© Copyright by Jarosław Żyliński, 2016

© Copyright for this edition by Wydawnictwo W drodze, 2016

Redaktor

Lidia Kozłowska

Skład DTP

Stanisław Tuchołka / panbook.pl

Projekt okładki i stron tytułowych

Radosław Krawczyk

ISBN 978-83-7906-083-2

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze sp. z o.o.

Wydanie I, 2016

ul. Kościuszki 99, 61-716 Poznań

tel. 61 852 39 62, faks 61 850 17 82

sprzedaz@wdrodze.pl www.wdrodze.pl

Podziękowanie

Książki nie są dziełem jednego człowieka. Przynajmniej trudno byłoby mi w to uwierzyć, bo na pewno nie dałbym rady swojej sam napisać. Kilku osobom i instytucjom chciałbym serdecznie podziękować za pomoc.

Agnieszce i Ani, których uważne oko i słowo napędzało mnie na samym początku powstawania książki. Wydawnictwu W drodze, bo wyciągnęło rękę do debiutującego autora właśnie wtedy, kiedy potrzebował energii, by dokończyć swój ambitny projekt. Dzięki Wam starczyło benzyny nie tylko do ruszenia, ale też żeby dojechać do mety.

Dziękuję Czytelnikom mojego bloga, dzięki którym uczę się pisać o wychowaniu tak, że rodzice i wychowawcy znajdują w tym inspirację do bycia z dziećmi w jeszcze lepszy sposób niż dotychczas. Wam zawdzięczam to, że narodziła się we mnie wiara, iż są ludzie, którzy chętnie przeczytają napisaną przeze mnie książkę.

Chciałbym także bardzo podziękować dominikanom, którzy od zawsze towarzyszą mojemu rozwojowi, niezależnie od tego, w jakim stanie w danym momencie znajduje się moja wiara. Niespodziewanie także na tak ważnym etapie mojego rozwoju zawodowego ten niesamowity zakon ma dla mnie ogromne znaczenie.

Dziękuję bardzo ludziom, którzy wierzą we mnie, w to, co robię, w moje wybory, w moje decyzje. Najbardziej Weronice i mojej Mamie, której wpływ pod tym względem najlepiej pokazuje, jak ważne są miłość i wychowanie.

Wstęp

Kiedyś na zajęciach dla rodziców pewien tata zapytał, co ma zrobić, bo jego siedmiomiesięczny syn nagle przestał dobrze spać i zupełnie nie mają z żoną pomysłu na rozwiązanie problemu. Zadałem mu parę pytań, ale czułem, że sala zaraz eksploduje z napięcia. Uczestnicy bardzo chcieli się podzielić swoimi sposobami na okiełznanie bezsenności dziecka. Trochę z ciekawości, a trochę nie chcąc igrać z rosnącym zniecierpliwieniem, oddałem głos rodzicom. Kolejne 10–15 minut upłynęło pod znakiem przerzucania się świetnymi pomysłami. Świetnymi – bez ironii, bo naprawdę każdy z nich kiedyś zadziałał! Padły też tytuły różnych książek, które okazały się biblią dziecka cierpiącego na bezsenność. W przypadku jednej książki dziecko zaczęło nawet spać, zanim została w ogóle otwarta, więc bezsprzecznie było to dzieło o cudownych właściwościach. Kiedy głosy z sali ucichły, rodzice siedmiomiesięcznego syna spojrzeli na mnie z wyczekiwaniem, którą metodę jako fachowiec uznam za najlepszą. Zacząłem pytać dalej. Okazało się, że bezsenność zaczęła się w momencie, w którym mama dziecka dowiedziała się, że na parę dni musi iść do szpitala. Miało to być pierwsze rozstanie z synem – to wywoływało w niej bardzo mocny niepokój. Niepokój, który dziecko najwyraźniej odczuwało, co zakłóciło mu rytm snu (jak każdemu człowiekowi, który w nerwach albo zaczyna spać non stop, albo wcale nie śpi). Specyficzna sytuacja, w której relaksacja mamy może wpłynąć na sen dziecka. Nie można o tym przeczytać w żadnej książce, choć mechanizm jest bardzo prosty. Nikt na to nie wpadł, bo to było zbyt oczywiste. Swoją drogą, jestem ciekaw, czy także Wam po przeczytaniu pierwszego zdania pojawił się w głowie pomysł, co powinni zrobić rodzice dziecka?

