365 DNI Z KOCHANYM MALEŃSTWEM

JAK BAWIĆ SIĘ, ROZWIJAĆ I POZNAWAĆ ŚWIAT OD NOWORODKA OD DWULATKA

SHEILA ELLISON
SUSAN FERDINANDI

Przełożyła: Joanna Andrzejewska

Tytuł oryginału: 365 Days of Baby Love. Playing, Growing and Exploring with Babies from Birth to Age 2.

Copyright © As in the original English language edition. Originally published in the United States by Sourcebooks, Inc. www.sourcebooks.com.

Copyright © for Polish edition by Wydawnictwo Buchmann, 2018

Copyright © for Polish translation by Wydawnictwo W.A.B., 2002

Wydanie III

Warszawa 2018

Spis treści

Podziękowania

Dedykacje

Wstęp

Opieka

1. Budowanie więzi

2. Ojej, znów mokro?!

3. Słodkie chwile

4. Bezpieczne poznawanie świata

5. Kiedy dziecko chwyta łyżkę

6. Prawo dziecka do płaczu

7. Najpierw pomyśl

8. Wybór należy do ciebie

9. Sztuka mówienia

10. Czy już pora?

11. Wyprawy do łazienki

12. Ubieranie

13. Codzienny harmonogram

Język i dźwięki

14. Przyjazne pomruki

15. Ta-ba-da-ba

16. Mama i dziecko proszą piekarza

17. Paluszki-sroczki

18. Buzia

19. Daj

20. Posłuchajmy tego jeszcze raz

21. Opisywanie świata

22. Rymowanki na szczęśliwe chwile

23. Nosek, oczy, rączki

24. Fi, fo, fuk

25. Na paluszkach

26. Wierszyk dziecka

27. Kto robi „muuu”?

28. Słowa i ruch

29. Gdzie, gdzie, gdzie?

30. Duże czy małe?

31. Rozmowa przez telefon

Pora spać

32. Tylko my

33. Ukołysz dziecko

34. Wieczorny ceremoniał

35. Całowanki

36. Koncert życzeń

37. Opowiastki o przyjacielu z wyobraźni

38. Uścisk miłości

39. Rozwijanie wyobraźni

40. Dziecko nie chce spać

41. Poduszka-zasypianka

42. Mycie zębów

43. Plan zajęć na wieczór

Pokój dziecka

44. Przyjazny dla alergików

45. Dbaj o bezpieczeństwo

46. Fresk

47. Tablica

48. Fototapeta

49. Szkatułka dobrych życzeń

50. Kolorowe światła

51. Co tam wisi?

52. Kuferek z pamiątkami

53. Wielobarwne schowki

54. Nieustający wernisaż

55. Przyjaciele i rodzina

56. Dziecięce muzeum

57. Aktualny portret

Pamiętnik zdarzeń i uczuć

58. Listy do dziecka

59. Staw czoło kłopotom

60. Listy urodzinowe

61. Co mówisz?

62. Myśli pozytywne

63. Dlaczego tak mam na imię?

64. Wymarzony dzień

65. Dzienniki

66. List do siebie

67. Autobiografia

68. Marzyć odważnie

69. List dziękczynny

Ruch

70. Codzienny spacer

71. Masaż

72. Poranna gimnastyka

73. Naprężanie mięśni

74. Wić się jak dżdżownice

75. Przetańczyć całą noc

76. Latające dziecko

77. Zabawa z szarfami

78. Mały alpinista

79. Pantomima bliźniaków

80. Wspólny wariacki taniec

81. Przynieś

82. Kształty

83. Mój mały wędrowiec

Muzyka

84. Wyśpiewaj imię dziecka

85. Piosenki dziecka

86. Śpiewające pojemniczki

87. Głos twojego dziecka

88. Dzwoneczki na rączkach i nóżkach

89. Zgadnij, co to?

90. Ukryta muzyka

91. Pałeczkami do rytmu

92. Żartobliwe piosenki

93. Gumowy instrument

94. Tam-tam

95. Proszę ciszej, proszę głośniej

96. Stepujące paluszki

97. Opowiastka z efektami dźwiękowymi

Zabawki

98. Czarno-białe obrazki

99. Zwisaki

100. Dotyk tkaniny

101. Obrazki do żucia

102. Ciche grzechotki

103. Turlak

104. Nasza własna książka z obrazkami

105. Palce-laleczki

106. Zabawa z klamerkami

107. Nawlekamy

108. Pudełko do młotkowania

109. Łapka na korale

