© Copyright for the text by Marcin Brzeziński, 2015

© Copyright for this edition by Wydawnictwo W drodze, 2015

Redaktor

Paulina Jeske-Choińska

Łamanie komputerowe

Teodor Jeske-Choiński

Projekt okładki i stron tytułowych

Zuzanna Rataj

Fotografie, z wyjątkiem zaznaczonych, pochodzą z prywatnych zbiorów

Rodziny Czartoryskich oraz Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów.

Tekst książki powstał na podstawie scenariusza spotkania Życie i pasja

o. Michała Czartoryskiego, przygotowanego przez Barbarę Caillot Dubus,

o. Dariusza Kantypowicza OP i Marcina Brzezińskiego.

Więcej o o. Michale Czartoryskim i jego rodzinie na stronach:

http://www.czartoryski.dominikanie.pl; http://www.ajczartoryscy.pl

ISBN 978-83-7906-024-5

Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanów

W drodze sp. z o.o. 2015

ul. Kościuszki 99, 61-716 Poznań

tel. 61 852 39 62, faks 61 850 17 82

www.wdrodze.pl sprzedaz@wdrodze.pl

Zofii, Grzegorzowi,

Łukaszowi, Magdalenie, Maxymilianowi

Trzeba zdać sobie sprawę z celu życia […] Czy go dobrze znam? […]

Celem tym jest zupełne oddanie się na służbę Bogu […] Zupełne, całkowite,

bezapelacyjne […] poprzez strapienia, bóle, krzyże, oschłości – aż do męczeństwa…

o. Michał Czartoryski OP

Wstęp

Osobę i życie o. Michała Czartoryskiego OP poznałem bliżej w 2010 roku. Wówczas to Barbara Caillot Dubus (wnuczka Adama księcia Czartoryskiego, młodszego brata o. Michała) zaproponowała, abyśmy wspólnie uporządkowali archiwalia po jej dziadkach. Wśród licznych fotografii i wspomnień Adama i Jadwigi ze Stadnickich Czartoryskich przewijała się postać błogosławionego dominikanina.

Nasza praca koncentrowała się przede wszystkim na przygotowaniu i wydaniu książki o Adamie i Jadwidze, ale przy okazji odkrywałem coraz więcej szczegółów dotyczących o. Michała. Jego losy coraz bardziej mnie fascynowały. Premiera książki Adam i Jadwiga Czartoryscy. Fotografie i wspomnienia odbyła się w listopadzie 2013 roku. Potem przyszedł czas na promocję i spotkania, których tematyka bliska była historii książąt Czartoryskich z Pełkiń koło Jarosławia. Było dla nas rzeczą oczywistą, że szczególną uwagę należy poświęcić o. Michałowi, tym bardziej że zbliżała się okrągła, siedemdziesiąta rocznica jego męczeńskiej śmierci w powstaniu warszawskim (6 września 1944 roku) i piętnasta rocznica beatyfikacji. Podobnie myśleli ojcowie dominikanie, którzy przygotowywali się do tych uroczystości, organizowali wystawę, wieczory modlitwy z o. Michałem i konferencję naukową.

Poprosiliśmy o pomoc o. Dariusza Kantypowicza OP z klasztoru na Służewie, który koordynował dominikańskie przygotowania i podejmował wiele starań, aby utrwalić pamięć o życiu i śmierci swego współbrata. Nasz świecko-duchowny „triumwirat” zadecydował, że najlepszą formą przekazu będzie nowoczesna, multimedialna prezentacja, wykorzystująca szereg archiwalnych fotografii, a nawet fragmenty nagrań filmowych z udziałem o. Michała z lat trzydziestych XX wieku. Powstał scenariusz spotkania, obejmujący tło historyczne, rodzinne wspomnienia oraz dzieje polskiej prowincji zakonu w czasach o. Czartoryskiego. Prezentacja Życie i pasja o. Michała Czartoryskiego została przedstawiona najpierw w warszawskim Domu Spotkań z Historią, a następnie w Zakopanem, Jarosławiu i Poznaniu.

Na podstawie wspomnianego scenariusza powstał artykuł o życiu o. Michała, opublikowany w miesięczniku „W drodze” w sierpniu 2014 roku oraz tekst niniejszej książki.

