Copyright © Marek Rybarczyk, 2018

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

Zdjęcie na okładce

© James Devaney/WireImage/Getty Images

Redaktor prowadzący

Michał Nalewski

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Katarzyna Kusojć

Bożena Hulewicz

ISBN 978-83-8123-716-1

Warszawa 2018

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

ul. Gintrowskiego 28, 02-697 Warszawa

www.proszynski.pl

Wstęp

Wielka Brytania przypomina historyczny skansen. Zamiast chałup, jak to w skansenie, roi się tam jednak od pałaców. Przycupnęli w nich i ukryli się przed światem arystokraci. Zafrapowała mnie możliwość zajrzenia im za drzwi. Działo się tam przez ostatnie trzy stulecia bardzo wiele. Bogactwo i potęga rodzą bowiem w Anglii szczególne szaleństwo.

Z tą książką zaczęło się − jak to z książkami bywa − od przypadku. Wymykając się z pracy w BBC w Bush House na lunch, próbowałem zwiedzać centrum Londynu. Raz po raz mijałem osobliwe sklepy − nie modne butiki, których pełno w Europie. Gapiłem się na sklepy-dziwadła, jakby przeniesione w czasie z lat trzydziestych ubiegłego stulecia albo wręcz z XIX wieku, wyglądające tak, jakby miał z nich wyjść Charles Dickens.

Sklep z parasolkami Jamesa Smitha przy New Oxford Street, gdzie dobra duża parasolka kosztuje tyle, co mały laptop, ale robi wrażenie ręcznie wykonanego zabytku; skrojone na miarę garnitury z pracowni przy Savile Row (w cenie używanego samochodu), wreszcie koszule (na Jermyn Street), buty i kapelusze (przy St. James) i broń myśliwska (sklep Purdey ze sztucerami już od 25 tys. funtów). Może i drogo, ale za to kupując w markowych sklepach, można mieć pewność nabycia czegoś w rodzaju uniformu arystokraty. To ważny, ale dopiero pierwszy krok.

Mam nadzieję, że nazywasz się dziwnie? Najlepiej, jeśli masz nazwisko o dwóch członach albo przynajmniej takie, by wymowa w żaden sposób nie pasowała do pisowni (np. Featherstonehaugh, czyli Fanshaw). Zapomniałem o drobiazgu. Oczywiście twoje nazwisko zostało wymienione w księdze dobrze urodzonych, słynnej Burke’s Peerage? Jeśli tak jest, możesz zacząć śnić, że kiedyś umieścisz na wizytówce literki „KG”. Wówczas wszystkie drzwi w królestwie staną dla ciebie otworem. „KG” to skrót od słów „Knight of Garter”, oznaczających Rycerza Orderu Podwiązki. To najstarszy i najznamienitszy zakon brytyjski (powstał w 1348 r., kiedy król Edward III podniósł pewnej damie zgubioną podwiązkę), do którego przyjmuje rycerzy sama królowa Elżbieta II.

Dziwaczne? I to jak! Wielka Brytania jest pełna takich opowieści i sytuacji jakby żywcem wyjętych z Alicji w Krainie Czarów. Któregoś dnia w Londynie, gdzie mieszkałem ponad dziesięć lat, zobaczyłem na ulicy w Covent Garden pewnie sunący pojazd z fioletową lampką z przodu, tuż nad szybą. Lekko wkurzony postawą kierowcy wyszedłem trochę prowokacyjnie na środek ulicy. Pojazd musiał zahamować. Nie mogłem już mieć wątpliwości − jechała nim osoba z rodziny królewskiej! Fiolet lampki nam − w kraju katolickim − kojarzący się z kościelnymi sakramentami, w Anglii jest kolorem najwyższych eszelonów arystokracji. Niby koniec XX wieku, niby środek nowoczesnej brytyjskiej metropolii, a ja miałem wrażenie, że teleportowałem się do jakiejś zamierzchłej epoki.

Fiolet tej lampy, moje zaskoczenie − może to głupie, ale pamiętam je do dziś. Zafascynował mnie kolejny przejaw snobizmu brytyjskiej klasy wyższej. Rości sobie ona najwyraźniej prawo do osobnych przepisów ruchu drogowego. Anachronizm podobny do stu innych, pozornie bezsensownych i niezrozumiałych, które trwają mimo zmieniających się epok.

Mamy oto w Anglii ostatnią prawdziwą monarchię świata zachodniego, w której królowa pozornie się nie liczy, ale jednak co tydzień doradza premierowi podczas prywatnej audiencji, może zablokować debatę w parlamencie o monarchii i trwa na tronie mimo 92 lat, odrzucając abdykację. Mamy rozgrywkę o tron, niczym z kart dramatu Szekspira, w której prawowity następca książę Karol jest wciąż tak nielubiany, że okres jego panowania może być ograniczony w czasie, a dworem może wkrótce wstrząsnąć ponura intryga z udziałem sympatycznej księżnej Kate (o tym dalej w książce). Mamy huczne śluby brytyjskich książąt i następców tronu oraz narodziny ich dzieci, wydarzenia, które stają się często najważniejszą transmisją medialnej wioski (tak jak przyjście na świat trzeciego dziecka Kate w kwietniu 2018 r.). Nie zabraknie więc w tej książce tajemnic rozpadu małżeństwa księcia Karola i Diany, ekscesów, dramatów i kulis romansów synów Karola – Williama i Harry’ego, który właśnie żeni się z Amerykanką Meghan Markle (idąc trochę w ślady swojego diuka Windsoru, późniejszego króla Edwarda VIII, który zakochał się w rozwódce zza oceanu, Wallis Simpson). Ale najważniejsi royalsi, Windsorowie, to przecież tylko maciupki wierzchołek góry lodowej ulepionej z utytułowanych brytyjskich snobów. Wielka Brytania to wciąż kraj (chyba ostatni w Europie), gdzie arystokracja wciąż się liczy. Nie tak bardzo, ale jednak. Mamy Izbę Lordów, w której nadal zasiada niemal stu arystokratów. Mamy wciąż około ośmiuset arystokratów noszących dziedziczne tytuły. Mamy wreszcie kilkaset wspaniałych zamków i pałaców w Anglii, Walii i Szkocji. Jak mówi jedno z powiedzonek w Anglii i Walii, wystarczy obrócić się trzy razy i rzucić przed siebie kamieniem, by trafić w rezydencję arystokraty.

Sir Edward Coke, siedemnastowieczny prawnik, pierwszy raz puścił w świat inny bon mot: „An Englishman’s home is his castle”, czyli „Dom Anglika jest jego twierdzą”. W wypadku arystokracji to bardzo prawdziwe stwierdzenie.

Arystokraci uwielbiają się zaszyć za murami swoich zamków, rezydencji i pałaców. Niezależnie od tego, czy będą tam karmić przy stole zwierzęta, uprawiać zbiorowy seks ze służbą, czy dokonywać wiekopomnych wynalazków. To, co robią w domu, jest wyłącznie ich sprawą. Prywatność, dystans od ludzi pospolitych, a nawet całkowita samotność – oto wybór wielu dobrze urodzonych.

Potrafią się skupić na jednym i konsekwentnie dążyć do celu. Może dlatego wielu z nich zostawało wspaniałymi naukowcami, wynalazcami, odkrywcami i podróżnikami. Inni byli pisarzami i poetami (choćby Byron). Jeszcze inni poprzestawali na mało oryginalnych sposobach na nudę. No bo co robić, kiedy na konto w banku co miesiąc wpływa fortuna po ojcu baronie? Jak sobie poradzić z nieznośną lekkością bytu? Czym wypełnić letnie i zimowe wieczory?

Można pić, palić cygara, grać w karty, robić zakłady, a przede wszystkim uganiać się za młodymi dziewczynami (lub chłopcami). Tak też czynili arystokraci, ci mniej znani i ci najwięksi, jak syn królowej Wiktorii Edward VII. Nawet najwięksi − arystokraci premierzy, tacy jak Melbourne, Palmerston i Grey, zasłynęli z licznych romansów i zdołali spłodzić po kilkoro nieślubnych dzieci. Było wśród dobrze urodzonych bardzo wielu gejów, których tolerowano mimo surowego, wręcz barbarzyńskiego prawa. Jilly Cooper, autorka znanej książki o klasach brytyjskich, żartuje nawet, że geje arystokraci byli najlepszym materiałem na mężów: wywiązywali się z obowiązków prokreacyjnych, dyskretnie prowadzili romanse z mężczyznami, ale nie zapominali dbać o swoje żony, projektować z nimi domów i ogrodów.

