WSTĘP

Ta książka jest niespodzianką. Kiedy w styczniu 2016 roku prowadziłem rekolekcje dla benedyktynów w Biskupowie, nie spodziewałem się, że moje konferencje zostaną przelane na papier. A nawet gdy już tak się stało, nie spodziewałem się, że zdania noszące wyraźne piętno języka mówionego mogą stać się książką. Wszystko w tej książce opowiada o niespodziankach. Właściwie o pewnym niespodzianym odkryciu – że dojrzałość, o jakiej zawsze marzyłem, jest nam dostępna, ale... w niebie. Tutaj, na ziemi, człowiek pozostaje niedojrzały, choć nieustannie zmierza do dojrzałej niedojrzałości. To wszystko, co dalej, można więc określić jednym zdaniem – karmię was tym, czym sam żyję. Podobnie jak kazania, tak i słowo spisane zawsze staram się formułować tak, że pierwszym jego odbiorcą jestem ja sam.

Zaczynam zatem od pierwszej z niespodzianek, dotyczącej tego, jak dużo potrzeba czasu do słuchania Słowa Bożego. Czasami trzeba kilku dobrych wieków, jeśli nie całej historii świata – w każdym razie naszej osobistej historii, bo Słowo znamy oczywiście, natomiast to, jak ono objawia się w naszym życiu, jest zawsze ogromną tajemnicą. I tak Słowo zaskoczyło mnie 7 stycznia 2016 roku – była to czytana na mszy świętej Ewangelia św. Mateusza, fragment czwartego rozdziału, który zaczyna się od słów: „Gdy Jezus usłyszał, że Jan został uwięziony, usunął się do Galilei” (Mt 4,12). Kiedy czytałem tę Ewangelię, przygotowując się do mszy świętej, w pamięci pojawił się wątek ucieczki w czasie prześladowania, bardzo gorąco rozważany w pewnym okresie historii Kościoła i na określonym terytorium – w Afryce Północnej. Święty Cyprian, biskup w Kartaginie w III wieku, naraził się na oskarżenia swoich podopiecznych, że nie ma wystarczająco silnej wiary, bo schował się, kiedy wybuchło prześladowanie. A istniało wówczas rygorystyczne nastawienie, odwołujące się do żyjącego przed Cyprianem Tertuliana, jednego z większych umysłów tamtejszego Kościoła, mówiące o tym, że kiedy wybucha prześladowanie, należy być gotowym do męczeństwa, co w praktyce oznacza, że nie wolno się schować. Cyprian musiał nawet napisać list wyjaśniający swoje zachowanie. Zresztą potem zginął śmiercią męczeńską.

Przypomniałem sobie ten epizod i zacząłem prowadzić wewnętrzny dialog z podopiecznymi św. Cypriana: Bracia i siostry, dlaczego wy nie słyszeliście tej Ewangelii? Dlaczego do was to nie dotarło? Przecież tu jest wyraźnie powiedziane, że kiedy Jan został uwięziony, Pan Jezus usunął się do Galilei. Pan Jezus się schował! Gdzieś w wyobraźni usłyszałem ich odpowiedź, że rzeczywiście to do nich nie dotarło. Bo potrzeba dużo czasu, żeby usłyszeć, ale żeby też nie traktować Słowa wybiórczo. Oni oczywiście we wszystkich swoich debatach cytowali Słowo Boże, ponieważ w każdym sporze kościelnym zawsze cytuje się Słowo Boże. Z tej strony cytowane i z tej strony... Ci, którzy mówili, że należy się schować dla dobra wspólnoty, być może cytowali Dzieje Apostolskie, gdzie jest powiedziane, że gdy wybuchło prześladowanie, bracia opuścili Jerozolimę, rozproszyli się i dzięki temu potem zaczęli głosić Słowo w Samarii i w innych miejscach. Ci, którzy mówili, że nie wolno się chować w czasie prześladowania, też powoływali się na Słowo. Być może cytowali ten sam fragment, gdzie dalej mowa jest o tym, że apostołowie zostali w Jerozolimie.

Potrzeba nieustannych rekolekcji – powrotów właśnie – żeby zobaczyć, jak często Słowo traktowane jest wybiórczo: albo tak, albo tak, a ono jest przecież pełnią, a zarazem wciąż się uzupełnia. Na czym polega teraz to uzupełnianie? Być może na tym, że ci bracia i siostry w wewnętrznym dialogu ze mną po tylu wiekach powiedzieli: Rzeczywiście, nie słyszeliśmy tej Ewangelii, to przedziwne, myśmy po prostu nie słyszeli, że Pan Jezus się usunął.

