanego kontynentu. Wydarzenia tej rangi historycy i artyści zwykle przedstawiają za pośrednictwem popularnych, zapadających w pamięć obrazów: upadek Bastylii, splądrowanie Rzymu przez Wizygotów czy zatknięcie flagi na brzegach Nowego Świata przez obdartych żeglarzy ze statków hiszpańskich. Te symbole zmian historycznych mogą być zwodnicze: w Bastylii prawie nie było więźniów; wojska Alaryka pospiesznie wycofały się ze stolicy Imperium; a w obu Amerykach naprawdę brzemiennym w skutkach wydarzeniem było nie rozwinięcie sztandaru, ale pierwsze kichnięcie i kaszlnięcie chorego hiszpańskiego marynarza w otoczeniu zaciekawionych tubylców. Mimo to możemy w takich przypadkach odwoływać się do podobnych alegorycznych wizji. Jednakże epokowy zwrot, któremu poświęcona jest ta książka – choć wpłynął na życie nas wszystkich – niełatwo skojarzyć z jakimś dramatycznym obrazem.

Kiedy, przed prawie sześciuset laty, nastąpił ten kluczowy moment, stało się to prawie niedostrzegalnie i niesłyszalnie, za murami odległego budynku klasztornego. Nie towarzyszyły mu heroiczne gesty, świadkowie, którzy by rejestrowali wielkie wydarzenie dla potomności, żadne znaki na niebie i ziemi świadczące, że coś zmieniło się na zawsze. Niski, sympatyczny, przezorny i czujny mężczyzna pod czterdziestkę pewnego dnia wyciągnął rękę, zdjął z bibliotecznej półki bardzo stary rękopis, zobaczył podekscytowany, co odkrył, i polecił to skopiować. I to wszystko; ale wystarczyło.

Znalazca księgi nie mógł, rzecz jasna, zdawać sobie sprawy ze skutków przedstawionej w niej wizji ani przewidzieć jej wpływu na przyszłe stulecia. Gdyby był świadom, jakie siły uwalnia, być może dwa razy by się zastanowił, zanim wydobyłby tak wywrotowe dzieło z mroku, w którym do tej pory spokojnie sobie spało. Trzymany przez niego w rękach poemat był pracowicie przepisywany ręcznie przez wieki, ale długo spoczywał w zapomnieniu i być może był nierozumiany przez te pojedyncze dobre dusze, które go kopiowały. Przez wiele pokoleń nikt o nim nie mówił. Pomiędzy czwartym a dziewiątym stuleciem pojawiał się przelotnie na listach przykładów gramatycznych i leksykalnych jako krynica poprawnej łaciny. W siódmym wieku Izydor z Sewilli, który pracował nad obszerną encyklopedią, powołał się na niego jako na wiarygodne źródło w dziedzinie meteorologii. Dzieło ponownie wypłynęło na krótko w czasach Karola Wielkiego, kiedy ożyło zainteresowanie antycznymi księgami i uczony mnich irlandzki o imieniu Dungal starannie poprawił kopię. Ale po każdym z tych epizodów, ani omawiane, ani rozpowszechniane, znów przepadało jak kamień w wodę. I spędziwszy sennie, w zapomnieniu ponad tysiąc lat, ponownie wypłynęło na powierzchnię życia.

Człowiek, który umożliwił ten pamiętny powrót, Poggio Bracciolini, lubił pisać listy⁴. Doniósł o tym zdarzeniu przyjacielowi w swojej rodzinnej Italii, ale list zaginął. Mimo to na podstawie innych listów, zarówno Poggia, jak i osób z jego kręgu, można odtworzyć bieg wypadków. Bo choć ten konkretny rękopis okazał się z perspektywy czasu największym znaleziskiem owego humanisty, nie było ono żadną miarą jedyne ani przypadkowe. Poggio Bracciolini był bowiem poszukiwaczem ksiąg, może nawet największym w wieku ogarniętym obsesją odnajdywania i przywracania dziedzictwa antycznego świata.

Odnalezienie zaginionego dzieła przeważnie nie jest podniecającym zdarzeniem, ale odnalezieniu tegoż towarzyszyło aresztowanie i uwięzienie papieża, spalenie na stosie heretyków i wielka, powszechna w dziedzinie kultury eksplozja zainteresowania pogańską starożytnością. Takie odkrycie to spełnienie życiowej misji każdego poszukiwacza ksiąg. A ten poszukiwacz, nie mając takiego zamiaru ani nie zdając sobie z tego sprawy, niczym akuszerka pomógł narodzić się współczesności.

ROZDZIAŁ PIERWSZY
Łowca ksiąg

Zimą 1417 roku Poggio Bracciolini zmierzał przez porośnięte lasem wzgórza południowych Niemiec do odległego celu swojej podróży, opactwa, które, jak powiadano, było skarbnicą starych rękopisów. Patrzący na niego z progów swoich chat wieśniacy od razu wiedzieli, że jest cudzoziemcem. Wątłej postury i gładko ogolony, pewnie był skromnie ubrany w porządnie uszytą, ale prostą tunikę i płaszcz⁵. Było też oczywiste, że nie pochodzi ze wsi, a mimo to nie przypominał żadnego z miastowych czy dworzan, których miejscowi widywali od czasu do czasu. Bez broni i zbroi, niczym niechroniony, z całą pewnością nie był także Krzyżakiem – powaliłby go jeden silny cios pałką zadany przez chudego kmiotka. Choć nie sprawiał wrażenia człowieka ubogiego, nie nosił żadnych oznak bogactwa czy atrybutów pozycji społecznej: nie był dworzaninem w bogatym stroju, z perfumowanymi długimi lokami, ani arystokratą na łowach z sokołami. Nie był także, sądząc po stroju i fryzurze, księdzem ani mnichem.

Wówczas południowe Niemcy były zamożną krainą. Straszliwa wojna trzydziestoletnia, która miała w tym regionie spustoszyć wsie i zmieść całe miasta, należała jeszcze do przyszłości, podobnie jak inne okropne wydarzenia – już za naszych czasów – które zniszczyły wiele z tego, co przetrwało z owego okresu. Oprócz rycerzy, dworzan i szlachty po bitych drogach jeździli i inni majętni ludzie. W Ravensburgu, nieopodal Konstancji, handlowano lnem, a ostatnio zaczęto tu wytwarzać także papier. Ulm, na lewym brzegu Dunaju, stanowiło kwitnący ośrodek rzemiosła i handlu, tak samo jak Heidenheim, Aalen, piękny Rothenburg ob der Tauber i jeszcze piękniejszy Würzburg. Mieszczanie, pośrednicy w handlu wełną, handlarze skórami i suknem, kupcy winni i piwowarzy, rzemieślnicy i ich praktykanci, dyplomaci, bankierzy i poborcy podatkowi – byli tu częstym widokiem. Ale Poggio nie wyglądał na któregoś z nich.

Na drogach pojawiali się również mniej zamożni ludzie – czeladnicy, druciarze, ostrzący noże i inni, których fach zmuszał do ciągłych wędrówek; pielgrzymi w drodze do sanktuariów, gdzie mogli oddawać cześć kościom czy też kropli krwi świętych; żonglerzy, wróżbiarze, domokrążcy, akrobaci i mimowie, wędrujący od wioski do wioski; zbiegowie, włóczędzy i złodziejaszki. No i zdarzali się żydzi, w stożkowatych czapach, z żółtymi opaskami, które kazali im nosić hierarchowie Kościoła katolickiego, żeby można ich było łatwo zidentyfikować jako godnych pogardy i nienawiści. Do nich Poggio także na pewno nie należał.

Tym, którzy patrzyli, jak przejeżdżał, musiał wydawać się zastanawiającą postacią. W tamtych czasach ludzie przeważnie sygnalizowali, kim są, jakie miejsce zajmują w hierarchii społecznej, poprzez widome znaki – niczym nieusuwalne plamy na rękach farbiarza – które wszyscy potrafili odczytać. Poggio był jednak trudny do rozszyfrowania. Samotny człowiek, nieosadzony w strukturach rodziny i fachu, niewiele się liczył. Znaczenie nadawała dopiero przynależność do konkretnego miejsca albo nawet pana. Dystych napisany w osiemnastym wieku przez Alexandra Pope’a, żeby wykpić jednego z mopsów królowej, w pełni znajduje zastosowanie także do świata, w którym żył Poggio:

Króla pieskiem jestem w Kew;

A wy, panie, piesek czyj?

Domostwo, pokrewieństwo, gildia, korporacja – to określało pozycję człowieka i decydowało, kim był. Samodzielność i niezależność nie znaczyły w tej kulturze nic; trudno było je pojąć, a co dopiero docenić. Tożsamość nadawało ściśle określone, powszechnie znane miejsce w hierarchii władzy i zależności feudalnej.

Próba wyrwania się z tej struktury byłaby szaleństwem. Jeden impertynencki gest – odmowa skłonienia się czy uklęknięcia, zdjęcia nakrycia głowy w wyrazie szacunku – mógł skończyć się rozkwaszeniem nosa albo złamaniem karku. Zresztą jaki by to miało sens? Nie było alternatywy, a już z pewnością nie dawali jej ani miejscy oligarchowie, ani Kościół, ani dwór. Człowiek rozsądny pokornie więc akceptował tożsamość, jaką mu przypisano: oracz musiał znać się jedynie na orce, tkacz na tkaniu, mnich na modlitwie. Można było, rzecz jasna, być lepszym albo gorszym w swojej roli; społeczeństwo, do którego należał Poggio, doceniało i – w pewnym stopniu – nagradzało niezwykłe umiejętności. Ale żeby cenić kogoś za niespotykaną indywidualność, wszechstronność czy nienasyconą ciekawość – to było czymś niesłychanym. Ciekawość uchodziła wręcz w oczach Kościoła za grzech śmiertelny⁶. Ulec jej – oznaczało narazić się na wieczne potępienie i męki piekielne.

Kim wobec tego był Poggio? Dlaczego nie obnosił się ze swoją tożsamością jak wszyscy inni przyzwoici ludzie? Nie nosił na sobie żadnych insygniów i nie wiózł towarów, którymi by handlował. Biła od niego pewność siebie, świadcząca, że styka się z wielkimi tego świata, sam jednak najwyraźniej nie był nikim szczególnie ważnym. Wszyscy wiedzieli, jak taka ważna osobistość powinna wyglądać, gdyż było to społeczeństwo dworzan, gwardzistów i sług w liberiach. Cudzoziemiec, skromnie odziany, miał tylko jednego towarzysza. Kiedy zatrzymywali się w gospodach, polecenia wydawał ów towarzysz, który wyglądał na pomocnika albo sługę; gdy odzywał się jego pan, od razu wiadomo było, że prawie nie zna niemieckiego, a jego językiem ojczystym jest włoski.

Gdyby próbować wyjaśnić jakiejś ciekawskiej osobie, czym się ten człowiek para, to tylko zaciemniłoby obraz. W kulturze, w której mało kto był piśmienny, zainteresowanie księgami stanowiło dziwactwo. Jak więc Poggio miałby wytłumaczyć jeszcze dziwaczniejszą naturę tego swojego zainteresowania? Nie szukał wszak modlitewników, mszałów ani ksiąg z hymnami, których bogato iluminowane i wspaniałe oprawy mówiły nawet niepiśmiennym, ile są warte. Księgi te, niektóre z nich inkrustowane klejnotami i ze złoconymi brzegami, były często zamykane w specjalnych szkatułach albo przykuwane łańcuchami do pulpitów i półek, żeby czytelnicy o lepkich rękach nie mogli ich ze sobą zabrać. Te jednak nie miały dla Poggia szczególnej wartości. Nie interesowały go również dzieła teologiczne, medyczne ani prawnicze, stanowiące cenne pomoce dla elit tych profesji. Takie księgi robiły wrażenie na tych, którzy nie potrafili ich przeczytać, i w efekcie budziły w nich onieśmielenie. Miały magiczną moc, z rodzaju tych kojarzonych głównie z nieprzyjemnymi wydarzeniami: pozwaniem przed sąd, bolesną opuchlizną krocza, oskarżeniem o czary albo herezję. Zwykły człowiek podejrzewał, że takie tomiszcza mają kły i pazury, dlatego był w stanie zrozumieć, dlaczego ktoś mądry może na nie polować. Ale i tu obojętność Poggia była intrygująca.

Cudzoziemiec zmierzał do opactwa, lecz nie był księdzem, teologiem ani inkwizytorem, nie jechał tam również po książeczki do nabożeństwa. Poszukiwał starych rękopisów, nieraz zalatujących stęchlizną, nadjedzonych przez robactwo 1 – co do jednego – nieczytelnych dla nawet najbardziej światłych czytelników. Jeśli pergaminowe karty, z których się składały, pozostały jakimś cudem nietknięte, miały pewną wartość w gotówce, ponieważ dawało się je oskrobać nożem, wygładzić talkiem i zapisać na nowo. Poggio jednak nie handlował pergaminem, a nawet pogardzał tymi, którzy wydrapywali z niego stare teksty. Chciał wiedzieć, co jest na nim napisane, nawet jeśli pismo było zawiłe i trudne do odczytania, a najbardziej interesowały go manuskrypty liczące sobie czterysta albo pięćset lat, pochodzące z dziesiątego stulecia albo i dawniejszych czasów.