Arystokraci na Wyspach, jak chyba żadna klasa społeczna na świecie, uwielbiali też zabawiać się w świrusów i oryginałów. Jedni, jak lord Berner w Faringdon House, malowali gołębie w swoich posiadłościach, drudzy zapraszali na podwieczorek konie, inni sadzali przy gościach za stołem psy w białych śliniakach, a jeszcze inni, jak baron Bristolu Victor, zachęcali gości do spaceru w parku, a potem strzelali do nich dla zgrywu z pałacowych okien.

Edward King, wicehrabia Kingsborough, roztrwonił rodzinną fortunę, by udowodnić, że plemiona Izraela osiedliły się w Meksyku. Sherman Stonor, szósty baron Camoys, zasłynął sporem z domem towarowym Harrods, żądając przeprosin, kiedy okazało się, że nie może w nim nabyć od ręki młodego słonika, którego obiecał synowi.

Życie osobiste arystokratów fascynowało mnie od dawna. Trochę ze snobizmu, do którego chętnie się przyznam, ale przede wszystkim z poczucia absurdu, które wywołują erotyczne, obyczajowe i finansowe ekscesy tej niezwykłej klasy. W niemal każdym zamku, który zwiedziliśmy z rodziną podczas długiego pobytu w Anglii, słuchaliśmy opowieści o dziwactwach i dramatach właścicieli, spoglądających na nas surowo z portretów.

Arystokracja angielska była wyjątkową − chyba najbogatszą klasą wyższą Zachodu. Jej tytuły pochodziły z nadania przez królów (tak jak dziś nadaje je gestem miecza sędziwa królowa Elżbieta II). Odbywało się to niemal wyłącznie już po najeździe normańskim (z 1066 r.). Ponoć tylko dwie rodziny – Ardenowie i Berkeleyowie − mogą wywodzić swoje tytuły z poprzedniej epoki.

Arystokraci stawali się książętami, hrabiami i baronami za zasługi wojenne albo fawory poczynione królowi. Czasem wręcz bezczelnie kupowali swoje tytuły jak towar, często płacąc gigantyczne pieniądze.

Do brytyjskiej arystokracji przyjmowano też bękartów na otarcie łez. Królowie uznawali nieślubne dzieci swoich kochanek za własne i nadawali im tytuły. Takiej przygodzie zawdzięcza swój tytuł potężny arystokrata, obecny książę Buccleuch, jeden z największych posiadaczy ziemskich Europy (jego matką była chora na syfilis kurtyzana). Serce dla nieślubnych latorośli miał także Karol II, pierwszy władca brytyjski używający prezerwatyw (jak widać, niezbyt regularnie). Dochował się siedemnaściorga dzieci z nieprawego łoża (większość zalegalizował i nadał im tytuły).

Arystokracja brytyjska stała się wszechpotężną, bezwstydnie bogatą i wpływową kastą, która w XVII i XVIII wieku nadzorowała proces rozrastania się kolonii brytyjskich, budowy imperium zajmującego jedną piątą globu. Jej odwadze, pomysłom i kapitałowi zapewne w sporej mierze zawdzięczamy też angielską rewolucję przemysłową, która zmieniła nie do poznania cały ówczesny i współczesny świat.

Brytyjska arystokracja jednak była też elitą brutalną, wyzyskującą, mordującą swoich służących, dzierżawców i pracowników. Była klasą czerpiącą zyski z plantacji zatrudniających setki tysięcy niewolników. Zaprawa połowy cegieł budynków w centrum Londynu jest nasączona krwią mieszkańców Afryki. Chociaż trzeba przyznać, że Wielka Brytania była na tyle odważna, by kierując się głosem sumienia, zakazać handlu niewolnikami (w latach trzydziestych XIX wieku).

W XVIII i XIX wieku nie było żadnej przesady w stwierdzeniu, że to arystokracja − bogata i wpływowa − rządzi krajem. Jakby przekazywała sobie z pokolenia na pokolenie nie tylko meble i srebrną zastawę, ale też stanowiska w administracji i rządzie. Pod koniec panowania Wiktorii jej wpływy zaczynały słabnąć, ale jeszcze w 1876 roku dwie trzecie Wysp Brytyjskich należały do zaledwie 7500 osób, potomków największych rodzin arystokratycznych. Wkrótce dzięki pomysłom polityków nowych partii dołączyły do nich setki lordów z tytułami kupionymi od rządu. Byli wśród nich oszuści i skazańcy. Nadchodziła nowa epoka demokracji, co wcale nie oznaczało lepszej jakości rządów.

Potępianie arystokracji w czambuł byłoby bardzo głupie. Parafrazując słynne pytanie z filmu Monty Pythona Żywot Briana: „Co zawdzięczamy Rzymianom?”, gdy zastanowimy się, co zawdzięczamy arystokracji, trzeba przyznać, że zaskakująco wiele.

Można długo wyliczać wynalazki, pojęcia i obyczaje wymyślone przez arystokratów. A więc lord kanapka, czyli sandwich, herbata earl grey, wyścigi w Derby, football, rugby i krykiet. A mówiąc poważniej, wielu z nich zawdzięczamy zachowanie zabytkowych budynków, obyczajów i tradycji. Także dzięki mało sympatycznym bogaczom i snobom z klas wyższych współczesna Wielka Brytania jest do dziś tak unikatowa i inna. To przecież arystokraci wymyślili wiele postaci kultury współczesnej, a rozpropagowana przez wyspiarzy idea klubu, elity i tajemnicy unosi się nad współczesną kulturą jak czary Harry’ego Pottera.

Wiek XX dał brytyjskim arystokratom mocno w kość. Mimo to udało im się utrzymać na powierzchni w dziwnym świecie demokracji i równości. Coraz mniej zyskowne inwestycje w ziemię zastąpili turystyką, nauczyli się wchodzić w intratny biznes, wielu przełamało tabu i zaczęło pracować w finansach. Bo w przeciwieństwie do polskiej szlachta brytyjska nigdy nie była kastą zamkniętą i skostniałą − by wejść w jej szeregi, wystarczyło kupić ziemię i bardzo długo się starać; w końcu drzwi do arystokratycznego nieba nagle się uchylały na tyle, by wpuścić szczęśliwca. Potrzeba było przychylności losu i dużo uporu.

Chłopski syn William Cook zgromadził na łożu śmierci gigantyczną fortunę (1868). Przeznaczono ją na edukację następnego pokolenia rodziny w elitarnej szkole Eton, budowę zamku w Portugalii i zabiegi o rękę dam klasy wyższej (nawet jeśli pierwsze arystokratyczne wybranki oferowane młodzieńcom robiły wrażenie osób nie do końca konwencjonalnych). Z czasem synowie Cooka weszli w zaklęte arystokratyczne rewiry.

Kiedy w latach dziewięćdziesiątych XX wieku poczciwy premier John Major zapewniał, że społeczeństwo brytyjskie jest już całkiem bezklasowe, z pluszowych siedzeń w Izbie Lordów słychać było rechot setek lordów, którzy zasiadali tam tylko z tego powodu, że ich przodkowie byli arystokratami (Major miał w swoim rządzie wielu bardzo utytułowanych arystokratów).

Dzisiaj dobrze urodzeni mają się zupełnie dobrze. Tak jak zawsze, wszyscy są ze sobą blisko spokrewnieni. Grają w polo, strzelają, ścigają lisa na koniach i hodują psy gończe. Tak jak kiedyś ubierają się i meblują domy, by zaimponować nam, parweniuszom. Dawne kluby, w których arystokraci przegrywali niegdyś fortuny − takie jak Brooks’s, White’s i Pratt’s − nadal nieźle działają. Świetnie prosperuje też Eton, szkoła, do której uczęszczała połowa spośród dwudziestu czterech spokrewnionych ze sobą rodzinnie książąt brytyjskich (nie licząc książąt z nadania królowej w jej rodzinie, bo to oddzielna kategoria).