Na dalszych stronach znajdzie Czytelnik biografię błogosławionego dominikanina, która w żaden sposób tematu nie wyczerpuje. Może jedynie stanowić zachętę do pogłębionych studiów. Dwie rodziny, które ukształtowały o. Michała: Czartoryscy i dominikanie, to tematy niezwykle ciekawe, obszerne, wielowątkowe, opisane w literaturze naukowej, popularnej i pamiętnikarskiej, gdzie każdy, w zależności od preferowanego stylu narracji, może odnaleźć dodatkowe informacje. Bohater niniejszej książki pozostawił zapiski z lat 1926–1944 pod tytułem Sprawy duchowe. Ich kompletne wydanie (drukiem ukazały się jedynie niewielkie fragmenty), opatrzone komentarzem wytrawnego teologa, mogłoby stanowić ciekawy przykład autobiografii duchowej i mam nadzieję, że wzbogaci w przyszłości wiedzę o o. Czartoryskim.

Opowieść o o. Michale powstała dzięki życzliwości wielu osób, którym pragnę podziękować. Od początku w tym dziele wspierali mnie Barbara Caillot Dubus i o. Dariusz Kantypowicz OP. Wielogodzinne z nimi rozmowy, słowa zachęty, wskazówki oraz pomoc w dostępie do archiwaliów bardzo przysłużyły się mej pracy. Najserdeczniej Im za to dziękuję.

Wyrazy głębokiej wdzięczności zechce przyjąć bratanica o. Michała – Pani Barbara Czartoryska, prezes Rodzinnego Związku Czartoryskich. Jej entuzjazm dla tego dzieła, poświęcony czas, życzliwe weryfikowanie pewnych historycznych faktów, cenne uwagi i rodzinne anegdoty bardzo wzbogaciły tekst książki.

Dziękuję o. Ireneuszowi Wysokińskiemu OP, dyrektorowi Archiwum Polskiej Prowincji Dominikanów w Krakowie, za wszelką pomoc i udostępnienie materiałów dotyczących życia oraz beatyfikacji o. Michała.

Dyrektorowi Wydawnictwa W drodze, o. Wojciechowi Prusowi OP, i jego współpracownikom dziękuję za propozycję napisania biografii o. Czartoryskiego i pomoc w jej wydaniu.

Marcin Brzeziński

Powstanie Warszawskie 1944

Ta historia rozegrała się ponad siedemdziesiąt lat temu w Warszawie. W dniu 6 września 1944 roku sytuacja na Powiślu była dramatyczna. Niemcy zajmowali kolejne domy i ulice, likwidowali punkty powstańczego oporu. Polscy żołnierze wycofali się w kierunku Śródmieścia, dzielnica skapitulowała. Pozostali tylko schowani w piwnicach cywile i ranni. Czekali. Na rogu ulic Tamki i Smulikowskiego, w podziemiach firmy Alfa-Laval, funkcjonował powstańczy szpital, w którym kapelanem był o. Michał Czartoryski OP, dominikanin z klasztoru na Służewie.

W dniu wybuchu powstania, we wtorek 1 sierpnia, o. Michał miał umówioną wizytę u okulisty na Powiślu. Wyruszył po południu. Po drodze minął współbrata – o. Stanisława Dobeckiego OP.

Spotkałem go jeszcze […] przy ul. Wilanowskiej, niedaleko klasztoru, gdy wracałem, zaopatrzywszy młodzież powstańczą sakramentami św., zebraną w prywatnej willi i czekającą na sygnał do walki. Podzieliliśmy się jeszcze najświeższymi wiadomościami z nadzieją i humorem[1].

Korzystając z nadarzającej się sposobności, o. Czartoryski postanowił odwiedzić zaprzyjaźnioną rodzinę prof. Stanisława Kasznicy[2], mieszkającą wówczas przy ul. Smulikowskiego 4a. Profesor Kasznica utrzymywał od lat bliskie relacje z Witoldem księciem Czartoryskim (ojcem o. Michała). Łączyły ich zapatrywania polityczne, działalność polityczna (byli senatorami II RP) i współpraca na Akademii Rolniczej w Dublanach[3].