Dla wszystkich w Niemczech, z wyjątkiem garstki ludzi, poszukiwania Poggia, gdy próbował o nich opowiadać, wydawały się dziwaczne. I wydałyby się jeszcze bardziej dziwaczne, gdyby chciał wytłumaczyć, że tak naprawdę wcale nie ciekawi go, co takiego napisano te czterysta czy też pięćset lat wcześniej. Pogardzał tymi czasami i uważał je za przesiąknięte zabobonem i ignorancją. Czego więc tak naprawdę szukał? Pragnął znaleźć słowa niemające nic wspólnego z momentem dziejowym, w którym zostały napisane na starym pergaminie, słowa najlepiej w ogóle nieskażone sposobem myślenia skromnego skryby, który je skopiował. Poggio liczył, że ten skryba posłusznie i starannie przepisał jeszcze starszy tekst, skopiowany wcześniej przez innego skrybę, którego pokorne życie tak samo nie miało znaczenia dla łowcy ksiąg poza tym, że skryba coś po sobie zostawił. Jeśli jakimś cudownym zrządzeniem losu dopisało mu szczęście, ten wcześniejszy rękopis, od dawna pokryty kurzem, okazywał się kopią starszego manuskryptu, a ten – jeszcze starszego. Wówczas dopiero poszukiwania stawały się dla Poggia ekscytujące i serce biło mu szybciej w piersi. Trop prowadził go do Rzymu, ale nie współczesnego Rzymu, z przeżartym zepsuciem dworem papieskim, intrygami, słabością polityczną i cyklicznymi wybuchami morowej zarazy, czyli dżumy, lecz tego z forum i budynkiem senatu, a także łaciną, której krystaliczne piękno przepełniało go podziwem i tęsknotą za minioną epoką.

Cóż jednak te wartości znaczyły dla mieszkańca południowych Niemiec w 1417 roku? Słuchając Poggia, człowiek zabobonny mógł doszukać się szczególnego rodzaju czarnoksięstwa, a mianowicie bibliomancji; bardziej światły zdiagnozowałby obsesję, bibliomanię; pobożny mógł się zastanowić, dlaczego ktokolwiek tak pasjonuje się epoką przed nadejściem Zbawiciela, który przyniósł ciemnym poganom obietnicę odkupienia. A wszyscy oni zadaliby oczywiste pytanie: komu ten człowiek właściwie służy?

Niewykluczone, że sam Poggio zostałby wezwany do odpowiedzi. Do niedawna służył papieżowi, tak jak wcześniej kolejnym biskupom Rzymu. Po fachu był skrybą, po łacinie scriptor, czyli pisarzem, sporządzał oficjalne dokumenty w administracji papieskiej i dzięki swojej zmyślności i biegłości został awansowany na zaszczytne stanowisko sekretarza apostolskiego. To on spisywał słowa papieża, notował decyzje swojego pana, ubierał w elegancką łacinę jego obszerną zagraniczną korespondencję. W sferach dworskich, gdzie fizyczna bliskość władcy absolutnego stanowi największy atut, Poggio był ważnym człowiekiem. Słuchał, gdy papież szeptał mu do ucha; i szeptem odpowiadał; wiedział, co znaczą papieskie uśmiechy i marsy. Miał dostęp, jak świadczy już samo słowo „sekretarz”, do papieskich sekretów. A ten papież akurat sekretów, i to wielkich, miał sporo.

Jednakże w czasie, gdy jechał poszukiwać antycznych rękopisów, Poggio nie był już sekretarzem apostolskim. Nie żeby zawiódł swojego pana, papieża, który także bynajmniej nie umarł. Lecz wszystko się zmieniło. Papież, któremu służył Poggio i przed którym drżeli wierni (i nie tylko oni), w tej chwili, zimą 1417 roku, przebywał w cesarskim więzieniu w Heidelbergu. Pozbawiony tytułu, imienia, władzy i godności, został publicznie upokorzony, potępiony przez księży własnego Kościoła. „Święty i nieomylny” sobór w Konstancji orzekł, że papież swoim niegodnym, podłym życiem⁷ ściągnął hańbę na Kościół oraz chrześcijaństwo i nie może sprawować tak wysokiego urzędu. Tym samym zgromadzenie zwolniło wszystkich chrześcijan z obowiązku wierności i posłuszeństwa wobec niego i obecnie nie wolno było nazywać go papieżem ani mu służyć. W długiej historii Kościoła, z jego imponującą liczbą skandali, coś takiego jeszcze się nie zdarzyło – i nie miało się powtórzyć.

Odwołany papież nie był przy tym osobiście, ale Poggio, jego niegdysiejszy sekretarz apostolski, mógł być świadkiem, jak arcybiskup Rygi oddał papieską pieczęć złotnikowi, który uroczyście połamał ją na kawałki, razem z herbem. Wszyscy słudzy papieża zostali oficjalnie odprawieni, a jego korespondencja – korespondencja, którą prowadził głównie Poggio – zakończona. Papież, który przybrał imię Jana XXIII, już nie istniał; człowiek, który ten tytuł nosił, nazywał się znowu Baldassare Cossa, tak jak go ochrzczono. A Poggio stracił pana.

Na początku piętnastego wieku nieposiadanie pana było dla większości ludzi stanem nie do pozazdroszczenia, a nawet groźnym. Mieszkańcy wsi i miasteczek patrzyli podejrzliwie na podróżników; włóczędzy byli napadani i piętnowani; a na pustych drogach w świecie, w którym przeważnie nikt nie pilnował porządku, ludzie pozbawieni ochrony byli szczególnie narażeni na niebezpieczeństwo. Oczywiście Poggio nie był włóczęgą. Wykształcony i zdolny, przez długi czas obracał się w możnych kręgach. Uzbrojeni strażnicy w Watykanie i w zamku Świętego Anioła przepuszczali go przez bramy bez zatrzymywania, a ważni interesanci na dworze papieskim próbowali pochwycić jego spojrzenie. Miał bezpośredni dostęp do absolutnego władcy, możnego i przebiegłego pana olbrzymich terytoriów, który mienił się także duchowym przywódcą całego zachodniego chrześcijaństwa. Poggio, sekretarz apostolski, był stałym bywalcem nie tylko samego dworu papieskiego, ale i prywatnych komnat pałacowych, żartował sobie z obwieszonymi klejnotami kardynałami, gawędził z ambasadorami, popijał wino z pozłacanych kryształowych kielichów. We Florencji cieszył się życzliwością najpotężniejszych członków Signorii, organu władzy miejskiej, i miał krąg znakomitych przyjaciół.

Jednakże nie znajdował się obecnie ani w Rzymie, ani we Florencji, lecz w Niemczech, a papież, z którym niedawno przybył do Konstancji, trafił do więzienia. Wrogowie antypapieża Jana XXIII zatriumfowali i teraz dzierżyli władzę. Drzwi, które kiedyś były dla Poggia otwarte, zostały zatrzaśnięte. A petenci, ubiegający się o jakiś przywilej – dyspensę, orzeczenie prawne, lukratywną posadę dla siebie lub krewnych – którzy dawniej przypochlebiali się sekretarzowi, żeby zdobyć względy jego pana, teraz jak jeden mąż kierowali wzrok w inną stronę. Poggio nagle stracił źródło dochodu.

Ten dochód był pokaźny. Pisarze nie otrzymywali stałego wynagrodzenia, ale mogli wymieniać zarobione pieniądze na prawomocne dokumenty i ubiegać się o tak zwane przywileje, to znaczy względy w kwestiach prawnych, które wymagały pewnych technicznych poprawek albo stanowiły precedens – papież przyznawał je ustnie lub pisemnie… i, oczywiście, istniały jeszcze inne, mniej oficjalne formy wynagrodzenia, przyznawane osobom cieszącym się życzliwością głowy Kościoła. W połowie piętnastego stulecia dochód pisarza wynosił od dwustu pięćdziesięciu do trzystu florenów rocznie, lecz człowiek przedsiębiorczy potrafił zarobić znacznie więcej. Pod koniec dwunastego roku na tym stanowisku kolega Poggia, Jerzy z Trebizondy, zdeponował w rzymskich bankach ponad cztery tysiące florenów, a poczynił jeszcze pokaźne inwestycje w nieruchomościach⁸.

W listach do przyjaciół Poggio przez całe życie twierdził, że nie jest ani ambitny, ani chciwy. Napisał słynny esej, w którym piętnował chciwość jako jedną z najgorszych ludzkich przywar i krytykował żądzę pieniędzy, przejawianą przez obłudnych mnichów, bezwzględnych książąt i pazernych kupców. Oczywiście błędem byłoby wierzyć w takie oświadczenia; w jego późniejszej karierze, gdy powrócił na dwór papieski, można znaleźć liczne dowody, że wykorzystywał swoje stanowisko, aby takim czy innym sposobem zdobywać pieniądze. W latach pięćdziesiątych piętnastego wieku, nie licząc rodzinnego palazzo i wiejskiej posiadłości, posiadał już kilka gospodarstw, dziewiętnaście oddzielnych działek ziemi oraz dwa budynki we Florencji, a także złożył bardzo duże depozyty w bankach i domach handlowych⁹.

Jednakże czasy prosperity miały dopiero nastąpić. Oficjalny inwentarz (zwany catasto), sporządzony w roku 1427 przez poborcę podatkowego, jest dowodem, że Poggio dysponował wówczas dość skromnym majątkiem. A dziesięć lat wcześniej, w czasie gdy obalono Jana XXIII, z całą pewnością miał jeszcze mniej. Jego późniejsza zapobiegliwość mogła być skutkiem owych długich miesięcy, które przeciągnęły się w siedem chudych lat, kiedy to przebywał na obcej ziemi jako człowiek pozbawiony pozycji i stałego zarobku, z bardzo niewielkimi źródłami dochodu. Zimą 1417 roku, gdy jechał przez południowoniemieckie wiejskie okolice, Poggio nie wiedział, skąd weźmie floreny na dalsze życie.

Najbardziej uderzające w tym trudnym okresie jest jednak to, że nie szukał nowej posady ani nie wracał pospiesznie do Italii¹⁰. Zamiast tego postanowił szukać ksiąg.

ROZDZIAŁ DRUGI
Odkrycie

Włosi poszukiwali ksiąg już prawie od stu lat, od czasu, gdy poeta i uczony, Petrarka, w latach trzydziestych czternastego wieku zdobył sławę, składając razem fragmenty monumentalnej historii Rzymu Liwiusza, zatytułowanej Od założenia miasta, i odnajdując zaginione arcydzieła Cycerona, Propercjusza i innych¹¹. Dokonanie Petrarki zainspirowało jemu współczesnych do poszukiwań zaginionych utworów klasycznych, które spoczywały gdzieś w zapomnieniu, często od wielu stuleci. Odnajdywane teksty były kopiowane, wydawane, komentowane i chętnie wymieniane, przynosząc chwałę tym, którzy je znajdowali, i kładąc podwaliny pod dziedzinę, która stała się znana jako „studia humanistyczne”.

„Humaniści”, jak określano tych, którzy poświęcali się tym studiom, wiedzieli na podstawie drobiazgowych badań ocalałych tekstów klasycznych, że wiele niegdyś słynnych dzieł albo ich fragmentów wciąż nie zostało odnalezionych. Czasami starożytni pisarze, których gorliwie czytali Poggio i jego koledzy humaniści, wspominali o tych księgach, często głosząc ich gorące pochwały albo je zjadliwie atakując. Na przykład rzymski mówca Kwintylian, rozprawiając o Wergiliuszu i Owidiuszu, zauważał, że Macera i Lukrecjusza powinno się czytać¹², a w dalszym ciągu omawiał Warrona Atacyńskiego, Korneliusza Sewera, Salejusza Bassusa, Gajusza Rabiriusza, Albinowanusa Pedona, Marka Furiusza Bibakulusa, Lucjusza Akcjusza, Marka Pakuwiusza i innych, których dzieła bardzo podziwiał. Humaniści wiedzieli, że niektóre z tych dzieł zaginęły bezpowrotnie – jak się okazało, z wyjątkiem Lukrecjusza, nie odnalazł się żaden utwór wymienionych wyżej autorów – ale przypuszczali, że inne, może nawet całkiem liczne, kryją się gdzieś w ciemnych zakamarkach bibliotek, nie tylko w Italii, lecz także po drugiej stronie Alp. Petrarka przecież znalazł rękopis Pro Archia Cycerona w Liège, a manuskrypt Propercjusza – w Paryżu.

Dla Poggia i jego kolegów łowców ksiąg głównym terenem poszukiwań były biblioteki starych opactw, i to nie bez powodu: przez wiele wieków opactwa jako jedyne instytucje troszczyły się o książki. Nawet w spokojnych i pomyślnych czasach Cesarstwa Rzymskiego niewielu ludzi, przynajmniej według naszych standardów, umiało czytać¹³. W miarę jak państwo się rozpadało, jak miasta chyliły się ku upadkowi, handel podupadał, a coraz bardziej zaniepokojona ludność lustrowała horyzont, wypatrując barbarzyńskich wojsk, stopniowo upadał cały rzymski system edukacji, zarówno podstawowej, jak i wyższej. To, co początkowo wydawało się tylko redukcją, przybrało charakter nieodwołalny. Likwidowano szkoły, biblioteki i akademie zamykały swoje podwoje, zawodowi gramatycy i nauczyciele wymowy tracili pracę. Były większe powody do zmartwienia niż los książek.