Dobrze urodzeni jeżdżą na kolejne imprezy swojego season, wykorzystując długi okres aksamitnej ciepłej pogody − od brytyjskiej, zwykle łagodnej, wiosny do jesieni. Prezentują smokingi i gigantyczne kobiece kapelusze na torze wyścigowym w Ascot. Mają też służbę i niezliczonych pomocników.

Dobre towarzystwo porozumiewa się snobistycznym angielskim. Mówią spectacles, a nie glasses, lavatory, a nigdy toilet (tak zrobiła, wywołując skandal, mama księżnej Kate). Dawno też wpadli na ten sam pomysł, którym podzieliła się kiedyś z doradcą królowa Elżbieta II: „Wolimy pozostać w cieniu, by dłużej przetrwać”. Arystokraci, jeszcze kilkadziesiąt lat temu afiszujący się ze swoim bogactwem i stylem życia, dziś czujnie rezygnują ze statusu celebrytów. „Jak ich bażanty − nauczyli się chodzić z głowami blisko ziemi, by nikt ich nie odstrzelił”, pisze politolog Anthony Sampson w raporcie Who Runs This Place?

Arystokraci, trzeba to przyznać, potrafią wspomagać się wzajemnie, a nie cieszyć się z czyjegoś nieszczęścia. Kiedy w 2016 roku John Crichton-Stuart, siódmy markiz Bute, popadł w kłopoty finansowe i chciał zlicytować Dumfries House w Szkocji (perłę w koronie 30 tys. akrów ziemi), w ostatniej chwili uratował go następca tronu książę Karol. Aukcja została odwołana, w momencie gdy do Londynu jechało już kilka ciężarówek wypełnionych rodzinnymi skarbami. Kierowców zawrócono w połowie drogi.

Przetrwaniu klasy wyższej, która nigdzie w Europie nie jest tak potężna jak w Anglii, pomogła brytyjska specyfika. Królowa, która do dziś ma tu dostęp do ucha premiera. Do dziś zarówno monarchini, jak i jej syn książę Karol mogą zgłosić weto wobec obrad parlamentu w sprawie jakiejkolwiek ustawy godzącej w interesy Korony. „Wspaniała rewolucja” odbyła się bez gilotyn na ulicach jak w Paryżu (w 1641 r. Anglicy ścięli tylko bez entuzjazmu króla Karola I). Brytyjczycy wierzyli w postęp stopniowy, a nie w gwałtowne historyczne skoki.

Bardzo wielu pewnych swego arystokratów, zamiast trzymać się zasady noblesse oblige − szlachectwo zobowiązuje − i postępować z honorem, dawało zwyciężyć w swojej duszy demonom zwykłej chciwości. Pamiętam, jak podczas wizyty w Northumberland przyjmujący nas gospodarze w B&B narzekali na lorda − ich dzierżawa ciągle rosła. Mieszkali nowocześnie, w środku kraju pełnego autostrad i wielkich supermarketów, a pozostawali zależni od feudalnego właściciela. Wielka Brytania to wciąż kraj, w którym są prywatne całe wioski, rzeki, jeziora, lasy i drogi. To nie ewenement – to norma. Wiele z nich należy do arystokratów szukających każdej metody na pomnożenie swoich zysków. Potrafią oni odcinać kupony choćby od zmurszałych feudalnych praw i przywilejów.

Z jednej strony więc zobaczycie w tej książce arystokrację jako godną potępienia klasę próżniaczą, z drugiej − jako klasę napędzającą historię, klasę tworzącą i zachowującą kulturę dla potomności (nie darmo byli największymi kolekcjonerami Europy).

Być może bez tej pewnej siebie, bogatej arystokracji historia Europy i świata potoczyłaby się trochę inaczej. Chcąc nie chcąc, panowie w perukach stali się panami światowego imperium. To ono wymyśliło jedną czwartą otaczających nas dziś przedmiotów.

Patrząc na nieco pociesznych arystokratów, zaglądając za drzwi ich bawialni i jadalni, warto pamiętać, że była to, nawet w wieku XX, klasa ważna i zagadkowa. Brytyjskie służby specjalne II wojny światowej użyły jej nawet w charakterze narzędzi do dezinformacji wroga: wybrani arystokraci uczyli się historii spreparowanych na użytek niemieckich agentów i rozpowiadali je szeptem na przyjęciach w Londynie. Operacją kierowała London Controlling Section. Niewiarygodne, lecz prawdziwe!

„Arystokraci mogą robić, co chcą, choćby jeść zielony groszek nożem”, kpi Jilly Cooper w słynnej satyrycznej powieści Class. Nie wstydzą się przejawów skrajnych ekscentryzmów i odchyleń. Za to możemy ich kochać, szczególnie w Polsce, która wygląda i zachowuje się tak, jakby cała uczyła się z jednego nudnego elementarza. Inaczej w Anglii. Cooper kontynuuje: „Kiedy mówią o kimś, że wyszedł na świat (coming out – przyp. aut.), mogą mieć na myśli występ na pierwszym balu albo przepustkę z psychiatryka”. Co z tego? I tak uważają się za lepszych.

Na koniec kilka uwag:

Książka ta nie jest historyczną rozprawą. Ma być barwną opowieścią o historiach ludzi z tej niezwykłej klasy.

Idąc śladem wielu brytyjskich publikacji, nie mam zamiaru obarczać czytelnika niezliczonymi przypisami − psują one przyjemność czytania i mogą służyć ledwie garstce specjalistów. Nie będę też nudzić, faszerując każdą stronę tuzinami dat i faktów, tylko po to, by wszystko wyglądało poważniej. Gdyby ktoś chciał przeczytać w całości jedną z pozycji, z których korzystałem, zapraszam do wyczerpującej bibliografii.

O dziejach arystokracji wiemy bardzo wiele. To umożliwia zajrzenie do komnat ich pałaców. Od początku XVIII wieku w Londynie i okolicach drukowano dwa miliony egzemplarzy gazet. Znowu rzecz niewiarygodna, ale prawdziwa. Bohaterami popularnych historii w tych gazetach byli utytułowani arystokraci i ich kochanki. Zupełnie jak w XX i XXI wieku. Zgodnie ze słynnym francuskim bon mot: Im bardziej wszystko się zmienia, tym bardziej pozostaje takie samo.

Autor

1.

Szkocki Stalin i taniec motyla

Arystokracja w republice przypomina kurczaka, któremu właśnie ucięto głowę − może wciąż nerwowo biegać, sprawiając wrażenie bardzo ożywionego, ale w gruncie rzeczy jest martwy.

− Nancy Mitford

Gdyby chcieć skontrować frazę Mitford, słynnej damy z legendarnej rodziny arystokratów, brylującej w dwudziestowiecznych salonach Londynu i Paryża, można by odparować: brytyjskie kurczaki mają widać drugie życie! Bo wbrew tej pesymistycznej opinii arystokracja na Wyspach − choć bardzo osłabła − stanowczo nie wyzionęła ducha. Przeciwnie: ma się całkiem nieźle.

Dowody nie tak dawnej potęgi brytyjskiego ziemiaństwa biją po oczach. Nie chodzi tu tylko o widoki bajkowych dworów − Chatsworth, Hampton Court czy Cliveden. Największe wrażenie robi szkocki Stalin.

Jadąc drogą z miasteczka Golspie, na szarym końcu Szkocji, trudno go przeoczyć. Na wzgórzu Ben Bhraggie, na brzegu malowniczej zatoki w hrabstwie Sutherland, widać coś dziwnego. Z bliska to coś przeraża − architektoniczne monstrum, potężny, trzydziestometrowy pomnik lorda Sutherlanda, lokalnego pana feudalnego z przełomu XVIII i XIX wieku.

Ludzie, owce i bażanty

Większość Szkotów nie darzy oszpecanego regularnie monumentu szacunkiem. Nazywają go dowcipnie mannie − facecik, ale nie ma w jego postaci nic zabawnego.

Rozpolitykowani nacjonaliści mówią z przekąsem, że to ich własny, szkocki Stalin. Są tacy, którzy chcieliby pomnik wysadzić w powietrze albo przewalić i rozbić w drobny mak − co i raz znikają bloki skalne wydłubywane nocą z potężnej podstawy postumentu. Chuligani wypisują na nim zieloną farbą „monstrum”. Są też tacy Szkoci, którzy chcą, by pomnik został na swoim miejscu jako swoista pamiątka po epoce totalnych rządów wysoko urodzonych. Jak widać, totalitaryzmy mają rozmaite smaki − Szkoci dorobili się swojego dyktatora, zanim ktokolwiek usłyszał o komunizmie.