Po wybuchu II wojny światowej Kasznicowie zostali wysiedleni z Poznania. Znaleźli schronienie w majątku krewnych w Kroczowie w powiecie zwoleńskim. W 1943 roku przenieśli się do Warszawy, gdzie gościnę zaoferowali im dominikanie na Służewie. Zamieszkali w domku ogrodnika[4]. Rok później prof. Kasznica dostał pracę w Delegaturze Rządu w Departamencie Spraw Wewnętrznych i otrzymał mieszkanie przy ul. Smulikowskiego. Pod tym adresem odbywały się spotkania członków tajnych organizacji, przechowywano w skrytkach broń i dokumenty[5].

Ojciec Michał zjawił się u Kaszniców 1 sierpnia przed godziną szesnastą. O czwartej rozległ się alarm przeciwlotniczy i wszyscy zeszli do piwnicy. W tamtym czasie lotnictwo radzieckie bombardowało niektóre obiekty w Warszawie. Około godziny siedemnastej schronieni w piwnicy usłyszeli silną detonację. Wybiegli przed dom. Okazało się, że pocisk artyleryjski rozwalił mieszkanie Kaszniców na trzecim piętrze. Rozpoczęło się powstanie, o. Czartoryski nie mógł już wrócić do klasztoru. Profesora i o. Michała przygarnęła, mieszkająca na parterze przy Smulikowskiego 10, pani Miłobędzka. Żona profesora wraz z córką Eleonorą zamieszkały w jednym z opuszczonych domów przy Smulikowskiego 13[6].

O ile przypadek sprawił, że o. Michał znalazł się w ogniu walk, o tyle już świadoma decyzja skierowała go do dowódcy III Zgrupowania „Konrad” – kpt. Juliana Szawdyna (ps. „Konrad Niewiadomski”)[7]. Dnia 2 sierpnia

przyszedł wysoki, w białym habicie, niemłody już dominikanin, mówiąc krótko, że wybuch powstania zaskoczył go w mieszkaniu jego znajomych […], a ponieważ on widzi, że oddziały nasze już mają kilku zabitych i wielu ciężko rannych żołnierzy, więc potrzebny jest kapelan do posługi duszpasterskiej i on pragnąłby im tę posługę udzielać[8]

– wspominał jeden z powstańców. Czartoryskiego mianowano kapelanem.

W zgrupowaniu „Konrad” walczyło ponad 450 żołnierzy, z czego dwie trzecie zginęło podczas powstania. Głównym zadaniem oddziału, jak się okazało niemożliwym do wykonania ze względu na słabe uzbrojenie, było opanowanie przyczółków dwóch mostów: Poniatowskiego i średnicowego. Utrzymanie Powiśla miało dla powstańców strategiczne znaczenie ze względu na znajdującą się tam elektrownię[9].

Ojciec Michał był stale do dyspozycji tych, którzy potrzebowali spowiedzi czy sakramentu namaszczenia. Usługiwał żołnierzom i cywilom. Przemykał się po ulicach, za barykady i do okopów, chodził do szpitala, przesiadywał przy łóżkach rannych. Budził powszechną sympatię. Eleonora Kasznica wspomina:

Charakteryzował się ogromnym spokojem w postaci i w oczach, uważnym i takim autentycznie dobrym spojrzeniem. A przecież Ojciec też przeżywał – ciągle ktoś ginął, kogoś przynoszono ciężko rannego […]. Nie widziałam naszego Kapelana niespokojnego, zdenerwowanego, i ten Jego spokój udzielał się innym, to zrównoważenie jakże było potrzebne w tym czasie[10].

W chwili wybuchu powstania duchowni opuścili kościół św. Teresy przy ul. Tamka. Ojciec Michał uratował pozostawione tam komunikanty i paramenty liturgiczne. Odprawiał msze tam, gdzie to jeszcze było możliwe. Początkowo w kościele, a po jego zbombardowaniu na dziedzińcu Ubezpieczalni Społecznej (Smulikowskiego 6/8) czy innych kamienic[11].

W święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny – 15 sierpnia – powstańcy z o. Michałem urządzili ołtarz polowy w bramie domu przy Smulikowskiego 1/3[12]. Na kracie zawiesili ciemną materię, z białych obrusów udrapowali krzyż, z papieru wycięli orła białego, obok tabernakulum ustawili ocalone lichtarze ze świecami, a nawet gladiolusy, które przetrwały gdzieś pośród ruin. Tak zapamiętał to jeden z uczestników:

Uroczystość odbywała się w scenerii płonących domów, huku pękających pocisków, terkotu broni maszynowej i świście przelatujących „sztukasów”. Byliśmy zahipnotyzowani stoickim spokojem ks. kapelana celebrującego Mszę św., a następnie Jego kazaniem. Gorące słowa otuchy uskrzydlały nas i mobilizowały do większych wyrzeczeń, czuliśmy się jedną wielką rodziną, walczącą o swój byt i godność[13].

Ojca Michała można było łatwo znaleźć w znanym powstańcom kącie, w jednej z piwnic Ubezpieczalni na Smulikowskiego. Siedział na krześle, a obok ktoś klęczał i spowiadał się. Dalej czekała kolejka opartych o ścianę, wyciszonych dziwnie młodzieńców, skromnych sanitariuszek i cywilów[14].

Otoczenie wiedziało, że ojciec Michał niedosłyszał i czasem trudno mu było spowiadać w prowizorycznych, powstańczych warunkach. Nie mógł wymagać od penitenta zbyt głośnego mówienia, ze względu na tajemnicę spowiedzi. „Stale miał to na uwadze, a mimo to […] nigdy nie było w nim zniecierpliwienia”[15]. Żołnierze często prosili o. Michała o spowiedź w czasie silnego ostrzału… bo wiedzieli, że ma uszkodzony słuch i może „najcięższych grzechów” nie usłyszy. Pomimo tych „sztuczek” odchodzili od spowiedzi poruszeni. Opowiadali potem, że ojciec miał swoje sposoby dotarcia do sumień i zawsze dawał odpowiednie nauki[16].

Czartoryski roztoczył dyskretną opiekę nad szesnastoletnią wówczas córką państwa Kaszniców – Eleonorą, która pomagała w kantynie. Ale była to też opieka stanowcza. Gdy Kasznicówna musiała wyciągnąć ze zbombardowanego mieszkania rodziców potrzebne rzeczy i resztki produktów żywnościowych, nie pozwolił jej iść samej. Wyruszyli późnym wieczorem. Ojciec Michał ubezpieczał jej drogę i czekał, aż opróżni skrytki w obserwowanym przez Niemców mieszkaniu bez ściany. W razie postrzału mógłby ją stamtąd wyciągnąć[17].

Eleonora Kasznicówna prosiła o. Michała o pomoc i interwencję w trudnych sprawach. Z kuchni, w której pracowała, znikały zapasy. Intendentura organizowała sobie „smaczne kolacje”, a w szpitalu brakowało lepszego jedzenia dla rannych. Dziewczęta pomagające w przyrządzaniu posiłków nie mogły sobie dać z tym rady. Ojciec Czartoryski interweniował i zapasy przestały znikać[18].

Czułam się ogromnie zaszczycona i dumna, kiedy Ojciec Michał poprosił mnie o wypranie szkaplerza[19], to była prośba jakby nieśmiała, a ja się ogromnie ucieszyłam. Wiedział, że są trudności z wodą, a sam nie mógł tego zrobić. Szkaplerz brudził się szybko

– wspominała po latach Eleonora Kasznicówna[20].

W połowie sierpnia walki na Powiślu były coraz cięższe. Dzielnicę ostrzeliwano m.in. z pociągu pancernego na wiadukcie kolejowym. Nasilały się bombardowania Luftwaffe[21]. Rannych przenoszono do szpitali. Mieszkańcy chętnie dzielili się tym, co jeszcze ocalało, przynosili łóżka, materace, pościel. Szpital polowy III Zgrupowania zorganizowano już 1 sierpnia. Mieścił się na Smulikowskiego w ambulatorium Ubezpieczalni. Komendantem był dr Bolesław Bartenbach (ps. „Teofil”). Była to dobrze wyposażona placówka, ze świetną obsadą chirurgiczną (dr J. Kubiak z asystentami). Zależnie od liczby rannych, w szpitalu było od 40 do 60 łóżek. W dniu 25 sierpnia placówkę przeniesiono do podziemi budynku firmy Alfa-Laval na rogu ulic Tamka i Smulikowskiego. Funkcjonowała tam przez jedenaście dni[22]. Ojciec Michał przychodził do szpitala codziennie, ze swej kwatery dzielonej z prof. Stanisławem Kasznicą. Spowiadał chorych, udzielał sakramentów, a czasem, jako silny mężczyzna, pomagał rannych transportować[23].