Jednakże wszyscy mnisi musieli umieć czytać, tego od nich oczekiwano. W świecie coraz bardziej zdominowanym przez niepiśmiennych watażków ten wymóg, sformułowany już na początku dziejów monastycyzmu, okazał się ogromnie ważny, nie do przecenienia. Oto reguła opactw zakładanych w Egipcie i na całym Bliskim Wschodzie przez koptyjskiego świętego Pachomiusza, który żył pod koniec czwartego wieku. Kiedy przed starszyzną staje kandydat ubiegający się o przyjęcie do klasztoru:

…powinno mu się dać dwadzieścia psalmów albo dwa listy apostolskie, albo innąjakowąś część Pisma Świętego.

A jeśli jest niepiśmienny, powinien wpierw pójść na pierwszą, trzecią i szóstą godzinę do kogoś, kto potrafi uczyć i zostanie mu przydzielony. On powinien stać przed nim i uczyć się pilnie, a z całą wdzięcznością. Należy mu wyłożyć podstawy słów, czasowników i rzeczowników, a jeśliby nie chciał, należy go przymusić do czytania (zasada 139)¹⁴.

„Należy go przymusić do czytania”. Była to zasada, która poprzez wieki chaosu pomogła uratować osiągnięcia myśli antycznej.

Chociaż w najbardziej znaczącej ze wszystkich regule klasztornej, spisanej w szóstym wieku, święty Benedykt nie uwzględnił podobnego wymogu, czyli umiejętności czytania i pisania, zamieścił jego odpowiednik, wyznaczając każdego dnia porę na czytanie – pobożną lekturę, jak to nazwał, a także prace ręczne. Bezczynność to wróg duszy – pisał święty i zadbał o to, żeby wypełnić mnichom czas. Wolno im było czytać także w innych porach, choć takie dobrowolne czytanie musiało odbywać się w całkowitej ciszy. (W czasach Benedykta, jak w całym antyku, zazwyczaj czytało się na głos). Jednakże w porach obowiązkowej lektury nie było już nic dobrowolnego.

Mnisi musieli czytać, chcieli czy nie, i reguła zalecała nad tym nadzór:

Przede wszystkim jednak należy koniecznie wyznaczyć jednego lub dwóch starszych mnichów. W godzinach, w których bracia mają zajmować się czytaniem, będą oni obchodzić klasztor i patrzeć, czy nie znajdzie się ktoś opieszały, kto nic nie robi albo gada, zamiast pracowicie czytać, i nie tylko sam nie odnosi żadnego pożytku, lecz jeszcze innych rozprasza¹⁵. (49,17-18).

„Opieszały”, po łacinie acediosus, czasami tłumaczone jako „apatyczny”, odnosi się do choroby występującej w społecznościach klasztornych, którą błyskotliwie zdiagnozował pod koniec czwartego wieku Ojciec Pustyni, Jan Kasjan. Mnich ogarnięty acedia czytał z wielkim trudem albo w ogóle nie mógł czytać. Podnosił wzrok znad księgi i albo „gadał”, albo – co bardziej prawdopodobne – patrzył z obrzydzeniem na swoje otoczenie i innych mnichów. Miał poczucie, że gdzieś indziej jest lepiej, że marnuje swoje życie, że wszystko jest ohydne i bez sensu, że się dusi.

Spogląda on z niepokojem to tu, to tam, wzdycha, że nie odwiedza go żaden z braciszków, często wychodzi ze swej celi i do niej wchodzi z powrotem, i raz po raz patrzy na słońce, jakby zachodziło za wolno, i ogarnia go tak niemądry zamęt jak jaka paskudna ciemność¹⁶.

Taki mnich – a zdaje się, że było ich wielu – popadał w chorobę, którą nazwalibyśmy dziś ciężką depresją.

Kasjan nazywał tę przypadłość „demonem pory południowej” i reguła benedyktyńska nakazywała szczególną czujność, zwłaszcza w porach czytania, aby szybko wykryć jej symptomy.

Gdyby kogoś takiego znaleźli, co nie daj Boże, trzeba go upomnieć raz i drugi; jeśli się nie poprawi, niech poniesie przewidzianą w regule karę, aby inni bali się [tak postępować]¹⁷.

Odmowa lektury w wyznaczonym czasie – czy to z powodu innych zajęć, znudzenia, czy rozpaczy – najpierw poddawana była publicznej krytyce, a potem – jeśli nie nastąpiła poprawa – karze fizycznej, czyli biciu. Cierpienia psychiczne leczono cierpieniem fizycznym. I stosownie przywołany do porządku mnich wracał – przynajmniej z pozoru – do swojej „pobożnej lektury”.

Według reguły benedyktyńskiej była jeszcze jedna pora, podczas której się czytało: codziennie w trakcie posiłków któryś z braci, wyznaczony raz na tydzień, czytał głośno reszcie. Benedykt dobrze wiedział, że przynajmniej część mnichów uzna to za wyróżnienie, i dlatego zalecał zwalczać uczucie pychy, na ile się da: Lektor ma rozpocząć w niedzielę służbę, którą będzie sprawował przez cały tydzień. Zaczynając ją, niech po mszy i komunii poprosi wszystkich o modlitwę, aby Bóg oddalił od niego ducha wyniosłości¹⁸. Miał także świadomość, że dla innych głośna lektura może być okazją do szyderstw czy choćby pogawędki, więc i tu reguła zalecała: Powinna być zupełna cisza, aby nigdzie nie było słychać żadnego szeptu ani głosu, oprócz głosu samego lektora¹⁹. Jednakże przede wszystkim chciał zapobiec jakimkolwiek dyskusjom czy rozważaniom, które mogłyby wyniknąć z lektury: I niechaj nikt przy stole nie ośmiela się zadawać pytań dotyczących czytanego tekstu, czy też czegokolwiek innego, aby w ten sposób nie stwarzać okazji²⁰.

„Nie stwarzać okazji”: to określenie, w normalnym tekście całkiem zrozumiałe, tu wydaje się dziwnie niepełne, jakby tekst się urywał. Nie stwarzać okazji komu albo do czego? Współcześni wydawcy czasami dodają: „diabłu” – i może rzeczywiście o to tu chodzi. Lecz dlaczego książę ciemności miałby skorzystać na jakimś pytaniu dotyczącym lektury? Odpowiedź jest chyba taka: każde pytanie, choćby najbardziej niewinne, mogło w efekcie wywołać dyskusję, która by świadczyła, że o doktrynach religijnych wolno rozprawiać.

Benedykt w żadnym razie nie zabraniał komentowania świętych tekstów, które czytano głośno, ale starał się ograniczać ten proceder: chyba żeby przełożony chciał powiedzieć kilka słów ku zbudowaniu²¹. Tych słów nie można było kwestionować ani im przeczyć, a wszelkie spory należało z zasady tłumić. Jak wyraźnie wynika z wykazu kar w regule zakonu założonego przez irlandzkiego mnicha Kolumbana, który urodził się w roku śmierci Benedykta, ożywione dyskusje, intelektualne czy inne, były zakazane. Mnicha, który ośmielił się sprzeciwić koledze, mówiąc: „Nie jest tak, jak powiadasz”, czekała surowa kara: nakaz milczenia albo pięćdziesiąt razów. Ograniczenia, którymi było obwarowane życie umysłowe zakonników – w postaci nakazu milczenia, zakazu zadawania pytań, kar takich jak chłosta – miały zagwarantować, że te pobożne zgromadzenia staną się przeciwieństwem akademii filozoficznych antycznej Grecji czy też Rzymu, czyli miejsc, w których panował duch polemiki i w których wspierano wciąż niezaspokojoną, szeroko pojętą ciekawość.

Jednocześnie jednak reguły zakonne wymagały czytania i miało to skutek o doniosłym znaczeniu. Czytanie nie było kwestią wyboru, czymś zalecanym lub pożądanym; w społeczności, która podchodziła do obowiązków ze śmiertelną powagą, czytanie było obligatoryjne. A do tego z kolei konieczne były książki. Te jednak, raz po raz otwierane, w końcu się rozpadały, niezależnie od tego, jak ostrożnie się z nimi obchodzono. Dlatego reguły klasztorne nakazywały mnichom, aby stale je skupowali albo pozyskiwali w inny sposób. W trakcie wyniszczających wojen gockich w połowie szóstego wieku i w ich następstwie ostatnie oficyny, w których wytwarzano książki, zostały zamknięte i rynek księgarski upadł. Dlatego reguły klasztorne wymagały od mnichów, aby bardzo dbali o dzieła, które się zachowały, i kopiowali je. Jednakże stosunki handlowe z egipskimi wytwórcami papirusu dawno zostały zerwane, a ponieważ rynek księgarski nie istniał, produkcja materiału do pisania wykonywanego ze skór zwierzęcych także podupadła. Z tego powodu reguły zakonne stanowiły, że mnisi mają uczyć się trudnej sztuki produkowania pergaminu i ratowania tego, który już istnieje. Tak więc, nie zamierzając wcale naśladować pogańskich elit w popularyzacji kultury czytania i pisania, mnisi stali się w zachodnim świecie głównymi czytelnikami, bibliotekarzami, a także wytwórcami oraz konserwatorami ksiąg.

* * *

Poggio i inni humaniści, tropiący zaginioną klasykę, wiedzieli o tym wszystkim. Ponieważ już przeczesali sporo bibliotek klasztornych, wiedzieli także, że Szwajcaria i Niemcy stanowią w tej dziedzinie niezbadane terytorium. Jednakże niezmiernie trudno było dotrzeć do wielu opactw na tym terenie – ich założyciele celowo wznieśli je w odległych miejscach, aby uciec od pokus, szaleństw i zagrożeń doczesnego świata. A jeśli już zdeterminowany humanista, zniósłszy trudy i niebezpieczeństwa podróży, w końcu dotarł do któregoś z tych odległych opactw, to co dalej? Takich uczonych, którzy wiedzieli, czego szukać, i którzy potrafili poznać się na tym, co znaleźli, jeśli dopisało im szczęście, było bardzo niewielu. Co więcej, pozostawała jeszcze kwestia dostępu: żeby przedostać się za furtę klasztorną, uczony musiał przekonać nieufnego opata i jeszcze bardziej nieufnego bibliotekarza, że ma prawo tam się znaleźć. Obcych zazwyczaj nie wpuszczano do bibliotek. Petrarka był duchownym; mógł przynajmniej powołać się na swoją przynależność do wielkiej zinstytucjonalizowanej społeczności kościelnej. Jednakże wielu humanistów było ludźmi świeckimi i dlatego natychmiast wzbudzali podejrzenia.

Ta lista trudności nie obejmuje jeszcze wszystkich problemów. Gdyż jeśli łowca ksiąg dotarł już do opactwa, przebył potężne zaryglowane drzwi, wkroczył do biblioteki i nawet trafił na ciekawy manuskrypt, to przecież musiał coś począć ze znalezionym dziełem.

Książki były czymś rzadkim i cennym. Przydawały prestiżu opactwu, w którym się znajdowały, i mnisi nie byli skłonni spuszczać ich z oczu, zwłaszcza jeśli mieli już do czynienia z włoskimi humanistami o lepkich rękach. Czasami klasztory próbowały zabezpieczyć swoją własność, grożąc klątwą każdemu, kto by się na nią połaszczył. Jedna z takich klątw głosi:

Jeśli ktoś ukradnie albo pożyczy tę księgę i jej nie zwróci, to niech zamieni się ona w węża w jego ręce i go ukąsi. Niech dopadnie go zaraza i porazi jego członki. Niech cierpi z bólu, wołając głośno o zmiłowanie, i niech nie będzie końca jego mąk, aż pocznie wyć w agonii. Niech robactwo żywi się jego wnętrznościami na pamiątkę Robaka, który nigdy nie szczeźnie, a kiedy wreszcie dosięgnie go ostateczna kara, niech płomienie piekielne trawią go w nieskończoność²².

Nawet największy niedowiarek, bardzo pragnący zachować dla siebie to, co trzyma w rękach, mógłby się zawahać, zanim schowałby książkę za pazuchę.

Jeżeli mnisi byli ubodzy albo po prostu sprzedajni, można było zaoferować im pieniądze, aby zgodzili się rozstać z książką, ale już samo zainteresowanie, wykazywane przez cudzoziemca, podbiłoby cenę. Zawsze też można było poprosić opata o wypożyczenie dzieła, obiecując solennie, że niebawem zostanie zwrócone. Ale jeżeli istnieli wyjątkowo ufni albo naiwni opaci, to z pewnością nie należeli do większości. Trudno było uzyskać od nich zgodę, a jeśli odpowiedź brzmiała „nie”, całe przedsięwzięcie diabli brali. W ostateczności śmiałek mógł, nie zważając na klątwę, spróbować po prostu ukraść księgę, ale klasztorne społeczności oparte były na wzajemnej obserwacji. Gości obserwowano szczególnie uważnie, bramy zamykano na noc i ryglowano, a niektórzy bracia, potężnej postury, bez skrupułów porachowaliby zatrzymanemu złodziejowi kości.

Poggio był wręcz wyjątkowo dobrze przygotowany na te wszystkie ewentualności. Dysponował szczególnymi umiejętnościami potrzebnymi do rozszyfrowania starego pisma. Należał do wspaniałych latynistów, potrafił zwłaszcza dostrzec znamienny styl, figury retoryczne i konstrukcje gramatyczne, charakterystyczne dla łaciny klasycznej. Był oczytany w literaturze antycznej i znał na pamięć – a pamięć miał znakomitą – dziesiątki fragmentów literackich, pozwalających zidentyfikować zaginionych autorów oraz ich dzieła. Sam nie był mnichem ani księdzem, ale dzięki długiej służbie w kurii rzymskiej i na dworze dobrze znał struktury Kościoła, a także wielu jego najpotężniejszych przedstawicieli, nie wyłączając ostatnich papieży.