Zacząłem anegdotą, bo we wstępie chciałem napisać, czym różni się ta książka od innych poradników, które być może trzymaliście w rękach. Oczywiście tak do końca nie wiem, bo nie czytałem wszystkich, ale znam swój cel i mam świadomość, od czego chciałem uciec, a gdzie dotrzeć.

Przede wszystkim, celem tej książki nie jest odpowiedź na wszystkie nurtujące Was pytania. Nie jest ona głosem dającym dobre rady, choćby z tego powodu, który mogliście zaobserwować we wspomnianej historii. Nikt nie jest w stanie doradzić Wam w sprawie waszych dzieci bez rozmowy z Wami, a z książką nie ma sensu rozmawiać (nie jest to wskazane zwłaszcza w pojazdach komunikacji publicznej). Trzeba więc pisać na tyle uniwersalnie, by przynieść pożytek każdemu rodzicowi, bez zgadywania, jakie jego dziecko jest.

Książka ma za zadanie ułatwić Wam odpowiadanie na pytania. Chciałbym, abyście po jej przeczytaniu po pierwsze lepiej rozumieli swoje dzieci, motywacje, którymi się kierują, metody, za pomocą których osiągają swoje cele. Po drugie, żebyście wiedzieli, jak na wasze dzieci wpływają różne rodzicielskie reakcje i sposoby rozwiązywania sytuacji. To połączenie ma znacznie przyspieszyć i ułatwić odpowiedź na pojawiające się w głowie pytanie: „No i co ja mam teraz zrobić?”.

Drugą rzeczą, o którą starałem się zadbać w tej książce, jest lekkość. Rodzicielstwo to odpowiedzialna sprawa, czasem mocno obciążająca emocjonalnie. Praca z osobami, które są zaangażowane w rodzicielstwo tak bardzo, że sięgają po książkę czy uczestniczą w warsztatach, podpowiada mi, że czasem naprawdę trudno zachować dystans. Książka, która uświadamia, że coś można było zrobić inaczej, łatwiej, może być trudna do przyjęcia. Tymczasem nie chodzi o to, by się biczować, tylko na spokojnie poprawić to, co będzie jutro.

Dlatego starałem się pisać lekko i żartobliwie. Oczywiście jeśli ktoś się sili na dowcip, to wychodzi z tego zwykle tragikomedia, więc poprzestańmy na tym, że starałem się nie popaść w nadmierny patos poważnej książki dla rodziców. Zapraszam więc do merytorycznego spojrzenia na wychowanie, ale z lekkim dystansem, odreagowaniem śmiechem. Osoby, które czasem odczują z mojej strony drobną złośliwość pod swoim adresem, z góry proszę o wyrozumiałość.

Jest taki mechanizm: im bardziej jakiś zawód wiąże się z pomaganiem innym, tym bardziej ludzie go wykonujący muszą czasem odreagować. Zwłaszcza że takie zawody przynoszą nierzadko dużą dozę poczucia bezradności („tyle się narobiłem, a on i tak robi swoje”). Myślę, że gdyby rodzic miał okazję posłuchać żartów lekarzy, nauczycieli, psychologów czy innych osób zajmujących się dziećmi, mógłby się odrobinę zdziwić. Niemniej, chwilę później może spojrzeć w lustro, wejść na swoje konto na Facebooku czy znaleźć się w innym miejscu, w którym sobie przypomni, że jemu też nie brakuje ironii wobec ukochanej latorośli. Rodzice jadą dokładnie na tym samym wózku... i dzieci też.

Zapraszam Was w krótką podróż przez mechanizmy, które rządzą człowiekiem. Przede wszystkim młodym, ale co chwila będą się pojawiać dowody na to, że dziecko to faktycznie też człowiek. Wiele z tych mechanizmów jest dla nas wspólnych. Obyście z uśmiechem mogli potem skorzystać ze znacznie szerszego wachlarza możliwości reagowania niż dotychczas, z pożytkiem dla waszego poczucia kompetencji i potrzeb waszych dzieci.