110. Papierowe piłki

111. Kuchnia dziecka

Na podłodze

112. Zaczarowane lustro

113. W jego świecie

114. Pudło ze skarpetami

115. Toczek z niespodziankami

116. Poraczkujmy

117. Płatki do zabawy

118. Magiczna sztuczka

119. Rozpakuj!

120. Puszka w poduszce

121. Mój piękny balon

122. Hocki-klocki

123. Dobierz je w pary

124. Zakręcanie i otwieranie

125. Intrygująca skrzynka

126. Zjeżdżalnia z tuby

127. Skarpetkowe piłki

128. Wyrzutnia

Sztuka

129. Sztuka to działanie

130. Układanka

131. Wesołe zgniotki

132. Palce, ręce, łokcie też

133. Roztańczona kreda

134. Kolorowy papier ścierny

135. Pudełko to tylko pudełko?

136. Gryzmoły

137. Ruchome arcydziełko

138. Kształty

139. Kartoflane pieczątki

140. Naoliwiona folia

141. W poszukiwaniu kolorów

142. Witraż

143. Kleksy

144. Akwarela

145. Sztuka pieczątkowania

Natura

146. Spotkania ze zwierzętami

147. Niezwykłe drzewo

148. Bezkresne niebo

149. Poczuć wiatr

150. Obserwowanie ptaków

151. Co tak pachnie?

152. Zasadźmy ziarnko

153. Muzeum przyrody

154. Tort piaskowy

155. Waza z cudami natury

156. Co się dzieje z księżycem?

157. Zasadzka na żyjątka

158. Desenie z drzew i liści

159. Jajogłowi

160. Gwiazda dobrych życzeń

161. Wschód słońca

162. Przyrodnicze zgadywanki

Zabawy w teatr

163. Pan Księżyc

164. Konna przejażdżka

165. Pajączek

166. Gadu-gadu

167. Morskie przygody

168. Pod parasolem

169. Raz dokoła!

170. W poszukiwaniu misia

171. Wędrujący dywan

172. Zabawa w ciężką pracę

173. Górski niedźwiedź

174. Chcę być...

175. Ola i Pawełek

176. Pudło-garderoba

Opowieści

177. Światło księżyca

178. Coś ci opowiem

179. Mały kolekcjoner

180. Widzieć znaczy uwierzyć

181. Ruchliwe historyjki

182. Bajki o przytulankach

183. Obrazki z wyprawy

184. Rysuj i opowiadaj

185. Historyjka-układanka

186. Teatrzyk cieni

187. Mieszkańcy drzew

Wyrabiać i lepić

188. Ciasto do zabawy

189. Inne ciasto – bez gotowania

190. Ciasto dla małego piekarza

191. Precelki z ciasta serowego

192. Nadziewaniec

193. Ciasto superelastyczne

194. Zabawa w starym stylu

195. Ciasto kukurydziane 1.

196. Ciasto kukurydziane 2.

197. Praca z gliną

Zabawy z wodą

198. Pływający wieniec

199. Bąbelki i fale

200. Z pojemnikami w wannie

201. Chodnikowe malowidła

202. Zmywanie

203. Letnia ślizgawka

204. Chlapu, chlapu, chlap!

205. Bąbelki dla dziecka

206. Szczęśliwy pomocnik

207. Jedne pływają, inne nie pływają

208. Tęcza-niespodzianka

209. Lodowe szaleństwo

Odpoczynek w parku

210. Spacer

211. Śniadanie na trawie

212. Jak wybrać park

213. Na huśtawce

214. Gotowi na wszystko

215. W piaskownicy

216. Przewidzieć kłopoty

217. Liściasty przyjaciel

218. Cześć, latawcu!

219. Mały poszukiwacz skarbów

220. Pięć, sześć, gałązkę weź

221. Co twoje, to moje

Uroczystości

222. Podwieczorek dla sąsiadów

223. Dziecko przespało całą noc

224. Przyjęcie dla starszych dzieci

225. Urodziny

226. Tematyczne przyjęcie urodzinowe

227. Paczka do przesuwania

228. Giełda dziecięcych rzeczy używanych

229. Pudełko na podziękowania

230. Zimowy piknik

231. Dalej, pośpiewajmy

232. Ranek Bożego Narodzenia

233. Tacy byliśmy

234. Idzie wiosna

235. Usłużni mężowie

Gdy rodzina się powiększy...