Zainspirowany tym dialogiem wewnętrznym sięgnąłem do tekstu oryginalnego. Występuje tam słowo anechoresen, czyli schował się, oddalił się. W tradycji monastycznej słowem anachoreta określa się mnichów żyjących w samotności. Właściwie zgodnie z ideą powołania mnichów to jest ten, który w jakiś sposób się usuwa, w jakiś sposób się oddala – być może również od niebezpieczeństw. Zadziwiło mnie to, nie spodziewałem się, że w tym fragmencie Biblii odnajdę słowo, od którego bierze początek określanie powołania mnichów jako anachoretów. Właśnie na tym polega spotkanie z niespodziewanym. Pamiętam, że tak mówił brat Roger z Taizé, tytułując swoją książkę – którą zaczytywałem się w nowicjacie – Żyć tym, co niespodziewane, a niespodziewane jest właśnie to splatanie się wątków.

Tego niespodziewanego dla mnie odkrycia dokonałem akurat 7 stycznia – to był dzień św. Rajmunda z Penyaford, naszego brata, który był drugim następcą św. Dominika, czyli trzecim generałem naszego zakonu, to znaczy, że on był bardzo blisko źródła, znał braci, którzy zakładali zakon. Bardzo lubię Rajmunda z Penyaford również dlatego, że jako prawnik pokazuje głębsze znaczenie prawa w Kościele. Wielu z nas prawo kanoniczne może się kojarzyć z zakazami i wytycznymi: to wolno, a tego nie. A pewien fakt z życia naszego brata pokazuje, że prawo w Kościele, choć oczywiście formułuje normy i zakazy, czyni to jednak ze względu na dobro człowieka i wspólnoty. Prawo w Kościele chroni osobę, ono jest wyrazem mądrości. My nie służymy prawu – ono ma przede wszystkim na celu ochronę i wsparcie mojej drogi do Boga, to ja jestem jego podmiotem. Prawo kościelne ma mi służyć, ja i wspólnota, którą tworzymy, jesteśmy bowiem najważniejsi w Kościele, a nie odwrotnie. Z prawem w Kościele jest tak jak z tym szabatem, który jest dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu.

Zaskoczenie, które przynosi życie Rajmunda, polega na tym, że on złożył urząd generała zakonu, zrezygnował z pełnionej posługi i funkcji. I to jest dla mnie fascynujące. Wcześniej wcale nie chciał być wybrany przełożonym, bronił się przed tym, ale bracia go wybrali, więc przyjął urząd generała zakonu w pokorze, a po dwóch latach uznał, że to jest ponad jego siły. Jeszcze inny nasz brat, wielki święty Albert Wielki, również mnie fascynuje, bo on z kolei złożył urząd biskupa. Jego też zmuszono do objęcia funkcji, której nie chciał, w końcu został biskupem i mniej więcej po dwóch latach powiedział, że się nie nadaje, i poprosił o zwolnienie z urzędu. Dlaczego o tym mówię? Ponieważ nie docierała do mnie prosta informacja, która jest podana u nas, w dominikańskim brewiarzu, że on poprosił braci definitorów o to, żeby przyjęli jego rezygnację. Myślałem w taki sposób, że złożył, to znaczy powiedział: „Ja nie chcę i koniec, wy musicie to respektować”. Czyli że on złożył. Nagle jednak zobaczyłem, że to jest tak naprawdę gest zaufania i zawierzenia, to znaczy, że ja mówię wspólnocie, oznajmiam to, co odkryłem jako swoją słabość, a wspólnota to rozeznaje. Definitorzy stanowią prezydium kapituły generalnej naszego zakonu, które de facto ma pełnię władzy na czas trwania kapituły, ale widocznie wtedy, gdy generał składał swój urząd przed zakończeniem mandatu, było też rozciągnięte w czasie. I wtedy sobie pomyślałem o Rajmundzie w kontekście Ewangelii o usunięciu się Pana Jezusa – że usuwa się Pan Jezus i usunął się Rajmund, idąc za Nim i rezygnując z urzędu. Takie niespodzianki rozszerzają nasze rozumienie prawa w Kościele, które stoi na straży człowieka.