Rozdział pierwszy

Dziecięce
mechanizmy

W tym rozdziale zapoznamy się z kilkoma mechanizmami, które w znaczącym stopniu ułatwiają zrozumienie dzieci. Zapamiętanie ich może uprościć rozwiązywanie niektórych dylematów wychowawczych.

Za chwilę przeczytacie o kilku mechanizmach, które pomagają zrozumieć dzieci. Zanim jednak do tego dojdzie, chciałbym wam przedstawić trzy rodzaje rozpoczęcia rozmów, z którymi bardzo często się spotykam w swojej pracy. Jest mi to potrzebne, żeby pokazać, po co w ogóle próbować dzieci zrozumieć, jak wielkie to może mieć znaczenie w byciu z nimi. Takie antycypujące rozumienie stawiam w opozycji do relacji z dzieckiem nastawionej na rozwiązywanie bieżących problemów.

Rozmowa 1: Przychodzi rodzic do psychologa:

– Proszę pana1, co zrobić, kiedy dziecko....?

– Nie mam pojęcia… (serio!)

Można też powiedzieć inaczej: jeśli rodzic powie, że nie ma nic ważniejszego od zahamowania jakiegoś zachowania dziecka, bez względu na koszta, pewnie posłużyłbym się wtedy jakimś przekupstwem wobec dziecka – zadanie wykonane (na jakiś czas), być może z efektami ubocznymi, ale wykonane.

Moja odpowiedź brzmi „nie wiem”, ponieważ brakuje mi dwóch istotnych informacji. Pierwszej – dlaczego dziecko coś robi. Dopiero kiedy poznam potrzeby dziecka, otwiera mi się wachlarz możliwych odpowiedzi. Druga istotna dla mnie informacja to cele rodzicielskie. Muszę wiedzieć, co jest ważne dla rodzica, na co się zgodzi, a na co nie. Wtedy jestem w stanie z tego wachlarza wybrać metody, które: odpowiadają na potrzeby dziecka, pozostają w zgodzie z celami rodzica, pasują do sytuacji. Dopiero wówczas mogę odpowiedzieć na pytanie: „Co zrobić, kiedy dziecko...”.

Wbrew pozorom, to wcale nie jest pracochłonne, aczkolwiek na początku trzeba poświęcić trochę czasu, żeby ułożyć własną hierarchię wartości wychowawczych (zajmiemy się tym w rozdziale trzecim) oraz zyskać świadomość, jakie potrzeby kierują dzieckiem – nad czym zaczynamy pochylać się już teraz.

Ta praca przypomina momentami instalację systemu komputerowego. Zabiera sporo czasu, jest może nawet odrobinę żmudna. Ale potem jedyne, czego potrzebujemy do działania systemu, to aktualizowanie go raz na jakiś czas, bo fundament jest gotowy. W tej książce zajmiemy się wypracowaniem wspólnie owego fundamentu.

Rozmowa 2: Przychodzi rodzic do psychologa:

– Proszę pana, czy to normalne, kiedy dziecko...?

– Tak.

Istnieją pewne normy zachowań czy tempa zdobywania nowych umiejętności. Istnieją też pewne normy „złych zachowań”, takich jak plaga wzajemnego gryzienia się dzieci w przedszkolach. Jest sporo dzieci, które mają problemy z adaptacją w przedszkolu, ale jest też mnóstwo takich, które tych problemów nie mają. Czy to normalne? Czasem tak, czasem nie. Na przykład:

jest „normalne”, albo może lepiej napisać: często się zdarza, iż dziecko, które spędziło spokojne trzy lata w domu, bez trudnych przygód z osobami, z którymi jest blisko, będzie ufało ludziom i dość łatwo wejdzie do przedszkola, gdzie nawiąże ufne relacje z wychowawcami;

jest „normalne”, że dziecko doświadczone niezrozumiałymi rozstaniami z ważnymi osobami w pierwszych trzech latach życia będzie miało trudność z adaptacją w przedszkolu.

Ale...

jest „normalne”, że dziecko, które przeżyło nieprzyjemną sytuację na terenie przedszkola jeszcze przed pójściem tam, może mieć pewne opory i przejść adaptację trochę ciężej niż inne dzieci, mimo że zgodnie z „normą” nie powinno mieć z tym problemów.

