Michael Chabon

POŚWIATA

przełożył Michał Kłobukowski

Tytuł oryginału: Moonglow

Copyright © 2016 by Michael Chabon

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXVIII

Copyright © for the Polish translation by Michał Kłobukowski, MMXVIII

Wydanie I

Warszawa MMXVIII

Im, serio

Im

Ciemna strona Księżyca właściwie nie istnieje. W gruncie rzeczy cały jest ciemny.

Wernher von Braun

Od autora

Podczas opracowywania tych wspomnień trzymałem się faktów, chyba że kłóciły się z pamięcią, fabularnym zamysłem czy też prawdą w moim subiektywnym rozumieniu. Zapewniam czytelników, że tam, gdzie pozwoliłem sobie rozminąć się z autentyzmem imion, nazwisk, dat czy nazw miejscowości, zniekształcić przebieg zdarzeń i rozmów albo zmienić krewnym i postaciom historycznym tożsamość, ich wzajemne relacje lub motywy postępowania, zrobiłem to z należytą nonszalancją.

Reklama z pisma „Esquire”, październik 1958: „Pocisk, którym da się latać!”

I

Oto jak mi opowiedziano tę historię. Alger Hiss po wyjściu z więzienia nie bardzo mógł znaleźć pracę. Skończył przedtem prawo na Harvardzie, praktykował u Olivera Wendella Holmesa i brał udział w opracowywaniu Karty Narodów Zjednoczonych, ale odsiedział też wyrok za krzywoprzysięstwo i był osławionym sługusem międzynarodowego komunizmu. Wydał swoje pamiętniki, okazały się jednak tak nudne, że nikt nie chciał ich czytać. Rzuciła go żona. Nie miał złamanego centa i czuł się zupełnie przegrany. W końcu jeden z nielicznych przyjaciół, jacy mu jeszcze zostali, ulitował się nad skurwysynem i uruchomił swoje dojścia. Hiss dostał pracę w nowojorskiej firmie, która produkowała i sprzedawała spinki do włosów zrobione z kawałka fortepianowej struny. Feathercombs, Inc. nieźle zaczęła, ale dostała się pod ostrzał potężniejszego rywala, który zrzynał jej wzory, kradł znaki firmowe i zaniżał ceny. Sprzedaż spadła. Na liście płac robił się tłok. Aby zwolnić miejsce dla Hissa, trzeba było kogoś wylać.

W zamieszczonej w „Daily News” z dwudziestego piątego maja 1957 roku relacji z aresztowania mojego dziadka niewymieniony z nazwiska współpracownik określił go mianem „cichego faceta”. Dla pozostałych komiwojażerów z Feathercombs dziadek był pilśniowym kapeluszem na wieszaku w kącie pokoju. Ten najpracowitszy sprzedawca z całej ekipy Feathercombs miał niestety najsłabsze wyniki. Podczas przerw na lunch zaszywał się gdzieś z kanapką i najnowszym numerem „Sky and Telescope” albo „Aviation Week”. Wiadomo było, że jeździ crosleyem, ma żonę cudzoziemkę oraz kilkunastoletnią córkę i mieszka z nimi gdzieś w najgłębszych ostępach okręgu Bergen. Przed aresztowaniem zwrócił na siebie uwagę kolegów z pracy zaledwie dwukrotnie. Kiedy w piątej rundzie mistrzostw baseballu w 1956 roku wysiadło biurowe radio, naprawił je za pomocą lampy próżniowej, którą wyrwał z wnętrza centralki telefonicznej. A pewien tekściarz z działu reklamy Feathercombs opowiadał, że wpadł raz na niego w Paper Mill Playhouse w Millburn, gdzie ta jego żona cudzoziemka grała, wyobraźcie sobie, Serafinę w Tatuowanej róży. Poza tym niewiele wiedziano o moim dziadku, a jego chyba to urządzało. Ludzie już dawno przestali próbować go wciągać w rozmowy. Widywano, jak się uśmiechał, ale nigdy nie przyłapano go roześmianego. Jeżeli miał poglądy polityczne czy jakiekolwiek inne, dla pracowników biurowych Feathercombs, Inc. pozostawały one zagadką. Panowało przekonanie, że można go spokojnie wylać bez uszczerbku dla ogólnego morale.

Tuż po dziewiątej rano dwudziestego czwartego maja prezes Feathercombs usłyszał odgłosy zamieszania dobiegające z sekretariatu, gdzie posadzono bystrą dziewczynę, żeby odcedzała wierzycieli oraz inspektorów podatkowych. Słychać było stamtąd męski głos, w którym zniecierpliwienie z każdą chwilą coraz bardziej przeradzało się w gniew. Dwukrotnie zadźwięczał telefon wewnętrzny na biurku prezesa. W sekretariacie brzęknęło tłuczone szkło. Zabrzmiało to trochę tak, jakby ktoś trzasnął słuchawką o widełki. Zanim prezes zdążył wstać z fotela, żeby sprawdzić, co się właściwie dzieje, do jego gabinetu wtargnął mój dziadek, wymachując czarną słuchawką (w owych czasach było to dość kanciaste urządzenie), za którą ciągnął się metrowy odcinek kabla z wystrzępionym końcem.