Stalin z północnego czubka Wysp Brytyjskich był władcą bezwzględnym. Monument postawiono w 1834 roku, rzekomo za składki od wdzięcznych poddanych. Już to daje do myślenia. Wśród darczyńców nie było zbyt wielu lokalnych mieszkańców. Książę Sutherland był postacią znienawidzoną. Wysiedlił siłą co najmniej 15 tys. drobnych dzierżawców, próbując ich zastąpić bardziej dochodowymi owcami.

Posiadłość diuka miała obszar 1,3 miliona akrów. To nieco ponad pół miliona hektarów, czyli − dla porównania − z grubsza jedna trzecia Małopolski. Te liczby dają pojęcie o skali nierówności w XVIII i XIX wieku. To epoka, w której modne kluby dla dżentelmenów w londyńskiej Mayfair i łaźnie w Bath funkcjonowały na innej planecie niż zwykli mieszkańcy królestwa.

Głodujący biedacy przyglądali się bażantom paradującym po dworskiej ziemi. Kłusownictwo było zagrożone bezwzględnie egzekwowaną karą więzienia i wywózką do kolonii. Arystokraci lubili zabijać ptaki i robili to, zwykle dla czystej zabawy. Polowania, seks i hazard − to trzy najpopularniejsze rozrywki dobrze urodzonych.

„Brytyjska elita arystokratyczna składała się z superbogaczy, z tytułami i posiadłościami obejmującymi kilka hrabstw, miała też niezwykłe kolekcje sztuki i żyła na poziomie porównywalnym z dzisiejszymi książętami saudyjskimi albo rosyjskimi oligarchami”, pisze w swojej książce Karl Shaw.

Cudowne zajście markizy

Stalin z pomnika musiałby długo jeździć, by zobaczyć wszystkie swoje hektary. Diuk Sutherland przez większość dorosłego życia odnotowywał roczne dochody sięgające 300 tys. funtów. Kiedy zmarł, zostawił po sobie majątek szacowany na 10 mln funtów. Przeliczając to na współczesne pieniądze, uzyskamy kwotę ponad 21 mld funtów − to prawie jedna czwarta tego, czego dorobił się półtora wieku później prezes gigantycznej korporacji Amazon, Jeff Bezos (wart 90 mld dolarów!). Drogą wiodącą do bogactwa Sutherlandów nie był jednak biznes oparty na kliknięciach i internetowych przyjaźniach. Wystarczyły bardzo wyrachowane małżeństwa rodu z córkami ówczesnych brytyjskich multimilionerów.

Zaczynają na początku XVII wieku: Thomas Gower żeni się z Frances Leveson, ta w spadku po sir Johnie Levesonie otrzymuje wielkie posiadłości w Shropshire i Staffordshire. Ich syn William żeni się z kolei z córką hrabiego Bath. Dalej idzie już jak po sznurku.

W następnym pokoleniu rodzina łączy się z Elżbietą, hrabiną Sutherland. To genialny ruch. Jej mąż, drugi markiz Stafford, George Leveson-Gower, jest wymoczkiem pozbawionym charyzmy. Od dziecka cierpi na podagrę i ma kiepski wzrok. Jakby wbrew temu interesuje się głównie mieszkającymi w stawie insektami i pajęczynami, a nie swoją dorodną (i bardzo bogatą) żoną. Na domiar złego medyk surowo zakazuje księciu wszelkich stosunków seksualnych (co, jak wiadomo, szkodzi na wzrok), a ten chętnie odtrąbia całkowitą abstynencję.

Dynastia arystokratyczna wymaga jednak produkcji potomków. Nic trudnego. Właśnie w tym długim okresie bez seksu, kiedy mąż markizy dba o wzrok, ona cudownie zachodzi w ciążę. Jak mówili złośliwi plotkarze, jej męża zastąpił w tej kwestii kuzyn, lord Carlisle. Wszystko dla dobra rodziny.

Niczym w arystokratycznej grze w monopol arystokraci milionerzy pomnażają swoje zyski. Wkrótce mają już milion akrów ziemi na północy Szkocji. W XVIII wieku uczą się inwestować w kopalnie, czerpać zyski z budowy kanałów, a potem zajmują się rozwojem kolei. Ale tak jak w grze − nie warto układać wszystkich żetonów na jednym polu.

Na początku XIX wieku, gdy wybucha rewolucja we Francji, arystokraci bez skrupułów skupują za bezcen francuskie dzieła sztuki (jeden z nich zostaje ambasadorem brytyjskim we Francji i dorabia handlem, jak wielu dyplomatów w każdej epoce).

Ruchy małżeńskie

Każde małżeństwo rodu przypomina chłodny, skalkulowany ruch na szachownicy. Celem jest zwiększenie stanu posiadania Sutherlandów. Miłość może przyjść później, choć wcale nie musi. W świecie brytyjskiej arystokracji obowiązuje niepisana zasada: od miłości są kochanki i kochankowie.

Na ścianach Stafford House (dziś Lancaster House) w Londynie zawieszają prace Rubensa, Rafaela i van Dycka. Kiedy siedzibę Sutherlandów odwiedzi królowa Wiktoria, powie z przekąsem: „Przyszłam z mojego domu do waszego pałacu”.

Sutherlandowie zapraszają też innych arystokratów. Lady Granville, siostra zamożnego księcia Devonshire, uznaje ich za „bezwstydnie bogatych”. Wspomina kolację w 1810 roku, na której podano dziesiątki wymyślnych potraw z frykasami z całego świata, do stołu usługiwało sześciu służących, a nieopodal pilnie nasłuchiwał życzeń gości wysłannik kucharza. Zawsze można było spełnić jakieś dodatkowe marzenie kulinarne. „Było tam morze jedzenia. Nie wiedziałam, czy śmiać się, czy płakać”.

Wkrótce nadchodzą mniej wesołe czasy. By wzmocnić swoją fortunę, hrabia Sutherland zabiera się do wyciskania pieniędzy z mało rentownych posiadłości ziemskich zaludnionych przez głodujące chłopstwo. Jego zalegający z płatnościami dzierżawcy nie potrafią wyżywić się trawą. W przeciwieństwie do owiec − te są dużo wygodniejsze niż ludzie. Wniosek wydaje się prosty: trzeba podmienić ludzi na zwierzęta.

Sutherland rozpoczyna wysiedlenia. Jego agenci burzą i palą domy. W okolicy raz po raz noc rozświetlają łuny pożarów. W jednym z rejonów ogień strawił 250 domostw, a pożar trwał przez sześć dni. Parę razy domy spalono z buntującymi się chłopami w środku. Większość rodzin nie ma gdzie pójść. Wracają do siebie. Zostają tam, gdzie stały ich domostwa. Zimą zamarzną na śmierć.

Kiedy w 1816 roku Patrick Sellar, agent księcia, każe spalić żywcem ponaddziewięćdziesięcioletnią Margaret MacKay, przelewa się czara goryczy. Sellar trafia przed sąd. Po kwadransie zapada jednak wyrok uniewinniający − w końcu ofiarami byli „buntownicy”.

Takie porządki panowały na wielkich obszarach Szkocji, Walii i Anglii. W chwili swej śmierci, w 1833 roku, hrabia Sutherland − lord Stafford miał pod swoim panowaniem półtora miliona akrów, czyli trzy razy tyle, ile wynosi dziś obszar państwa Bahrajn. Być może wówczas arystokrata był najbogatszym człowiekiem świata w całej jego dotychczasowej historii, od Adama i Ewy, nie licząc, oczywiście, wszystkich wielkich cesarzy i królów.

W drugiej połowie XIX wieku szczęście odwraca się od Sutherlandów. Wydawali za dużo, przegrywali fortuny na koniach i przy karcianym stole. Byli bohaterami wyjątkowo bulwersujących skandali obyczajowych w czasach, gdy to nie pomagało. Członek rodu, lord Ronald Gower (notabene przyjaciel Oscara Wilde’a) był jednym z niewielu otwarcie homoseksualnych arystokratów epoki wiktoriańskiej. Mieszkał razem z kochankiem, Frankiem Hirdem, którego oficjalnie adoptował jako swojego syna.