W gruncie rzeczy każde rekolekcje stanowią takie usunięcie się – złożenie, odłożenie zwykłych obowiązków. My też się usuwamy z codzienności. I  de facto można by pomyśleć, że to usunięcie się jest też respektowaniem rzeczywistości, która pokazuje, że jesteśmy słabi. My jesteśmy słabymi ludźmi, nie herosami, i musimy się usunąć. To być może dlatego nasz ojciec Wojciech Giertych, dzisiaj teolog domu papieskiego, gdy prowadził dla nas kleryków rekolekcje, zawsze powtarzał, że na rekolekcjach najważniejsze jest dobrze się wyspać i dobrze się najeść. To ciekawe – podkreślał znaczenie dobrego jedzenia i snu. Bo człowiek musi się jakoś odbudować ze względu na to, że jest cielesny – dlatego się wycofuje, przez prosty gest spokojnego jedzenia i dobrego snu. Pewien mój znajomy ksiądz, gdy opowiadałem mu o perspektywie dojrzałej niedojrzałości, stwierdził, że jest ona przeciwieństwem niedojrzałej dojrzałości. I zacytował panią Zenomenę Płużek, na której wykłady chodził, że dojrzałość to jest świadomość własnej niedojrzałości, swoich ograniczeń oraz umiejętność proszenia o pomoc. Czyli też ten motyw wycofania się ze względu na to, że ja mam swoje ograniczenia, że nie potrafię wszystkiego zrobić. Wcale nie jest tak, że staję i mówię: Jasne, nie ma problemu, ze wszystkim sobie poradzę, tak, włóżcie na moje barki, będę dźwigał, każdy ciężar poniosę. Mnie się zawsze wydawało, że posłuszeństwo to znaczy wszystko wziąć. A już zwłaszcza kiedy przełożeni mówią, że trzeba wziąć, to na pewno jest Duch Święty, wola Boża.

Wracając do Rajmunda z Penyaford, można zapytać: Gdzie jest ta bezbłędność rozpoznania woli Bożej? Na czym ona polega? W końcu to bracia go wybrali, kapituła generalna, więc można sądzić, że nie popełniono pomyłki. I nagle się okazuje, że on po dwóch latach stwierdza, że jednak nie. Wydaje mi się, że właśnie w tym „jednak nie” jest to dopełnienie, które pokazuje, że to Słowo Boże, wola Boża, obecność Najwyższego jest naprawdę bardzo niezwykłą tajemnicą i że posłuszeństwo, czyli słuchanie Słowa Bożego, przyjmowanie do swojego serca, czasami będzie się również wyrażało w tym, że ja powiem: „Nie”. To jest zaskakujące.

Ale w jaki sposób powiem: „Nie”? Tutaj pojawia się kolejne zaskoczenie. Dzień wcześniej, przed liturgicznym wspomnieniem Rajmunda z Penyaford, rozmawiałem z jednym ze współbraci o książce, którą recenzował dla W drodze. Przeczytał ją i stwierdził: „Nie warto jej wydawać, ale bardzo mi pomogła”. To są paradoksy! Po czym wskazał na przytaczany w książce fascynujący 68 rozdział Reguły św. Benedykta o sytuacji, gdy brat dostanie polecenie niemożliwe do wykonania. I nagle w życiu naszego brata Rajmunda z Penyaford zobaczyłem refleks tekstu – mądrości zapisanej w Regule św. Benedykta. To, co zrobił Rajmund, miało miejsce w XIII wieku, a Reguła powstała w VI wieku. Okazuje się, że ta mądrość żyje w Kościele, oddychamy nią, mamy ją w krwiobiegu, a jeżeli Benedykt to pisał, prawdopodobnie odwoływał się do jakiegoś wcześniejszego zapisu, zamysłu czy mądrości, która być może sięga aż do IV wieku – do Antoniego Pustelnika lub ojców egipskich.