236. Punkt widzenia

237. Dziennik rodzinny

238. Doskonała niedoskonałość

239. Pocztówki do dziecka

240. Nauka współodczuwania

241. Kim jesteś?

242. Słodkie nieróbstwo

243. List miłosny

244. Nowe tradycje

245. Na ścieżkach przeszłości

246. Niespodzianka

247. Półgodzinna rozmowa

248. Domowe filmy

249. Rozrywkowa randka

250. Wagary

Macierzyństwo

251. Kim jest matka?

252. Herbatka dla siebie

253. Wyrzec się kontroli

254. Plakat z marzeniami

255. Pisz kartki

256. Wzór do naśladowania

257. Trochę rozrywki

258. Odlotowe sprzątanie

259. Uczcie się razem

260. Dom w kwiatach

261. Album na najwspanialsze zdjęcia

262. Grunt to organizacja

263. Piękna mama

264. Weekendowa ucieczka

Czas na tatę

265. W świecie dziecka

266. Kim jest ojciec?

267. Tatusiowie

268. Matka i żona

269. Przenieś się w świat fantazji

270. Specjalności tatusia

271. Kim jesteś?

272. Wieże, tunele i namioty z pudeł

273. Sam na sam z dzieckiem

274. Doręczyciel starych listów

275. Pociąg z pudełek po butach

276. Zwierzenia

277. Seks po dziecku

Rodzeństwo

278. Jesteście wspaniali!

279. To mój portret

280. Dziecięcy album ze zdjęciami

281. Bohater opowieści

282. Koszulki starszego rodzeństwa

283. Co czujesz?

284. Teatrzyk kukiełkowy

285. Mozaika z darów natury

286. Książeczka własnej roboty

287. Pieczone łapki

288. Mali poszukiwacze

289. Krąg miłości

290. Dzieło sztuki w butelce

291. Stołowa przygoda

292. Gdzie twoja butelka?

Babcia i dziadek

293. Co mam robić?

294. Towarzystwo dla wnuka

295. Właściwe zakupy

296. Przygotowania do wizyty wnuków

297. Ku pamięci

298. Zabawić wnuki

299. Tradycje

300. Sesje fotograficzne

301. Indywidualne rozmowy

302. Uwiecznione wspomnienia

303. Wasz ogródek

304. Ulubione książki

305. Tata i mama jako dzieci

306. Babcine pudełko z biżuterią

307. Wyjątkowa kołysanka

Poza domem

308. Rady na drogę

309. Dokąd pójść

310. W restauracji

311. Arcydzieła z serwetek

312. Zabawa w sklepie

313. But

314. Naszyjnik obserwatora

315. Zabawa w dotykanie

316. Posłuchać świata

317. Małe oczka

318. Zwariowane zdjęcie

319. Nawiąż rozmowę

320. Naszyjnik do jedzenia

321. Liczmy razem

Dziecięce kluby i organizowanie opieki

322. Zakładanie dziecięcego klubu

333. Opiekunowie klubu dziecięcego

324. Kwestionariusz dla rodziców

325. Spółdzielnia opiekunów

326. Pomoc domowa

327. Jak dzieci bawią się razem?

328. Uspokojenie

329. Parada zabawek

330. Mały zajączek Fu Fu

331. W kółku

332. Woreczki z fasolą

333. Bieg z atrakcjami

334. Zastygamy