Gdyby te liczne koneksje nie wystarczyły, aby umożliwić mu przedostanie się za zamknięte drzwi biblioteki klasztornej, Poggio mógł odwołać się do swojego uroku osobistego. Był doskonałym gawędziarzem, znał różne plotki i niestrudzenie opowiadał dowcipy, często sprośne. Oczywiście nie potrafił rozmawiać z niemieckimi mnichami w ich własnym języku. Chociaż mieszkał przeszło trzy lata w mieście, w którym mówiono po niemiecku, nie nauczył się tej mowy, tak przynajmniej twierdził. W przypadku tak zdolnego lingwisty podobna ignorancja wydaje się celowa: niemiecki był językiem barbarzyńców, i Poggio najwyraźniej nie był zainteresowany przyswojeniem go sobie. W Konstancji obracał się zapewne w kręgach ludzi mówiących po łacinie albo po włosku.

Jednakże jeśli nieznajomość niemieckiego musiała być kłopotliwa i niebezpieczna na drodze, w oberży albo na innym przystanku, u celu nie stanowiła poważnego problemu. Opat, bibliotekarz i wielu innych członków klasztornej społeczności mówili po łacinie. Z pewnością nie posługiwali się wytworną łaciną klasyczną, którą władał Poggio, ale – sądząc z licznych współczesnych barwnych dzieł literackich, które przetrwały – żywą, płynną, jędrną i obrazową, w której można było zarówno omawiać najsubtelniejsze kwestie scholastyczne, jak i opowiadać najbardziej rubaszne kawały. Jeśli Poggio czuł, że może zrobić na swoich gospodarzach wrażenie powagą, potrafił rozprawiać elokwentnie o nędzy kondycji ludzkiej; jeżeli sądził, że uda mu się ich zjednać dowcipem, odwoływał się do jednej ze swoich opowieści o głupich wieśniakach, uległych gospodyniach i seksualnie nienasyconych księżach.

Poggio miał jeszcze jeden dar, który wyróżniał go spośród innych humanistów polujących na książki. Był niezwykle sprawnym pisarzem, o pięknym charakterze pisma, wielkiej sile koncentracji i ogromnej skrupulatności. Trudno nam, w zupełnie innych czasach, w pełni docenić znaczenie tych kwalifikacji: środki techniczne, które umożliwiają nam sporządzanie transkrypcji, faksymiliów oraz kopii, usunęły w cień coś, co niegdyś było cenioną umiejętnością. Sztuka ta zaczęła zanikać już za życia Poggia, gdyż w latach trzydziestych czternastego wieku niemiecki rzemieślnik, Jan Gutenberg, zaczął testować nowy wynalazek, druk, który miał zrewolucjonizować reprodukcję i powielanie tekstów. Pod koniec stulecia drukarze, zwłaszcza wielki Aldus z Wenecji, będą drukować łacińskie teksty za pomocą czcionki, która pozostanie czytelna i wytworna nawet po pięciuset latach. Jej krój wzorowano na pięknym piśmie Poggia²³ i jego przyjaciół humanistów. To, co Poggio robił ręcznie, wytwarzając pojedynczy egzemplarz, wkrótce miało być wykonywane mechanicznie, aby wytwarzać setki kopii.

Jednakże to osiągnięcie należało jeszcze do przyszłości, a w każdym razie drukarze, którzy składali książki za pomocą czcionek, korzystali z dokładnych, czytelnych ręcznych transkrypcji, często będących kopiami niezrozumiałych dla większości manuskryptów. Zdolności Poggia jako kopisty wydawały się jego współczesnym naprawdę niezwykłe, tym bardziej że pracował bardzo szybko. Oznaczało to, że nie tylko mógł przedostawać się do opactw i wynajdywać cenne kopie zaginionych dzieł, ale także je pożyczać, szybko kopiować i przesyłać humanistom, niecierpliwie czekającym na nie w kraju, w Italii. Jeśli wypożyczenie nie wchodziło w grę – to znaczy bibliotekarz odmówił – Poggio był w stanie skopiować dzieło na miejscu albo, jeżeli nie było innego wyjścia, powierzyć jego skopiowanie skrybie, którego osobiście do tego zadania przygotował.

* * *

W 1417 roku Poggio, łowca ksiąg, nie mógł narzekać na okoliczności: był odpowiedni czas, a on miał potrzebne umiejętności i wolę. Brakowało mu tylko pieniędzy. Podróż, nawet jeśli starał się ograniczać wydatki, stanowiła kosztowne przedsięwzięcie. Trzeba było mieć środki na wynajęcie koni i na przeprawy przez rzeki albo przejazdy prywatnymi drogami; dla nieżyczliwych celników – prawdziwych zdzierców – oraz dla sług pomniejszych panów i dla przewodników w mniej dostępnych rejonach; no i oczywiście na jedzenie i zakwaterowanie w oberżach oraz miejsce w stajni. Potrzebował również pieniędzy, żeby opłacić dodatkowego skrybę, a także, jeśli okazałoby się to konieczne, nakłonić niechętnych mnichów do wypożyczenia ich skarbu.

Nawet jeśli odłożył w banku jakieś środki z okresu służby w administracji papieskiej, mało prawdopodobne, aby stać go było na samodzielne opłacenie tej wyprawy. W takich okolicznościach gorliwy pisarz listów musiał uciec się do pióra. Zapewne napisał do zamożnych przyjaciół w kraju, którzy podzielali jego pasję, i wytłumaczył im, że nadarza się okazja, o jakiej dotąd mogli tylko marzyć. Będąc w dobrym zdrowiu, nieskrępowany pracą ani obowiązkami rodzinnymi, nie mając zobowiązań wobec nikogo, wolny jak ptak, był gotów wyruszyć na zakrojone na dużą skalę poszukiwanie zaginionych skarbów – dziedzictwa antycznego świata, które tak wiele dla nich znaczyły.

Takie wsparcie, czy to pojedynczego bogatego patrona czy też grupy kolegów humanistów, tłumaczyłoby, jak to się stało, że w styczniu 1417 roku Poggio zmierzał do celu podróży, gdzie miał dokonać swojego odkrycia. Wsparcie to musiało być znaczne, ponieważ owej zimy nie była to jego jedyna wyprawa w poszukiwaniu ksiąg. Później bowiem miał się udać w kolejną podróż, do szacownego opactwa Sankt Gallen, niedaleko Konstancji. Byłaby to jego druga wizyta w tym miejscu, gdyż poprzedniego roku, razem z dwoma włoskimi przyjaciółmi, dokonał tam kilku ważnych odkryć. Sądząc, że mogli wówczas przeoczyć jakieś skarby, zamierzał tam wrócić z jednym z owych przyjaciół.

Poggio i jego towarzysz, Bartolomeo Aragazzi, mieli ze sobą wiele wspólnego. Obaj pochodzili z Toskanii, Poggio z małego miasteczka Terranuova pod Arezzo, Bartolomeo zaś z pięknego miasta na szczycie wzgórza, Montepulciano… obaj pojechali do Rzymu i zdobyli posady pisarzy w kurii. Obaj potem wyruszyli do Konstancji, żeby pracować jako sekretarze apostolscy²⁴ za fatalnego pontyfikatu Jana XXiii, i w konsekwencji, po upadku papieża, znaleźli się bez zajęcia. Obaj też byli zapalonymi humanistami i chętnie użyczali swoich umiejętności, jeśli chodzi o czytanie i kopiowanie, do odzyskiwania zaginionych antycznych tekstów.

Przyjaźnili się, pracowali i podróżowali razem, mieli takie same ambicje, lecz jednocześnie byli rywalami, współzawodniczyli w poszukiwaniu sławy, jaka przychodziła wraz z odkryciem. Nienawidzę wszelkich chełpliwych rozmów, wszelkiego pochlebstwa, wszelkiej przesady – pisał Bartolomeo do jednego z ważnych patronów w Italii. – Obym nie uległ pełnym samouwielbienia snom i pysze²⁵. List, datowany 19 stycznia 1417 roku, został napisany w Sankt Gallen. Dalej Bartolomeo wspomina o kilku znaczących odkryciach, dokonanych przez siebie w „więzieniu”, w którym się znaleźli. Dodaje jednak, że nie może opisać tych wszystkich ksiąg, które znalazł, gdyż nie wystarczyłoby dnia, aby je wszystkie wymienić. Znamienne, że nie wspomina nawet o swoim towarzyszu podróży, Poggiu Bracciolinim.

Sęk w tym jednak, że odkrycia Bartolomea nie były wcale znaczące. Znalazł on bowiem kopię dzieła Flawiusza Wegetiusza Renata na temat dawnej armii rzymskiej – książkę, która, jak pisał nieprzekonująco, może nam się przydać, jeśli zajrzymy do niej od czasu do czasu w obozie albo, co bardziej chwalebne, podczas krucjaty – i mały słownik, czy też listę słów, sporządzony przez Pompejusza Festusa. Utwory te nie tylko należały do mniej znaczących, ale także, jak z pewnością Bartolomeo dobrze wiedział, były dostępne w Italii, więc w gruncie rzeczy nie stanowiły żadnego odkrycia.

Pod koniec stycznia, gdy nie udało się zdobyć żadnych wielkich skarbów, które spodziewali się znaleźć, i być może mając już dość rywalizacji, przyjaciele się rozdzielili. Poggio skierował się na północ, prawdopodobnie w towarzystwie niemieckiego pisarza, którego szkolił. Bartolomeo, jak się zdaje, wybrał się w drogę sam. Wyruszę do innego opactwa pustelników daleko w Alpach²⁶ – pisał do włoskiego adresata. Potem zamierzał się wyprawić do jeszcze bardziej oddalonych klasztorów. Do tych miejsc bardzo trudno było dotrzeć, zwłaszcza w zimie – podróż jest ciężka i z wieloma przeszkodami, gdyż nie można się tam dostać inaczej jak przez alpejskie przepaście, rzeki i lasy. Lecz – upominał samego siebie – droga cnoty pełna jest trudów i niebezpieczeństw. A plotka głosiła, że w bibliotekach tych opactw spoczywają zagrzebane istne skarby w postaci antycznych ksiąg. Spróbuję przekonać to biedne wątłe ciało, aby podjęło wysiłek ratowania ich i nie wzdragało się przed trudnościami dotarcia do nich, przed niewygodami i coraz większym alpejskim zimnem.

Można się uśmiechnąć, czytając taki opis trudów

– Bartolomeo, ze swoim prawniczym wykształceniem, z pewnością liczył na efekt retoryczny – ale wkrótce po opuszczeniu Sankt Gallen naprawdę zachorował i musiał wrócić do Konstancji, gdzie doszedł do zdrowia dopiero po kilku miesiącach. Poggio, w drodze na północ, nie wiedział, że z powodu rezygnacji Bartolomea z poszukiwań jest na łowach sam.

* * *

Poggio nie lubił mnichów. Znał kilku godnych poważania, ludzi uczonych i prawych. Generalnie jednak uważał ich za zabobonnych, ciemnych i okropnie leniwych. Klasztory zaś jego zdaniem stanowiły schronienie dla tych wszystkich, którzy nie odnajdowali się w życiu. Arystokraci ukrywali tam swoich synów, którzy w ich ocenie byli słabeuszami, nieudacznikami, nicponiami; kupcy wysyłali tępe albo kalekie dzieci; wieśniacy pozbywali się dodatkowych gąb do wyżywienia. Najsilniejsi z braci przynajmniej wykonywali pożyteczną pracę w ogrodach klasztornych i na przyległych polach jak dawni mnisi, w trudniejszych czasach, ale w przeważającej części była to banda próżniaków. Tak sądził Poggio. Za grubymi murami klasztorów te pasożyty mamrotały pod nosem modlitwy i żyły na koszt tych, którzy uprawiali rozległe ziemie opactwa. Kościół był władcą udzielnym, i to bogatszym od większości szlachty w królestwie, i miał ziemską moc egzekwowania dzierżawy, a także innych swoich praw i przywilejów. Kiedy nowo wybrany biskup Hildesheim w północnych Niemczech poprosił o możliwość obejrzenia diecezjalnej biblioteki, zaprowadzono go do zbrojowni i pokazano mu wiszące na ścianach piki i topory; to są, jak mu powiedziano, księgi, za pomocą których uzyskano prawa biskupie i którymi należy ich bronić²⁷. Mieszkańcy bogatych opactw być może nie odwoływali się do nich często, ale gdy tak siedzieli w słabym świetle i myśleli o swoich dochodach, wiedzieli – tak samo jak ich poddani – że w razie czego mogą odwołać się do brutalnej siły.

Poggio i jego znajomi z kurii opowiadali sobie dowcipy o sprzedajności, głupocie i nienasyconej żądzy seksualnej mnichów. Ich udawana pobożność nie robiła na nim wrażenia. Nie wiem, co robią poza tym, że śpiewają jak koniki polne – pisał – i nie mogę opędzić się od myśli, że płaci im się zbyt hojnie za ten skromny wysiłek płuc²⁸. Nawet trudy wynikające z twardej klasztornej dyscypliny wydawały mu się małe w porównaniu z prawdziwą, ciężką pracą, którą widywał na polach. Wynoszą swoje znoje, widząc w nich prace herkulesowe, gdyż wstają w nocy, by śpiewać na chwałę Boga. To bez wątpienia niezwykły powód do zasług, że zrywają się, by ćwiczyć psalmodie. Co by jednakże powiedzieli, gdyby musieli się zrywać do orki, jak wieśniacy, wystawieni na wiatr i deszcz, z bosymi stopami, w cienkiej sukmanie na grzbiecie? Całe ich życie wydawało mu się jedną wielką hipokryzją.