Mały (w zasadzie to każdy) człowiek jest zbyt skomplikowany, żeby w jego przypadku w sposób arbitralny mówić, że coś jest dla niego normalne. Zarazem bardzo rzadko zdarzają się sytuacje, w których analizując z rodzicami dogłębnie dany problem, nie jesteśmy w stanie odnaleźć przyczyn tłumaczących zachowanie dziecka. Nagle pewne rzeczy stają się nie tyle „normalne”, co zrozumiałe.

Istnieje schemat rozwoju dziecka: pewne potrzeby pojawiają się w określonym wieku – podobnie jest z umiejętnościami. Tylko że wszystko przebiega zgodnie ze schematem wyłącznie w utopijnym świecie. Jedne doświadczenia mogą przyspieszyć niektóre umiejętności, a inne wywołać zaburzenia rozwoju. Kiedy patrzę na dziecko, ważniejsze od tego, czy coś jest normalne, jest dla mnie to, czy jest to zrozumiałe.

Opisałem w tej książce pewne rzeczy, których się można spodziewać po dzieciach. Potrzeby, które są typowe dla określonego wieku. Jednak wasze dziecko ma także indywidualne doświadczenie, które powoduje, że w pewnych sprawach nie mieści się w „normie”.

Każde dziecko zachowuje się normalnie. W typowy dla człowieka sposób odpowiada na różne doświadczenia. Rzecz w tym, że jego życie jest niepowtarzalną mieszanką powtarzalnych doświadczeń.

Jeśli zachowanie dziecka znacznie odbiega od owej „normalności”, to znaczy, że w jego życiu istnieje jakieś wyjątkowe doświadczenie albo wyjątkowy splot różnych doświadczeń. To zaproszenie do tego, żeby pochylić się nad tym doświadczeniem, zrozumieć je i ponownie odpowiedzieć na pytanie o potrzeby dziecka i potrzeby rodzica w kontekście wychowawczym. W ten sam sposób, o którym wspominałem w rozmowie 1.

Rozmowa 3: Przychodzi rodzic do psychologa:

– Proszę pana, dlaczego dziecko...?

– Przyjrzyjmy się.

Pytanie „dlaczego” jest podstawą mojej pracy z drugim człowiekiem. Jeśli jest to dorosły, który ma problemy z przeklinaniem, to muszę się dowiedzieć, dlaczego to robi. Wtedy na rozwiązanie jego problemów mogę szukać innego sposobu niż przeklinanie. Kiedy problem leży w zachowaniu dziecka, to aby rozwiązać sytuację, próbuję dociec, jaką potrzebę realizuje ono w sposób, który jest z punktu widzenia rodziców szkodliwy. Inaczej działałbym po omacku i strzelał na oślep, podobnie jak to było w przykładzie przytoczonym we wstępie, kiedy rodzice próbowali rozwiązać problem ze snem dziecka, a nie mieli pojęcia o tym, w jakim otoczeniu żyje.

To samo zachowanie może wynikać z zupełnie różnych potrzeb dziecka. Nadmierne pobudzenie może być wynikiem nerwowej sytuacji w domu, nadmiaru telewizji, zmiany przedszkola, dużej ilości cukru, zmian chorobowych czy tysiąca innych rzeczy. Dlatego na pytanie „co zrobić z nadpobudliwym dzieckiem” nie odpowiem wprost, ale właśnie zacznę szukać przyczyny tego stanu.

Dlatego teraz zapraszam was do przyjrzenia się dzieciom, do poznania mechanizmów, które często nimi kierują. W wielu wypadkach są to mechanizmy bardzo podobne do tych, które kierują nami, dorosłymi.

Rodzic skoncentrowany
na problemach

Rodzic skoncentrowany
na potrzebach

Metoda:

szuka metod sprawdzonych przez innych

działa na zasadzie akcja – reakcja

preferuje szybkie działanie, zamiast „memłania” sytuacji

Metoda:

obserwuje dziecko, jego motywacje, wydarzenia w otoczeniu

działa precyzyjnie, w odpowiedzi na znane potrzeby

Skutek:

oszczędność czasu, ale trzeba szukać nowych metod przy zmianie sytuacji

mogą się pojawić efekty uboczne lub nawrót problemu, jeśli rozwiązanie okaże się tylko doraźne