335. Kilka innych zajmujących zabaw

336. Pożegnanie

Jedzenie

337. Pierwszy sok z jabłek

338. Zupa jarzynowa z dodatkiem oliwy z oliwek

339. Mięso kurcząt z jabłkiem

340. Kisiel mleczny z żółtkiem

341. Jarzynka z mięsem cielęcym

342. Pasta drobiowo-jarzynowa – dodatek do pieczywa

343. Pulpety z mięsa cielęcego i kaszki manny

344. Bukiet warzyw z jajem

345. Twarożek

346. Owoce w czekoladzie

347. Jajko w bułeczce

348. Pyszności z kuchni babci

349. Artystyczne naleśniki

350. Kurczak dla wielbicieli miodu

351. Kolorowe tortowe kanapki

Rozwój

352. Pierwsze dwa miesiące życia dziecka – praca mięśni dużych i mniejszych

353. Pierwsze dwa miesiące – uczucia i myśli

354. Od trzeciego do piątego miesiąca – praca mięśni dużych i mniejszych

355. Od trzeciego do piątego miesiąca – uczucia i myśli

356. Od szóstego do ósmego miesiąca – praca mięśni dużych i mniejszych

357. Od szóstego do ósmego miesiąca – uczucia i myśli

358. Od dziewiątego do jedenastego miesiąca – praca mięśni dużych i mniejszych

359. Od dziewiątego do jedenastego miesiąca – uczucia i myśli

360. Od dwunastego do siedemnastego miesiąca – praca mięśni dużych i mniejszych

361. Od dwunastego do siedemnastego miesiąca – uczucia i myśli

362. Od osiemnastego do dwudziestego czwartego miesiąca – praca mięśni dużych i mniejszych

363. Od osiemnastego do dwudziestego czwartego miesiąca – uczucia i myśli

364. Dwa latka – praca mięśni dużych i mniejszych

365. Dwa latka – uczucia i myśli

O autorkach

Podziękowania

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Podziękowania

Dla mojej siostry i współautorki, Sheili Ellison, za szczerą zachętę i trafne porady, jakich udzielała mi w czasie pracy nad książką.

Susan

Dla moich dzieci, Brooke i Rhetta, za podsuwane pomysły i rysowane z zapałem obrazki; dla Wesley, która nie tylko rysowała, ale i przygotowała do druku więcej ilustracji niż ja; dla moich rodziców, Lancy i Dave’a Maleyów, za ich nieocenioną opiekę. Szczególne podziękowania dla Bryana Hidalgo za redakcję, korektę i twórcze wsparcie.

Sheila

Autorki pragną także serdecznie podziękować dzieciom, które zilustrowały tę książkę, oraz ich nauczycielom, Robinowi Toewsowi i Ardath Kroner.

Dedykacje

Mojemu synowi Troyowi z wdzięcznością – za to, że nauczyłam się od niego, iż wszystkie przeszkody można pokonać. Za to, że codziennie zachęcał mnie do pracy do stawiania czoła wyzwaniom

Sheila Ellison

Mojemu mężowi, Dale’owi, i dzieciom, Dillonowi i Elizabeth. Dziękuję za każdy dzień waszego dzieciństwa.