Pod koniec lat trzydziestych dziadek w chwilach wolnych od gry w bilard na pieniądze dostarczał fortepiany klientom domu towarowego Wanamaker’s i z tego żył przez cztery lata studiów w Drexel Tech. Był tak barczysty, że ledwo mieścił się w drzwiach. Na głowie mimo codziennie aplikowanej porcji brylantyny kolebała mu się kędzierzawa szopa. Twarz miał przekrwioną, jakby za długo leżał na słońcu. „W życiu nie widziałem tak wściekłego faceta. Prawie było czuć, jak się z niego dymi” – powiedział reporterowi „Daily News” naoczny świadek.

Prezes Feathercombs przekonał się ze zdziwieniem, że za jego zgodą stracił pracę kompletny wariat.

– O co chodzi? – zapytał.

Dziadek nie raczył odpowiedzieć na to czcze pytanie. Z zasady był przeciwny wykładaniu kawy na ławę. Uważał, że większość pytań to zwykłe wypełniacze, które mają na celu ograniczenie swobody ruchów pytanego, odwrócenie jego uwagi i skierowanie energii na boczny tor. Nigdy zresztą nie próbował się dogadać z własnymi emocjami. Złapał kabel od słuchawki za wystrzępiony koniec i dwukrotnie owinął go wokół lewej dłoni.

Prezes spróbował wstać, ale nogi zaplątały mu się pod biurkiem. Fotel umknął mu spod siedzenia i przewrócił się z grzechotem kółek. Prezes wrzasnął. Był to soczysty dźwięk, w pół drogi do jodłowania. Kiedy dziadek runął na prezesa, ten wywinął się w stronę okna z widokiem na Wschodnią Pięćdziesiątą Siódmą Ulicę. Zdążył jeszcze zauważyć, że na chodniku chyba gromadzą się przechodnie.

Dziadek omotał prezesowi szyję kablem od słuchawki. Rakieta jego gniewu dopiero za dwie minuty miała zużyć paliwo i spaść na ziemię. Czasu było więc w bród. W latach drugiej wojny światowej dziadka nauczono posługiwać się garotą¹. Wiedział, że fachowemu dusicielowi wystarczy chwila.

– O mój Boże! – jęknęła sekretarka, panna Mangel, gdy wreszcie weszła do gabinetu.

Szybko zareagowała, kiedy dziadek wdarł się do sekretariatu, woniejąc – jak potem wspominała – drzewnym dymem. Zdążyła dwa razy nacisnąć guzik telefonu wewnętrznego, zanim jej wyrwał słuchawkę. Chwycił podstawę aparatu i wyszarpnął z niej kabel.

– Zapłaci pan za to – rzekła panna Mangel.

Opowiadając mi o tym zdarzeniu po upływie trzydziestu dwóch lat, dziadek wymawiał jej nazwisko z podziwem, lecz gdy rakieta jego gniewu miała za sobą dopiero jedną czwartą swojej paraboli, słowa sekretarki odebrał jako prowokację. Wyrzucił podstawę telefonu przez okno sekretariatu. Brzęk, który usłyszał prezes, rozległ się właśnie wtedy, gdy telefon wylatywał przez szklaną pajęczynę na ulicę.

Dobiegł stamtąd oburzony okrzyk, więc panna Mangel podeszła do okna i wyjrzała. Z dołu patrzył na nią mężczyzna w szarym garniturze siedzący na chodniku. Na nosie miał okulary o okrągłych szkłach, z których lewe pochlapane było krwią. Śmiał się². Jacyś ludzie przystanęli, żeby mu pomóc. Portier oznajmił, że wzywa policję. Wtedy to panna Mangel usłyszała krzyk swojego szefa. Odwróciła się od okna i pobiegła do gabinetu prezesa.

W pierwszej chwili pomyślała, że nikogo tam nie ma. Potem jednak usłyszała stuknięcie butem o linoleum, którym pokryta była podłoga: jedno, a zaraz potem drugie. Zza biurka wychyliła się potylica mojego dziadka, aby natychmiast zniknąć. Dzielna panna Mangel obeszła biurko. Jej szef leżał brzuchem do dołu na lśniącej podłodze. Dziadek garbił się, siedząc mu okrakiem na plecach i dusząc go zaimprowizowaną garotą. Prezes ciskał się i miotał, usiłując przewrócić się na wznak. Słychać było tylko, jak noski jego kurdybanowych półbutów stukają o linoleum, szukając oparcia.

Panna Mangel chwyciła leżący na biurku prezesa nożyk do listów i wbiła go dziadkowi w lewą łopatkę. Po latach wspominał to jako jeszcze jeden godny podziwu czyn.

Czubek noża wbił się zaledwie na jakieś półtora centymetra, lecz dźgnięcie metalowym szpicem zablokowało meridian, którym płynął gniew. Dziadek stęknął.

„Jakbym się nagle obudził”, rzekł, gdy kilka dni przed śmiercią po raz pierwszy opowiadał mi ten fragment swojej historii. Jeden koniec kabla odwinął z szyi ofiary, a z drugiego wyplątał swoją lewą dłoń, w którą przewód głęboko się wpił. Słuchawka zagrzechotała o podłogę. Dziadek wciąż siedział okrakiem na prezesie, po chwili jednak wstał i cofnął się o krok. Prezes obrócił się na wznak i z wolna usiadł, zanim przesunął się na tyłku po linoleum i oparł o ścianę w przerwie między dwoma sekretarzykami. Łapczywie zaczerpnął tchu. Zęby miał różowe od krwi, bo gdy uderzył twarzą o podłogę, przygryzł sobie dolną wargę.

Dziadek zwrócił się w stronę panny Mangel. Wyrwał jej z ręki nóż do papierów i odłożył na biurko prezesa. Po każdym napadzie furii w jego oczach wzbierał żal jak fala przypływu. Ręce mu opadły.