Lecz, oczywiście, gdy zbliżał się do opactwa, które stanowiło cel jego podróży, Poggio odsunął od siebie te myśli. Być może pogardzał klasztornym życiem, ale dobrze je znał. Wiedział, dokąd w opactwie ma się skierować i jakie przypochlebne słowa wypowiedzieć, aby uzyskać dostęp do dzieł, które pragnął obejrzeć. Nade wszystko zaś wiedział, jak one powstają. Chociaż wyśmiewał panujące w klasztorze lenistwo, zdawał sobie sprawę, że to, co miał nadzieję znaleźć, istnieje tylko dzięki wielowiekowej polityce instytucjonalnej i żmudnej pracy poszczególnych ludzi.

Reguła benedyktyńska zalecała pracę fizyczną, tak samo modlitwę i czytanie, a pisanie zawsze zaliczano do pracy fizycznej. Założyciele zakonu nie traktowali kopiowania rękopisów jako pracy umysłowej; wręcz przeciwnie, gdyż dobrze wiedzieli, że w świecie starożytnym kopistami przeważnie byli wykształceni niewolnicy. Zadanie to uchodziło więc nie tylko za żmudne, ale i upokarzające, co stanowiło idealne wręcz połączenie, jeśli chodzi o ascetyczną koncepcję dyscyplinowania ducha. Poggio nie miał jednak zrozumienia dla takiego dyscyplinowania; ambitny i lubiący rywalizację, pragnął błyszczeć w świecie, a nie chować się przed nim. Dla niego kopiowanie rękopisów, co robił z niezwykłą biegłością, nie było praktykowaniem ascezy, lecz raczej przeżyciem estetycznym, dzięki któremu zdobywał uznanie. Ale dzięki tej swojej biegłości już na pierwszy rzut oka potrafił ocenić – albo z podziwem, albo z pogardą – ile wysiłku i umiejętności kosztowało sporządzenie manuskryptu, który przed nim leżał.

Nie każdy mnich miał predyspozycje do kopiowania, podobnie jak nie każdy nadawał się do ciężkiej pracy w polu, od której zależała egzystencja całej społeczności. Dawne przepisy nakazywały podział zadań, jak reguła świętego Ferreola (530-581), francuskiego benedyktyna: Ten, kto nie przewraca ziemi pługiem, winien palcami zapisywać pergamin. (Oczywiście, działało to także w drugą stronę: ten, kto nie mógł „zapisywać pergaminu palcami”, był przydzielany do pługa). Ci umiejący dobrze pisać – ładnym, czytelnym pismem, które inni mnisi byli w stanie bez trudu odczytać – a także dokładni, niczego niepomijający ani niezniekształcający, byli wysoko cenieni. Według kodeksów, które na terenie Niemiec i Irlandii określały wysokość odszkodowania za zabójstwo – dwieście szylingów za zabicie chłopa, trzysta za duchownego niskiej rangi, czterysta za księdza odprawiającego mszę w chwili ataku i tak dalej – strata skryby na skutek użycia przemocy równała się śmierci biskupa albo opata.

Ta wysoka cena w czasach, gdy nisko ceniono życie, świadczy, jak ważne i jak trudne było dla klasztoru pozyskiwanie książek, potrzebnych, aby zgodnie z regułą wdrażać czytanie. Nawet najsłynniejsze średniowieczne biblioteki klasztorne były maleńkie w porównaniu z bibliotekami starożytnymi czy tymi w Bagdadzie albo w Kairze. Zebranie nawet niewielkiej liczby książek wiele wieków przed wynalezieniem prasy drukarskiej, co na zawsze zmieniło postać rzeczy, oznaczało powołanie czegoś, co nazywano skryptoriami, czyli warsztatów, w których przyuczano mnichów do wielogodzinnego sporządzania kopii. Początkowo robiono to w prowizorycznie urządzonych pomieszczeniach klasztornych, gdzie, choć czasami z zimna grabiały palce, przynajmniej światło było dobre. Lecz z biegiem czasu do tego celu zaczęto wyznaczać albo wręcz budować specjalne sale. W największych opactwach, dążących do posiadania prestiżowych kolekcji książek, były to przestronne komnaty o dużych szklanych oknach, pod którymi mnisi, w liczbie nawet trzydziestu, siedzieli przy oddzielnych pulpitach, czasami nawet w sporej odległości od siebie.

Na czele skryptorium stał człowiek, na którym Poggio i inni łowcy ksiąg wypróbowywali swój urok osobisty: bibliotekarz klasztorny. Ta ważna persona była przyzwyczajona do wszelkich pochlebstw i przymilania się, gdyż mogła dostarczyć wszystkich narzędzi niezbędnych do kopiowania rękopisów: piór, atramentu i scyzoryków, których wady i zalety stawały się oczywiste dla skryby po kilku godzinach pracy nad powierzonym zadaniem. Bibliotekarz mógł, jeśli chciał, uprzykrzyć takiemu mnichowi życie albo znacznie mu je ułatwić. Wśród narzędzi znajdowały się także: liniał, szydło (do robienia dziurek, żeby równo prowadzić linie), ostro zakończone metalowe pióra do rysowania linii, podstawka do czytania, na której można było ustawić książkę do kopiowania, przyciski, żeby karty się nie odwracały. Do sporządzania rękopisów, które miały być iluminowane, używano jeszcze innych specjalistycznych przyrządów i materiałów.

Większość dzieł w antyku miała formę zwojów – jak Tora, z której żydzi podczas ceremonii korzystają w takiej postaci do dziś – ale w czwartym wieku chrześcijanie już niemal całkowicie przeszli na kodeksy, od których pochodzą znane nam książki. Kodeks miał tę ogromną przewagę, że czytelnikom łatwiej się było nim posługiwać: tekst można było podzielić na strony i opatrzyć indeksem, a kartki szybko przewracać, aby znaleźć poszukiwane miejsce. Dopiero wynalezienie komputera, z jego wspaniałymi funkcjami wyszukiwania, było w stanie poważnie zagrozić tej cudownie prostej i praktycznej formie książki. I teraz znowu możemy mówić o „przewijaniu” tekstu.

Ponieważ papirus był trudno dostępny, a papier wszedł do powszechnego użytku dopiero w czternastym wieku, przez ponad tysiąc lat główny materiał do pisania uzyskiwano ze skór zwierzęcych: krowich, owczych, kozich i od czasu do czasu jelenich. Ich powierzchnie należało wygładzić i dlatego innym narzędziem, który znajdował się w posiadaniu bibliotekarza, był pumeks, służący do usuwania resztek sierści, wszelkich zgrubień i niedoskonałości. Skryba, który dostał pergamin kiepskiej jakości, miał bardzo niewdzięczne zadanie do wykonania i na marginesach zachowanych rękopisów klasztornych można od czasu do czasu zobaczyć wyrazy niezadowolenia: Karty są włochate…, Rzadki atrament, zły pergamin, trudny tekst…, Dzięki Bogu, niebawem zapadnie zmrok. Niech kopiście wolno będzie zakończyć swój trud²⁹ – napisał zmęczony mnich pod swoim imieniem, datą i miejscem pracy. Wreszcie wszystkom przepisał – zanotował inny. – Na miłość boską, dajcie mi pić³⁰.

Najlepszy pergamin, taki, który ułatwiał życie skrybom i musiał im się jawić w marzeniach sennych, był wykonany ze skóry cielęcej i nazywał się vellum. A najlepsze było „maciczne” vellum, ze skór płodów. Cudownie białe, gładkie i trwałe, takie skóry zachowywano na najcenniejsze książki, ozdabiane wymyślnymi miniaturami, przypominającymi klejnoty, i czasami w oprawach wysadzanych prawdziwymi klejnotami. W światowych bibliotekach wciąż znajduje się całkiem sporo takich niezwykłych dzieł, które wyszły spod piór skrybów żyjących siedemset, osiemset lat temu, i które wytwarzano przez wiele godzin, aby mogło powstać coś tak pięknego.

Dobrzy skrybowie byli zwalniani ze zbiorowych modlitw o pewnych porach, żeby mogli wykorzystać w jak największym stopniu światło dnia w skryptorium. Nie musieli też pracować w nocy; z powodu całkiem zrozumiałego strachu przed pożarem używanie świec było zakazane. Ale w czasie, który spędzali przy pulpitach – około sześciu godzin dziennie – żyli wyłącznie książkami. Można mieć nadzieję, że przynajmniej w niektórych opactwach mnisi rozumieli, co przepisują: Racz, o Panie, pobłogosławić warsztat sług Twoich – głosiło motto jednego ze skryptoriów – by wszystko, co tu spisują, pojmowali w swojej inteligencji i oddawali w swoich dziełach³¹. Lecz czy skrybowie naprawdę wykazywali zainteresowanie książkami, które kopiowali – albo przejawiali niechęć wobec nich – było zupełnie nieistotne. Ponieważ kopiowanie stanowiło formę dyscyplinowania mnichów – ćwiczenia w pokorze i cierpliwym znoszeniu bólu – niechęć czy po prostu brak zainteresowania były już lepsze od zaangażowania. Za wszelką cenę należało bowiem unikać ciekawości.

Całkowita obojętność klasztornego skryby wobec przepisywanego tekstu – tłumienie wszelkiego zainteresowania i wrażliwości w imię poskramiania mnisiego ducha – nie mogła być dalsza od żywej ciekawości i egocentryzmu Poggia. Zdawał on sobie jednak sprawę, że jeśli jego nadzieje na odnalezienie w miarę autentycznych śladów antycznej przeszłości mają się spełnić, na co przecież gorąco liczył, zależą one przede wszystkim właśnie od tej obojętności. Gorliwy czytelnik, jak Poggio dobrze wiedział, ma tendencję do zmieniania tekstu, aby nadać mu sens, lecz takie zmiany w sposób nieunikniony prowadziły z biegiem czasu do masowych zniekształceń. Lepiej więc było, żeby klasztorni mnisi kopiowali to, co mieli przed oczami, nawet jeśli według nich brakowało w tym sensu.

Na stronie kopiowanego rękopisu zazwyczaj leżała kartka z wyciętym oknem, żeby skryba mógł się skupić na danej linijce. I stanowczo zabraniano mu zmieniania czegokolwiek w kopiowanych tekstach, nawet jeśli wydawało mu się, że napotkał błąd. Mógł on poprawiać własne pomyłki, starannie wydrapując atrament brzytwą albo pokrywając dane miejsce mieszanką mleka, sera i wapna, czyli średniowieczną wersją naszego korektora. Nie można było zmiąć kartki i zacząć od nowa. Choć skór owiec i kóz nie brakowało, proces wytwarzania z nich pergaminu wymagał zbyt wiele pracy. Dobry pergamin był zbyt cenny, żeby go marnować. Ta wartość właśnie tłumaczy, dlaczego opactwa w ogóle zbierały stare rękopisy, nie wyrzucały ich do śmieci.

Naturalnie byli opaci i bibliotekarze klasztorni, którzy przechowywali nie tylko pergaminy, ale także spisane na nich pogańskie dzieła. Przesiąknięci literaturą klasyczną, niektórzy uważali, że mogą przetrząsać jej skarby bez obawy, że czymś się zarażą, tak samo jak starożytni Hebrajczycy uważali, że mogą za Boskim pozwoleniem przywłaszczać sobie bogactwa Egipcjan. Ale z biegiem pokoleń, ponieważ tymczasem powstała znacząca literatura chrześcijańska, coraz trudniej było obronić ten argument. W każdym razie coraz mniej mnichów ważyło się to robić. Pomiędzy szóstym wiekiem a połową ósmego dosłownie przestano kopiować klasykę greckorzymską. To, co na początku było aktywną kampanią w celu zapomnienia – wynikającym z pobożności atakiem na idee pogańskie – zamieniło się w prawdziwe zapomnienie. Antyczne poematy, traktaty filozoficzne i mowy polityczne, niegdyś tak niebezpieczne i kuszące, przestały zaprzątać umysły i już ich nie komentowano. Zostały zredukowane do niemych przedmiotów, zszytych razem kart pergaminu, pokrytych nieczytelnymi wyrazami.

Antyczne idee przeżyły tylko dzięki niezwykłej trwałości pergaminu, używanego do sporządzania kodeksów, ale, jak dobrze wiedzieli poszukujący ksiąg humaniści, nawet mocny materiał nie gwarantował przetrwania. Często mnisi za pomocą scyzoryków, pędzelków i szmatek starannie usuwali stare pisma – Wergiliusza, Owidiusza, Cycerona, Senekę, Lukrecjusza – i w to miejsce przepisywali teksty, które przełożeni kazali im skopiować³². Praca ta musiała być żmudna i dla nielicznych skrybów ceniących dzieła, które wymazywali – bardzo przykra.

Jeśli oryginalny atrament okazał się oporny, pod nowym tekstem można było dostrzec ślady dawnego; unikatowa kopia

O państwie Cycerona, pochodząca z czwartego wieku, pozostała widoczna pod kopią rozważań świętego Augustyna na temat psalmów; jedyną ocalałą kopię dzieła Seneki o przyjaźni odcyfrowano pod Starym Testamentem z końca szóstego stulecia. Te dziwne, wielowarstwowe rękopisy – nazywane palimpsestami, od greckiego słowa oznaczającego „wyskrobany” – pozwoliły odnaleźć kilka ważniejszych dzieł antyku, które inaczej pozostałyby nieznane. Jednakże średniowiecznym mnichom nie wolno było czytać – dosłownie – między wierszami.