Susan Ferdinandi

Wstęp

Wszystkie dni wczesnego dzieciństwa mają w sobie coś magicznego. Od chwili narodzin dziecka do momentu, kiedy skończy ono dwa latka, spędzamy z nim mnóstwo czasu. Pielęgnujemy je, uczymy, nosimy na rękach, przeżywamy razem jego pierwsze doświadczenia. Dziecko zdobywa nowe umiejętności tak błyskawicznie, że czasem ze zdumieniem odkrywamy, iż ma już za sobą kolejny etap rozwoju. Ta książka podpowie wam, jak najradośniej przeżyć wspólnie z maleństwem te niezwykłe dni. Piszemy o okresie raczkowania, gaworzenia, o kontaktach dziecka z przyrodą, muzyką, sztuką, o rozwoju sprawności fizycznej, zmieniających się relacjach rodzinnych, o więzach z dziadkami, rodzeństwem, zabawach w parkach i w wodzie, o pokoju dziecinnym i zabawkach.

W poszczególnych rozdziałach opisane są czynności, które dziecko powinno umieć wykonać przed skończeniem dwóch lat. Ponieważ jednak nie tylko wiek decyduje o możliwościach twojego synka czy córeczki, trzeba po prostu metodą prób i błędów ustalać, co dziecko potrafi i lubi robić. Trzeba je obserwować, to najlepszy sposób; bacznie więc przyglądajcie się, jak rozwija się nowa osobowość. Dzieci dają nam radość, uczą nas życia – jest to wspaniały dar!

Dobre rady:

Dobre rady przysyłali nam rodzice z całego kraju; dzielą się w nich swoją wiedzą, sekretami, umiejętnościami. Jesteśmy wdzięczne, że zechcieli opisać swoje doświadczenia.

Opieka

1. Budowanie więzi

Więź pomiędzy tobą a dzieckiem rodzi się (przynajmniej powinna), kiedy razem z nim oglądasz świat, słuchasz go, dotykasz, pieścisz, bawisz się z nim, śpiewasz. Twoje zachowanie mówi dziecku, że bardzo ci na nim zależy i że zawsze mu pomożesz. Najprostsze więzi zacieśniają się podczas codziennych zabiegów pielęgnacyjnych. Karmienie, przewijanie, usypianie, kąpiel, ubieranie zabierają wiele czasu, ale zapewniają regularny bliski kontakt z dzieckiem i pozwalają wam uczyć się siebie nawzajem. Poświęć dziesięć minut i spróbuj wyobrazić sobie porozumienie, które będzie w przyszłości łączyć cię z dorosłym już dzieckiem.

Dobre rady:

Kiedy moja córeczka była malutka, nie mogłam znaleźć chwili czasu na prysznic – obawiałam się choć na moment spuścić ją z oka. Pomogła mi sąsiadka, która poradziła, żebym kupiła przezroczystą zasłonę prysznicową.

Eva T., Chicago

2. Ojej, znów mokro?!

Niech dziecko uczestniczy w przewijaniu – opowiadaj mu, co robisz, pokazuj, co zamierzasz. Dziecko zaciekawi się i nabierze ochoty do nawiązania kontaktu. Najlepiej mów czule: „Zaraz zmienię ci pieluszkę”, „Zobacz, jaka mokra pielucha”, „Pomóż mi, leż spokojnie”. Zwracaj uwagę na najsłabsze nawet reakcje dziecka. Dzięki twojemu spokojnemu głosowi, delikatnemu dotykowi nabiera ono zaufania do świata, na którym pojawiło się tak niedawno.

Zmiana pieluszki to świetna okazja, żeby ostrożnie pomasować stopy dziecka, brzuszek, plecy, buzię, rączki. Możesz podczas przewijania i masażu recytować dziecku wierszyki, śpiewać.

Dobre rady:

Ostatnio wiele młodych mam znów używa pieluszek z tetry i gumowych majteczek. Żeby majteczki nie twardniały, trzeba je prać w wodzie z olejem roślinnym.