– Wybaczcie – powiedział do panny Mangel i do prezesa.

Zwracał się też zapewne do mojej czternastoletniej podówczas matki i do swojej żony, chociaż jej wina była chyba w tej sprawie nie mniejsza od jego własnej. Niewielkie miał szanse dostąpić wybaczenia, ale też poprosił o nie takim tonem, jakby wcale się go nie spodziewał ani nawet nie pragnął.

***

Kiedy dziadek dożywał ostatnich dni, lekarz przepisał mu silny hydromorfon przeciwko bólom wywołanym przez raka kości. W tym samym okresie wielu Niemców zaprzątało dziurawienie berlińskiego muru, a ja wpadłem pożegnać się z dziadkiem, akurat gdy dilaudid wybijał go swoim miękkim młotkiem z nawyku milczenia. I oto popłynęła opowieść o jego niepowodzeniach, dwuznacznym farcie i sytuacjach, gdy wyczucie czasu i zimna krew zawodziły go lub nie. Przed blisko dwoma tygodniami moja matka urządziła go u siebie w pokoju gościnnym, a w chwili mojego przyjazdu do Oakland dostawał już niemal dwadzieścia miligramów dziennie. Kiedy usiadłem na krześle przy łóżku, prawie natychmiast zaczął mówić, jakby tylko czekał, aż dotrzymam mu towarzystwa. Teraz jednak myślę, że po prostu czuł szybkie zbliżanie się końca.

Wspomnienia wyłaniały się bez wyraźnej chronologii – z wyjątkiem pierwszego, a zarazem najwcześniejszego.

– Opowiadałem ci – rzekł dziadek, kołysząc się na paliatywnej chmurce – jak upuściłem kociaka z okna?

Nie zwróciłem mu uwagi (ani wtedy, ani później aż do chwili, gdy ta chmurka na dobre go pochłonęła), że w ogóle bardzo mało mi mówił o swoim życiu. Nie znając jeszcze historii o napaści na prezesa Feathercombs, Inc., nie mogłem wtrącić, że dostrzegam w autobiografii dziadka zalążek motywu defenestracji. A kiedy mi wreszcie opowiedział o pannie Mangel, telefonie i czeskim dyplomacie, postanowiłem przemilczeć to dowcipne spostrzeżenie.

– Zabił się? – spytałem.

Właśnie wyjadałem z filiżanki przeznaczoną dla dziadka porcję galaretki malinowej. Prócz niej dawał się już tylko namówić na parę łyżek rosołu z kury, który moja matka gotowała według przepisu nieboszczki babki (urodzonej i wychowanej we Francji), wciskając doń trochę soku z cytryny dla ożywienia koloru i smaku. Ale nawet galaretką niezbyt się interesował, więc sporo jej zostawało.

– Okno było na drugim piętrze – odparł dziadek. Po czym dodał z takim naciskiem, jakby jego rodzinne miasto słynęło z wyjątkowo twardych chodników: – W Filadelfii.

– Ile miałeś wtedy lat?

– Trzy czy cztery.

– Jezu. Co cię napadło?

Dziadek parę razy wystawił i schował język. Robił tak co kilka minut. Często wyglądało to, jakby mimochodem wydawał błazeński werdykt w kwestii, o której właśnie usłyszał od rozmówcy, w rzeczywistości był to jednak tylko skutek uboczny zażywanych leków. Język miał blady, pokryty meszkiem jak zamsz. Dzięki paru pieczołowicie hołubionym w pamięci pokazom z lat dzieciństwa wiedziałem, że potrafi nim dotknąć czubka nosa. Za oknem pokoju gościnnego mojej matki niebo nad zatoką San Francisco było szare jak aureola włosów wokół opalonej twarzy dziadka.

– Ciekawość – wyjaśnił, po czym znowu pokazał język.

Odparłem, że ciekawość bywa podobno zabójcza, zwłaszcza dla kotów.

II

W dzieciństwie dziadek mieszkał z rodzicami, ojcem swojego ojca i młodszym bratem Reynardem (który dla mojej matki był stryjem Rayem) w trzech pokojach na rogu Dziesiątej i West Shunk w południowej Filadelfii.

Jego ojciec znał niemiecki i pochodził z Pressburga (dzisiejszej Bratysławy), a przez całe lata dwudzieste i trzydzieste zakładał kolejne sklepy tekstylno-odzieżowe i narożne spożywczaki, ale za każdym razem plajtował. W końcu porzucił wszelką nadzieję, że uda mu się utrzymać własną firmę, i dobił do mety jako zwykły sprzedawca w sklepach z alkoholem, świadek okradania cudzych kas. Swoją matkę mój dziadek zapamiętał jako pleczystą kobietę o złotym sercu – „świętą”, która podjęła się roli służącej męża i synów. Na zdjęciach ma kanciastą, wbitą w stalowy gorset sylwetkę, czarne jak węgiel buty i ogromny biust, w którym zmieściłyby się turbiny. Prawie nie umiała czytać w jidysz ani po angielsku, ale zobowiązała mojego dziadka, a potem stryja Raya, żeby codziennie czytali jej żydowskie gazety, bo chciała być na bieżąco w sprawie najnowszych plag spadających na jej naród. Z cotygodniowego budżetu domowego zawsze umiała wykraść parę dolarów do skarbonki, tak zwanej pushke. Za te pieniądze karmiono dzieci osierocone w pogromach, a uchodźców wsadzano na parowce, które wiozły ich ku wolności. Dzięki litościwym defraudacjom prababci obsadzono pomarańczowymi gajami całe zbocza palestyńskich wzgórz.