Nastrój „piwniczny” […] był rozproszony przez częste odwiedziny o. Michała […]. Widok wyłaniającej się sylwetki niezmordowanego księdza zawsze pogodnego i tchnącego optymizmem […] łagodził nasz ból. Dla każdego, nawet najciężej rannych, zawsze znalazł słowa pociechy i potrafił natchnąć nadzieją i wiarą na lepszą przyszłość[24].

Niemcy rozpoczęli szturm na Powiśle 3–4 września. Atakowali od strony Wisły i uniwersytetu. Od północy nacierały oddziały gen. Oskara Dirlewangera, składające się przeważnie z kryminalistów. Powstańcy podjęli decyzję o ewakuacji oddziałów w kierunku Śródmieścia nocą z 5 na 6 września. Pozostały szpitale z ciężko rannymi, część obsługi i ludność cywilna[25].

Personel szpitala w podziemiach Alfa-Laval bardzo cenił sobie obecność o. Michała. „Czuliśmy się z nim mniej osamotnieni i bardziej bezpieczni. Ranni prosili często: »Siostro, proszę poprosić ojca, że się do mnie zbliżył«”. Dominikanin siadał wtedy obok chorego, pochylał się, spowiadał i pocieszał. Na dzień 5 września planowany był ślub jednego z lekarzy, dr. Stefana Skowrońskiego, w ruinach kościoła św. Teresy. Ojciec Michał rozmawiał z nim kilka razy, omawiając zapewne szczegóły, ale ze względu na zmasowany atak niemiecki do ceremonii nie doszło[26].

Noc z 5 na 6 września o. Czartoryski spędził w szpitalu. Rankiem 6 września odprawił swoją ostatnią mszę św. Jedna z osób w niej uczestniczących opowiadała:

Szczególnie utkwiło mi w pamięci to, jak o. Michał rozdawał rannym i nam, sanitariuszkom, komunikanty, po kilka, do ostatniej kruszyny, aby nie dostały się w ręce wroga i nie były zbezczeszczone […]. I tak posileni, z Bogiem, z o. Michałem czekaliśmy końca[27].

Około godziny jedenastej przyniesiono z ulicy rannego, któremu zbłąkany odłamek rozszarpał udo. Dr Stefan Skowroński z sanitariuszką próbowali zatamować krwawienie tętnicze.

Pamiętam życzliwy i uważny wzrok Ojca Michała, który siedząc w pobliżu w swym białym habicie, z wychudzoną, pokrytą ciemnym zarostem twarzą spoglądał na rannego i na nas, i modlił się[28].

Niemcy, po zajęciu Powiśla, rozkazali ludności cywilnej opuszczać piwnice. Zaczęli formować kolumnę, która miała pomaszerować do obozu przejściowego w Pruszkowie. Znajdującym się w niej prof. Kasznicy i jego córce udało się jeszcze przedostać do szpitala. Profesor namawiał o. Michała, aby wyszedł wraz z ludnością w cywilnym przebraniu, ale żadne argumenty nie skutkowały.

Dominikanin łagodnie uśmiechnął się i powiedział, że szkaplerza nie zdejmie i rannych, którzy są zupełnie bezradni i unieruchomieni w łóżkach, nie opuści […]. Nawet nie pożegnałam się z nim, bo jeden z rannych zaczął charczeć, chyba umierał, i o. Michał […] przeszedł do innego pomieszczenia[29].

W szpitalu było jedenastu żołnierzy na łóżkach. Dookoła kręcili się Niemcy. Jeden z nich przyglądał się rannym i wykrzykiwał coś o „AK Banditen”. Ojciec Michał zajął się pakowaniem kielicha i pateny. Kazano wszystkim opuścić szpital. Zostali ranni i o. Michał, którego zatrzymano. „Pożegnaliśmy się w milczeniu, silnym uściskiem, z przejmującym wzruszeniem. On jak zawsze opanowany, spokojny, nawet pogodny. Czuliśmy, że to ostatnie pożegnanie, że nie zobaczymy się już nigdy więcej…”[30] – wspominał potem Stanisław Kasznica. Czartoryski udzielił wszystkim generalnej absolucji. Po czym, jak relacjonowali świadkowie, usiadł między chorymi i zaczął odmawiać różaniec. Wkrótce Niemcy wszystkich wymordowali. Było to między godziną czternastą a piętnastą.