Glenda A., Newton

3. Słodkie chwile

W czasie karmienia piersią czy butelką, najcenniejsze jest to, że razem z dzieckiem jesteście tak blisko, czujecie nawzajem swoje ciepło. Dziecko uważnie obserwuje twoją twarz, stara się nawiązać kontakt wzrokowy. Naprawdę lepiej, żebyś w takich momentach odprężyła się i rozkoszowała widokiem rozpromienionej buzi, zamiast zastanawiać się, ile gramów dziecko już zjadło. Jeśli maluch chwyci cię za palec, delikatnie nim poruszaj i powiedz: „Czuję twoją rączkę”, „Trzymasz mnie za palec”. Czy uścisk dziecka wzmacnia się albo słabnie, kiedy się odzywasz? Podczas karmienia wykonaj ćwiczenie relaksacyjne: napręż mięśnie, zaczynając od dużych palców u nóg, a potem rozluźnij je; podnieś się i napręż na kilka chwil mięśnie całego ciała, następnie świadomie je odpręż. Ćwiczenie to pomoże ci także, jeśli masz kłopoty z zasypianiem.

Dobre rady:

Jeżeli zdarza ci się zapomnieć, którą piersią ostatnio karmiłaś dziecko, podczas następnego karmienia, na przykład lewą piersią, załóż na lewą rękę pierścionek albo bransoletkę. Kiedy dziecko się naje, przełóż biżuterię na prawą rękę.

Elizabeth P., Jacksonville

4. Bezpieczne poznawanie świata

W pierwszych miesiącach życia dziecko nie wyrusza na dalekie wędrówki, ale mimo to może mu grozić niebezpieczeństwo. Obejrzyj dokładnie każde miejsce, do którego dziecko mogłoby dotrzeć.

Jeśli położyłaś malucha na jakimś wysokim meblu, nie odchodź od niego. Podłoga powinna być pusta, usuń wszystko, pod co dziecko mogłoby wpełznąć, co mogłoby pogryźć, połknąć, przewrócić.

– Zabezpiecz wszystkie gniazdka elektryczne.

– Zabezpiecz grzejniki.

– Nie pozwól dziecku zbliżać się do okien i luster zrobionych ze zwykłego, tłukącego się szkła.

– Podwiąż wysoko sznurki od zasłon i firanek.

– Pochowaj małe dywaniki.

– Pozbądź się trujących roślin albo postaw je z dala od dziecka (większość popularnych roślin doniczkowych jest trująca).

– Łóżeczko i inne meble dla dziecka muszą spełniać ściśle określone normy bezpieczeństwa. Materacyk w łóżku musi być dokładnie dopasowany – gdyby był za mały, dziecko mogłoby sturlać się pomiędzy materac a boczną ścianę łóżeczka i się udusić.

– Nie zostawiaj w zasięgu dziecka żadnych leków ani preparatów chemicznych.

– Nie kupuj zabawek z małymi, ruchomymi elementami, które dziecko mogłoby połknąć.

– Upewnij się, że zabawki i tkaniny nie są toksyczne.

– Skompletuj apteczkę i naucz się reguł udzielania niemowlęciu pierwszej pomocy.

– Numery lekarzy i pogotowia trzymaj obok telefonu.

5. Kiedy dziecko chwyta łyżkę

Taki gest to znak, że dziecko chce jeść samo albo przynajmniej pragnie tego spróbować! Oto kilka pomysłów, jak bezboleśnie przejść ten etap:

– Niech dziecko jada z małych, nietłukących się naczyń.

– Podsuwaj dziecku niewielkie porcje jedzenia, które da się wziąć w rękę – na przykład kawałki bananów.

– Lepiej nie dawać dziecku obfitych, kilkudaniowych obiadów, przygotowuj dla niego małe porcje. Jeśli znów zgłodnieje, zawsze może jeszcze coś dostać.