– Zimą pranie zamarzało na sznurze – wspominał dziadek. – Musiała taszczyć zesztywniałe łachy przez tyle pięter.

Stryja Raya znałem z lat sześćdziesiątych jako playboya w lazurowym golfie i marynarce z szarego tweedu. Jeździł alfą spider, a na uszkodzonym lewym oku nosił zawadiacką opaskę. Chwilami przypominał mi Hugh Hefnera, a kiedy indziej Mosze Dajana. W dzieciństwie pilnie się jednak uczył i był wątły. W tamtych czasach to raczej dziadek rozrabiał. Wyrzucenie kociaka przez okno było tylko strzałem ostrzegawczym.

Latem wałęsał się od śniadania do zmroku, zapuszczając się na wschód aż po cuchnącą rzekę Delaware, a na południe aż po stocznię. Widział, jak eksmitowana rodzina pije herbatę na chodniku, a wokół niej stoją łóżka, lampy, patefon i mosiężna klatka z papugą. Rozwinął kiedyś leżącą na pokrywie śmietnika gazetę i znalazł w niej krowie oko. Widywał dzieci i zwierzęta, które bito okrutnie, a zarazem z cierpliwością i troską. Widział, jak przed kościołem czarnych metodystów tłum otacza kabriolet nash, z którego wysiadła Marian Anderson, a półksiężyc jej uśmiechu jeszcze po upływie sześćdziesięciu lat rozjaśniał mu pamięć.

W południowej Filadelfii roiło się od Moonblattów i Newmanów – kuzynów, którzy w czasach dzieciństwa mojej matki, a potem mojego zaludniali wesela i pogrzeby. Ich domy służyły dziadkowi za miejsca postoju. Wędrując zygzakiem od jednego do drugiego przez kwartały ulic pozostające w rękach Irlandczyków i Włochów, kładł podwaliny pracy, którą trudnił się potem w czasie wojny. Miał dobre układy z paroma włoskimi piekarzami i sklepikarzami, które w sekrecie pielęgnował, oddając im usługi jako chłopiec na posyłki albo zamiatacz w zamian za garść bilonu, porcję lodów cytrynowych lub ciepłą kręconą bułkę. Studiował niuanse ludzkich zachowań i sposobów mówienia. Jeżeli chciało się uniknąć manta na Christian Street, można było zmienić chód i kąt pochylenia głowy, żeby wyglądać jak ktoś, kto ma prawo tamtędy iść, bo jest u siebie. Jeśli ten fortel zawiódł (albo delikwent – tak jak mój dziadek – nie stronił od bijatyk), stosowało się nieczyste chwyty. Nawet twardziele z Christian Street kwilili niemowlęcymi głosikami, kiedy wciskało im się kciuki w oczodoły. Na stoku nasypu kolejowego za silosem fabryki nawozów, który kształtem przypominał pierś, raz po raz wybuchała bitwa na deski wyłamane spod materaców, kawałki rur, proce i kamienie. Dziadek stracił ząb, złamał rękę i nie wiem ile razy zakładano mu szwy. Na lewym pośladku miał wypukłą bliznę – ślad po flaszce od piwa, na którą klapnął tyłkiem podczas bójki na pustej parceli za cukrownią McCahana. Kiedy sześćdziesiąt lat później podawano mu basen, za każdym razem widać było tę szramę – srebrzystą zmarszczkę, pocałunek przemocy.

Jego zniknięcia i rany konsternowały rodziców, którzy próbowali go okiełznać. Wytyczali granice, ustalali reguły, ale dziadek ich nie przestrzegał. Stanowczo odmawiał zdradzenia szczegółów lub imion, kary cielesne nie robiły na nim wrażenia i gotów był się wyrzec wszelkich przyjemności, których go pozbawiano, toteż przetrzymał próby rodziców. Z czasem oboje dali za wygraną.

– Nie ma sposobu na chłopca, który wyrzuca koty przez okno – powiedział pressburską niemczyzną stary Abraham, dziadek mojego dziadka. Rządził ze swojego kąta w salonie służącym także za jadalnię, zasiadając na specjalnej poduszce z otworem, przeznaczonej dla chorych na hemoroidy, a wokół niego leżały księgi z komentarzami. Zbliżał się zmrok, był to bowiem jeden z ostatnich wolnych wieczorów lata.

– A jak się zgubi? – spytała moja prababka po raz tysięczny albo i stutysięczny.

– On się nie gubi – odparł stryj Ray, wydając orzeczenie, które z czasem zajęło poczesne miejsce w rodzinnym Talmudzie. – Wie, gdzie jest.

Tymczasem dziadek tkwił jak w pułapce pod jednym z sześciu drewnianych wagonów towarowych, które stały na bocznicy w najdalszym końcu placu magazynowego nad rzeką. Kiedy ostatnio były w użyciu, przewieziono nimi ludzi Baldwina i Feltsa do Zachodniej Wirginii, gdzie rzucono ich przeciwko strajkującym górnikom. Teraz jednak spokojnie się pasły na ślepym torze, który kończył się niewielkim pagórkiem, pożerane przez chaszcze milinu.