Jeszcze tego samego dnia prof. Kasznica dowiedział się, że o. Michał nie żyje. Odnalazł go robotnik, który opowiadał, że hitlerowcy wrzucili do piwnicy granaty. Potem jemu i kilku innym ludziom kazali wyciągnąć zwłoki. Oblali je benzyną na pobliskiej barykadzie i podpalili. Szczątki pochowano na jednym z pobliskich podwórek[31].

Ojciec Ireneusz Łuczyński OP, jeden z wychowanków o. Czartoryskiego, spotkał po zakończeniu wojny na Jasnej Górze człowieka, który miał być świadkiem ostatnich chwil o. Michała, a sam cudem uniknął śmierci. Opowiedział, że ciężko rannych zastrzelono w łóżkach, a o. Michała wyprowadzono na zewnątrz. Jeden z Niemców sprawdził jego papiery, a widząc, że to duchowny, zaczął mu wymyślać, że jest największym z bandytów. Zażądał, aby dominikanin zdjął habit. Gdy o. Michał odmówił, zastrzelił go[32].

Jakkolwiek nie ma pewności co do tego, jak naprawdę wyglądała śmierć o. Michała 6 września 1944 roku, to jeden fakt jest bezsprzeczny. Była to śmierć dobrowolnie wybrana przez zakonnika, który mógł wycofać się wraz z przeniesieniem linii walk lub z ludnością cywilną. Stanowczo odmówił ewakuacji. Nie zdjął habitu i nie opuścił rannych. Dał świadectwo wiary i miłości bliźniego[33].

Podczas ekshumacji w 1945 roku nie udało się już rozpoznać szczątków o. Michała. Jego prochy złożono najprawdopodobniej na cmentarzu Powstańców Warszawy przy ul. Wolskiej.

[1] Stanisław Dobecki OP, Wspomnienia o o. Michale Czartoryskim, Poznań, 30.03.1993, Archiwum Prowincji Polskiej Dominikanów (dalej: APPD), Dokumenty beatyfikacyjne o. Michała Czartoryskiego (dalej Db), teczka 30.

[2] Stanisław Wincenty Kasznica (1874–1958) − prawnik, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, sędzia Trybunału Kompetencyjnego, działacz polityczny. W 1943 r. opublikował pod pseudonimem „dr A. Łużycki” i z fikcyjną datą 1938 r. podręcznik Polskie prawo administracyjne, który był podstawą kształcenia studentów na tajnych wykładach Wydziału Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W 2013 r. zostały opublikowane wspomnienia S. Kasznicy Druga wojna światowa wraz z aneksem zawierającym relacje jego dzieci: Eleonory i Andrzeja Kaszniców. Wspomnienia i relacje S. i E. Kaszniców są podstawowym źródłem informacji o ostatnich tygodniach życia o. Michała Czartoryskiego.

[3] O. Krzysztof A. Kasznica OP, Zeznanie w sprawie Sługi Bożego Ojca Michała Czartoryskiego, Warszawa, 01.04.1993, APPD, Db, teczka 30.

[4] Ibidem.

[5] Teresa z Szymańskich-Krokowicz, Co pozostało? O rodzinach Kaszniców, Durskich i Szymańskich, Poznań 2013, s. 39.

[6] Stanisław Wincenty Kasznica, Druga wojna światowa. Wspomnienia spisane na podstawie codziennych notatek, Warszawa–Poznań 2013, s. 145, 202; Eleonora Kasznica, ps. „Ela” P.Ż. (Pomoc Żołnierza), Wspomnienia z okresu Powstania Warszawskiego dotyczące o. Michała Czartoryskiego, Warszawa, 16.12.1992, APPD, Db, teczka 30.

[7] Adam de Michelis, Alicja Rudniewska, Pod rozkazami „Konrada”. Pierwsza monografia III Zgrupowania Obwodu Warszawskiego AK, Warszawa 1993, s. 75, 276.