Książę strażak

Trzeci diuk Sutherland był nie lada oryginałem. Chodził niedomyty, odpalał jednego papierosa od drugiego i angażował się w niezwykłe projekty i znajomości. Jego przyjacielem był między innymi włoski rewolucjonista Giuseppe Garibaldi. Diuk entuzjastycznie popierał nowinki techniczne. W 1858 roku zakupił na pniu pierwszy komercyjny model samochodu parowego. Miał też bzika na punkcie lokomotyw parowych. Zbudował nawet własną prywatną linię kolejową na północy Szkocji, z której korzystał, sam prowadząc lokomotywy.

Najbardziej jednak, wręcz jak małego chłopca, fascynowały go wozy strażackie. Lubił się przebierać za strażaka i jeździć do pożarów w Londynie, w ramach czynu społecznego pomagając fachowcom (miał swojego człowieka w straży, który tak wcześnie, jak się dało, informował go o interwencjach). W 1882 roku, kiedy zapaliła się londyńska sala filharmoniczna Alhambra, diuk walczył z płomieniami na dachu (zaraził tą pasją towarzyszącego mu wówczas księcia Walii, syna królowej Wiktorii − Bertiego, który zajmował się głównie gorącymi kobietami, ale znajdował czas i na pożary).

Jak łatwo się domyślić, nawet nie będąc biegłym księgowym, wszystkie te pasje księcia przyczyniały się głównie do trwonienia, a nie pomnażania rodzinnej fortuny. Przy czym najbardziej szkodliwa okazała się znajomość z księciem Walii.

Sutherland wpadł w macki skupionej wokół Bertiego grupy wysoko urodzonych balangowiczów i hazardzistów (Marlborough House Set). Dawało to gwarancję, że nagromadzone przez jego przodków pieniądze będą topnieć. Wiele czasu jednak zajęło, zanim jego fortuna zmieniła się w zwykłe bogactwo, nigdy w nędzę. Najwięcej pieniędzy pochłonął nie hazard, tylko prawnicy podczas procesu o spadek po nim w końcówce XIX wieku.

Kiedy w 1898 roku rodzina Sutherlandów miała wrócić z wakacji we Francji, na stacji Gare du Nord złodziej Harry Thomas Sands zwędził z bagażu hrabiny kasetkę z biżuterią. Czterdzieści klejnotów wyceniono potem na około 25 tys. funtów, czyli wartość obecnych 2 mln funtów − niewiele udało się odzyskać. Nie był to dobry czas dla rodzinnych fortun, nie tylko tych feudałów z Północy.

150 lat walki

Czwarty diuk Sutherland zaczął sprzedawać masowo ziemię (kryzys rolny sprawił, że jej cena spadała) i pałace Stafford House i Trentham Hall (ten drugi w związku z brakiem klientów z wściekłością kazał zrównać z ziemią). Co ciekawe, arystokrata zaczął też poszukiwać dzierżawców chętnych do gospodarowania na ziemi, którą wiek wcześniej Sutherlandowie z bestialstwem typowym dla następnego tysiąclecia oczyszczali z ludzi, by zastąpić ich owcami. Historia zatoczyła koło.

Fortuna Sutherlandów wciąż była niezwykła. Siódmy diuk − Francis Egerton, nadal ma posiadłości i dzieła sztuki warte niemal 600 mln funtów. Okazały się one trafniejszą inwestycją od akrów w Szkocji i w Anglii.

Z takimi bogactwami jak fortuna Sutherlandów, u szczytu sukcesów tej rodziny, nie mogła się równać arystokracja z kontynentalnej Europy (może poza niektórymi rodami francuskimi). Przyczyna była dość prosta: w Anglii i w Szkocji majątki i tytuły dziedziczyli najstarsi synowie. W innych krajach Europy (poza Francją przed wybuchem rewolucji) posiadłości i fortuny były z zasady dzielone pomiędzy dzieci. Bogactwo ulegało więc rozdrobnieniu, a szlacheckie tytuły padały ofiarą prawa inflacji − z czasem w Paryżu, Wiedniu i Madrycie namnożyło się tylu hrabiów i książąt, że honory te przestały cokolwiek znaczyć.

Ktoś wyliczył, że jeszcze w drugiej połowie XIX wieku do brytyjskiej arystokracji należało cztery piąte całej ziemi w królestwie. To nadal się czuje na Wyspach. Do dziś trudno tu „pójść do lasu”, bo często miejsca, które chce się odwiedzić, to posiadłości prywatne (obecnie zwykle zamienione na kluby i pola golfowe, które są dostępne dla elity). Tymczasem Brytyjczycy przyjeżdżający do Polski wspominają o niezwykłym wrażeniu swobody i przestrzeni − lasy i pola nie są u nas ogrodzone, można po nich biegać i głęboko wciągać powietrze.

Okopane w swoich dworach brytyjskie klasy wyższe mają zadziwiającą odporność na wichry historii. „Niemiecki cesarz i Hitler starali się zmieść arystokrację z powierzchni ziemi na polach bitewnych Flandrii i Normandii. Politycy, tacy jak Denis Healey i David Lloyd George, próbowali ją przygnieść podatkami. Żaden z nich nie zaszedł zbyt daleko”, podkreśla Harry Mount, autor książki How England Made the English. Brytyjska elita od 150 lat trzyma się umiejętnie swoich pieniędzy, wielkich posiadłości i snobistycznych szkół. Musi się zmagać z wieloma wrogami − socjalistami, podatkobiorcami, wojnami i pożarami. Najgorszym wrogiem arystokracji jest jednak nuda.

Tańczący markiz

Wielu lordów, baronów i hrabiów wiodących próżniaczy żywot popadało w dziwactwo, alkoholizm i seksoholizm. Inni pili i grali w karty na pieniądze, aż roztrwonili fortunę.

„Tańczący markiz” − Henry Paget, piąty markiz Anglesey, wsławił się w końcówce XIX wieku nie tylko tym, że zniszczył swoje małżeństwo, skłaniając piękną młodą żonę, by godzinami siedziała przed nim nago w drogocennych klejnotach (związek unieważniono po dwóch latach z powodu jego nieskonsumowania). Równie dziwaczna jak życie seksualne narcyza była jego garderoba.

Dandys miał 260 par białych rękawiczek i setki ekskluzywnych trzewików (także z krokodylej skórki). Trzymał też starannie posegregowaną gigantyczną kolekcję laseczek do chodzenia (i lansowania się na mieście). Wiele z nich było warte małą fortunę, markiz kazał je inkrustować diamentami, rubinami i ametystami.

Majątek składający się z 30 tys. akrów (ponad 12 tys. hektarów) wystarczył markizowi też na sfinansowanie działalności teatru w kaplicy rodzinnej posiadłości. Wystawiał liczne sztuki sceniczne, zatrudniając najsłynniejszych aktorów epoki (w wielu z nich sam grał główne role i prezentował słynny taniec motyla). Wkrótce zaczął tonąć w długach.

W 1904 roku, jako dwudziestopięcioletni młodzieniec, Paget był winien bankom i osobom prywatnym astronomiczną kwotę 544 tys. funtów (dziś jakieś 340 mln funtów). W Plas Newydd, jego rodzinnym zamku na wyspie Anglesey, przetrwała wtedy już tylko garstka służących. Narcyz bankrut żył pozostawiony samemu sobie. W końcu został zlicytowany. Aukcja rzeczy po arystokracie ciągnęła się przez czterdzieści dni, on sam zmarł niewiele później na zapalenie płuc, w wieku niespełna 30 lat.

Arystokraci lubili żyć z gestem, choćby i krótko. Hrabia Londesborough kazał rozwijać czerwony dywan od swojego pałacyku do morza za każdym razem, gdy pojawiał się w swojej rezydencji w Scarborough. Miał tak wielkie fundusze, że rozdał swoim inżynierom i ogrodnikom książeczki czekowe, by nie zawracali mu głowy prośbami o fundusze na prace i inwestycje.