Dziadek ukrywał się przed brutalnym strażnikiem kolejowym, niejakim Creaseyem – olbrzymem z bielmem na lewym oku i kępkami włosów koloru marchwi wyrastającymi akurat z tych części twarzy, z których wyrastać nie powinny. Tamtego lata Creasey zdążył już parokrotnie spuścić dziadkowi tęgie lanie. Za pierwszym razem tak mu wykręcił rękę do tyłu, że aż w kościach zaśpiewało. Przy drugiej okazji wlókł go za ucho przez cały plac do głównej bramy, tam zaś potraktował go obcasem w samo siedzenie. Dziadek twierdził, że na płatku ucha ma jeszcze odcisk kciuka Creaseya. Gdy ten po raz trzeci przyłapał go na torowisku, złoił mu skórę pasem z koalicyjką, który był częścią jego umundurowania. Dziadek postanowił zatem nie wychodzić spod wagonu, dopóki Creasey gdzieś sobie nie pójdzie albo nie padnie trupem.

Ale strażnik nigdzie się nie wybierał: palił papierosa za papierosem, przechadzając się wśród kęp zielska między ślepym torem a resztą placu magazynowego. Dziadek przywierał brzuchem do ziemi, patrząc przez firankę mleczy i dzikiego jęczmienia na jego zakurzone buciory. Szur, stop, zwrot, wróć. Co parę minut na żwir spadał z cichym pacnięciem niedopałek papierosa, aby dokonać żywota pod obcasem strażnika. Dziadek usłyszał zgrzyt zdejmowanej zakrętki, bulgot napoju i czknięcie. Miał wrażenie, że Creasey na kogoś czeka, zabijając czas i może próbując zebrać się wreszcie na odwagę.

Dziadka zastanawiało jego zachowanie. Creasey powinien przecież być stale w ruchu, nieustannie przeczesywać teren w poszukiwaniu włóczęgów, amatorów jazdy na gapę i złodziejaszków pokroju mojego dziadka, których tamtego lata zwabiała na stację rozrządową Greenwich pogłoska, że łatwo tam nazbierać węgla, bo wysypuje się górą przez burty wagonów jadących w stronę portu. Za pierwszym razem dziadek tylko dlatego dał się złapać Creaseyowi, że dźwigał dwanaście kilo węgla w worku po cukrze. Czemu strażnik nie pilnował roboty, za którą płaciła mu Kolej Pensylwańska? Dziadek słyszał przez podłogę wagonu, że tuż nad jego głową jakieś zwierzątka wiercą się w gniazdach, zanim ruszą załatwiać swoje nocne sprawki. Wiedział, że według nauk o przyrodzie w wydaniu jego matki ich główną sprawką jest gryzienie i zarażanie wścieklizną młodych chłopców.

W końcu Creasey przydeptał piątego papierosa, pociągnął jeszcze łyk z butelki i odszedł. Dziadek policzył do trzydziestu, zanim wyślizgnął się spod wagonu. Otrzepał brzuch z piachu, od którego piekła go już skóra. Zobaczył, że Creasey idzie z plecakiem do jednego z otynkowanych domków, stojących tu i ówdzie przy torowisku. Podczas pierwszych wypadów na stację Greenwich dziadek dał się urzec przekonaniu, że w tych domkach mieszkają kolejarze niby pasterze wśród trzody pociągów. Wkrótce jednak ustalił, że nikt w nich nie mieszka. Ich okna pomalowano na czarno i zasłonięto siatką, a gdy się przyłożyło ucho do drzwi, słychać było pulsowanie energii, czasem też coś brzęczało jak mechanizm zegarowy sejfu. Dziadek nigdy nie widział, żeby ktoś przestępował próg takiego domku – czy to wchodząc, czy to wychodząc.

Creasey wyłowił z bocznej kieszeni komplet kluczy, otworzył zamek i wszedł. Drzwi cicho się za nim zamknęły.

Dziadek wiedział, że powinien wracać do domu, gdzie czekała na niego ciepła kolacja i cała operetka wymówek. Był głodny, a już dawno nauczył się puszczać wymówki mimo uszu i obłudnie się kajać. Akurat tamtego dnia przyszedł jednak na stację, żeby jeszcze raz stanąć na wybranym mostku sygnałowym, który przywykł uważać za własny, i w ten sposób pożegnać kolejne lato.

Ruszył na przełaj przez plac i przekradł się wzdłuż jednego z torów pod „swój” mostek. Wspiął się po drabince i na czworakach dogramolił po kładce na sam środek mostku wiszącego pięć metrów nad szynami. Wstał, trzymając się korpusu środkowej latarni sygnałowej. Wcisnął stopy w płóciennych tenisówkach w stalową kratownicę kładki. Puścił latarnię i rozpostarł ręce, żeby złapać równowagę, połączony z wirującą ziemią jedynie kostkami nóg. Między nim a czynszówką na Shunk Street stacja tasowała i sortowała swój inwentarz na kółkach, który miał wkrótce ruszyć do Nowego Jorku, Pittsburgha i St. Louis. Pociągi i niepełne składy szczękały i turkotały, ryjąc bruzdy w zapadającym zmierzchu.