czasami dziecko czuje się nierozumiane

rozwiązanie objawów, nie przyczyn

Skutek:

duża skuteczność, z czasem także dość szybki mechanizm działania2

niezależność od ekspertów i „ekspertów”

zaufanie dziecka, które widzi, że rodzic stara się je zrozumieć

świadomość tego, co się dzieje z dzieckiem

zrozumienie sedna problemu

Ekonomia zachowań

Dzieci są bardzo ekonomiczne w swoich zachowaniach. Nie podlegają zbyt dużej liczbie abstrakcyjnych zależności, skrępowań, zasad społecznych itp. Do realizacji swoich potrzeb dążą wprost. Jeśli chcą coś zrobić, to to robią, jeśli nie chcą – starają się tego nie robić. Jeśli jakaś metoda przynosi skutek, będą ją powielać. Analogicznie – metody nieskuteczne ominą z dala.

Zasada ta obowiązuje od pierwszych tygodni dziecka, które uśmiecha się do opiekuna i odkrywa, że ten wówczas lepiej reaguje i poświęca mu więcej czasu – więc uśmiecha się częściej. Dzieci dwuletnie potrafią na widok smutnego opiekuna wydziwiać i skakać, bo pamiętają, że kiedy ostatnio rodzic się uśmiechał, było to powiązane z tym zachowaniem (stąd czasem mylne wrażenie dorosłych, że dzieci robią im na złość).

Dzieje się tak również w sytuacjach, które dorośli ludzie pojmują na poziomie zasad moralnych czy pewnych umów społecznych. Na przykład mówienie przez dziecko w wieku przedszkolnym prawdy lub kłamstwa nie ma jeszcze wymiaru moralnego, a jest prostym dążeniem do celu. Jeśli kłamstwo mu się opłaca, bez zawahania powie: „Ja tego nie zrobiłem”. Pewnie z czasem odkryje, że kłamstwo może także prowadzić do psucia relacji z ważnymi dla niego ludźmi, a także zobaczy, że osoby, które są dla niego wzorem, są bardzo uczciwe i zależy im na prawdzie. Wówczas powoli pojawi się u dziecka dodatkowa motywacja do mówienia prawdy. Ale z początku, właśnie jeszcze w wieku przedszkolnym, prawda i kłamstwo to po prostu dwie drogi, z których dziecko wybierze skuteczniejszą w dążeniu do celu. Co zrobić, by wybierało „tę lepszą drogę”3, okaże się za chwilę.

Kiedy próbujemy w pewnych sprawach dogadać się z dzieckiem, to myśląc o tej zasadzie, możemy się zastanowić: „A niby dlaczego dziecko ma chcieć coś zrobić?”. Być może zrobi tak, bo dba o dobrą z nami relację, chce nam sprawić przyjemność. Tak jak wspominałem, dziecku opłaca się opiekun w dobrym nastroju4. Często jednak przede wszystkim próbuje zadbać o siebie.

Z czasem ekonomia zachowań zaczyna mieć szersze znaczenie. My, dorośli, także jesteśmy ekonomiczni, ale w naszych głowach zamieszkały już pewne mechanizmy, w których nie ma dziecięcej prostoty. Nasze dobre samopoczucie może być zależne od pewnych zasad, które mamy w głowie. Niektóre z tych nabytych zasad nazywamy „wewnętrznym rodzicem”. Głos sumienia, który powtarza nam: „Nie wolno tego robić”; „Tak się nie należy zachowywać”. Przyznam osobiście, że widok dorosłych, którzy potrafią zadbać o swoje potrzeby bez skrępowania społecznymi zależnościami, wprawia mnie w zachwyt. Zwłaszcza jeśli umieją to robić w poszanowaniu dla granic innych osób.

Ekonomia zachowań ludzkich, niezależnie od poziomu ich komplikacji, jasno nam mówi, że każde zachowanie jest „po coś”. Żadne zachowanie człowieka nie jest zawieszone w próżni. Wynika albo bezpośrednio z jakichś potrzeb, mniej lub bardziej ważnych, albo z pewnych nawyków i przyzwyczajeń. Nie istnieją zachowania „bez sensu”.