– Dziecko łatwiej uczy się jeść samodzielnie, gdy jest odprężone i spokojne – złościsz je, gdy pedantycznie ścierasz mu z buzi każde ziarenko kaszy.

– Kiedy dziecko przerwie jedzenie, od razu posprzątaj – chyba że lubisz wnętrza ubrudzone resztkami smakowitych potraw!

Dobre rady:

Gdy mój synek Julian zaczął jeść samodzielnie, to stawiałam przed nim lusterko. Bardzo lubił patrzeć na swoje odbicie i myślę, że dzięki temu szybciej nauczył się posługiwać łyżką.

Liliana Kochanek, Hendersonville

6. Prawo dziecka do płaczu

Płacz dziecka wywołuje w nas różne uczucia: zmartwienie, lęk, złość, smutek. Kiedy niemowlę płacze, postaraj się dowiedzieć dlaczego; przysłuchuj się, przypatruj, posłuż się intuicją. Po upewnieniu się, że dziecko ma sucho, nie jest głodne, przegrzane ani zmarznięte, nie płacze z nudów, zmęczenia, poczucia samotności, że nie ma gorączki i nie zdradza innych niepokojących objawów (gdy masz wątpliwości, wezwij lekarza) – możesz uznać, że zrobiłaś wszystko, co można. Nie zawsze domyślisz się, dlaczego twoje dziecko płacze, ale nie przejmuj się przesadnie. Pytaj je, co mu jest, i cierpliwie czekaj na odpowiedź. Nawet jeśli ci jej nie udzieli – bo nie umie jeszcze wyartykułować ani słowa – budujesz w ten sposób podstawę waszych przyszłych kontaktów. Gdy dziecko płacze, a ty nie wiesz dlaczego, to przytul je, połóż do łóżeczka albo na miękkim kocu na podłodze. Zamknij oczy, odetchnij kilka razy głęboko i pamiętaj, że płacz to element ludzkiego życia.

Dobre rady:

Nie dopuść do tego, żeby lekarze odebrali ci wiarę w siebie. Już dawno przekonałam się, że specjaliści nie zawsze mają rację. Cierpliwie szukaj takiego doktora, który będzie słuchał, co do niego mówisz.

Sandy Welsh, Galesburg

7. Najpierw pomyśl

Porządnie się zastanów, zanim zaczniesz dziecku pomagać w trudnych dla niego chwilach (oczywiście nie wtedy, kiedy grozi mu jakieś niebezpieczeństwo). Wspieraj wysiłki malucha, dodawaj odwagi, jednak nie pozwalaj robić niczego, co przerasta jego obecne możliwości. Gdy wyraźnie nie daje sobie rady, pomagaj, ale rozsądnie. Może się na przykład zdarzyć, że dziecko wpełznie pod niski stolik i zacznie płakać. Nie rzucaj się, żeby błyskawicznie je stamtąd wyciągnąć, lecz połóż się obok na podłodze i omów sytuację: – Widzę, że utknąłeś. – Dopiero potem delikatnie pomóż mu się wydostać z pułapki. Takie wypadki, bardzo częste, uczą dziecko, jak rozwiązuje się problemy.

Przekład: Joanna Andrzejewska

Redaktor prowadzący: Agnieszka Skowron

Korekta: Anna Stawińska

Opracowanie graficzne: Wayne Johnson (za wydaniem oryginalnym)

Przepisy kulinarne zostały opracowane przez Halinę Weker z Zakładu Żywienia Instytutu Matki i Dziecka w Warszawie.

Konsultacja rozdziału „Rozwój”: Marta Barańska

Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o.

ul. Domaniewska 48, 02-672 Warszawa

tel. 22 826 08 82, 22 828 98 08

e-mail: biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

Skład i łamanie: TYPO

Projekt graficzny okładki: Bogdan Kuc

Zdjęcie na okładce: ©DinaPhoto/shutterstock.com

ISBN 978-83-280-5424-0

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Marcin Kapusta / Virtualo Sp. z o.o.