Dziadek popatrzył na wschód. Nad New Jersey mrok gęstniał jak nawałnica. Za rzeką leżało Camden, gdzieś dalej było wybrzeże Jersey, za wybrzeżem Atlantyk, a w jeszcze większej dali Paryż i cała Francja. Wuj dziadka, weteran bitwy w Lesie Argońskim, powiedział siostrzeńcowi, że w paryskich „lupanarach” mężczyzna może przekroczyć jeszcze jedną granicę: tę między jedwabną pończochą a białym udem. Dziadek wziął latarnię sygnałową w ramiona. Przycisnął biodra do jej gładkiego korpusu i popatrzył w wieczorne niebo. Właśnie wzeszedł księżyc w pełni, a jego poświata przepuszczona przez atmosferę ziemską miała barwę miąższu brzoskwini. Dziadek prawie cały ten ostatni piątek lata spędził na czytaniu numeru „Astounding Stories of Super-Science”, który znalazł wśród innych niesprzedanych czasopism na zapleczu sklepiku swojego ojca. Bohaterem ostatniego opowiadania był nieustraszony mieszkaniec Ziemi, który poleciał rakietą atomową na ciemną stronę Księżyca, gdzie znalazł obfitość powietrza i wody, walczył z krwiożerczymi księżycanami, po czym zakochał się w bladej i chętnej księżniczce-księżyczce. Księżyc okazał się niebezpiecznym rewirem, więc przybysz raz po raz musiał ratować księżniczkę z opresji.

Dziadek spojrzał w stronę księżyca. Na samą myśl o szlachetnej bohaterce opowiadania i jej „wdzięcznym, falującym ciele” poczuł, że wzbiera w nim wewnętrzny przypływ, wiodąc go ku niej, podnosząc jak Enocha, którego porwała do nieba trąba powietrzna. Popłynął na podniebnej fali swojej tęsknoty. Nie chciał sprawić księżniczce zawodu. Ruszał jej na ratunek.

Trzasnęły zamykane drzwi, Creasey wyszedł z domku i podjął wieczorny obchód. Nie miał już plecaka. Nieco sztywnym krokiem przeszedł przez jeden tor i zniknął między wagonami.

Dziadek zlazł z mostku sygnałowego. Wracając na Shunk Street, wcale nie musiał przechodzić obok domku, z którego przed chwilą wyszedł Creasey. Ale stary Abraham ze swojego kąta salonu wydał trafne orzeczenie: nie ma sposobu na chłopca, który gotów jest wyrzucić przez okno kociaka na filadelfijską ulicę tylko po to, żeby zobaczyć, co się stanie.

Dziadek podszedł do domku z siatką w czarnych oknach. Stał i patrzył okrągłą minutę. Potem przyłożył ucho do drzwi. Poprzez elektryczny pomruk usłyszał ludzki głos: ktoś tam się krztusił, śmiał albo szlochał.

Zapukał do drzwi. Głos umilkł. Tajemniczy mechanizm zegarowy kliknął. Od stacji rozrządowej dobiegały gwizdki podczepionych lokomotyw, gotowych pociągnąć na zachód długie brzemię. Dziadek znowu zapukał.

– Kto tam?

Podał swoje imię i nazwisko. Po namyśle dorzucił adres. Za drzwiami ktoś zaniósł się przeciągłym kaszlem, który tym razem trudno byłoby pomylić z innym dźwiękiem. Kiedy atak minął, dziadek usłyszał jakiś ruch: skrzypnęło krzesło albo łóżko.

Zza uchylonych drzwi wyjrzała dziewczyna, kryjąc prawą stronę twarzy za ich krawędzią, którą ściskała oburącz, jakby gotowa była zaraz je zatrzasnąć. Widoczną połowę jej głowy pokrywał tleniony kołtun. Wokół lewego oka pod delikatną brwią cienie zmieszane z tuszem tworzyły zaschnięte skrzepy i plamy. Długie paznokcie lewej dłoni pokrywał ciemnowiśniowy lakier. Te u prawej były obgryzione i niepomalowane. Dziewczyna była niedbale owinięta męskim szlafrokiem w kratę. Na widok dziadka nie okazała zdziwienia. Nawet jeśli przed chwilą płakała, to już przestała. Ale dziadek rozumiał Creaseya, tak jak człowiek zaczyna w końcu rozumieć kogoś, kto raz po raz kopie go w dupę. Szczegóły krzywd, które strażnik mógł wyrządzić dziewczynie podczas niedawnej wizyty, pozostawały wprawdzie nieznane, lecz ta niewiedza tylko pomagała dziadkowi wyobrazić je sobie w całej ich oburzającej okropności. Widział ich ślad w postaci zniszczonego makijażu. Wyczuwał je w zmieszanej woni podchlorynu sodu i potu, którą niósł powiew zza uchylonych drzwi.

– No? – powiedziała dziewczyna. – Gadaj, co cię sprowadza, Shunk Street.

– Widziałem, jak tu wszedł – odparł dziadek. – Ten skurwiel Creasey.

Nie wolno było używać tego słowa w obecności dorosłych, a zwłaszcza kobiet, ale w tej sytuacji wydawało się stosowne. Dziewczyna wychyliła głowę zza drzwi, tak jak księżyc wyłania się zza muru wokół fabryki. Przyjrzała się dziadkowi z większą niż dotąd uwagą.

– Fakt, że to skurwiel – przyznała. – Co do tego masz rację.

Dziadek zobaczył, że na prawo od przedziałka ostrzyżona jest równie krótko jak on, jakby dla pozbycia się wszy. Nad prawą połową górnej wargi zdołała zapuścić dość bujny zarost, żeby uformować z niego obwisły wąsik. Prawe oko pod gęstą czarną brwią było nieumalowane. Gdyby nie cień zarostu równomiernie pokrywający obie strony podbródka, można by pomyśleć, że jakaś niewidzialna reguła sprawiedliwie podzieliła jej naturę między męskość a kobiecość. Dziadek nieraz słuchał z niedowierzaniem krążących po dzielnicy pogłosek o jarmarcznych pokazach hermafrodytów, dziewczyn-kotów, dziewczyn-małp, a nawet czworonogich kobiet, na które trzeba włazić jak na stoły. Mógłby się teraz wyzbyć wątpliwości, gdyby nie to, że od szyi w dół pod luźnym flanelowym okryciem odznaczały się symetryczne, w pełni kobiece obłości i cienie.

– Rzut oka kosztuje pięć centów, Shunk Street – oświadczyła dziewczyna. – Chyba już mi wisisz dyszkę.

Dziadek spojrzał na swoje buty. Nie były warte szczególnie uważnych oględzin.

– Chodź – powiedział, chwytając dziewczynę za przedramię. Nawet przez flanelowy rękaw poczuł, że jej skóra pała gorączką.

Dziewczyna wyszarpnęła rękę z jego uścisku.

– On nieprędko tu wróci. Ale musimy już iść – nalegał dziadek. Jego rodzone ciotki też miały kosmate podbródki, wielkie mi co. A on przyszedł w to miejsce wiedziony mocą życzenia, które wyraził na widok wieczornej gwiazdy. – No chodź!

– Śmieszny z ciebie gość – odparła dziewczyna. Wychyliła głowę nieco dalej i rozejrzała się na boki. Zniżyła głos i dodała ostentacyjnie spiskowym tonem: – Przyszedłeś mnie wyratować.

W jej ustach zabrzmiało to jak najbardziej świrnięty ze wszystkich możliwych pomysłów. Wycofała się w głąb domku, zostawiając otwarte drzwi. Usiadła na łóżku polowym i owinęła się sztywnym kocem. W blasku świecy, która topniała na odwróconej pokrywce od słoika, połyskiwały na tablicach rzędy czarnych przełączników i przyrządów pomiarowych. Plecak Creaseya poniewierał się na podłodze.

– Weźmiesz mnie do domu, do mamusi i tatusia? – spytała dziewczyna takim tonem, że dziadek na chwilę ją znielubił. – Zagruźliczoną kurwę na głodzie?

– Mogę cię zawieźć do szpitala.

– Śmieszny z ciebie gość – powtórzyła, tym razem z nutą tkliwości. – Przecież wiesz, kotku, że mogę sama sobie otworzyć drzwi. Nikt mnie tu nie więzi.

Dziadek czuł wprawdzie, że więzi ją coś ważniejszego niż zamek i klucz, ale nie umiał wyrazić tego uczucia słowami. Dziewczyna sięgnęła do plecaka i wyjęła paczkę Old Golds. Zapaliła papierosa z takim namaszczeniem, że wydała się młodsza, niż dotąd sądził.

– Twój kumpel Creasey już mnie wyratował – powiedziała. – A mógł mnie przecież zostawić, tak jak mnie znalazł, półżywą, z twarzą w kupie żużlu. Tam gdzie chłopaki od Ealingów wykopali mnie z wagonu.

Opowiedziała dziadkowi, jak to od dwunastego roku życia jeździła z Cyrkiem Braci Entwhistle-Ealing z miasta Peru w Indianie. Urodziła się w Ocala na Florydzie i początkowo była dziewczynką, lecz w okresie dojrzewania natura obdarzyła ją wąsem i meszkiem na brodzie.

– Przez dłuższy czas miałam niezłe branie, ale ostatnio daje o sobie znać moja babska strona – wyjaśniła, krzyżując ręce poniżej piersi. – Przez całe życie ciało robi mi głupie numery.

Dziadek miał ochotę powiedzieć, że jemu z kolei płata figle mózg, czyli narząd, którego porywom groteskowego idealizmu dorównują jedynie kipiące w nim rojenia o nieokiełznanej przemocy. Uznał jednak, że nie wypada porównywać swoich zmartwień z troskami rozmówczyni.

– Chyba właśnie dlatego zaczęłam dawać sobie w żyłę – podjęła dziewczyna. – Hermafrodyta to było coś. Miał w sobie przynajmniej trochę poezji. A brodata baba nie jest poetycka ani ciut.

Dodała, że była zupełnie odpadnięta, umarła dla świata, kiedy pociąg cyrkowy ruszył ze stacji w stronę Altoony, a dyrekcja uznała w końcu za stosowne wyrzucić ją z wagonu.

– Creasey znalazł moją walizkę, tam gdzie ją rzuciły te gnoje. I przetransportował mnie do tej wygodnej kwatery. – Dziewczyna zmieniła ułożenie nóg i zanim szczelniej owinęła się kocem, przyłapała dziadka na tym, że zapuszcza żurawia w strefę cienia między nimi. – Creasey to skurwiel, zgoda. Ale przynosi mi żarcie, szlugi i czasopisma. I świece, żebym mogła czytać. Nie chce mi tylko przynieść działki. Co mnie zresztą niedługo i tak przestanie wzruszać. A tymczasem nie liczy mi więcej za czynsz, niż sama jestem chętna zapłacić.

Dziadek kontemplował zgliszcza swojego planu. Czuł, że dziewczyna opowiada mu o swojej rychłej śmierci i zamierza umrzeć właśnie w tym pokoju, podrygującym w blasku świecy. Krew z jej płuc zachlapała zmiętą szmatkę z irchy, wełniany koc i klapy szlafroka.

– Creasey ma pewne zalety – powiedziała dziewczyna. – A mieszkańców Shunk Street z pewnością ucieszyłaby wiadomość, że był łaskaw oszczędzić moje dziewictwo. Przynajmniej w sensie technicznym. – Dla zobrazowania zawierciła pupą, trąc nią o łóżko. – Kolejarze to praktyczny naród. Zawsze znajdą okrężną drogę.