A zatem: „Jeśli jakiś brat otrzymałby polecenie trudne lub zgoła niemożliwe do wykonania, niechaj przyjmie wówczas rozkaz z całą łagodnością i posłuszeństwem”. Bardzo piękne, że przyjmie rozkaz z całą łagodnością i posłuszeństwem. „Gdyby zaś się przekonał, że ciężar tego zadania przekracza całkowicie jego siły, niech cierpliwie i w chwili stosownej przedstawi przełożonemu przyczyny swojej niemożności”. Tutaj kryje się ta tajemnica spotkania, tajemnica dialogu – cierpliwie i w chwili stosownej. I ta chwila stosowna wydaje mi się w ogóle genialna – bo nie zawsze jest dobry czas na mówienie trudnych rzeczy.

„Cierpliwie i w chwili stosownej przedstawi przełożonemu przyczyny swojej niemożności. Jednak nie okazując pychy, nie sprzeciwiając się jego woli ani nie odmawiając jej spełniania”. Sądzę, że to też jest niezwykłe, ponieważ początkowo myślałem, że Rajmund powiedział: „Składam i koniec!”. A dzięki światłu Reguły św. Benedykta zobaczyłem, że on to musiał najpierw przedstawić braciom, czyli że się zawierzył – to jest gest zawierzenia. Przedstawił im to, co było w jego sercu, czyli nie okazując pychy, nie sprzeciwiając się woli braci ani nie odmawiając jej spełniania.

„Jeśli po tym wyjaśnieniu przełożony rozkaz swój nadal utrzyma, podwładny musi wiedzieć, że tak właśnie jest dla niego dobrze. Niechaj więc będzie posłuszny z miłości, ufając w pomoc Bożą”.

Tyle Reguła św. Benedykta. Tym, co mnie wciąż urzeka w historii Rajmunda, jest fakt, że nasi bracia przyjęli jego rezygnację. On im opowiedział, przedstawił swoje racje, powierzył się i oni powiedzieli: „Tak”. Dla mnie jest to fascynujący przykład złożoności tajemnicy posłuszeństwa.

Być może inny człowiek, który przyjął imię po św. Benedykcie, jako uczeń mądrego mistrza też miał przed oczyma ten właśnie zapis, gdy rozważał dalsze losy swojej papieskiej posługi. Nasuwa się tu porównanie dwóch papieży: św. Jana Pawła II i Benedykta XVI – Jan Paweł II, który już naprawdę nie miał sił, a nie złożył dymisji, i Benedykt, który nie miał sił, rozpoznał to i złożył dymisję. Zgubne byłoby jednak porównywanie tych postaci i ocenianie, że ten zrobił dobrze, a ten nie, albo odwrotnie. Często chyba największym niebezpieczeństwem wewnątrz wspólnoty Kościoła jest przeciwstawianie i ustawianie w duchu rywalizacji. Trochę to przypomina sektory kibiców na meczu piłkarskim – ten jest nasz, a ten jest wasz, no i teraz kto głośniej krzyczy, ten ma rację. Okazuje się, że i tak jest dobrze, i tak jest dobrze, i na tym polega tajemnica posłuszeństwa – a objawia się ona w drodze dojrzałej niedojrzałości.

Rozdział 1

NIEPOKALANE POCZĘCIE

Jednym z ważniejszych zaskoczeń są paradoksy dotyczące posłuszeństwa Słowu Bożemu, odczytywanie jego znaczeń. Pokazałem je na przykładzie Rajmunda z Penyaford, naszego trzeciego generała, drugiego następcy Dominika, który złożył urząd po dwóch latach prowadzenia braci. Mamy łaskę życia w czasach, kiedy dwóch następców Piotra w bardzo różny sposób przeżywało skończoność swoich sił fizycznych, jeśli chodzi o pełnienie urzędu. Z jednej strony św. Jan Paweł II, który do końca ten urząd pełnił, dając nam cenne świadectwo odchodzenia i słabości, a z drugiej strony Benedykt XVI, o którym można powiedzieć, że jest uczniem św. Benedykta, który ten urząd złożył, właśnie rozpoznając, że jego siły są skończone i nie jest w stanie dalej służyć Kościołowi. Wspomniałem o punkcie Reguły św. Benedykta, w którym jest mowa o zadaniach przekraczających siły brata. Dla mnie jest to punkt niezwykle fascynujący, ponieważ wydaje mi się, że w nim tkwi tajemnica dialogu oraz posłuszeństwa jako powierzenia się braciom, gdzie ważne jest, żeby ten, który mówi, odsłonił prawdę, ale tak, jak ją poznaje, i równocześnie oczekiwał odpowiedzi ze strony tego, który jest przełożonym.