W opactwach obowiązywały reguły, w skryptoriach natomiast – reguły w ramach reguł. Nikt, kto nie był skrybą, nie miał tam wstępu. Obowiązywała zupełna cisza. Skrybowie nie mogli wybrać sobie książki do kopiowania ani zakłócić ciszy, prosząc głośno bibliotekarza o pozycje, do których chcieli zajrzeć, aby wywiązać się z przydzielonego zadania. Opracowano nawet wymyślny system gestów, żeby wystąpić z taką prośbą. Jeśli skryba pragnął zajrzeć do psałterza, wykonywał gest oznaczający książkę – wyciągał ręce i jakby przewracał wyimaginowane strony – a potem przykładał dłonie do głowy, pokazując koronę, symbolizującą psalmy króla Dawida. Jeśli prosił o dzieło pogańskie, po wykonaniu gestu oznaczającego książkę drapał się za uchem jak zapchlony pies. A jeżeli pragnął dostać do rąk książkę pogańską uważaną przez Kościół za szczególnie niebezpieczną albo gorszącą, wkładał dwa palce do ust, jakby się krztusił.

* * *

Poggio był człowiekiem świeckim, z zupełnie innego świata. Dokąd zmierzał w 1417 roku, gdy rozstał się z Bartolomeem, nie wiadomo – może jak poszukiwacz złota albo ropy naftowej, ukrywający miejsce, gdzie dokonał odkrycia, celowo nie wymieniał w listach swojego celu. Mógł kierować się do mnóstwa klasztorów w nadziei znalezienia czegoś niezwykłego, ale wielu uczonych od dawna uważa, że najprawdopodobniej pojechał do opactwa benedyktyńskiego w Fuldzie³³. Klasztor ten, leżący w strategicznym punkcie środkowych Niemiec, między Renem a pasmem Vogelsberg, miał wszelkie cechy, które mogły wzbudzić zainteresowanie łowcy ksiąg: był bardzo stary, bogaty, miał długie tradycje naukowe, a teraz powoli podupadał.

Jeśli rzeczywiście zmierzał do Fuldy, Poggio nie mógł sprawiać wrażenia zbyt pewnego siebie. Opactwo, założone w ósmym wieku przez ucznia apostoła Niemiec, świętego Bonifacego, było nadzwyczaj niezależne. Jego opat był księciem Świętego Cesarstwa Rzymskiego: miał prawo zasiadać po lewicy samego cesarza, a kiedy szedł w procesji, rycerz w zbroi niósł przed nim sztandar Cesarstwa. Wielu mnichów wywodziło się z niemieckiej arystokracji – ludzie ci mieli świadomość, że należy im się respekt, i tego oczekiwali. Jeśli samo opactwo straciło trochę prestiżu, którym się kiedyś cieszyło, i było zmuszone w nieodległej przeszłości rozstać się z częścią swoich rozległych ziem, to i tak stanowiło siłę, z którą należało się liczyć. Ze swoim skromnym urodzeniem i bardzo ograniczonymi środkami finansowymi, Poggio, były sekretarz apostolski skompromitowanego i obalonego papieża, miał niewiele mocnych kart w tej rozgrywce.

Przepowiadając sobie w myślach krótką mowę, w której zamierzał się przedstawić, Poggio zsiadł z konia i ruszył otoczoną drzewami aleją w stronę pojedynczej ciężkiej bramy. Z zewnątrz Fulda przypominała fortecę; i rzeczywiście w poprzednim stuleciu, podczas ostrego zatargu z mieszkańcami najbliższego miasta, została zaatakowana. Jak większość opactw i to było jednak uderzająco samowystarczalne. W styczniu co prawda rozległe ogrody warzywne, kwiatowe i botaniczne były pogrążone w zimowym śnie, ale mnisi przezornie gromadzili, co tylko się dało, na długie mroczne miesiące, a szczególnie zbierali lecznicze zioła, których potem używali w infirmerii i do wspólnych kąpieli. Spichlerze w okresie zimy były jeszcze stosunkowo pełne, a w stajniach nie brakowało siana i owsa dla koni oraz osłów. Rozglądając się wokół, Poggio zauważył klatki dla kurcząt, kryty wybieg dla owiec, oborę, z której zalatywało łajnem i świeżym mlekiem, a także chlew. Może zatęsknił za oliwkami i winem z Toskanii, ale wiedział, że głodu nie zazna. Za młynami i prasą do wyciskania oleju, za dużą bazyliką i przylegającym do niej krużgankiem, za domami dla nowicjuszy, za dormitorium, pomieszczeniami dla służby i hospicjum dla pielgrzymów, gdzie ze swoim pomocnikiem miał znaleźć zakwaterowanie, Poggio został zaprowadzony do siedziby opata, aby poznać władcę tego małego królestwa.

Jeśli Fulda rzeczywiście była celem Poggia, w 1417 roku tym władcą był Johann von Merlau. Łowca ksiąg przywitał się z nim pokornie, powiedział kilka słów o sobie i pokazał list polecający od powszechnie znanego kardynała, a następnie prawie na pewno od razu wyraził chęć zobaczenia cennych relikwii świętego Bonifacego i zmówienia modlitwy w ich obecności. W jego życiu takie rytuały nie były niczym nowym; pracownicy administracji na dworze papieskim rutynowo zaczynali i kończyli dzień pracy modlitwami. I jeśli nawet nic w jego listach nie świadczy, że przejawiał szczególne zainteresowanie religią, interwencją świętych czy też praktykami mającymi skrócić męki w czyśćcu, Poggio musiał wiedzieć, czym chlubi się Fulda.

Potem gość został zaprowadzony do bazyliki; była to szczególna łaska. Wchodząc do transeptu i idąc w dół schodami do ciemnej, sklepionej krypty, Poggio z pewnością zauważył, że kościół pielgrzymkowy Fuldy wygląda znajomo, choć można było odnieść takie wrażenie już z zewnątrz; został bowiem zbudowany na wzór rzymskiej Bazyliki Świętego Piotra z czwartego wieku. (Obecną olbrzymią świątynię Świętego Piotra wzniesiono długo po śmierci Poggia). W blasku świec, we wnętrzu ozdobionym złotem, kryształami i kamieniami szlachetnymi, Poggio obejrzał kości świętego, zmasakrowanego w 754 roku przez Fryzów, których próbował nawracać.

Po wyjściu ze swoim gospodarzem na światło dzienne Poggio w stosownym momencie zagaił rozmowę, zmierzając do celu swojego przyjazdu. Być może zrobił to, nawiązując do jednej z najsławniejszych postaci związanych z Fuldą, Hrabana Maura, który pełnił tu funkcję opata przez dwie dekady, od 822 do 842 roku. Hraban Maur był płodnym autorem komentarzy biblijnych, traktatów teologicznych, przewodników pedagogicznych, kompendiów naukowych i serii nadzwyczaj pięknych poematów napisanych szyfrem. Większość z tych utworów Poggio mógł widzieć w Bibliotece Watykańskiej, wraz z potężnym dziełem, z którego Hraban był najlepiej znany, imponująco erudycyjnym i nader nudnym, autor bowiem usiłował zawrzeć w dwudziestu księgach całą ludzką wiedzę. Nosiło ono tytuł De rerum naturis, czyli O naturach rzeczy – lecz współcześni, doceniając jego ambicje, nazywali je

O wszechświecie.

Dzieła tego mnicha z dziewiątego wieku uosabiają ciężki, rozwlekły styl, którym Poggio i jego koledzy humaniści pogardzali. Poggio zdawał sobie jednak sprawę, że Hraban Maur był człowiekiem o ogromnej wiedzy, oczytanym zarówno w literaturze chrześcijańskiej, jak i pogańskiej, i że przekształcił tutejszą szkołę klasztorną w najważniejszy ośrodek naukowy w Niemczech. Jak wszystkie szkoły także ta w Fuldzie potrzebowała książek, więc opat, realizując tę potrzebę, ogromnie wzbogacił bibliotekę klasztorną. Hraban, który jako młodzieniec studiował u Alkuina, największego uczonego epoki Karola Wielkiego, wiedział, gdzie zdobywać ważne rękopisy³⁴. Sprowadzał je do Fuldy, gdzie szkolił dużą grupę skrybów, żeby je kopiowali. I w ten sposób stworzył imponujący jak na owe czasy księgozbiór.

Te czasy, jakieś sześćset lat przed Poggiem, były z perspektywy łowcy ksiąg bardzo obiecujące; na tyle dawne, że mogły mieć powiązania z jeszcze dawniejszą przeszłością. A stopniowy, trwający przez wieki upadek intelektualnej wielkości opactwa tylko potęgował podniecenie przybysza. Kto wiedział, co kryje się na tych półkach, nietknięte przez całe stulecia? Zniszczone rękopisy, które miały szansę przetrwać długi koszmar chaosu i destrukcji, jaki nastąpił po rozpadzie Cesarstwa Rzymskiego, mogły w końcu trafić do dalekiej Fuldy. Mnisi Hrabana drapali się za uchem lub wykonywali gesty przypominające krztuszenie się, żeby prosić o pogańskie książki do skopiowania, a te kopie, popadłszy w zapomnienie, być może czekały na odkrycie przez humanistę i powrót do życia.

Takie w każdym razie żywił nadzieje Poggio, czy to w Fuldzie, czy gdziekolwiek się znalazł, i na pewno serce zabiło mu szybciej, gdy w końcu wszedł za głównym bibliotekarzem opactwa do wielkiej sklepionej sali i zobaczył tom przypięty łańcuchem do jego własnego pulpitu. Tom ten był katalogiem i wertując go, Poggio wskazywał księgi, które chciał obejrzeć – gdyż w bibliotece oczywiście obowiązywała cisza.

Rzeczywiste zainteresowanie, jak również chęć zachowania dyskrecji, zapewne nakazały Poggiowi wskazać najpierw nieznane dzieła jednego z największych ojców Kościoła, Tertuliana. Potem, w miarę jak znoszono mu na pulpit rękopisy, z rosnącym podnieceniem musiał zagłębiać się w dzieła kolejnych autorów starożytnych, których utwory były jemu i innym humanistom zupełnie nieznane. Choć Poggio nie zdradził, dokąd jedzie, ujawnił – a nawet w gruncie rzeczy rozgłosił – co znalazł. Otóż właśnie bowiem przydarzyło mu się to, o czym marzyli wszyscy łowcy ksiąg.

Otworzył epicki poemat, liczący około czternastu tysięcy wersów, na temat wojen punickich. Niewykluczone, że znał imię autora, Syliusza Italika, choć do tej pory nie odnaleziono żadnego z jego utworów. Bystry polityk i sprytny, bezwzględny mówca, który brał udział jako człowiek do wynajęcia w szeregu procesów pokazowych, Syliusz zdołał przetrwać mordercze rządy Kaliguli, Nerona i Domicjana. Na emeryturze, jak z wyszukaną ironią pisał Pliniusz Młodszy, odkupił winy, jakimi się splamił podczas swej dawnej działalności, czyniąc godzien pochwały użytek z wolnego czasu³⁵. Teraz Poggio i jego przyjaciele mogli cieszyć się owocami tej emerytury.

Otworzył następny długi poemat, innego już autora, Maniliusza, którego imienia łowca ksiąg z pewnością nie mógł znać, gdyż nie wymienia go żaden z ocalonych od zapomnienia autorów antycznych. Poggio od razu pojął, że ma do czynienia z uczonym dziełem poświęconym astronomii, a po jego stylu i poetyckich aluzjach zorientował się, że zostało napisane na początku Cesarstwa, za rządów Augusta i Tyberiusza.

Z rzymskiej przeszłości przybyło jeszcze więcej duchów. Antyczny krytyk literacki, który zasłynął za panowania Nerona i pisał komentarze oraz glosy do autorów klasycznych; inny krytyk, który cytował obszernie z epiki naśladującej Homera; gramatyk, będący autorem traktatu o ortografii, który miał zachwycić przyjaciół Poggia we Florencji, zafascynowanych łaciną. Jednakże następny rękopis stanowił znalezisko, które obok podniecenia wywołało u niego melancholię: był to duży fragment dotąd nieznanej historii Cesarstwa Rzymskiego pióra wysokiego dowódcy w armii cesarskiej, Ammiana Marcellina. Powodem tej melancholii było nie tylko to, że w rękopisie, który Poggio następnie skopiował, brakowało pierwszych trzynastu z pierwotnych trzydziestu jeden ksiąg – i nigdy nie zostały one odnalezione – ale i to, że dzieło powstało w przeddzień upadku Rzymu. Trzeźwo myślący, rozważny i niezwykle bezstronny historyk, Ammian zdawał się przeczuwać nadchodzący koniec. Przedstawiony przez niego obraz świata dotkniętego wysokimi podatkami i finansową ruiną dużej części populacji, a także niebezpiecznym upadkiem morale armii pozwalał zrozumieć, jak to się stało, że dwadzieścia lat po śmierci historyka Wizygoci splądrowali Rzym.

Nawet najmniejsze odkrycia, których dokonywał Poggio, były ogromnie znaczące – ponieważ cokolwiek wychodziło na światło dzienne po tak długim czasie, było wręcz cudem – ale wszystkie je przesłoniło, jeśli już nie z ówczesnej, to przynajmniej z naszej perspektywy, znalezienie najstarszego z nich dzieła. Jeden z rękopisów stanowił długi tekst napisany około 50 roku przed naszą erą przez poetę i filozofa, Tytusa Lukrecjusza Karusa. Tytuł tego tekstu, De rerum natura, czyli

O rzeczywistości, był uderzająco podobny do tytułu sławnej encyklopedii Hrabana Maura, De rerum naturis. Ale podczas gdy dzieło mnicha było nudne i konwencjonalne, poemat Lukrecjusza wydawał się niebezpiecznie radykalny.

Poggio zapewne znał imię Lukrecjusza z utworów Owidiusza, Cycerona i innych antycznych źródeł, nad którymi ślęczał razem z kolegami humanistami, lecz ani on, ani nikt inny z jego kręgu nie natrafił nigdy na więcej niż urywek czy dwa z twórczości tego poety, która, jak wszyscy sądzili, zaginęła bezpowrotnie³⁶.

Poggio mógł nie mieć czasu w pogrążającej się już w mroku bibliotece klasztornej, pod okiem czujnego opata albo jego bibliotekarza, żeby zrobić cokolwiek poza przeczytaniem pierwszych wersów. Jednakże na pewno od razu dostrzegł niezwykłe piękno łaciny Lukrecjusza. Zleciwszy skrybie sporządzenie kopii poematu, pospieszył udostępnić go innym. Nie wiadomo tylko, czy przeczuwał, że uwalnia moce, które odmienią świat.

ROZDZIAŁ TRZECI
W poszukiwaniu Lukrecjusza

Tysiąc czterysta pięćdziesiąt lat przed wyprawą poszukiwawczą Poggia współcześni Lukrecjuszowi znali jego poemat, który był czytany jeszcze przez kilka stuleci po publikacji³⁷. Włoscy humaniści, szukając wszelkich tropów prowadzących do zaginionych dzieł antycznych, czujnie wychwytywali nawet ulotne wzmianki o nich w utworach tych uznanych autorów, których twórczość w znacznej części przetrwała. I tak Cyceron – ulubiony łaciński pisarz Poggia – choć zdecydowanie nie zgadzał się z filozoficznymi założeniami O rzeczywistości, przyznawał, że poemat ma wielką siłę oddziaływania. Poemat Lukrecjusza nie jaśnieje, jak mówisz, wielkim talentem, ale za to wiele w nim sztuki³⁸ – stwierdzał w liście do brata Kwintusa z 11 lutego 54 roku przed naszą erą. Zdanie to – a szczególnie nieco dziwne w tym kontekście słowa „ale za to” – wyraża zdziwienie: najwyraźniej Cyceron był pod wrażeniem. Trafił na poemat, który łączył aspiracje intelektualne w dziedzinie filozofii z niezwykłą siłą artystyczną. To połączenie było wówczas taką samą rzadkością jak obecnie.

Cyceron i jego brat nie byli odosobnieni w poczuciu, że Lukrecjuszowi udało się wręcz idealnie zharmonizować bardzo wysoki poziom intelektualny z estetycznym. Największy poeta rzymski Wergiliusz, który miał mniej więcej piętnaście lat, gdy umarł Lukrecjusz, był pod wielkim urokiem O rzeczywistości. Szczęśliwy, kto zdołał poznać przyczyny wszechrzeczy³⁹ – napisał w Georgikach – i rzucił sobie pod stopy wszelki lęk, nieubłagane Fatum i zgiełk zachłannego Acherontu. Zakładając, że to subtelne nawiązanie do tytułu poematu Lukrecjusza, starszy poeta jest w tym kontekście wielkim autorytetem, kimś, kto słyszał złowróżbny ryk podziemnej rzeki i przezwyciężył lęki, które osłabiają ludzkiego ducha. Wergiliusz jednak nie wymienił Lukrecjusza z imienia, więc Poggio, choć bez wątpienia czytał Georgiki, zapewne nie zrozumiał aluzji, dopóki nie zapoznał się z dziełem Lukrecjusza⁴⁰. Jest jeszcze mniej prawdopodobne, że pojął w pełni, do jakiego stopnia wielki poemat epicki Wergiliusza, Eneida, stanowi próbę stworzenia alternatywy dla

O rzeczywistości: wyraża pobożność zamiast Lukrecjańskiego sceptycyzmu; gorący patriotyzm zamiast pacyfizmu; trzeźwą powściągliwość zamiast dążenia do przyjemności.

Co Poggio i inni włoscy humaniści mogli jednak zauważyć, to słowa Owidiusza, słowa, pod wpływem których każdy łowca ksiąg gotów był wertować niecierpliwie katalogi klasztornych bibliotek: Wzniosła pieśń Lukrecjusza wtedy chyba zginie,/Kiedy z nią dnia jednego i ziemia przeminie⁴¹.

Jest to tym bardziej niezwykłe, że wersy Lukrecjusza rzeczywiście o mało nie zaginęły – los tego dzieła wisiał na włosku – i że o nim samym nie wiadomo tak naprawdę dosłownie nic. Wielu wybitnych poetów i filozofów starożytnego Rzymu było w swoim czasie znanymi osobistościami, obiektem plotek, które kilka stuleci później zapaleni łowcy ksiąg roztrząsali w poszukiwaniu tropów i wskazówek. Lecz w przypadku Lukrecjusza nie ma prawie żadnych danych biograficznych. Poeta musiał bardzo chronić swoją prywatność i żyć w cieniu. Zdaje się też, że nie napisał nic więcej poza tym jednym wielkim dziełem. Jego poemat, trudny i ambitny, nie zdobył takiej popularności, aby rozejść się w większej liczbie egzemplarzy, i dlatego jego obszerniejsze fragmenty nie przetrwały do czasów średniowiecza. Współcześni naukowcy, patrząc wstecz ze swojej perspektywy, z arcydziełem Lukrecjusza w dłoni mogli odtworzyć sieć wczesnośredniowiecznych świadectw jego istnienia – tu cytat, tam zapis w katalogu – ale większość z tych ostatnich pozostała poza zasięgiem łowców ksiąg z początku piętnastego wieku. Poruszali się oni w ciemnościach; być może wyczuwali pajęcze nitki, ale nie byli w stanie dotrzeć po nich do celu. I podążając za tymi ludźmi, po prawie sześciuset latach badań prowadzonych przez filologów klasycznych, historyków i archeologów, wiemy niewiele więcej od nich o samym autorze.

Lukrecjusze stanowili stary, znakomity ród rzymski – jak Poggio być może wiedział – ale ponieważ wyzwalani niewolnicy często przyjmowali imię rodowe dawnych właścicieli, autor O rzeczywistości niekoniecznie musiał być arystokratą. Mimo to mógł wywodzić się z arystokracji, z tego choćby powodu, że dedykował swój poemat, w poufałych słowach, Gajuszowi Memmiuszowi, właśnie arystokracie. Niewykluczone, że Poggio natknął się na tę postać podczas swoich licznych lektur, gdyż Memmiusz zrobił całkiem dużą polityczną karierę⁴², patronował znanym pisarzom, między innymi opiewającemu miłość poecie Katullusowi, i sam parał się poezją (i to obsceniczną – według Owidiusza). Był także mówcą, jak trochę niechętnie odnotował Cyceron – z tych subtelnych, zmyślnych. Jednakże wciąż pozostaje pytanie: kim był Lukrecjusz?

Poggio i jego krąg mogli znaleźć odpowiedź niemal wyłącznie w krótkim szkicu biograficznym, który wielki ojciec Kościoła, święty Hieronim (około 340-420 n.e.), dodał do Kroniki. W haśle dotyczącym roku 94 przed naszą erą zapisał: Urodził się Tytus Lukrecjusz, poeta. Popadłszy w szaleństwo pod wpływem napoju miłosnego i napisawszy, w przypływach jasności umysłu, kilka ksiąg, które poprawił Cyceron, zabił się własną ręką w czterdziestym czwartym roku życia. Te drastyczne szczegóły wpłynęły na wszystkie późniejsze wizerunki Lukrecjusza, w tym także na znany wiktoriański poemat Tennysona, który odtwarza głos szalonego poety, przyszłego samobójcy, dręczonego fantazjami erotycznymi⁴³.

Współcześni filologowie klasyczni uważają, że do wszystkich informacji biograficznych Hieronima należy podchodzić z dużą dozą sceptycyzmu… zostały one spisane – albo też wyssane z palca – całe wieki po śmierci Lukrecjusza przez chrześcijańskiego polemistę, który miał swój cel w przekazywaniu moralizatorskich opowieści o pogańskich filozofach. Jednakże, ponieważ żaden dobry chrześcijanin w piętnastym wieku nie śmiałby kwestionować słów świętego, Poggio na pewno sądził, że odnaleziony przez niego poemat, który wracał do obiegu czytelniczego, jest naznaczony piętnem szaleństwa swojego pogańskiego autora i jego przyszłym samobójstwem. Lecz łowca ksiąg należał do pokolenia wykopującego z pasją antyczne teksty nawet tych, których życie uosabia moralny zamęt i grzech śmiertelny. A myśl, że sam Cyceron poprawił księgi, wystarczyła, aby uciszyć wszelkie ewentualne zastrzeżenia.

W ciągu ponad szesnastu stuleci, które upłynęły od zapisu w kronice z czwartego wieku, nie pojawiły się żadne dalsze informacje, które by albo potwierdziły, albo podważyły historię Hieronima o napoju miłosnym i jego tragicznych skutkach. Lukrecjusz jako człowiek pozostaje wciąż równie mało znany jak wtedy, gdy Poggio w 1417 roku odnalazł jego poemat⁴⁴. Biorąc pod uwagę wielką pochwałę Owidiusza i inne oznaki wagi poematu, pozostaje zagadką, dlaczego współcześni pisarza albo jego bezpośredni następcy tak niewiele powiedzieli o nim samym. Jednakże odkrycia archeologiczne, dokonane długo po śmierci Poggia, pomogły nam poznać zadziwiająco dobrze świat, w którym czytano O rzeczywistości, a nawet autora tego dzieła.

Odkrycia te dokonały się za sprawą sławnej antycznej katastrofy. Dwudziestego czwartego sierpnia 79 roku naszej ery wybuch Wezuwiusza całkowicie zniszczył nie tylko Pompeje, ale także mały nadmorski kurort Herkulanum w Zatoce Neapolitańskiej. Zasypane liczącą sześćdziesiąt pięć stóp warstwą pyłu wulkanicznego, który stwardniał jak beton, miejsce, gdzie bogaci Rzymianie spędzali wakacje w swoich eleganckich willach z kolumnami, pozostawało zapomniane aż do osiemnastego wieku, kiedy robotnicy kopiący studnię natrafili na marmurowe posągi. Nadzór nad tym terenem objął austriacki oficer – gdyż Neapol był wtedy pod panowaniem Austrii – i w głębokich warstwach osadu rozpoczęto wykopaliska.

Prace te, które trwały także w czasie, gdy Neapol przeszedł w ręce Burbonów, prowadzono strasznie nieudolnie, bardziej niż poszukiwania archeologiczne przypominały niekończącą się grabież. Kierował nimi przez ponad dekadę inżynier wojskowy, Hiszpan Roque Joaquin de Alcubierre, który, zdaje się, traktował miejsce wykopalisk jak stary zaskorupiały dół na śmieci, gdzie kryje się jakiś skarb. (Ten człowiek -zauważył jemu współczesny, oburzony bezmyślnym wandalizmem – miał takie pojęcie o starożytnościach jak księżyc o homarach⁴⁵). Robotnicy kopali w poszukiwaniu posągów, klejnotów, cennych marmurów i innych mniej lub bardziej wartościowych przedmiotów, które znajdowali w dużej liczbie i dostarczali na kopy swoim królewskim panom.

W 1750 roku, pod okiem nowego kierownika, pracownicy stali się trochę uważniejsi w swoich poczynaniach. Trzy lata później, przekopując się przez pozostałości jednej z willi, natrafili na coś zastanawiającego; ruiny pomieszczenia z mozaiką na podłodze, pełnego przedmiotów długości około połowy dłoni i okrągłych – jak pisał jeden z nich – które wyglądały jak korzenie drzew, wszystkie czarne, i składały się z jednego kawałka⁴⁶. Początkowo odkrywcy myśleli, że natknęli się na skład węgla drzewnego, i część spalili, żeby ogrzać się w zimne poranki. Byli jednak tacy, którzy uważali, że te dziwne szczątki to zwoje zwęglonego materiału albo sieci do łowienia ryb. Wtedy jeden z tych przedmiotów przypadkiem upadł na ziemię i rozpadł się na kawałki. Ujrzawszy nieoczekiwanie litery w tym, co wyglądało na spalony korzeń, odkrywcy zorientowali się, na co patrzą: na książki. Natrafili na szczątki prywatnej biblioteki.