Także inni feudałowie kupowali dużo i drogo. Kiedy w 1875 roku zmarł hrabia Yarborough, ze sprzedaży jego zapasu cygar udało się opłacać przez osiemnaście miesięcy pensje robotników pracujących w jego posiadłości. Niemal współczesny mu „żółty hrabia”, piąty hrabia Lonsdale, wydał prawie 200 mln funtów (po przeliczeniu na dzisiejszą wartość) na szybkie auta i kochanki, a także drogie sporty, które uwielbiał: polowania, wyścigi konne i boks. Kiedy umierał w sierpniu 1944 roku, napisał w liście do swej siostrzenicy: „Moje życie było takim wspaniałym ciągiem rozrywek i ubawu”.

Roczne dochody wielu arystokratów, na przykład diuka Devonshire, przekraczały 100 tys. funtów. To dwadzieścia razy więcej niż kwota pozwalająca wówczas zamożnej angielskiej rodzinie na życie w luksusie przez dwanaście miesięcy (nawet prowadząc duży dom z ponad dwudziestoma służącymi).

Synowie w takich arystokratycznych rodzinach musieli mocno się uwijać, by wydawać pieniądze w odpowiednim tempie − inaczej ktoś mógłby im dolepić etykietkę skąpca. Złote ptaki nie miały problemu z trwonieniem zawartości gniazda. Przyczyniały się do tego rozwody, skandale, hazard i wystawne przyjęcia. Moment, kiedy zostawali goli i weseli, bywał dla nich często sporym zaskoczeniem. Ci najzamożniejsi nie mieli często nawet pojęcia, gdzie znajdują się ich posiadłości i jak wiele ich jest − kiedy tuż po objęciu schedy po rodzinie administratorzy zapraszali ich na objazd włości, szybko się nudzili i rezygnowali.

Pochód w Arundel

Dzisiaj pozostało ich zaledwie tysiąc dwustu. Bogaci arystokraci to okruch procenta mieszkańców królestwa. Za to − dodać ktoś może − okruch złoty. I nie tylko dlatego, że to ludzie o modnych, dziwacznie wymawianych dwuczłonowych nazwiskach i tytułach książąt, baronów i lordów, częstokroć ekscentryczne snoby, mieszkające w historycznych dworach, wyprawiające się od czasu do czasu do Westminsteru na obrady Izby Lordów (od reformy w 1999 r. została w niej już tylko garstka lordów dziedzicznych).

Czasy świetności arystokracji na Wyspach nie są znów aż tak odległe. Jeszcze w 1921 roku szesnasty diuk Norfolku, Bernard Fitzalan-Howard, jechał w otwartym powozie ze swojego zamku Arundel aż do miasteczka Littlehampton (w większości jego rodzinnej własności). Otaczały go ustawione wzdłuż drogi wiwatujące tłumy, a na końcu trasy dziękczynnego pochodu witała go orkiestra. W okolicy zamknięto tego dnia wszystkie sklepy i ogłoszono feudalne − nieistniejące w kalendarzu − święto!

Ta pradawna elita starożytnego królestwa nie ma już dziś takich wpływów jak kiedyś. Nie wybiera po cichu premiera, nie ustala polityki i nie zarabia miliardów. Ale nadal ma w posiadaniu jedną trzecią ziemi w Zjednoczonym Królestwie. Wykazał to raport ziemski, dokument sprzed paru lat. Who Owns Britain to najbardziej szczegółowy spis właścicieli ziemskich od ponad stu czterdziestu lat. „Wciąż garstka bogaczy posiada wielkie połacie kraju. Zadziwiło mnie, że koniec końców nie tak wiele się zmieniło od stu lat”, twierdzi autor zestawienia Kevin Cahill.

Zmianę można nawet uchwycić statystycznie − spis z 1876 roku wspomina, że 11 tys. arystokratów i ziemian miało w swych rękach dwie trzecie powierzchni kraju. Proces ubożenia najbogatszych jest zwykle stosunkowo powolny.

Ziemia należąca do arystokracji to dziś w sumie kilkanaście milionów akrów (na 60 mln). Wciąż wystarczy w Anglii mocniej rzucić kamieniem, by trafić w arystokratyczną posiadłość. Mieszka w niej lord z rodziną, ale częściej przynajmniej współwłaścicielem jest organizacja społeczna, zwykle National Trust, dzięki której domy są remontowane i pokazywane turystom.

Arystokracja, tak jak pisarka Nancy Mitford, może opłakiwać zmierzch swojej prawdziwej potęgi, wciąż jednak opływa w bogactwa, bawi się i zawiera związki we własnym gronie. Jeździ na polowania, stroi w kapelusze z piórami i 23 kwietnia, w Dzień Świętego Jerzego, patrona Anglii, paraduje w procesji po dziedzińcu zamku w Windsorze (tak czynią posiadacze pradawnego Orderu Podwiązki, pamiętającego XIV wiek). Niereklamującą się z reguły specjalnie niewidzialną klasę wyższą wciąż stać na bardzo wiele.

Właściciel Londynu

To prawda, że część tej klasy zniknęła bezpowrotnie. Na niektórych akrach dobrze urodzonych hula już tylko wiatr. W pobliżu malowniczo położonych domów pasą się konie, barany i owce. Inne akry wciąż są warte miliony, ba − miliardy funtów. Hugh, syn zmarłego niedawno Geralda Grosvenora, księcia Westminsteru, to właściciel połowy centrum Londynu − dzielnic Mayfair, Belgravia i Pimlico. Każda z tych stołecznych działek co roku znosi młodzieńcowi złote jaja. Dwudziestosześcioletni Hugh dysponuje terenami wartymi w sumie okrągłe 6 mld funtów! Królowa Elżbieta II jest przy nim uboga jak Kopciuszek.

Rekordzistą − jeśli chodzi o hektary − pozostaje jednak książę Buccleuch, pan na siedemnastowiecznym zamku Drumlanrig. Buccleuch (wymawiaj: bakliu, by się nie zbłaźnić w towarzystwie) ma aż 240 tys. akrów w Szkocji i w Anglii, czyli niemal 100 tys. hektarów!

Na trzecim miejscu listy jest następca tronu, książę Karol, pan w Księstwie Kornwalii − bagatela prawie 56 tys. hektarów.

Tacy typowi ziemianie z reguły wciąż nie tracą na swej ziemi. W Wielkiej Brytanii XXI wieku nadal są miasteczka i gospodarstwa rolne, których użytkownicy płacą lordowi słoną dzierżawę. Często są to bardzo znaczące kwoty.

Pamiętam, jak podczas wakacji koło zamku Alnwick spotkałem sympatyczną rodzinę farmerów, którzy bali się narzekać na swego pana feudalnego, choć − jak w końcu zdradzili niemal szeptem − musieli wysupływać co roku coraz wyższą i bardziej niesprawiedliwą kwotę. Nie byli przecież chłopami pańszczyźnianymi, ale nie stać ich było ani na to, by gospodarować na swoim, ani na to, by gdziekolwiek się przenieść i kupić własną ziemię.

Przeciętna chłopska dzierżawa stale wzrastała (od 1800 r.), ale ziemia od końca XIX wieku nie jest tak ważna (ani drogocenna) jak kiedyś. To jedna z podstawowych przyczyn kryzysu rodzin arystokratycznych, które zapomniały o zróżnicowaniu dochodów.

Współcześnie mało kto uświadamia sobie, że wyspiarską arystokrację rzucił na kolana postęp techniczny − wynalazek wielkich okrętów chłodni. Od 1875 roku arystokraci przeżywali kryzys związany z gwałtownym spadkiem cen ziemi. Produkcja rolna stawała się coraz mniej opłacalna, ceny obniżył drastycznie import płodów rolnych i mięsa z Kanady, Argentyny, Australii i Nowej Zelandii (podobny skutek może mieć dla brytyjskich rolników brexit po wyjściu z unii celnej). Gigantyczne okręty zdolne były przywieźć na Wyspy bezpiecznie (bez narażenia na zgnicie) miliony ton żywności. Rolnicy w Anglii, Walii i Szkocji, gospodarujący na działkach wynajętych od feudałów, nie byli już w stanie płacić dzierżawy w dawnej wysokości. Ziemia nie była już równoznaczna z fortuną. Stawała się raczej kamieniem u szyi.

Żona z Ameryki

Ratunek nadszedł z niespodziewanej strony, jak to w brytyjskiej historii bywa, bo zza oceanu. Wszystko dobrze się składało, był tam popyt na arystokratyczne tytuły i masa bogatych snobów. Brytyjscy arystokraci − gnębieni przez rachunki za reperacje dworów, przez podatki od spadku i podupadające gospodarstwa rolne ich latyfundiów − potrzebowali gigantycznego zastrzyku gotówki, a córki amerykańskich miliarderów marzyły o mężu lordzie i tytułach, które mogły im zapewnić w Ameryce społeczny awans.