Zaraz po tych słowach zaczęła charczeć w irchę, jeszcze bardziej ją plamiąc. Wstrząsał nią tak gwałtowny kaszel, że koc się zsunął, odsłaniając nogi przed wzrokiem dziadka. Ten strasznie jej wprawdzie współczuł, ale nie mógł oderwać oczu od cieni pod szlafrokiem. W końcu atak minął. Dziewczyna złożyła szmatkę zakrwawioną częścią do środka, czystą do wierzchu.

– Pogap się, Shunk Street – powiedziała. Zadarła skraj kraciastego szlafroka i szeroko się rozkraczyła. Blady pas brzucha, ciemna gęstwa futra i róż sromu – wszystko to miało tkwić jak powiewający sztandar w pamięci dziadka aż do jego śmierci. – Ja stawiam.

Dziadka ogarnęło wzburzenie. Poczuł je w policzkach, gardle, klatce piersiowej, lędźwiach. Widział, że dziewczyna je dostrzega i czerpie z tego przyjemność. Zamknęła oczy i lekko uniosła biodra.

– Śmiało, kochasiu. Dotknij, jak masz chęć.

Dziadkowi wargi i język odmówiły posłuszeństwa, więc nie zdobył się na odpowiedź. Podszedł i dotknął ręką kępy włosów między nogami dziewczyny. Przez chwilę trzymał tam dłoń, badając teren sztywnymi palcami, jakby mierzył temperaturę albo tętno. Wieczór, lato, cały czas i historia zastygły w bezruchu.

Dziewczyna raptownie otworzyła oczy. Pochyliła się i odepchnęła dziadka, zasłaniając usta prawą dłonią, podczas gdy ta z umalowanymi paznokciami po omacku szukała irchy. Dziadek wyjął z tylnej kieszeni sztruksowych szortów krochmaloną białą chusteczkę. Wręczył dziewczynie to widome świadectwo nadziei, którą pokładała w nim matka, co dzień rano dając świeży jej dowód, kiedy wyprawiała go w świat. Chora bezwiednie zmięła chusteczkę w dłoni. Dziadek patrzył, jak jej ciało rwie się od środka na strzępy, i miał wrażenie, że trwa to bardzo długo. Bał się, że dziewczyna zaraz umrze, na jego oczach. Po chwili jednak westchnęła i padła plecami na łóżko. W blasku ogarka świecy lśniło jej czoło. Oddychała ostrożnie. Oczy miała półotwarte i zwrócone w stronę mojego dziadka, ale dopiero po paru minutach znów go dostrzegła.

– Idź do domu – powiedziała.

Dziadek wyłuskał z jej dłoni zaciśniętej w pięść przydzieloną mu na ten dzień chusteczkę, wciąż tak samo nieskalaną. Rozpostarł ją jak mapę i położył na czole dziewczyny. Szczelniej otulił ją szlafrokiem i podciągnął ten okropny koc pod sam podbródek naznaczony dziecinnym dołeczkiem. Potem ruszył do drzwi, ale jeszcze przystanął i spojrzał na dziewczynę. Jej ciepło przywarło mu do palców jak zapach.

– Wpadnij jeszcze kiedyś, Shunk Street – powiedziała. – Może jednak dam ci się uratować.

Kiedy wreszcie dotarł do domu, dawno było już ciemno, a w kuchni czekał policjant. Dziadek do niczego się nie przyznał i nie udzielił żadnych informacji. Mój pradziadek za namową policjanta spoliczkował syna i spytał, co on na to. Dziadek odparł, że jak na lato. Czuł, że zasłużył na pewną dozę bólu, skoro nie zdołał uratować dziewczyny. Zastanawiał się, czy nie powiedzieć o niej policjantowi, ale sama przecież mówiła, że jest narkomanką i kurwą, a on wolałby dać się zabić niż ją zakapować. Wydawało mu się, że niezależnie od tego, jakiego dokona wyboru, tak czy owak ją zdradzi. Postąpił więc zgodnie ze swoją naturą, czyli nie powiedział nic.

Policjant ruszył w dalszy obchód. Dziadek wysłuchał porcji kazań, gróźb i oskarżeń. Zniósł je jak zwykle ze stoickim spokojem i dał się wysłać do łóżka bez kolacji, a potem przez sześćdziesiąt lat strzegł sekretu dwustronnej dziewczyny ze stacji rozrządowej. Nazajutrz zapędzono go do pracy w sklepie i odtąd wykonywał ją przed szkołą i po szkole w dni powszednie, a w niedzielę przez cały dzień. Na stację Greenwich udało mu się zajrzeć dopiero w sobotę późnym popołudniem, po zamknięciu szulu. Już się ściemniało, a od zeszłej nocy pogoda była deszczowa. Na całej długości torów niebo odbite w kałużach między drewnianymi podkładami wyglądało jak rtęć w rondlach. Dziadek dobijał się do drzwi domku, aż mu się w pięści rozdzwonił ból.

Redaktor inicjujący: Magdalena Gołdanowska

Redaktor prowadzący: Magdalena Matuszewska

Przekład: Michał Kłobukowski

Redakcja: Maria Wirchanowska

Korekta: Piotr Królak, Grzegorz Krzymianowski

Projekt okładki: Aleksandra Nałęcz-Jawecka – to studio

Skład i łamanie: Dariusz Ziach

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel. (22) 828 98 08

faks (22) 395 75 78

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-5583-4

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Marcin Kapusta / Virtualo Sp. z o.o.