[8] Stanisław Krowacki, ps. „Leonowicz”, Moje wspomnienia o Ojcu Michale Czartoryskim, Dominikaninie, Kapelanie III Zgrupowania „Konrad” AK w Powstaniu Warszawskim, APPD, Db, teczka 30.

[9] Aleksander Kopiński, Książę i żebrak. Błogosławiony ojciec Michał Czartoryski OP [w:] Gdy zaczniemy walczyć miłością…Portrety kapelanów powstania warszawskiego, Warszawa 2004, s. 159.

[10] E. Kasznica, Wspomnienia.

[11] Maurycy L. Niedziela OP, Błogosławiony ojciec Michał Czartoryski, dominikanin męczennik, Warszawa 2004, s. 65; Aleksander Kopiński, Kapelan AK pseud. „Ojciec Michał” – ostatnie tygodnie życia Czartoryskiego na powstańczym Powiślu. Referat wygłoszony podczas konferencji naukowej z okazji 70. rocznicy męczeńskiej śmierci „Bł. Michał Czartoryski OP i jego czasy”, Warszawa 2014.

[12] Aleksander Kopiński, Kapelan AK.

[13] Jan Chmielewski, ps. „Mączka”, Wspomnienie o o. Michale Czartoryskim, Warszawa, 16.02.1992, APPD, Db, teczka 30.

[14] S. Krowacki, Moje wspomnienia.

[15] E. Kasznica, Wspomnienia.

[16] Ibidem

[17] Ibidem.

[18] Ibidem.

[19] Szkaplerz – dwa długie pasy materiału noszone przez zakonnika na piersi i plecach. Strój dominikanina składa się z tuniki przepasanej skórzanym pasem z przypiętym różańcem, szkaplerza i kaptura; częścią stroju jest także czarna kapa z kapturem.

[20] E. Kasznica, Wspomnienia.

[21] A. Kopiński, Książę i żebrak, s. 162.

[22] Krystyna Osińska, Janina Burska-Toborowicz, Powstańcza służba zdrowia na Powiślu [w:] Grupa Bojowa „Krybar” w walce o Powiśle i Uniwersytet Warszawski. Materiały z sesji historycznej, zorganizowanej 3 listopada 1994 r. w Warszawie przez Uniwersytet Warszawski i Środowisko Żołnierzy AK Grupy Bojowej „Krybar”, z okazji 50. rocznicy Powstania Warszawskiego, Warszawa 1995, s. 60.

[23] Robert Gawkowski, „Krybar”. Uniwersytet w cieniu powstańczych walk, Warszawa 2014, s. 137.

[24] J. Chmielewski, Wspomnienie o o. Michale.

[25] A. Kopiński, Książę i żebrak, s. 162–163.

[26] Maria Skowrońska, Wspomnienie o Ojcu Michale Czartoryskim z czasu Powstania Warszawskiego, Warszawa, 06.02.1992, APPD, Db, teczka 30.

[27] Krystyna Wiśniewska-Zolotkiewicz, ps. „Gejsza”, Krótkie wspomnienie o Ojcu Michale Czartoryskim – dominikaninie, Warszawa, 06.01.1993, APPD, Db, teczka 30.

[28] M. Skowrońska, Uzupełnienie do wspomnień o Ojcu Michale Czartoryskim z okresu Powstania Warszawskiego, Warszawa, 17.12.1993, APPD, Db, teczka 30.

[29] E. Kasznica, Wspomnienia..

[30] S.W. Kasznica, Druga wojna światowa, s. 150–152.

[31] M.L. Niedziela OP, Błogosławiony, s. 68, 99; S.W. Kasznica, Druga wojna światowa, s. 151, 215.

[32] Ireneusz Łuczyński OP, Moje wspomnienia o Ojcu Michale Czartoryskim OP, Gidle, 15.12.1992, APPD, Db, teczka 30; Jan Grzegorczyk, O bogatym młodzieńcu, który nie odszedł zasmucony. Bł. Michał Czartoryski (1897–1944), Poznań–Jarosław 2004, s. 118.

[33] Albert Krąpiec OP, Wspomnienia wychowanka o Ojcu Michale Czartoryskim, Lublin, 15.01.1993, APPD, Db, teczka 30.

Table of Contents

Wstęp

Powstanie Warszawskie 1944