Ślad tej tendencji, importu żon zza oceanu, rozpoznają natychmiast fani serialu Downton Abbey w (fikcyjnej) postaci hrabiny Grantham. Lord Grantham żeni się z nią dla pieniędzy, a dopiero potem zakochuje się w swej wybrance. W życiu jednak bywało z tym bardzo różnie i nie brakowało skandali. Zdarzało się, że amerykańscy milionerzy zamykali swoje córki pod kluczem, zmuszając je, by wyszły za obcokrajowców dla podniesienia prestiżu rodziny. Tak było z Consuelo Vanderbilt, córką kolejowego magnata finansowego z USA, Willie’ego Vanderbilta, która wyszła za mąż za Sunny’ego, diuka Marlborough. Ślub w Nowym Jorku był wydarzeniem roku. Kościół chroniło przed gapiami trzystu policjantów. Rok 1896, kiedy rodziny młodych doprowadziły do sfinalizowania ich związku, obrodził w osiem innych małżeństw bogatych Amerykanek z utytułowanymi Anglikami.

Vanderbilt była najsłynniejszą z co najmniej kilkudziesięciu panien młodych, które w końcu XIX wieku pojęły za mężów lordów, hrabiów i diuków. Diukiem, jak to diukiem, kierowały być może szlachetne zamiary, ale zapewne nie miłość. A jeśli już, to do rodzinnego pałacu Blenheim. Arystokracie groziło bankructwo, a za nic nie chciał się wyzbywać rodzinnego diamentu − historycznej posiadłości ufundowanej przez naród jego przodkom w dowód wdzięczności za zwycięstwa w bitwach. Dzięki małżeństwu z Amerykanką książę nie tylko odremontował swoje włości − zamontował w pałacu oświetlenie elektryczne i centralne ogrzewanie. Posag w wysokości dzisiejszych stu milionów funtów starczył na parę innych rzeczy.

Orchidee z chłodni

Trudno odmówić lordowi szczerości. Pannie młodej jeszcze w powozie (po ceremonii) oświadczył bez ogródek, by nie liczyła na nic osobistego, bo w Anglii czeka na niego jego kochanka.

W ostatniej chwili przed ślubem na drodze do szczęścia młodej pary (i pałacowych remontów) stanął jednak inny niespodziewany problem: panny młode w rodzinie Marlborough zawsze szły do ślubu z wpiętymi w suknię białymi orchideami z ogrodu w Blenheim. Kwiaty dostarczono przez ocean pierwszym płynącym z Anglii statkiem, w specjalnej chłodzonej kasecie. W końcu chłodnie na statkach, gwóźdź do trumny potęgi arystokracji, okazały się przydatne.

Na przełomie XIX i XX wieku aż jedna czwarta Izby Lordów mogła się pochwalić amerykańską żoną w rodzinie. Jakie pieniądze wniosły w wianie? Consuelo Vanderbilt około 100 mln dolarów (w przeliczeniu na dzisiejszą wartość waluty); inna słynna panna młoda, Mary Leiter, która wyszła za lorda George'a Curzona, miała posag wartości 50 mln dzisiejszych dolarów. Co dość wyjątkowe, jej związek był małżeństwem z miłości − przy okazji obopólnie korzystnego interesu.

„Markiz Winchester. 4700 akrów, roczny dochód 22 tys. dolarów. 32 lata, kapitan Coldstream Guards”. Chętne panny na wydaniu, z rumieńcami na twarzy, przeglądały ogłoszenia matrymonialne brytyjskich lordów w czasopiśmie „The Titled Americans”.

Najbardziej znaną „amerykańską żoną” była Nancy Astor, żona Williama Astora, pani w Cliveden, malowniczej posiadłości, która w latach sześćdziesiątych XX wieku stała się sceną jednej z największych afer seksualnych i politycznych z udziałem brytyjskiej arystokracji. Astor − notabene posłanka do Izby Gmin i jakby to dziś określono: feministka − organizowała w Nowym Jorku wielkie bale dla samotnych, w których brało udział czterysta par z obu stron Atlantyku. Wśród transoceanicznych małżeństw były takie, bez których historia Wielkiej Brytanii mogłaby się potoczyć zupełnie inaczej.

Jennie Jerome, córka nowojorskiego dewelopera, wyszła za lorda Randolpha Churchilla (brata księcia Marlborough), a ich synem był późniejszy premier Winston Churchill, wódz z czasów II wojny światowej, przeciwnik separatystycznego pokoju z Hitlerem. Jennie zasłynęła z urody, działalności politycznej i charytatywnej oraz z romansu z następcą tronu, przyszłym królem Edwardem VII. Był to jeden ze skandali epoki (przyszły Edward VII miał, lekko licząc, około 1200 kochanek, a urodziwa Jennie nie była specjalnie ważna w jego kolekcji).

Amerykańskie żony nie były tanie: potrzebowały kilkudziesięciu sukien w sezonie i lubiły paradować ubrane w modną i drogą biżuterię, najlepiej diamenty. Musiały czymś osłodzić swój trudny los − lekceważone przez służbę jako nuworyszki narzekały na brak centralnego ogrzewania i pryszniców. Mogły jednak się czuć jak prawdziwe księżne.

Pochodnie i cukier

Córka milionera Mary Goelet w 1903 roku wyszła za księcia Roxburghe’a, który zgotował jej w Szkocji niezwykłe powitanie. Na powracającą z miesiąca miodowego parę przed Floors Castle czekało stu służących z płonącymi pochodniami i orkiestra dudziarzy. Księżna czuła się trochę izolowana i samotna, więc mąż pozwolił jej odnowić zamek w stylu amerykańskim (zapewne trochę bolały go zęby, ale czego się nie robi z miłości).

Jak to bywa nie tylko w szeregach arystokracji, problemem okazało się spłodzenie potomka. W końcu zdesperowany diuk i jego żona udali się w tej sprawie z tajną misją do pewnego doktora w Wiedniu, który kazał księżnej ograniczyć… spożycie cukru. Rok później, w 1913 roku, na świat przyszedł pierworodny syn. Fortuna Roxburghe’ów mogła zostać w rodzinie (syn odziedziczył cały majątek). Na granicy Szkocji w rejonie jego posiadłości zapłonęły dziesiątki dziękczynnych stosów.

Ożenek z odpowiednią partią i zapewnienie męskiej sukcesji zawsze były idée fixe brytyjskiej arystokracji. Nie zawsze okazywało się to tak proste jak małżeństwo z amerykańskiego żurnala. Tym bardziej że po I wojnie światowej, która zdziesiątkowała brytyjską arystokrację, czar tytułów hrabiowskich nagle prysł, jakby wybiła północ w bajce o Kopciuszku. Zamiast rachitycznych brytyjskich dziedziców amerykańskie milionerki wolały wychodzić za mąż za gwiazdorów kina. Przerwały w ten sposób istotny transfer waluty. Historycy twierdzą, że amerykańskie żony wniosły do gospodarki w sumie miliard funtów (przeliczając na dzisiejszą wartość).

Amerykańskie żony, w sumie około 350 (w latach 1870–1914), były też potężnym zastrzykiem świeżej krwi na Wyspach. Ciągłe małżeństwa wewnątrz tej samej klasy, liczącej kilkanaście tysięcy osób, z czasem stały się bardzo niekorzystne dla DNA arystokracji. Ta sama pula genów obracana przez stulecia oznaczała małżeństwa pomiędzy bliskimi krewnymi. Dlatego wśród utytułowanych rodów było tak wiele chorób genetycznych i przypadków szaleństwa.

W małżeństwach amerykańsko-brytyjskich urodziły się dwie słynne postaci, które kolejno zawładnęły wyobraźnią wyspiarzy − Winston Churchill i Diana Spencer. Co ciekawe i mało znane, piękna żona księcia Karola miała w swoim rodowodzie amerykańską babcię, która w XIX wieku przybyła z finansową odsieczą dla jej pradawnego brytyjskiego rodu. Dla wielu rodzin brytyjskiej arystokracji XX wiek okazał się epoką ruiny wielowiekowych fortun. Często były same sobie winne.