Dzieła, które Rzymianie gromadzili w swoich bibliotekach, były mniejsze niż większość współczesnych książek: przeważnie miały formę zwojów papirusu. (Słowo „wolumin” pochodzi od łacińskiego volumen, oznaczającego coś, co jest zwijane albo rolowane). Zwoje papirusu⁴⁷ – rośliny, od której wywodzi się z kolei angielskie paper, „papier” – były wytwarzane z długich trzcin, rosnących w bagnistej delcie Nilu w dolnej części Egiptu. Trzciny te zbierano; ich łodygi rozcinano i krojono na bardzo cienkie paski. Paski te układano obok siebie, tak żeby lekko na siebie zachodziły; potem pod kątem prostym układano na nich kolejną warstwę; a następnie arkusz delikatnie rozbijano młotkiem. Naturalny sok, który się wtedy wydzielał, sprawiał, że włókna się scalały. Wreszcie arkusze sklejano w zwoje. (Pierwszy taki arkusz, na którym wypisywano zawartość zwoju, nazywał się w grece protokolon, czyli dosłownie „najpierw sklejony” – skąd nasze słowo protocol, „protokół”). Drewniane patyczki, przytwierdzone do jednego albo obu końców i lekko wystające z dołu i z góry, pozwalały przewijać zwój podczas czytania; czytanie książki w świecie starożytnym oznaczało więc rozwijanie. Rzymianie nazywali taki patyczek umbilicus, a jeśli ktoś czytał książkę „od deski do deski”, to mówiono, że przewinął ją do umbilicusa.

Papirus, początkowo biały i giętki, z czasem stawał się kruchy i żółkł – nic nie jest wieczne – ale był lekki, wygodny, relatywnie niedrogi i zadziwiająco trwały. Drobni właściciele ziemscy w Egipcie dawno się zorientowali, że mogą rejestrować zapłacone podatki na skrawkach papirusu i mieć pewność, iż zapis ten będzie czytelny w następnych latach, a nawet pokoleniach. Kapłani mogli używać tego materiału do zapisywania tekstów modlitw, w których zwracano się do bogów; poeci – starać się o symboliczną nieśmiertelność, o której marzyli w swojej twórczości; filozofowie zaś – przekazywać przemyślenia jeszcze nienarodzonym uczniom. Rzymianie, jak przed nimi Grecy, szybko pojęli, że to najlepszy dostępny materiał do pisania, i sprowadzali go z Egiptu w dużych ilościach, żeby zaspokajać rosnące pragnienie notowania różnych rzeczy, sporządzania oficjalnych dokumentów i prywatnych listów, a także pisania książek. Zwój papirusu mógł przetrwać nawet i trzysta lat.

Pomieszczenie w Herkulanum było kiedyś wyposażone w inkrustowane drewniane półki; pośrodku znajdował się, jak wskazywały ślady, duży, wolno stojący, prostokątny regał. W pobliżu można było znaleźć zwęglone szczątki – tak kruche, że rozpadały się przy dotknięciu – ścieralnych woskowych tabliczek, na których czytelnicy mogli robić notatki (trochę takie jak magiczne tabliczki do pisania, którymi w dzisiejszych czasach bawią się dzieci)⁴⁸. Półki były zawalone zwojami papirusu. Niektóre z nich, być może cenniejsze niż inne, były owijane korą i przykrywane kawałkami drewna z obu końców. W innej części willi zwoje, zamienione pod wpływem popiołu wulkanicznego w litą masę, zostały jakby pospiesznie wrzucone do drewnianej skrzyni; można by odnieść wrażenie, że tamtego strasznego sierpniowego dnia ktoś przez krótką chwilę miał nadzieję, iż wyniesie z tego piekła najcenniejsze książki. I w końcu – choć wiele z nich przepadło, bo wylądowały na śmietniku, zanim zorientowano się, czym są – około tysiąca stu ksiąg udało się jednak uratować.

Wiele zwojów z tak zwanej później Willi Papirusów uległo zmiażdżeniu pod ruinami budynku i potokiem błota; wszystkie zwęgliły się pod wpływem lawy wulkanicznej, popiołu i gazu. Lecz to, od czego sczerniały, zakonserwowało je i pozwoliło im przetrwać. Przez wieki spoczywały jakby zamknięte w hermetycznych pojemnikach. (Nawet dziś tylko mały fragment willi jest udostępniany do zwiedzania, duża część pozostała nieodkopana). Odkrywcy jednak byli rozczarowani: nie mogli odczytać prawie nic ze zwęglonych zwojów. A kiedy raz po raz próbowali je rozwijać, oczywiście rozpadały się na kawałki.

Dziesiątki, może nawet setki książek zostało podczas tych prób zniszczonych. Ale wreszcie kilka zwojów rozcięto i okazało się, że te bliżej środka zawierają czytelne fragmenty. W tym punkcie – po dwóch latach bezowocnych, a nawet niszczycielskich wysiłków – wezwano uczonego neapolitańskiego księdza, który pracował w Bibliotece Watykańskiej w Rzymie, ojca Antonia Piaggia. Odrzucając panującą wtedy powszechnie metodę badawczą – polegającą na zdrapywaniu zwęglonych warstw zwojów, aż dało się odczytać jakieś słowa – wynalazł on genialne urządzenie, maszynę, która pozwalała delikatnie i powoli rozwijać zwęglone zwoje papirusu, co ujawniło znacznie więcej czytelnego materiału, niż ktokolwiek się spodziewał.

Ci, którzy czytali uratowane teksty, ostrożnie rozłożone i sklejone w pasy, stwierdzili, że znajdująca się w willi biblioteka (a przynajmniej ta jej część, którą odkryto) była specjalistyczna, zawierała bowiem traktaty greckiego filozofa, Filodemosa. Odkrywcy czuli się zawiedzeni – mieli nadzieję, że znajdą zaginione dzieła takich autorów jak Sofokles albo Wergiliusz – ale to, co niemal cudem ocalili od zapomnienia, wywarło duży wpływ na odkrycie dokonane wcześniej przez Poggia. Gdyż Filodemos, który uczył w Rzymie mniej więcej od 75 do 40 roku przed naszą erą, był rówieśnikiem Lukrecjusza i wyznawcą szkoły filozoficznej, jaką reprezentuje właśnie poemat O rzeczywistości.

Skąd się wzięły dzieła pomniejszego greckiego filozofa w bibliotece eleganckiej willi nad morzem? I dlaczego w letnim domu w ogóle znajdowała się biblioteka? Willa Papirusów z całą pewnością nie należała do Filodemosa, pedagoga, któremu płacono za lekcje i wykłady. Jednakże obecność tak dużego wyboru jego prac wskazuje na zainteresowania jej właściciela i wiele mówi o czasach, w których powstał poemat Lukrecjusza. Stanowiły one kulminację długiego procesu, w wyniku którego splotły się kultury Rzymu i Grecji.

Te dwie kultury nie zawsze pozostawały ze sobą w harmonii. Rzymianie mieli wśród Greków opinię narodu prymitywnego i zdyscyplinowanego, umiejącego przetrwać i żądnego podbojów. Uważano ich także za barbarzyńców

– „ucywilizowanych barbarzyńców”, w łaskawej ocenie aleksandryjskiego uczonego Eratostenesa, lecz prymitywnych i niebezpiecznych zdaniem innych. Greccy myśliciele, gdy jeszcze kwitły ich niezależne miasta-państwa, zbierali informacje o Rzymianach, podobnie jak o Kartagińczykach i mieszkańcach Indii, ale nie widzieli nic godnego uwagi w ich życiu kulturalnym.

Rzymianie okresu wczesnej republiki może nawet zgodziliby się z tą oceną. Rzym tradycyjnie odnosił się nieufnie do poetów i filozofów. Szczycił się tym, że jest miastem ludzi czynu, a nie kwiecistych słów, intelektualnych spekulacji i ksiąg⁴⁹. Lecz gdy rzymskie legiony stopniowo ustanawiały militarną dominację nad Grecją, grecka kultura równie stopniowo zawojowywała umysły zdobywców. Rzymianie od zawsze byli podejrzliwie nastawieni do zniewieściałych myślicieli i dumni ze swojego praktycyzmu, niemniej jednak powoli, z rosnącym entuzjazmem, zaczęli doceniać dokonania greckich filozofów, uczonych, pisarzy i artystów. Wyśmiewali to, co brali za wady Greków, szydząc z ich rzekomej gadatliwości, skłonności do filozofowania, zniewieścienia. Lecz jednocześnie ambitne rody rzymskie wysyłały swoich synów na studia w akademiach filozoficznych, z których słynęły Ateny, a tacy greccy myśliciele jak Filodemos byli sprowadzani do Rzymu i hojnie opłacani w zamian za naukę.

Szanowany rzymski arystokrata nie mógł przyznać się otwarcie do swoich hellenistycznych pasji. Wykształceni Rzymianie z pobłażaniem odnosili się do znajomości greki i sztuki greckiej. Jednakże rzymskie świątynie i miejsca publiczne były ozdabiane pięknymi posągami, zrabowanymi w zdobytych miastach Grecji lądowej i Peloponezu, podczas gdy zaprawieni w bojach rzymscy wodzowie dekorowali swoje wille cennymi greckimi wazami i rzeźbami.

Dzięki niezwykłej trwałości kamienia i wypalanej gliny wiadomo nam o powszechnej wręcz obecności greckich dzieł sztuki na terenie Rzymu, jednakże to książki wywierały tam największy wpływ kulturalny. Zgodnie z wojskową tradycją miasta pierwsze wielkie ich zbiory zostały do niego sprowadzone jako łupy wojenne. W 167 roku przed naszą erą rzymski wódz, Emiliusz Paulus, rozgromił króla Macedonii, Perseusza, i położył kres dynastii wywodzącej się od Aleksandra Wielkiego i jego ojca Filipa. Perseusz i jego trzej synowie zostali poprowadzeni w łańcuchach przez ulice Rzymu za rydwanem, którym jechał zwycięski dowódca. W ramach odwiecznej narodowej kleptokracji Emiliusz Paulus przysłał statkami zrabowane wrogowi dobra, aby spoczęły w rzymskim skarbcu. Dla siebie i swoich dzieci zdobywca zachował tylko jedną nagrodę: bibliotekę obalonego monarchy⁵⁰. Gest ten, oczywiście, świadczy, jak bogaty musiał być arystokratyczny wódz, ale także dowodzi wyraźnie, jak wysoko ceniono greckie księgi i kulturę, którą uosabiały.

Za przykładem Emiliusza Paulusa poszli inni. Wśród zamożnych Rzymian zapanowała moda na tworzenie dużych prywatnych bibliotek w domach w mieście i w wiejskich willach. (Początkowo w Rzymie nie było księgarń, ale książki można było nabywać u kupców w południowej Italii i na Sycylii, gdzie Grecy założyli takie miasta jak Neapol, Tarent i Syrakuzy). Gramatyk Tyrannion podobno miał trzydzieści tysięcy ksiąg; Serenus Sammonikus, lekarz, który używał magicznej formuły „Abrakadabra”, żeby odpędzić chorobę – ponad sześćdziesiąt tysięcy. Rzymianie zarazili się od Greków pasją gromadzenia książek.

Lukrecjusz wiódł życie wśród bogatych prywatnych kolekcjonerów książek, i społeczeństwo, któremu ofiarował swój poemat, było już na tyle światłe, że krąg czytelniczy objął szersze rzesze. W roku 40 przed naszą erą, dziesięć lat po śmierci Lukrecjusza, przyjaciel poety Wergiliusza, Azyniusz Pollion, założył pierwszą bibliotekę publiczną⁵¹. Pomysł, jak się zdaje, pochodził od Juliusza Cezara, który zachwycał się publicznymi bibliotekami w Grecji, Azji Mniejszej i Egipcie i postanowił ofiarować taką instytucję narodowi rzymskiemu. Jednakże został zamordowany, zanim zdążył zrealizować swój plan, i zrobił to za niego Pollion, który sprzymierzył się ze słynnym wodzem przeciwko Pompejuszowi, a potem z Markiem Antoniuszem przeciwko Brutusowi, by tego dokonać. Zdolny dowódca wojskowy, sprytny w doborze sprzymierzeńców (a może po prostu szczęściarz), Pollion był także człowiekiem o szerokich zainteresowaniach literackich. Z wyjątkiem kilku fragmentów mów cała jego twórczość zaginęła, ale wiadomo, że pisał tragedie – zdaniem Wergiliusza godne Sofoklesa – dzieła historyczne i krytycznoliterackie, a także był jednym z pierwszych rzymskich autorów, którzy recytowali swoje utwory publicznie, w gronie przyjaciół.

Bibliotekę założoną przez Polliona wzniesiono na Awentynie w sposób typowy dla Rzymian – z pieniędzy uzyskanych w drodze podboju, w tym przypadku ludu na wybrzeżu Adriatyku, który popełnił błąd i wsparł Brutusa przeciwko Antoniuszowi⁵². Niedługo później cesarz August założył następne dwie biblioteki publiczne i wielu kolejnych cesarzy szło jego śladem. (Dlatego w czwartym wieku naszej ery w Rzymie było dwadzieścia osiem bibliotek publicznych). Instytucje te, z których wszystkie uległy zniszczeniu, wyglądały mniej więcej tak samo jak nasze. Składały się z dużej czytelni oraz małych pomieszczeń, w których trzymano książki, ustawiane w numerowanych szafach. Czytelnia, na planie prostokąta albo półokręgu, czasami z okrągłym oknem w dachu, przez które wpadało światło, była ozdabiana popiersiami albo całymi naturalnej wielkości posągami sławnych pisarzy: Homera, Platona, Arystotelesa, Epikura i innych. Rzeźby te, tak jak dzisiaj, stanowią hołd dla twórców, których powinien znać każdy cywilizowany człowiek. Jednakże w Rzymie musiały one mieć dodatkowe znaczenie, tak jak maski przodków, trzymane tradycyjnie w domach i wystawiane na widok publiczny przy uroczystych okazjach. Były one oznakami kontaktu ze światem zmarłych, symbolami dusz, z którymi czytelnicy mogli połączyć się za pośrednictwem książek.