W żadnym wypadku nie zachęcam nikogo do tego, żeby analizował każde zachowanie dziecka. Nie bez powodu mówi się o nas, psychologach, że myślimy za dużo, i nie chciałbym, by ktokolwiek po przeczytaniu tej książki dał innym przyczynek do takich oskarżeń. Niemniej, pamiętając o tej zasadzie, niektórym rodzicom udaje się powstrzymać przed powiedzeniem, że dziecko robi coś bez sensu. Mają świadomość, że ono po prostu ma inne niż my potrzeby i dąży do nich wprost, tak jak potrafi.

Za każdym zachowaniem
stoi jakaś potrzeba

Pochylmy się jeszcze uważniej nad zdaniem, że nie ma u człowieka zachowań bez sensu. Chciałbym wam pokazać najczęściej wykorzystywany przeze mnie mechanizm wychowawczy5. Kiedy pojawia się chęć zmiany zachowania człowieka, zarówno dużego, jak i małego, nie wystarczy powiedzieć: „Przestań!”. Bardzo dobrze wiedzą to osoby, które starały się pozbyć jakiegoś swojego nawyku. Jeśli zabierzemy dziecku możliwość wypełniania potrzeby w jego własny sposób, wówczas zostanie ona zamknięta w środku. Istotny problem w przypadku zamknięcia będzie się domagał rozwiązania. Może się wówczas zdarzyć, że stanie się to źródłem specyficznego nowego nawyku.

Dlatego jeśli chcemy, by dziecko zmieniło jakieś swoje zachowanie, musimy na ukrytą pod nim potrzebę odpowiedzieć w sposób dlań satysfakcjonujący. Wtedy będzie mu łatwiej zrezygnować z wykorzystywanej do tej pory metody.

Zastosowanie tego mechanizmu w praktyce polega na zdefiniowaniu potrzeb stojących za problemem, a następnie na poszukiwaniu satysfakcjonującej odpowiedzi na te potrzeby. Jeśli jest to możliwe, można to niekiedy robić we współpracy z dzieckiem, a czasem jemu nawet zostawić rozwiązanie problemu, jeśli jest to w jego zasięgu.

Czy dzieci rzeczywiście nie słyszą „nie”?

Czasami można się spotkać z mitem, że dzieci nie słyszą „nie”, i kiedy im czegoś zakazujemy, to właśnie to robią. Na przykład na hasło „nie biegaj”, prawdopodobnie zaczną biegać. Prawda jest trochę inna.

Dziecko ma pewien sposób na realizowanie potrzeby, dorośli jednak mówią „nie rób tak”. Jeśli dziecko zna inny sposób realizujący potrzebę – chętnie zeń skorzysta. Jeśli jednak potrafi poradzić sobie jedynie przez zakazany sposób, to wówczas po niego sięgnie. Zdarza się, że rodzice poprzez zakaz poddają dziecku pomysł do działania. Gdyby nie zakaz, dziecko w ogóle nie posunęłoby się do danego rozwiązania.

Hierarchia doboru metod:

1. Rozwiązanie satysfakcjonujące w pełni

2. Rozwiązanie rozwiązujące problem, ale mające wady

3. Brak rozwiązań

1 Trochę zazdroszczę lekarzom tego, że się do nich mówi „doktorze”, „panie doktorze”. Nie zdarzyło mi się słyszeć „psychologu”, „panie psychologu”…, chyba że z szyderczą intonacją.

2 Z serii „informacji drobnym drukiem”: Jeśli dopiero zaczynacie drogę opartą na rozumieniu dziecka, musicie wiedzieć, że nabycie umiejętności sprawnego rozeznawania kolejnych sytuacji wymaga czasu. Niemniej, po pierwszych pozytywnych doświadczeniach prawdopodobnie zaczniecie odczuwać, że idzie z górki.

3 Nie mnie decydować o tym, co jest „lepszą drogą”. Więcej na ten temat w rozdziale o celach wychowawczych.

4 Może być tak, że rodzic nie chce, aby dziecko robiło cokolwiek po to, by kogoś uszczęśliwiać wbrew sobie. Wówczas rodzic będzie unikał takich rozwiązań. Choć nadal prawdą jest, że dziecku dobra relacja z osobami dbającymi o jego bezpieczeństwo się opłaca.

5 Jakkolwiek bezdusznie by to brzmiało, jest to najcelniejsze określenie, jakie znam.