Żółty hrabia

Piąty hrabia Lonsdale, Hugh Cecil Lowther (1857−1944), był bezwstydnie bogaty i miał kompletnego bzika na punkcie żółtych barw. Miał żółtą sypialnię, służbie kazał nosić żółte mundurki i polakierował na żółto wszystkie swoje limuzyny.

Jak każdy porządny Anglik, łączył szaleństwo ze skrajnym pragmatyzmem: po Lowtherze pozostały żółte barwy furgonetek najbardziej popularnej i solidnej brytyjskiej pomocy drogowej AA. Hrabia miał tak naprawdę jedno hobby: w dobie wielkiego kryzysu międzywojennego nie myślał o dobroczynności ani o losie szarych ludzi.

„Żółty hrabia” wydawał pieniądze, jakby parzyły go w dłonie. Pozbywał się ze swej rodzinnej fortuny miliona za milionem − na kochanki i luksusowe auta, na wyścigi i polowania, na konie i nowe posiadłości. Żył jakby w innym wymiarze. Wydawał 3 tys. funtów na same cygara. Potwierdził to w jednym z listów napisanych tuż przed śmiercią, stwierdzając radośnie, że jego życie było „jednym wielkim ubawem”. Ubaw kosztuje, więc kiedy hrabia umierał (w szacownym wieku osiemdziesięciu siedmiu lat), zostawił rodzinne finanse w niemal kompletnej ruinie.

Jeszcze przed II wojną musiał zamknąć na cztery spusty swój zamek Thorpe Hall koło Oakham. Taki los czekał setki posiadłości innych arystokratów. W końcu XIX wieku arystokracja tańczyła i piła szampana. Iluzja prysła przed I wojną światową.

Ramka 1: W dobrym towarzystwie

W latach 1830−1948 każdy hrabia Derby zasiadał w każdym brytyjskim gabinecie. W XX wieku (aż do 1997 r.) obok premiera przy rządowym stole miał też swoje miejsce każdy markiz Salisbury. Arystokraci po mistrzowsku dbali o to, by relacje rodzinne pomagały im w utrzymaniu bogactwa i wpływów. Jedenasty diuk Devonshire pobił tu rekord. Był spokrewniony z prezydentem Johnem F. Kennedym, gwiazdą Hollywoodu Fredem Astaire’em, premierem Haroldem Macmillanem i liderem brytyjskich faszystów Oswaldem Mosleyem.

Ramka 2: Pośladkowy JKM

Tak można by sparafrazować na użytek brytyjskiej arystokracji znane powiedzenie „Pieniądze nie śmierdzą” (Pecunia non olet) − przypisywane cesarzowi Wespazjanowi. By zyskać ową sławę i tytuły (za czym niemal zawsze szły dodatkowe pieniądze), arystokraci gotowi byli pełnić dowolne funkcje, byle tylko przypodobać się królowi. Rekord pobił tu zapewne George William Harvey, drugi hrabia Bristolu (notabene, jak wielu arystokratów, biseksualny). Jego kariera na dworze króla Jerzego III (tego szalonego z przełomu XVIII i XIX wieku) przebiegała gładko aż do 1770 roku. Dochrapał się nie lada zaszczytu − został pośladkowym JKM. W tej epoce była to funkcja związana bardziej z ubieraniem monarchy niż opróżnianiem jego kiszek. W poprzedniej epoce, za Tudorów, stanowisko pośladkowego ceniono bardziej, bo jego obowiązkiem było podcieranie króla. Przez parę chwil, bardzo intymnych, notabl, któremu powierzono to zaszczytne zadanie, miał nieskrępowany dostęp nie tylko do tyłka, ale też do ucha monarchy.

Ramka 3: Hopel z bogactwa

Miliardowe fortuny nie należały wśród brytyjskich arystokratów do wyjątków. Wolny czas i mnóstwo pieniędzy ułatwiały uprawianie oryginalnych hobby (wśród hrabiów i lordów było wielu wynalazców epoki rewolucji przemysłowej). Czasami powodowało to lekkiego hopla. Siódmy baron Newborough (1917−1998) kazał po śmierci wystrzelić swoje prochy z działa w północnej Walii. Jego ostatnią wolę pieczołowicie spełniono. Markiz Ripon, zanim zszedł z ziemskiego padołu, ubił podczas polowań w latach 1867−1923 ponad pół miliona sztuk zwierzyny.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Wstęp

1. Szkocki Stalin i taniec motyla

Ludzie, owce i bażanty

Cudowne zajście markizy

Ruchy małżeńskie

Książę strażak

150 lat walki

Tańczący markiz

Pochód w Arundel

Właściciel Londynu

Żona z Ameryki

Orchidee z chłodni

Pochodnie i cukier

Żółty hrabia

2. Żony, kochankowie i voyeryści

Miłość arystokraty

Szyling odszkodowania

Ucieczki

Szalona hrabina

Byle nie skandal

Rozwód, czyli klęska

Strzelba sama strzela

Testament z bombą

Harrods do celi

3. W co się bawić? Trójkąty, pedofilia i seksparty

Karzeł Perro

Brudny romans z aniołkiem

Ménage à trois

Zjazd rodzinny

Schizofrenia lorda

Chłopcy satyra

Druga twarz Beckforda

W co się bawić?

A kuku, a kuku, bum!

Geje i ich piękne żony

4. Kluby i polowania

Lord schodzi do piekła

Feralna kostka

Zakłady o penisa

Arcywróg lisów

Lord z tatuażem

O jedną wojnę za dużo

Dekadenci w Soho

5. Jak lord wymyślił nasz świat

Język z nudów

Gryzoń ekolog

Porto i wolność

Psu na budę?

Lord stalker

Podróż mizantropa

Śliwka w kompot

Dwadzieścia lat milczenia

6. Na orgii u lorda Sandwicha

Smażona córka farmera

Odgłos tłuczonego szkła

Generał Pederastion

Lord Sandwich baluje

Spalona księga

Precz z mordercami kotków

Poemat o biciu po pupie

Jazda po bandzie

Seks w Monte Carlo

7. Wszyscy kochankowie Wiktorii

Poród pod nadzorem

W matni Kensington

Gra o tron

Miłość młodej Wiktorii

Wyniesienie łoża

Wiktoria i jej premier

Bryczesy Alberta

Oświadczyny Wiktorii

Zamek miłości

Nieszczęścia chodzą trójkami

Wiktoria, czyli pani Brown

W jednym łożu

Wiktoria i jej Abdul

Lekcje hindi

Spalić te listy!

Pocztylioni rozkoszy

8. Król playboy

Bertie i jego krzesełko

Playboy na tronie

Loża kochanek

Księżniczka z rozdzielnika

Utracona cześć Harriet Mordaunt

Wrobiona w szaleństwo

Zbawienny tyfus

Swing u Daisy

Feralny liścik

Monarchia na pokaz

9. Synowie króla sadysty: Kochaś-zdrajca, Jąkała i Biseks

Bezpłodny amant

Dr Jekyll & Mr Hyde

Szara eminencja Windsorów

Kochanek Wallis, adorator Hitlera

Wnuczka w oknie

10 miesięcy na tronie

Londyński tandem Hitlera?

Król dziecko

Groźby króla

Ostra amunicja

Rozpacz Jąkały

Chińska teczka

Ulubiony król Hitlera

Diuk „na hajlu”

Umowa z Göringiem?

Szalone panny Mitford

Polowanie na Hitlera

10. Arystokraci – szalone lata 60.

Skąd ja pana znam?

Klub Czwartkowy

Kręgosłupy i fartuszki

Wyrok na osteopatę

11. Za kulisami konfliktu: Karol i Diana

Diana wiecznie żywa

Karol jest beznadziejny

Miłość jest zbędna

Egzamin na żonę króla

Zdecyduj się wreszcie!

Złota kareta

Masarnia Windsorów

Życie osobno

Pakt z diabłem

Zemsta księżnej?

12. Harry i tajemnica dworu Windsorów

Efekt Meghan

Gra koron

Amory czarnej owcy

Sto procent singla

Dwurasowa narzeczona

Żony na słoniach

Kate, czyli lady Makbet

Zamiast zakończenia. Odejść, aby pozostać

Bibliografia

Ilustracje