Oczywiście na co dzień z trudem dążymy do tego, żeby ten punkt Reguły realizować mądrze i z całą łagodnością – czyli przyjąć trudne zadanie, a jeżeli są trudności, przedstawić je z pokorą, bez pychy, w okolicznościach sprzyjających, a nie na przykład przy wszystkich. Sami często nie potrafimy tego zrealizować, a ci, którym przedstawiamy nasz punkt widzenia, nie zawsze potrafią życzliwie nas wysłuchać. Właśnie dlatego czujemy konieczność wycofania się. Tak bardzo dotyka nas niedoskonałość naszego ciała, że potrzebujemy tego wycofania się, żeby odzyskać siły. Doświadczam zaskoczenia, myśląc w ten sposób o rekolekcjach. Przyznaję, że wcześniej nie myślałem o nich jako o wyrazie szacunku dla własnej słabości. Nie jestem aniołem. Jestem człowiekiem, który ma siły skończone i który doświadcza właśnie swoich granic, w związku z tym sam fakt wyjścia w rekolekcje to właśnie znak dojrzałej niedojrzałości. W naszych rytach, w naszej Regule, w naszym zwyczaju jest zapisany ogromny szacunek dla cielesności człowieka, czyli dla tego, że jesteśmy w drodze, że nie jesteśmy jeszcze w domu, że wszyscy jesteśmy pielgrzymami.

A teraz spójrzmy na Najświętszą Maryję Pannę. To też rodzaj mojego świadectwa, dotyczący postrzegania Jej perfekcji, takiej doskonałości, jaka raczej przysługuje Panu Bogu aniżeli człowiekowi. Uświadomiłem sobie, że konferencje o Maryi zacząłem mówić dopiero niedawno, mimo że od moich święceń minęło już ćwierć wieku. To pokazuje, ile nieraz potrzeba czasu, żeby najprostsze tematy w nas dojrzały. A dlaczego tutaj, w perspektywie dojrzałej niedojrzałości, mówię o Maryi? Bo wydaje mi się, że Jej postawa w relacji do Ojca, do Boga naszego w Trójcy Jedynego jest tą postawą, do której wszyscy zmierzamy. Jest to postawa, o której ja osobiście bardzo marzę. W książce Dziewica Maryja w wierze katolickiej, której autorem jest Jean-Pierre Torrell OP, znalazłem takie sformułowanie, że Maryja jest najwznioślejszym przykładem współpracy z Bogiem, objawieniem pragnienia Bożego. Bóg chciałby, żeby każdy człowiek w taki sposób wobec Niego stawał i taki był. A zatem wszystkie słowa Pisma odnoszą się do Maryi, wszystkie błogosławieństwa są o Niej. Kiedy Pan Jezus mówi: błogosławieni, błogosławieni – tak jakby śpiewał – to mówi o Maryi. Kiedy On nazywa swoje stworzenie, wypowiada swoje stworzenie, każde słowo odnosi się najpierw do Maryi. Dlatego św. Jan Paweł II mówił, że Ona przewodzi w pielgrzymce wiary. Nie tylko błogosławieństwa odnoszą się do Niej, ale wszystkie inne słowa. „Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy obciążeni i utrudzeni jesteście” to także słowa o Maryi. Ona taka była, Ona po prostu przychodziła do Ojca również wtedy, kiedy była obciążona i utrudzona.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

© Copyright for the text by Wojciech Prus, 2017

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo W drodze, 2017

Redaktor prowadzący

Ewa Kubiak

Redakcja

Hanna Koźmińska

Korekta

Agnieszka Czapczyk, Hanna Koźmińska

Redakcja techniczna

Justyna Nowaczyk

Projekt okładki i stron tytułowych

Joanna Dąbrowska

Fotografia na okładce

Chrystus Pantokrator – fragment mozaiki w narteksie bazyliki

Hagia Sophia w Stambule (Turcja) / Fotolia.com

Cytaty z Pisma Świętego pochodzą z  Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wydanie trzecie poprawione, Wydawnictwo Pallottinum,

Poznań – Warszawa 1980

ISBN 978-83-7906-162-4

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów W drodze sp. z o.o.

Wydanie I, 2017

ul. Kościuszki 99, 61-716 Poznań

tel. 61 852 39 62, faks 61 850 17 82

sprzedaz@wdrodze.pl www.wdrodze.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl