Czego nie można kupić za pieniądze

Moralne granice rynku

Michael J. Sandel

Przełożyli:

Anna Chromik

Tomasz Sikora

Warszawa 2012

Tytuł oryginału: „What money can’t buy. The moral limits of markets”

Copyright © Michael J. Sandel, 2012. Wszystkie prawa zastrzeżone.

Pierwsze wydanie: Farrar, Strauss and Giroux, 18 West 18th Street,

New York 10011

Wydanie polskie: Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Prawa do tłumaczenia: Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Projekt okładki: Kamil Zawadzki

Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

Opracowanie redakcyjne: Dobrochna Kędzierska

Korekta: Elżbieta Lipińska, El-Kor

Tłumaczenie: Anna Chromik, Tomasz Sikora

Produkcja: Małgorzata Trzeciak

Fotografia Michaela J. Sandela na okładce: © PAP

ISBN: 978‒83‒63993‒00‒9

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. +48 22 325 34 70

ul. Postępu 15 C, IV p., 02‒676 Warszawa

Dla Kiku, z miłością

Przedmowa do wydania polskiego

Money, money

Michael Sandel jest światowej rangi filozofem polityki, uczy na Uniwersytecie Harvarda – i to jak uczy! Na jego legendarny kurs o sprawiedliwości przychodzi do 1500 studentów; nie ma na Harvardzie sali, która by pomieściła więcej osób, w niektórych latach trzeba wśród studentów organizować loterie, by zdecydować, kto wejdzie. Owocem tego kursu jest między innymi książka Justice, która stała się filozoficznym bestsellerem stulecia; na całym świecie sprzedano już ponad 1,5 miliona egzemplarzy (polski przekład – Sprawiedliwość – ukaże się niebawem nakładem Kurhaus Publishing). Także kolejna książka Sandela, What money can’t buy (Czego nie można kupić za pieniądze), jest już bestsellerem; niedawno autor miał w Seulu wykład na jej temat, którego wysłuchało około 14 tysięcy (!) osób zebranych na stadionie.

Tematyka niniejszej książki (moralność i rynek) to niewątpliwie jeden z głównych problemów dzisiejszego społeczeństwa, zarówno w krajach dawnego, jak i świeżego kapitalizmu. Przekonajmy się więc, co Sandel ma do powiedzenia w tej sprawie.

W ciągu ostatnich dziesięcioleci – pisze Sandel – da się zaobserwować coraz szybszą i coraz szerszą ekspansję mechanizmów rynkowych w dziedzinach życia społecznego, w których dotąd mechanizmy te były nieobecne. Dostęp do rzadkich dóbr: do służby zdrowia, do nieskażonej przyrody w parkach narodowych, do mszy odprawianych przez papieża (Sandel podaje więcej takich przykładów), coraz częściej regulowany jest przez rynki – bądź nowe, tworzone ad hoc, bądź już istniejące, rozszerzane na nowe dziedziny. Pieniądze umożliwiają dłuższe życie i krótsze oczekiwanie na lekarza; żeby zobaczyć coraz trudniej dostępne cuda przyrody, rozbić namiot w parku narodowym, trzeba zapłacić coraz wyższą cenę – za zależną od popytu sumę można (od koników) np. dostać bilet na wejście na mszę, a tym samym i szansę na przyjęcie komunii z rąk następcy św. Piotra (Sandel opisuje mszę celebrowaną przez papieża w Central Parku). Coraz częściej dobra, o które przywykliśmy dbać w inny sposób niż o sprzedawany czy kupowany towar, opatrzone zostają ceną: edukacja (w niektórych amerykańskich szkołach dzieci dostają po 2 dolary za każdą przeczytaną książkę), prawo do prokreacji (w ramach niektórych programów kobiety, z różnych powodów, mogą sprzedać swoją zdolność prokreacyjną), ba – nawet życie i śmierć (Sandel opisuje szybko rozwijający się rynek zawieranych przez firmy umów ubezpieczenia na życie zatrudnionych w nich osób; w rezultacie życie pracowników staje się towarem, którego przyszła wartość jest przedmiotem rynkowej oceny; innym przykładem jest rynek ubezpieczeń na życie, które można kupić od śmiertelnie chorych ze zniżką, płacąc im od razu, by potem czekać z niecierpliwością, aż umrą, co obniży tym samym koszty inwestora i podniesie jego zysk. Bądź, nie daj Boże, nie).

Postawom społecznym, definiowanym dotąd niezależnie od mechanizmów rynkowych – takim jak altruizm, wielkoduszność, przyjaźń, solidarność społeczna czy poczucie obywatelskiego obowiązku – nadawana jest coraz częściej rynkowa treść: postawy te interpretowane są jako racjonalne zachowania konsumentów bądź producentów. Miastom, gminom czy stanom w USA oferowane są nagrody pieniężne za pomoc uciekinierom przed wojną domową czy prześladowaniami politycznymi (by w ten sposób wzmocnić ich motywację do solidarności z innymi – tymi, którzy są w potrzebie); jak grzyby po deszczu powstają, głównie w Azji (prawie wszystkie inne przykłady, które podaje Sandel, dotyczą USA), firmy, które przepraszają – za pieniądze oczywiście – w imieniu kogoś, kto sam powinien to zrobić (w ten sposób zastępując odpowiedzialność osobistą pewną wartością rynkową); coraz częściej zamiast prezentu dla przyjaciela, dziewczyny, dziecka można kupić kupon, który obdarowany może potem sprzedać (są już naturalnie firmy specjalizujące się w kupowaniu i ponownym sprzedawaniu takich kuponów), w ten sposób zastępując wartość ekspresywną prezentu jego wartością utylitarną.

Może to dobrze? Trudno zaprzeczyć, że choćby szaleństwo kupowania prezentów na Boże Narodzenie czy z innej podobnej okazji – tych wszystkich krawatów, szalików, broszek, których później nikt nie nosi – prowadzi do marnotrawstwa na wielką skalę; rynek może pomóc w lepszym, bardziej efektywnym przyporządkowaniu wydatków rzeczywistym potrzebom obdarowanych.

To prawda. Czy można jednak, pyta Sandel, ocenić efektywność bez refleksji moralnej o tym, czego ta efektywność dotyczy? Czy wprowadzenie na rynek dóbr (takich jak edukacja, zdrowie czy śmierć) i postaw społecznych (takich jak altruizm, przyjaźń czy solidarność) nie zmienia radykalnie ich znaczenia, czy nie przestają być tym, czym były dotychczas?

Czasem, być może, to dobrze – czasem, z pewnością, źle; właśnie dlatego analiza rynkowej efektywności wymaga, twierdzi Sandel, uzupełnienia refleksją moralną.

Rynki – to jest główna teza książki Sandela – korumpują, niszczą, eliminują wartości nierynkowe warte tego, by je chronić.

Być może, myślę, korozja, jakiej ulegają dobra nierynkowe, gdy wprowadzimy je na rynek, zagraża też samemu rynkowi? Być może funkcjonujący rynek nie jest tylko maszyną do dokonywania racjonalnego wyboru, lecz opiera się także na dobrach i postawach bez ceny, takich jak wzajemne zaufanie, pewna przynajmniej doza solidarności, poczucie obowiązku, wagi słowa etc.?

Według Sandela wprowadzenie na rynek dóbr, jakich tam dotąd nie było, wtłacza zarazem w stosunki międzyludzkie wypaczającą je nierówność: ten, kto już ma, może – kto nie ma, często musi. Wolność wyboru, jaką zakłada rynek, jest często fikcją: nasze wybory rynkowe (sprzedanie prawa do prokreacji, organu, bez którego mogę chyba żyć, etc.) dyktowane są nierzadko koniecznością, potrzebą, w jakiej się niestety znajdujemy.

Trudno temu zaprzeczyć. A jednak nierówność – i tym samym brak fairness – spowodowana przez rynek nie jest, tak uzupełniłbym argument Sandela, jedyną formą nierówności; inne – choćby nierówność wynikająca z urodzenia, tam gdzie to jest jeszcze ważne, z przynależności do jakiejś rasy czy płci – mogą być trudniejsze do usunięcia niż nierówność, jaką generuje rynek: pieniądz jest do pewnego stopnia demokratyczny, łatwiej zarobić, niż zmienić skórę, płeć, rodziców. Nierówność wprowadzona przez rynek nie pojawiła się naturalnie w świecie, który nie znał dotąd nierówności.

Stajemy w ten sposób przed pytaniem, które ciśnie się na usta po przeczytaniu książki Sandela: jakie są źródła, jakie przyczyny opisywanej przez niego tak przekonująco agresywności mechanizmów rynkowych (i uzasadniających ją teorii), agresywności, która być może zagraża podstawom naszej wspólnoty? Handel dobrami stanowiącymi o naszym człowieczeństwie oraz świętościami to oczywiście nie zjawisko ostatnich dziesięcioleci: instytucja niewolnictwa jest prawie tak stara jak sama ludzkość, od wieków handlujemy miłością, od dawna też zbawieniem. Niektóre fragmenty dzieła Sandela przypominają analizy kapitalizmu i jego wpływu na życie społeczne XIX-wiecznej Europy w Kapitale czy Manifeście komunistycznym. A jednak ani natura ludzka, ani kapitalizm nie mogą być wystarczającym wyjaśnieniem tej gwałtownej korozji życia społecznego w wyniku ofensywy mechanizmów rynkowych, o której pisze Sandel.

Tymczasem, myślę, takie wyjaśnienie byłoby potrzebne, by przeciwdziałać tej ofensywie. Potrzebujemy – pisze Sandel – publicznej debaty (o społeczeństwie, w jakim chcielibyśmy żyć), by zatrzymać rynki tam, gdzie powinny być. Debaty, której, skarży się Sandel, dziś nie ma. Jego esej ma być zaproszeniem do takiej dysputy. Czy to jednak wystarczy? Czy brak debaty nie jest raczej symptomem niż przyczyną?

Pasjonujące pytania, pasjonująca książka.

prof. Krzysztof Michalski*

* Prof. dr hab. Krzysztof Michalski jest rektorem Instytutu Nauk o Człowieku w Wiedniu oraz profesorem filozofii na Uniwersytecie Warszawskim i na Uniwersytecie Bostońskim. Jest także wydawcą i redaktorem naczelnym pisma Transit. Europäische Revue (Frankfurt nad Menem). Ostatnio opublikował: Zrozumieć Przemijanie (Kronos 2011), Płomień Wieczności (Znak 2007).

Wstęp

Rynek a moralność

Są rzeczy, których nie można kupić za pieniądze, choć w obecnych czasach jest ich już niewiele. Dziś prawie wszystko jest na sprzedaż. Oto kilka przykładów:

Cela więzienna o podwyższonym standardzie: 82 dolary za noc. W Santa Ana w Kalifornii oraz w kilku innych miastach więźniowie, którzy nie zostali zaklasyfikowani jako niebezpieczni, mogą za opłatą otrzymać lepsze zakwaterowanie – czystą i cichą celę oddaloną od zajmowanych przez niepłacących skazanych1.

Możliwość korzystania podczas jazdy w pojedynkę ze specjalnego pasa jezdni przeznaczonego dla samochodów z więcej niż jedną osobą: 8 dolarów w godzinach szczytu. Minneapolis oraz inne miasta próbują rozładować korki, pozwalając kierowcom jadącym solo korzystać z pasów dla samochodów z pasażerami w zamian za opłaty, których wysokość zależy od natężenia ruchu2.

Donoszenie ciąży przez indyjską matkę zastępczą: 6250 dolarów. Zachodnie pary zainteresowane znalezieniem surogatek coraz częściej znajdują je w Indiach, gdzie proceder ten jest legalny, a jego koszt to mniej niż jedna trzecia stawki obowiązującej w Stanach3.

Prawo imigracji do Stanów Zjednoczonych: 500 tysięcy dolarów. Obcokrajowcom, którzy zainwestują kwotę 500 tysięcy dolarów oraz utworzą przynajmniej dziesięć miejsc pracy w okolicy dotkniętej dużym bezrobociem, przysługuje zielona karta uprawniająca do stałego pobytu4.

Prawo zastrzelenia zagrożonego wyginięciem czarnego nosorożca: 150 tysięcy dolarów. Afryka Południowa od niedawna zezwala ranczerom na sprzedawanie myśliwym prawa do zabicia ograniczonej liczby nosorożców. Celem tego działania ma być zmotywowanie ranczerów do hodowli i ochrony zagrożonych gatunków5.

Numer telefonu komórkowego lekarza domowego: 1500 dolarów rocznie. Coraz liczniejsza grupa lekarzy oferuje usługi z zakresu tzw. medycyny concierge zapewniające bezpośredni kontakt telefoniczny oraz możliwość umówienia wizyty domowej w tym samym dniu. Pacjenci zainteresowani taką formą opieki zdrowotnej płacą roczne składki w wysokości od 1,5 do 25 tysięcy dolarów6.

Prawo do emisji tony metrycznej dwutlenku węgla do atmosfery: 13 euro (około 18 dolarów). Unia Europejska utworzyła rynek emisji dwutlenku węgla, który umożliwia firmom kupno i sprzedaż praw do zanieczyszczania środowiska7.

Przyjęcie dziecka na prestiżowy uniwersytet: mimo że stawki nie są nigdzie publikowane, władze niektórych najlepszych uczelni ujawniły dziennikarzom The Wall Street Journal, że przyjmują czasem studentów mniej wybitnych, ale za to pochodzących z zamożnych rodzin, których rodzice są chętni do udzielenia znaczącego wsparcia finansowego uczelni8.

Nie każdego stać na te rzeczy. W dzisiejszych czasach jednak jest mnóstwo sposobów zarabiania pieniędzy. Ostatnio pojawiły się nowe możliwości dla potrzebujących dodatkowej gotówki:

Wynajmij przestrzeń reklamową na własnym czole (lub innej części ciała): 777 dolarów. Linie lotnicze Air New Zealand zapłaciły trzydziestu osobom za ogolenie głów i umieszczenie na nich zmywalnego tatuażu ze sloganem: „Potrzebujesz odmiany? Strać głowę dla Nowej Zelandii!”9.

Zostań ludzkim królikiem doświadczalnym w ramach testów bezpieczeństwa leków dla firm farmaceutycznych: 7500 dolarów. Stawka może być wyższa bądź niższa, w zależności od stopnia inwazyjności procedur testujących działanie leku oraz związanego z nimi dyskomfortu10.

Walcz w Somalii lub Afganistanie dla prywatnej firmy wojskowej: od 250 dolarów za miesiąc do tysiąca dolarów za dzień. Stawka uzależniona jest od kwalifikacji, doświadczenia i narodowości11.

Zajmij miejsce w kolejce w siedzibie Kongresu USA dla lobbysty chcącego obserwować przesłuchanie w parlamencie: 15–20 dolarów za godzinę. Lobbyści płacą firmom kolejkowym, które z kolei wynajmują do stania w ogonkach m.in. bezdomnych12.

Jeśli jesteś drugoklasistą w słabej szkole w Dallas, przeczytaj książkę: 2 dolary. Dzieciom płaci się za każdą przeczytaną książkę, co ma je zachęcić do czytania13.

Jeśli cierpisz na otyłość, schudnij 14 funtów [ok. 6,4 kg] w ciągu czterech miesięcy: 378 dolarów. Firmy sprzedające ubezpieczenia zdrowotne oferują bonusy finansowe za utratę zbędnych kilogramów oraz inne działania prozdrowotne14.

Odkup polisę na życie od starszej lub niedołężnej osoby, opłacaj jej roczne składki, dopóki żyje, a gdy umrze, odbierz świadczenie pośmiertne: potencjalnie można zarobić miliony (w zależności od rodzaju polisy). Taka forma „obstawiania” zgonów obcych osób stała się już sektorem rynku wartym 30 miliardów dolarów. Im wcześniej nieznajomy umrze, tym większą kwotę zarobi inwestor15.

Żyjemy w czasach, gdy prawie wszystko można kupić lub sprzedać. W ciągu ostatnich trzech dekad rynek i wartość rynkowa zaczęły rządzić naszym życiem. Ten stan nie jest konsekwencją naszego świadomego wyboru, ale raczej czymś, co nas spotkało.

Po zakończeniu zimnej wojny wolny rynek i myślenie rynkowe cieszyły się, ze zrozumiałych względów, ogromnym prestiżem. Żaden inny mechanizm organizacji procesu produkcji i dystrybucji towarów nie sprawdzał się tak dobrze pod względem budowania dostatku i dobrobytu. Jednak podczas gdy rosnąca liczba krajów na całym świecie wdrażała modele gospodarcze oparte na mechanizmach rynkowych, równolegle działo się coś jeszcze. Ekonomia stawała się domeną imperialną. Dziś logika kupna i sprzedaży nie odnosi się już to dóbr materialnych, ale stopniowo zaczyna rządzić całym naszym życiem. Czas zadać sobie pytanie, czy chcemy tak żyć.

EPOKA RYNKOWEGO TRIUMFALIZMU

Lata poprzedzające kryzys finansowy z 2008 roku były czasem beztroskiej wiary w wolny rynek i deregulację – była to epoka rynkowego triumfalizmu. Zaczęła się ona we wczesnych latach 80., gdy Ronald Reagan i Margaret Thatcher ogłaszali, że to właśnie rynek, a nie rząd, jest kluczem do dobrobytu i wolności. To przekonanie panowało jeszcze w latach 90. wraz z prorynkowym liberalizmem Billa Clintona i Tony’ego Blaira, którzy (być może już nieco mniej entuzjastycznie) utrwalali wiarę w rynek jako główne źródło dobra publicznego.

Wiara ta jest dziś podawana w wątpliwość. Era triumfalizmu rynkowego dobiegła końca. Kryzys finansowy nie tylko rzucił cień na zdolności rynku do efektywnego zarządzania ryzykiem, ale także wywołał powszechne poczucie, że rynek oddzielił się od moralności i że trzeba je jakoś na powrót połączyć. Nie wiadomo jednak dokładnie, co to miałoby znaczyć i jak się do tego zabrać.

Niektórzy twierdzą, że za moralną porażką triumfalizmu rynkowego stoi chciwość, która doprowadziła do podejmowania nieodpowiedzialnego ryzyka. Według tego poglądu najlepszym rozwiązaniem byłoby ukrócenie zachłanności i położenie większego nacisku na uczciwość i odpowiedzialność wśród bankierów i dyrektorów z Wall Street, a także wdrożenie rozsądnych regulacji, które zapobiegłyby podobnemu kryzysowi w przyszłości.

Jest to jednak, w najlepszym wypadku, diagnoza co najmniej niepełna. O ile nie ulega wątpliwości, że chciwość odegrała sporą rolę w kryzysie finansowym, o tyle jednocześnie chodzi tu jeszcze o coś więcej. Najbardziej brzemienną w skutki zmianą, która dokonała się w ciągu ostatnich trzech dekad, nie był wzrost chciwości, ale raczej ekspansja rynków i wartości rynkowych na sfery życia, w których nie powinno być dla nich miejsca.

Złorzeczenie chciwości nie wystarczy, aby stawić czoło temu zjawisku; powinniśmy raczej przemyśleć rolę, jaką rynek ma odgrywać w naszym społeczeństwie. Potrzebna jest publiczna debata poświęcona pojęciu trzymania rynku w ryzach. Aby ta debata mogła w ogóle się odbyć, musimy przemyśleć kwestie moralnych ograniczeń rynku. Musimy zadać sobie pytanie, czy są takie rzeczy, które nie powinny być do sprzedania za pieniądze.

Jedną z najistotniejszych zmian naszych czasów jest zawłaszczenie przez rynki (i rynkową logikę) pewnych aspektów życia, które tradycyjnie nie podlegały normom rynkowym.

Spójrzmy chociażby na wzrost liczby odpłatnych szkół, szpitali, a nawet prywatnych więzień albo na rozwój „outsourcingu wojennego” polegającego na korzystaniu z usług prywatnych przedsiębiorstw militarnych (w Iraku i Afganistanie ich liczba przekroczyła liczbę żołnierzy amerykańskich sił zbrojnych16).

Warto też zwrócić uwagę na stopniowe spychanie publicznych służb mundurowych na drugi plan przez prywatne firmy ochroniarskie, co widoczne jest zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii, gdzie liczba prywatnych ochroniarzy przekracza dwukrotnie liczbę policjantów17.

Albo spójrzmy na agresywny marketing leków na receptę prowadzony przez firmy farmaceutyczne w bogatych krajach – po obejrzeniu reklam emitowanych podczas wieczornego bloku informacyjnego w amerykańskiej telewizji można dojść do wniosku, że największym zagrożeniem zdrowotnym współczesnego świata nie jest malaria, ślepota rzeczna czy śpiączka, ale szalejąca epidemia zaburzeń erekcji.

Podobne przykłady można mnożyć: ingerencja komercyjnego rynku reklamowego w publiczne szkolnictwo, sprzedaż praw do nazywania parków i obiektów w przestrzeni publicznej, marketing specjalnie dobranych komórek jajowych i plemników w celu uzyskania „zaprojektowanych dzieci” przez zapłodnienie in vitro, „ciążowy outsourcing” polegający na wynajmowaniu surogatek w krajach rozwijających się, handel (zarówno na poziomie przedsiębiorstwa, jak i całego państwa) prawem do zanieczyszczania środowiska czy też system finansowania kampanii politycznych zezwalający na kupowanie i sprzedawanie głosów wyborczych.

Wkroczenie rynku w sferę zdrowia, edukacji, bezpieczeństwa publicznego i narodowego, systemu sprawiedliwości, ochrony środowiska, rekreacji, prokreacji i innych dóbr wspólnych było nie do pomyślenia jeszcze trzydzieści lat temu. A dziś traktujemy je jak oczywistość.

WSZYSTKO NA SPRZEDAŻ

Co jest niepokojącego w tym, że zmierzamy w kierunku społeczeństwa, w którym wszystko jest na sprzedaż?

Otóż niepokoić nas powinny dwie sprawy: po pierwsze, chodzi o nierówność, a po drugie, o psucie pewnych wartości. Weźmy nierówność: w społeczeństwie, w którym wszystko jest na sprzedaż, życie uboższych jest cięższe. Im więcej można kupić za pieniądze, tym większe znaczenie ma zamożność (bądź jej brak).

Gdyby przewaga osób zamożnych sprowadzała się do możliwości kupowania jachtów, sportowych samochodów i drogich wakacji, to nierówności w dochodach czy majątkach nie miałyby wielkiego znaczenia. Jeśli jednak za pieniądze można kupić coraz więcej – wpływy polityczne, dobrą opiekę zdrowotną, mieszkanie w bezpiecznej okolicy (a nie w dzielnicy z wysoką przestępczością), dostęp do elitarnych szkół (zamiast tych o niskim poziomie nauczania) – to kwestie różnic majątkowych i dochodowych wysuwają się na pierwszy plan. Gdy wszystko, co dobre, można kupić albo sprzedać, to posiadanie pieniędzy jest rzeczą ważną.

To wyjaśnia, dlaczego ostatnie dekady były wyjątkowo trudne dla rodzin niezamożnych i dla klasy średniej. Oprócz tego, że pogłębiła się przepaść między biednymi i bogatymi, to powszechne utowarowienie w zasadzie wszystkich dóbr wyostrzyło jeszcze nierówności przez zwiększenie roli pieniądza.

Drugi powód, dla którego powinniśmy się zastanowić, zanim wystawimy wszystko na sprzedaż, jest trudniejszy do opisania. Nie chodzi o nierówność i sprawiedliwość, ale o destrukcyjne tendencje samego rynku. Samo wycenianie tego, co w życiu dobre, może to zepsuć. Dzieje się tak dlatego, że rynek nie tylko alokuje towary, ale również wyraża i promuje pewne postawy wobec towarów podlegających wymianie. Płacenie dzieciom za czytanie książek być może zachęci je do sięgnięcia po kolejne lektury, ale równie dobrze może sprawić, że będą postrzegały czytanie jako uciążliwy obowiązek, a nie źródło wewnętrznej przyjemności. Przetarg na miejsca na pierwszym roku uczelni może zwiększyć jej dochód, ale podkopuje jej wiarygodność i wartość dyplomu. Wynajmowanie zagranicznych najemników do walki w naszych wojnach być może ratuje życie naszym żołnierzom, ale równocześnie wypacza pojęcie obywatelstwa.

Ekonomiści często zakładają, że rynek jest obojętny, że nie wpływa na towary podlegające wymianie. Ale tak nie jest. Rynki zostawiają ślad. Czasem nawet wartości rynkowe wypierają wartości nierynkowe, które zasługują na troskę.

Oczywiście to, które wartości powinny podlegać ochronie i dlaczego, pozostaje kwestią sporną. Zatem aby zadecydować, co powinno być na sprzedaż a co nie, musimy najpierw ustalić, jakie wartości mają rządzić poszczególnymi sferami życia społecznego i obywatelskiego. Ta kwestia stanowi właśnie temat tej książki.

Oto przedsmak odpowiedzi na tytułowe pytanie, którą mam nadzieję przedstawić: w momencie, gdy podejmujemy decyzję, że pewne dobra mogą być kupowane i sprzedawane, jednocześnie decydujemy (choć nie wprost), że można traktować je jako towary, jako narzędzia, które mogą być wykorzystane użytkowo i służyć do osiągnięcia zysku. Ale przecież w ten sposób nie można określić wartości wszystkich dóbr18. Najbardziej oczywistym przykładem jest człowiek. Potworność niewolnictwa polegała właśnie na tym, że traktowano ludzi jak towar, który może być kupiony bądź sprzedany na targu niewolników. Takie podejście nie przypisuje człowiekowi należnej mu wartości, która wynika z bycia osobą zasługującą na szacunek i godność (a nie narzędziem zysku i przedmiotem).

Podobnie jest z innymi dobrami czy praktykami, które cenimy. Nie zgadzamy się na przykład na to, by można było sprzedawać i kupować dzieci. Nawet gdyby kupcy traktowali je dobrze, to sam fakt istnienia rynku handlu dziećmi byłby wyrazem i promocją niewłaściwego sposobu określania ich wartości, co jest nie do przyjęcia. Nie traktujemy dzieci jak dobra konsumpcyjnego, lecz jako istoty, którym należy się miłość i troska. Albo spójrzmy na prawa i obowiązki obywatelskie. Gdy otrzymujemy powołanie na członka ławy przysięgłych, to nie wynajmujemy sobie zastępcy, tak samo jak nie pozwalamy na sprzedaż głosów wyborczych, nawet jeśli znaleźliby się chętni nabywcy. Dlaczego tak jest? Ponieważ uważamy, że obowiązków obywatelskich nie powinno się traktować jak własności prywatnej, lecz raczej postrzegać je jako odpowiedzialność publiczną. Delegowanie ich na zewnątrz umniejsza ich wartość i opacznie je definiuje.

Przykłady te ilustrują szerszą kwestię: kiedy dobre rzeczy w życiu przemieniamy w towar, to ulegają one wypaczeniu, degradacji. Dlatego właśnie decydując, jakie dobra mają podlegać prawom rynku, a od których rynek powinien się trzymać z daleka, musimy zdecydować, jak określać wartość takich dóbr, jak: zdrowie, edukacja, życie rodzinne, przyroda, sztuka, obowiązki obywatelskie itd. To są pytania natury moralnej i politycznej, a nie czysto ekonomicznej. Aby na nie odpowiedzieć, musimy przedyskutować – przypadek po przypadku – kwestie moralnego znaczenia tych dóbr i odpowiedniego sposobu ich wyceny.

To jest właśnie ta debata, której zabrakło w czasach triumfalizmu rynkowego. W efekcie nawet nie zauważyliśmy, jak ze społeczeństwa, które wykorzystuje gospodarkę rynkową, sami bezwolnie staliśmy się rynkowym społeczeństwem.

Różnica polega na tym, że gospodarka rynkowa jest narzędziem – cennym i skutecznym – które służy organizowaniu efektywnej aktywności. Społeczeństwo rynkowe natomiast to społeczeństwo, w którym wartości rynkowe wkraczają w każdą sferę ludzkiej działalności. To taka przestrzeń, w której relacje społeczne kształtowane są według rynkowych wzorców.

We współczesnej polityce bardzo brakuje dyskusji na temat roli i granic rynku. Czy chcemy gospodarki rynkowej czy rynkowego społeczeństwa? Jaką rolę powinien odgrywać rynek w życiu publicznym i w relacjach osobistych? Jak możemy decydować, które dobra powinny być na sprzedaż, a które mają wartość pozarynkową? Gdzie władza pieniądza nie powinna sięgać?

Właśnie na te pytanie niniejsza książka próbuje odpowiedzieć. Ponieważ dotykają one spornych koncepcji „dobrego społeczeństwa” i „dobrego życia”, nie mogę obiecać definitywnych odpowiedzi. Mam jednak nadzieję, że uda mi się przynajmniej otworzyć publiczną dyskusję nad tymi pytaniami, a także zapewnić ramy filozoficzne do refleksji nad nimi.

PRZEMYŚLMY NA NOWO ROLĘ RYNKU

Nawet jeśli zgadzacie się ze mną co do tego, że musimy szukać odpowiedzi na te poważne pytania dotyczące moralności rynku, to pewnie wciąż się zastanawiacie, czy dyskurs publiczny jest w stanie sprostać temu zadaniu. To uzasadnione wątpliwości. Każda próba przemyślenia roli i zasięgu rynków powinna zacząć się od uświadomienia sobie dwóch poważnych przeszkód.

Pierwsza z nich to niesłabnąca siła i prestiż myślenia rynkowego mimo następstw najgorszej od osiemdziesięciu lat klęski rynku. Druga to miałkość naszego dyskursu publicznego. Te dwie kwestie nie są bez związku.

Pierwsza jest frapująca. Kryzys finansowy w 2008 r. był swego czasu postrzegany jako rodzaj kary moralnej za bezkrytyczną fascynację rynkiem widoczną w całym politycznym spektrum na przestrzeni trzech dekad. Doprowadzenie na skraj upadku niegdyś potężnych firm finansowych z Wall Street oraz konieczność masowych subwencji kosztem podatników musiały zmusić do refleksji. Nawet Alan Greenspan, który jeszcze jako przewodniczący Rezerwy Federalnej Stanów Zjednoczonych był piewcą wiary w triumfalizm rynkowy, przyznał się do „szoku i niedowierzania”, gdy jego ufność w samonaprawę wolnego rynku okazała się błędem19. Brytyjski The Economist, znany z wygłaszania prorynkowych peanów, umieścił na okładce rozpływający się w kałużę podręcznik do ekonomii opatrzony nagłówkiem „Co poszło nie tak z ekonomią?”20.

Epoka triumfalizmu rynków osiągnęła swój niechlubny kres. Teraz powinien nadejść czas moralnych podsumowań i trzeźwych refleksji weryfikujących wiarę w rynek. Ale tak się nie stało.

Spektakularna porażka rynków finansowych w niewielkim stopniu nadwerężyła wiarę w rynek jako taki. W zasadzie kryzys finansowy bardziej zdyskredytował rządy niż banki. W 2011 roku badania wykazały, że amerykańska opinia publiczna ponaddwukrotnie częściej obwiniała za problemy ekonomiczne kraju rząd niż instytucje finansowe Wall Street21.

Recesja pogrążyła Stany Zjednoczone i dużą część światowej gospodarki w najgorszym impasie od czasów wielkiego kryzysu i pozbawiła miliony ludzi pracy. Nie sprowokowała jednak fundamentalnej refleksji nad rynkami. Zamiast tego najbardziej widoczną konsekwencją polityczną było wzmożone poparcie dla populistycznego ruchu Tea Party, którego wrogość wobec rządu przy jednoczesnej akceptacji wolnego rynku wprawiłaby w zakłopotanie nawet Ronalda Reagana. Jesienią 2011 r. ruch Occupy Wall Street rozpoczął protesty w wielu miastach w Stanach Zjednoczonych i na całym świecie. Ich przedmiotem były wielkie banki i władza korporacji oraz rosnące nierówności w dochodach i majątkach. Mimo różnic ideologicznych aktywiści zarówno Tea Party, jak i ruchu Occupy Wall Street, dali wyraz populistycznemu oburzeniu z powodu pomocy finansowej państw dla banków22.

Mimo tych głosów sprzeciwu w naszej polityce wciąż brakuje poważnej debaty na temat roli i zasięgu rynków. Demokraci jak zawsze kłócą się z republikanami o podatki, wydatki i deficyt budżetowy; tyle że z większą zawziętością i mniejszą otwartością na perswazje czy sugestie. Rozczarowanie polityką pogłębiło się wraz z rosnącą frustracją systemem politycznym, który okazał się niezdolny do działania na rzecz dobra wspólnego ani do zajęcia się kwestiami, które są najbardziej palące.

Opłakany stan dyskursu publicznego jest drugą przeszkodą w debacie nad moralnymi ograniczeniami rynku. W czasach, gdy dyskurs polityczny polega głównie na pyskówkach w telewizji kablowej, tendencyjnym sączeniu jadu w programach radiowych, ideologicznym obrzucaniu się błotem w Kongresie, trudno sobie wyobrazić rozsądną dyskusję polityczną na temat tak kontrowersyjnych kwestii moralnych, jak właściwe określenie wartości prokreacji, dzieci, edukacji, zdrowia, środowiska, obywatelstwa oraz innych. Sądzę jednak, że taka debata nie tylko jest możliwa, ale również ożywiłaby nasze życie publiczne.

Niektórzy co prawda twierdzą, że w dzisiejszej kłótliwej polityce istnieje nadmiar argumentów moralnych: zbyt wiele osób wierzy zbyt głęboko i zbyt natarczywie we własne przekonania i chce je narzucać wszystkim innym. Jest to jednak opaczna interpretacja tego problemu – tak naprawdę chodzi o to, że w naszej polityce argumentów moralnych prawie nie uświadczysz. Polityka jest gorączkowa, bo jest pusta, pozbawiona treści moralnej i duchowej. Nie radzi sobie z wielkimi pytaniami, które są ważne dla ludzi.

Moralna pustota współczesnej polityki ma kilka przyczyn. Jedną z nich jest próba wykluczenia pojęcia dobrego życia z publicznego dyskursu. W obawie przed byciem posądzonym o sekciarstwo często oczekujemy, że osoby wchodzące w sferę publiczną pozostawią na boku swoje przekonania moralne i duchowe. Jednak mimo dobrych intencji to właśnie taka niechęć do znalezienia w polityce miejsca dla dyskusji dotyczących pojęcia dobrego życia najpierw utorowała drogę triumfalizmowi rynku, a teraz wspiera niesłabnące panowanie myślenia rynkowego.

Myślenie rynkowe na swój sposób odziera też życie publiczne z debaty moralnej. Pociągające w rynku jest to, że nie wydaje on sądów na temat preferencji, które zaspokaja. Nie pyta, czy jakieś sposoby wyceny dóbr są lepsze czy bardziej wartościowe od innych. Jeśli ktoś chce zapłacić za seks albo za nerkę, a inna dorosła osoba z własnej woli jest gotowa je sprzedać, to jedynym pytaniem, które zadaje ekonomista, jest: „za ile?”. Rynek nie grozi palcem. Nie robi różnicy między preferencjami szlachetnymi i niskimi. Każda ze stron transakcji sama decyduje, jaką wartość przypisuje temu, co podlega wymianie.

Taka nieosądzająca postawa wobec wartości znajduje się w samym centrum myślenia rynkowego i tłumaczy w dużym stopniu jego atrakcyjność. Jednak nasz opór przed angażowaniem się w spory moralne i duchowe, wraz z naszą przychylnością wobec rynku, wiele kosztuje: pozbawił on dyskurs publiczny moralności i energii obywatelskiej, przyczyniając się do rozwoju technokratycznego i zarządczego podejścia do polityki, które dziś widać w wielu społeczeństwach.

Dzięki debacie na temat moralnych granic rynku moglibyśmy jako społeczeństwo decydować, w których sytuacjach rynek służy dobru wspólnemu, a w których nie powinno być dla niego miejsca. Ożywiłoby to także naszą politykę przez wprowadzenie do sfery publicznej konkurencyjnych pojęć dobrego życia. Bo jak inaczej miałyby się toczyć takie spory? Jeśli zgadzamy się, że kupowanie i sprzedawanie niektórych dóbr deprecjonuje je i wypacza, to musimy jednocześnie uznać, że pewne sposoby wyceny tych dóbr będą bardziej odpowiednie od innych. Nie ma za bardzo sensu mówić o wypaczaniu jakiegoś stanu czy działania – np. rodzicielstwa albo obywatelstwa – jeśli jednocześnie nie ma się przekonania, że pewne formy bycia rodzicem czy obywatelem są lepsze od innych.

To właśnie tego rodzaju osądy moralne stoją za tymi kilkoma ostatnimi ograniczeniami dla wolnego rynku, których wciąż jeszcze przestrzegamy. Nie pozwalamy, by rodzice sprzedawali swoje dzieci ani żeby wyborcy sprzedawali głosy. I jeden z powodów, dla których nie jest to dozwolone, jest po prostu związany z pewnym przekonaniem: wierzymy, że możliwość sprzedawania w tych wypadkach źle by definiowała wartość i promowała złe postawy.

Nie da się uciec od takich pytań przy próbie refleksji nad ograniczeniami rynku. Wymaga ona wspólnej publicznej dyskusji o tym, jak wyceniamy dobra społeczne, do których przywiązujemy wagę. Głupotą byłoby oczekiwać, że dyskurs publiczny oparty na solidniejszych podstawach etycznych, nawet w najlepszym swym wydaniu, doprowadziłby do obopólnej zgody w każdej kontrowersyjnej sprawie. Na pewno jednak sprzyjałby zdrowszemu życiu publicznemu i uświadomiłby nam, jaką cenę płacimy za życie w społeczeństwie, w którym wszystko jest na sprzedaż.

Kiedy myślimy o moralności rynku, najpierw przychodzą nam do głowy banki z Wall Street, ich brawurowe występki, fundusze hedgingowe, pomoc finansowa państwa i reforma regulacji. Jednak prawdziwym wyzwaniem moralnym i politycznym jest dziś skonfrontowanie się z czymś bardziej wszechobecnym i przyziemnym, czyli przemyślenie roli i zasięgu rynków w naszych praktykach społecznych, związkach międzyludzkich i w codziennym życiu.

1 Jennifer Steinhauer, „For $82 a Day, Booking a Cell in a 5-Star Jail”, New York Times, 29.04.2007.

2 Daniel Machalaba, „Paying for VIP Treatment in a Traffic Jam: More Cities Give Drivers Access to Express Lanes – for a Fee”, Wall Street Journal, 21.06.2007.

3 Sam Dolnick, „World Outsources Pregnancies to India”, USA Today, 31.12.2007; Amelia Gentleman, „India Nurtures Business of Surrogate Motherhood”, New York Times, 10.03.2008.

4 Eliot Brown, „Help Fund a Project, and Get a Green Card”, Wall Street Journal, 2.02.2011; Sumathi Reddy, „Program Gives Investors Chance at Visa”, Wall Street Journal, 7.06.2011.

5 Brendan Borrell, „Saving the Rhino Through Sacrifice”, Bloomberg Businessweek, 9.12.2010.

6 Tom Murphy, „Patients Paying for Extra Time with Doctor: »Concierge« Practices, Growing in Popularity, Raise Access Concerns”, Washington Post, 24.01.2010; Paul Sullivan, „Putting Your Doctor, or a Whole Team of Them, on Retainer”, New York Times, 30.04.2011.

7 Aktualne ceny w euro można znaleźć na www.pointcarbon.com.

8 Daniel Golden, „At Many Colleges, the Rich Kids Get Affirmative Action: Seeking Donors, Duke Courts »Development Admits«”, Wall Street Journal, 20.02.2003.

9 Andrew Adam Newman, „The Body as Billboard: Your Ad Here”, New York Times, 18.02.2009.

10 Carl Elliott, „Guinea-Pigging”, New Yorker, 7.01.2008.

11 Matthew Quirk, „Private Military Contractors: A Buyer’s Guide”, Atlantic, wrzesień 2004, s. 39, cyt. za: P.W. Singer, Mark Hemingway, „Warriors for Hire”, Weekly Standard, 18.12.2006; Jeffrey Gettleman, Mark Massetti i Eric Schmitt, „U.S. Relies on Contractors in Somalia Conflict”, New York Times, 10.08.2011.

12 Sarah O’Connor, „Packed Agenda Proves Boon for Army Standing in Line”, Financial Times, 13.10.2009; Lisa Lerer, „Waiting for Good Dough”, Politico, 26.06.2007; Tara Palmeri, „Homeless Stand in for Lobbyists on Capitol Hill”, CNN, http://edition.cnn.com/2009/POLITICS/07/13/line.standers/.

13 Amanda Ripley, „Is Cash the Answer?”, Time, 19.04.2010, s. 44–45.

14 W trakcie jednego badania nad utratą wagi uczestnicy średnio zarobili po 378,49 dolara za utratę 14 funtów wagi w 16 tygodni. Zob. Kevin G. Volpp, „Paying People to Lose Weight and Stop Smoking”, Leonard Davis Institute of Health Economics, University of Pennsylvania, vol. 14, luty 2009; K.G. Volpp i in., „Financial Incentive – Based Approaches for Weight Loss”, JAMA 300 (10.12.2008), s. 2631–2637.

15 Sophia Grene, „Securitising Life Policies Has Dangers”, Financial Times, 2.08.2010; Mark Maremont i Leslie Scism, „Odds Skew Against Investors in Bets on Strangers’ Lives”, Wall Street Journal, 21.12.2010.

16 T. Christian Miller, „Contractors Outnumber Troops in Iraq”, Los Angeles Times, 4.07.2007; James Glanz, „Contractors Outnumber U.S. Troops in Afghanistan”, New York Times, 2.09.2009.

17 „Policing for Profit: Welcome to the New World of Private Security”, Economist, 19.04.1997.

18 Korzystam tu ze znakomitego wywodu Elizabeth Anderson z jej książki Value in Ethics and Economics (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993).

19 Edmund L. Andrews, „Greenspan Concedes Error on Regulation”, New York Times, 24.10.2008.

20 „What Went Wrong with Economics”, The Economist, 16.07.2009.

21 Frank Newport, „Americans Blame Government More Than Wall Street for Economy”, Gallup Poll, 19.10.2011, www.gallup.com/poll/150191/Americans-Blame-Gov-Wall-Street-Economy.aspx.

22 William Douglas, „Occupy Wall Street Shares Roots with Tea Party Protesters – but Different Goals”, Miami Herald, 19.10.2011; David S. Meyer, „What Occupy Wall Street Learned from the Tea Party”, Washington Post, 7.10.2011; Dunstan Prial, „Occupy Wall Street, Tea Party Movements Both Born of Bank Bailouts”, Fox Business, 20.10.2011, www.foxbusiness.com/markets/2011/10/19/occupy-wall-street-tea-party-born-bank-bailouts.

Rozdział 1.

Przeskakiwanie kolejki

Nikt nie lubi stać w kolejce. Czasem można za pieniądze wepchnąć się do kolejki. Powszechnie wiadomo, że w drogich restauracjach porządny napiwek wręczony menedżerowi sali może skrócić czas oczekiwania na stolik w ruchliwy wieczór. Takie napiwki, dyskretnie wręczane, są quasi-łapówkami. Na drzwiach restauracji nie ma żadnej tabliczki oznajmiającej, że każdy, kto jest gotów wsunąć pięćdziesięciodolarowy banknot do ręki kierownika sali, natychmiast zostanie poprowadzony do stolika. Jednak w ostatnich latach sprzedaż prawa do wcinania się w kolejki wyszła z ukrycia i stała się jawną praktyką.

SZYBKA ŚCIEŻKA

Długie kolejki w punktach kontroli bezpieczeństwa na lotniskach sprawiają, że latanie staje się udręką. Ale nie wszyscy muszą czekać w niekończących się ogonkach. Posiadacze biletów pierwszej klasy i klasy biznesowej mogą korzystać z wyznaczonych torów pierwszeństwa, które prowadzą ich od razu na początek kolejki, wprost do punktu prześwietlania bagażu. W British Airways ta usługa nazywa się Fast Track (szybka ścieżka) – umożliwia ona także, za sporą opłatą, pominięcie kolejki przy odprawie i kontroli paszportowej.

Większość ludzi jednak nie może sobie pozwolić na podróżowanie pierwszą klasą, więc linie lotnicze stworzyły ofertę także dla zwykłych pasażerów, którzy mogą teraz wykupić przywilej pominięcia kolejki jako bonus à la carte. Za dodatkowe 39 dolarów dopłaty do biletu z Denver do Bostonu United Airlines sprzeda nam pierwszeństwo wejścia na pokład wraz z prawem do pominięcia kolejki przy kontroli bezpieczeństwa. Londyńskie lotnisko Luton oferuje nawet bardziej przystępną opcję szybkiej ścieżki – możemy stać w długim ogonku do kontroli bezpieczeństwa albo za 3 funty przejść na początek kolejki.

Krytycy takiego rozwiązania zwracają uwagę, że szybkie przejście przez kontrolę bezpieczeństwa nie powinno być na sprzedaż. Kontrole pasażerów są wszak kwestią bezpieczeństwa państwa, a nie udogodnieniem w rodzaju dodatkowego miejsca na nogi czy pierwszeństwa wejścia na pokład. Ciężar niedogodności związanych z ochroną samolotów przed terrorystami powinien być dzielony równo na wszystkich pasażerów. Linie lotnicze odpierają ataki, twierdząc, że przecież każdy podlega takiej samej kontroli, a opłata różnicuje tylko czas oczekiwania. Poza tym, skoro i tak każdy musi przejść przez te same procedury kontroli osobistej, to krótsze czekanie w kolejce można uznać za udogodnienie, które powinny mieć prawo sprzedawać.

Także parki rozrywki zaczęły ostatnio sprzedawać prawo do przeskoczenia kolejki. Do tej pory odwiedzający musieli nieraz odstać całe godziny w kolejkach do najpopularniejszych atrakcji. Teraz Universal Studios w Hollywood wraz z innymi parkami rozrywki ma w swej ofercie możliwość ominięcia kolejki za podwójną cenę standardowego biletu wstępu. Owszem, pierwszeństwo dostępu do kolejki strachu z Zemsty mumii nie niesie być może ze sobą takiego ładunku etycznego, jak uprzywilejowany dostęp do lotniskowej kontroli bezpieczeństwa. Zdarzają się jednak głosy potępiające i tę praktykę, jako upadek zdrowej zasady współżycia społecznego: „Minęły już czasy, gdy kolejka w wesołym miasteczku była wyznacznikiem równości, gdzie każda rodzina na wakacjach demokratycznie czekała na swoją kolej”, napisał jeden z komentatorów.

Co ciekawe, parki rozrywki często nie ogłaszają otwarcie specjalnych przywilejów, które mają w ofercie. Aby nie drażnić zwykłych klientów, niektóre wesołe miasteczka wpuszczają tych specjalnych tylnymi drzwiami i przez specjalne bramy; inne zapewniają gościom VIP eskortę podczas przechodzenia na początek kolejki. Ta potrzeba dyskrecji pokazuje, że płatne wpychanie się do kolejek, nawet w lunaparku, stoi w sprzeczności z powszechnym przekonaniem, że sprawiedliwość oznacza czekanie na swoją kolej. Tego rodzaju powściągliwość nie jest jednak wszechobecna – nie uświadczymy jej na przykład na stronie biletowej Universal Studios, która z niepozostawiającą złudzeń szczerością zachwala kartę uprawniającą do przejścia na początek kolejki (w cenie 149 dolarów): „Wskocz na początek kolejki – na wszystkie przejazdy, pokazy i atrakcje!”

Jeśli zniesmacza cię wpychanie się do kolejek w parkach rozrywki, zawsze możesz zamiast tego wybrać bardziej tradycyjne miejsce do zwiedzania, np. Empire State Building. Za 22 dolary (16 dolarów dla dzieci) możesz wjechać windą na osiemdziesiąte szóste piętro i z tamtejszego obserwatorium podziwiać spektakularny widok Nowego Jorku. Niestety, miejsce to przyciąga kilka milionów turystów rocznie, a w kolejce do windy trzeba nieraz odstać całe godziny. Empire State Building oferuje więc teraz własną szybką ścieżkę. W cenie 45 dolarów za osobę można zakupić bilet ekspresowy, który uprawnia do wskoczenia na początek kolejki do kontroli bezpieczeństwa i do wind. 180 dolarów za czteroosobową rodzinę może wydawać się wygórowaną ceną za szybsze wjechanie na górę. Jednak strona internetowa informuje nas, że bilet ekspresowy jest „świetną okazją, by maksymalnie wykorzystać czas w Nowym Jorku – i w Empire State Building – omijając kolejki i udając się wprost tam, gdzie są najlepsze widoki”

PASY DLA LEXUSÓW

Takie podejście do tworzenia szybkiej ścieżki można także zaobserwować na amerykańskich autostradach. Coraz częściej ich użytkownicy mogą wykupić sobie możliwość ucieczki z poruszających się w żółwim tempie pasów ruchu wprost na pas ekspresowy. Zaczęło się to w latach 80. od specjalnych pasów dla samochodów z więcej niż jedną osobą. Wiele stanów, chcąc ograniczyć korki i ilość zanieczyszczeń, stworzyło ekspresowe pasy dla osób wiozących w samochodzie innych pasażerów. Przyłapanie samotnych kierowców na tym pasie skutkowało słonymi mandatami. Niektórzy nawet posuwali się do tego, że na przednim siedzeniu umieszczali dmuchane lale z nadzieją, że patrol da się nabrać. W jednym z odcinków serialu komediowego Curb Your Enthusiasm jeden z bohaterów, Larry David, wykazuje się niespotykaną pomysłowością w wykupieniu sobie dostępu do pasa dla aut z pasażerami: natknąwszy się na korek w drodze na mecz baseballowy Los Angeles Dodgers, wpada na pomysł wynajęcia prostytutki – nie po to, by uprawiać z nią seks, ale by posadzić ją na miejscu pasażera w drodze na stadion. Rzecz jasna realizacja tego planu pozwala mu dotrzeć na mecz na czas.

Dziś wielu kierowców może zrobić to samo nawet bez potrzeby wynajmowania pomocy. Za mniej niż 10 dolarów podczas godzin szczytu samotni kierowcy mogą wykupić sobie prawo do korzystania z pasów dla samochodów z pasażerami. Prawo do szybszego przemieszczania się można nabyć m.in. w San Diego, Minneapolis, Houston, Denver, Miami, Seattle i San Francisco. Opłata zwykle jest uzależniona od stopnia natężenia ruchu – im większy ruch, tym wyższa opłata (w większości miast samochody z pasażerami wciąż mogą używać pasów ekspresowych za darmo). Na autostradzie Riverside na wschodzie Los Angeles samochody na darmowych pasach poruszają się z prędkością 15–20 mil na godzinę, podczas gdy płacący kierowcy na pasie ekspresowym mkną w tempie 60–65 mil na godzinę.

Są tacy, którzy protestują przeciwko sprzedawaniu praw do omijania kolejki. Twierdzą, że mnożenie różnych ścieżek szybkiego dostępu przyczynia się do uprzywilejowywania zamożnych i skazuje biednych na koniec kolejki. Przeciwnicy płatnych pasów ekspresowych nazywają je pasami dla lexusów i twierdzą, że ich istnienie po prostu jest nie fair wobec mniej zamożnych kierowców. Są jednak i tacy, którzy nie zgadzają się z tymi opiniami, argumentując, że nie ma nic złego w pobieraniu większych opłat za szybszą usługę. Jeśli się korzysta z firmy kurierskiej, trzeba zapłacić więcej za dostarczenie przesyłki następnego dnia. Lokalna pralnia zażąda dodatkowej opłaty za jednodniowe czyszczenie. A przecież nikt nie twierdzi, że firma kurierska czy pralnia działa nie fair tylko dlatego, że dostarczyła czyjąś paczkę czy wyprała czyjąś koszulę szybciej niż naszą.

Z punktu widzenia ekonomisty długie kolejki po towary czy usługi są niewydajnym marnotrawstwem i znakiem, że system cenowy nie był w stanie dostosować podaży i popytu. Dopuszczenie opłat za szybsze usługi na lotniskach, w parkach rozrywki czy na autostradach poprawia wydajność ekonomiczną, ponieważ umożliwia ludziom wycenę własnego czasu.

BIZNES KOLEJKOWY

Nawet jeśli nie możesz wykupić sobie miejsca na początku kolejki, to czasem możesz nająć kogoś, kto ustawi się w niej za ciebie. Co roku nowojorski Public Theater wystawia za darmo sztukę Szekspira w Central Parku. Bilety na wieczorne przedstawienie są dostępne od 13.00, ale kolejka po nie ustawia się wiele godzin wcześniej. W 2010 roku, gdy Al Pacino grał rolę Shylocka w Kupcu weneckim, popyt na bilety był wyjątkowo wysoki.

Wielu nowojorczyków chciało zobaczyć sztukę, ale nie miało czasu na stanie w kolejce. Ten problem, jak donosił New York Daily News, dał początek specyficznej działalności chałupniczej – pojawiły się osoby gotowe zająć miejsce w kolejce po bilety, oczywiście za opłatą. Stacze oferowali swe usługi na stronach internetowych z lokalnymi ogłoszeniami. W zamian za stanie w ogonku i znoszenie niewygód czekania potrafili wyciągnąć od swych zabieganych klientów nawet 125 dolarów na bilecie (przypomnijmy, że chodzi o darmowe przedstawienie).

Teatr próbował ukrócić ten proceder, ogłaszając, że handel miejscami w kolejkach „nie leży w duchu parkowych przedstawień szekspirowskich”. Misją Public Theater, który jest przedsięwzięciem non profit dofinansowywanym z publicznych pieniędzy, jest udostępnienie szerokiej publiczności ze wszystkich środowisk przedstawień teatralnych na najwyższym poziomie. Andrew Cuomo, który pełnił wówczas funkcję prokuratora generalnego stanu Nowy Jork, naciskał nawet lokalny serwis ogłoszeniowy Craiglist, aby ten zaprzestał wyświetlania ogłoszeń reklamujących usługi kolejkowe. Oświadczył, że „sprzedawanie biletów, które z założenia mają być darmowe, pozbawia nowojorczyków możliwości korzystania z dobrodziejstw instytucji utrzymywanych z ich podatków”.

Central Park nie jest jedynym miejscem, w którym można zarobić na staniu w kolejkach. W Waszyngtonie biznes kolejkowy staje się ostatnio domeną administracji państwowej. Na posiedzeniach komisji Kongresu, w czasie których odbywają się dyskusje dotyczące proponowanych zmian legislacyjnych, rezerwuje się kilka miejsc dla przedstawicieli mediów, a pozostałe udostępnia się wszystkim chętnym na zasadzie „kto pierwszy, ten lepszy”. W zależności od tematu i rozmiaru sali kolejki chętnych do przysłuchiwania się tym posiedzeniom ustawiają się dzień lub nawet kilka dni wcześniej, czasem w deszczu lub w zimowych chłodach. Lobbyści powiązani z korporacjami chętnie uczestniczą w tych posiedzeniach, bo daje im to możliwość wdawania się w pogawędki z ustawodawcami podczas przerw w obradach i pozwala na bieżąco śledzić zmiany legislacyjne dotyczące danej branży. Lobbyści oczywiście nie mają ochoty spędzać godzin w kolejkach w celu zapewnienia sobie miejsca, więc mają na to sposób: płacą tysiące dolarów profesjonalnym firmom kolejkowym, które wynajmują do tego ludzi.

Firmy kolejkowe rekrutują pracowników spośród emerytów, kurierów i, co zdarza się coraz częściej, osób bezdomnych, gotowych stawić czoło warunkom atmosferycznym i trzymać miejsce w kolejce. Kolejkowicze czekają na zewnątrz, a potem w miarę przesuwania się ogonka przemieszczają się w korytarzach parlamentarnych biurowców aż do sal przesłuchań. Bogaci lobbyści przybywają tuż przed rozpoczęciem posiedzenia, zamieniają się miejscami ze swymi kiepsko ubranymi zastępcami, po czym zajmują miejsca na sali.

Firmy kolejkowe żądają za usługę od 36 do 60 dolarów za godzinę, co w praktyce oznacza, że zapewnienie sobie miejsca na obradach komisji może kosztować nawet tysiąc dolarów i więcej. Osoby stojące w kolejkach zarabiają 10–20 dolarów za godzinę. The Washington Post opisał takie praktyki, nazywając ją urągającymi powadze Kongresu i uwłaczającymi społeczeństwu. Senator Claire McCaskill z Missouri związana z Partią Demokratyczną próbowała doprowadzić do ich zakazania, jednak bez skutku. „Obraża mnie to, że niektóre grupy interesu mogą wykupić miejsca na posiedzeniach Kongresu, tak jak kupuje się bilety na koncert czy mecz piłkarski”, stwierdziła McCaskill.

Ten biznes dotarł niedawno z Kongresu do amerykańskiego Sądu Najwyższego. Trudno się dostać na przesłuchania dotyczące ważnych spraw konstytucyjnych. Jednak za opłatą można wynająć osobę, która stanie za nas w kolejce i zajmie nam dobre miejsce w największym sądzie w Stanach Zjednoczonych.

Firma LineStanding.com reklamuje się jako „lider na rynku zajmowania kolejek w Kongresie”. Jej właściciel Mark Gross bronił tej praktyki, gdy senator McCaskill proponowała wprowadzenie przepisów jej zabraniających. Porównał wtedy stanie w kolejce do podziału pracy na taśmie produkcyjnej wynalezionej przez Henry’ego Forda: „każdy pracownik był odpowiedzialny za swoje konkretne zadanie na swoim odcinku taśmy produkcyjnej”. Lobbyści sprawdzają się w chodzeniu na posiedzenia komisji i „analizowaniu wszystkich wystąpień”, senatorowie i kongresmeni specjalizują się w „podejmowaniu dobrych i przemyślanych decyzji”, a stacze kolejkowi są od, no cóż… od czekania. „Podział pracy czyni z Ameryki doskonałe miejsce dla pracowników”, stwierdził Gross. „Stanie w kolejkach może wydać się nieco dziwną praktyką, ale w rzeczywistości jest to uczciwa praca w duchu gospodarki wolnorynkowej”.

Zgadza się z tym Oliver Gomes, zawodowy stacz kolejkowy. Gdy dostał tę pracę, mieszkał w schronisku dla bezdomnych. W wywiadzie, który przeprowadziła z nim telewizja CNN, podczas gdy zajmował jednemu z lobbystów miejsce w kolejce na posiedzenie poświęcone zmianom klimatycznym, powiedział: „Czuję się trochę lepiej, kiedy siedzę w korytarzach Kongresu. To tak, jakbym awansował, trochę jakby tu było moje miejsce, jakbym miał swój wkład, nawet na takim minimalnym poziomie”.

Ale to, co dla Gomesa było otwarciem się nowych perspektyw, dla niektórych obrońców środowiska oznaczało frustrację. Grupa przybyłych ekologów nie mogła się dostać na przesłuchanie poświęcone zmianom klimatycznym. Wszystkie miejsca na sali były już zajęte przez osoby wynajęte przez lobbystów. Oczywiście można argumentować, że gdyby obrońcom środowiska naprawdę zależało na uczestnictwie w obradach, ustawiliby się w kolejce jeszcze poprzedniego dnia. Albo mogliby wynająć bezdomnych, którzy zrobiliby to za nich.

BILET NA BADANIE LEKARSKIE KUPIONY OD KONIKA

Ustawianie się w kolejce za pieniądze nie jest wyłącznie amerykańskim zjawiskiem. Ostatnio podczas wizyty w Chinach dowiedziałem się, że biznes kolejkowy stał się standardem w najlepszych szpitalach w Pekinie. Reformy rynkowe z ostatnich dwudziestu lat przyniosły cięcia w wydatkach na szpitale publiczne i kliniki, zwłaszcza w rejonach wiejskich, więc tamtejsi pacjenci podróżują teraz do dużych państwowych szpitali w stolicy i ustawiają się w długich kolejkach do izby przyjęć. Czekają po nocach, nieraz przez kilka dni, aby zarejestrować się do lekarza.

Bilet potwierdzający rejestrację nie kosztuje wiele – zaledwie 14 juanów (równowartość 2 dolarów) – ale sęk w tym, że niełatwo go zdobyć. Zamiast koczować dniami i nocami w kolejce, niektórzy zdesperowani pacjenci kupują bilety rejestracyjne od koników, które z kolei robią świetny interes na istnieniu olbrzymiej luki między podażą i popytem na te usługi. Wynajmują ludzi, którzy stoją w kolejkach do rejestracji, a potem sprzedają bilety rejestracyjne za setki dolarów – kwoty przewyższające kilkumiesięczny dochód przeciętnego mieszkańca wsi. Najdroższe są wizyty u najlepszych specjalistów – koniki polują na nie, jakby to były miejsca na trybunach honorowych na finałowy mecz pierwszej ligi amerykańskiego baseballu. Gazeta Los Angeles Times opisała taką scenę z udziałem konika przed izbą przyjęć pekińskiego szpitala: „Doktor Tang! Doktor Tang! Komu bilety na wizytę u doktora Tanga? Reumatologia czy immunologia?”.

Jest coś odrażającego w handlu biletami na wizytę u lekarza. Po pierwsze, taki system wynagradza podejrzanych pośredników zamiast osoby, które dostarczają rzeczywistej opieki medycznej. Doktor Tang mógłby zapytać dlaczego, skoro wizyta reumatologiczna warta jest 100 dolarów, większość tej sumy dostaje konik, a nie sam lekarz czy szpital. Ekonomiści zgodnie doradziliby w tej sytuacji szpitalom podniesienie cen. W rzeczy samej, niektóre pekińskie szpitale utworzyły dodatkowe okienka, gdzie za większą opłatą można umówić wizytę z krótszą kolejką. Takie okienko premium jest szpitalną wersją szybkich ścieżek na lotniskach i bezkolejkowych biletów w parkach rozrywki – czyli praktyką pozwalającą za opłatą przeskoczyć kolejkę.

Jednak bez względu na to, czy na dodatkowym zapotrzebowaniu zarabiają koniki czy szpitale, kolejka premium do reumatologa każe nam zastanowić się nad bardziej fundamentalnym pytaniem: czy jest w porządku pozwalanie pacjentom na pominięcie kolejki do opieki medycznej tylko dlatego, że stać ich, by zapłacić więcej?

Koniki i specjalne okienka biletowe w pekińskich szpitalach ilustrują tę kwestię bardzo wyraźnie. To samo pytanie dotyczy również subtelniejszej formy omijania kolejek, coraz popularniejszej w Stanach Zjednoczonych – a mianowicie coraz prężniej działającego rynku usług tzw. medycyny concierge.

MEDYCYNA CONCIERGE

Mimo że w amerykańskich szpitalach próżno by szukać koników, system opieki zdrowotnej jest tak skonstruowany, że często trzeba sporo się naczekać. Wizyty u lekarzy trzeba umawiać z wielotygodniowym, a czasem nawet wielomiesięcznym wyprzedzeniem. Gdy już uda nam się dotrzeć do gabinetu, nieraz musimy odczekać swoje pod drzwiami tylko po to, żeby lekarz poświęcił nam w pośpiechu 10 lub 15 minut. Powód jest następujący: firmy ubezpieczeniowe nie płacą zbyt wiele lekarzom podstawowej opieki zdrowotnej za rutynowe wizyty. Aby więc się utrzymać, lekarze mają w swoich kartotekach po 3 tysiące lub nawet więcej zarejestrowanych osób i często muszą w pośpiechu przebadać od dwudziestu pięciu do trzydziestu pacjentów dziennie.

Wielu pacjentów i lekarzy jest sfrustrowanych tym systemem, który nie zapewnia medykom wystarczającej ilości czasu na zapoznanie się z pacjentami i odpowiedzi na ich pytania. Stąd rosnąca liczba lekarzy oferuje formę opieki umożliwiającą poświęcenie większej uwagi pacjentowi – tzw. medycynę concierge. Niczym konsjerż w pięciogwiazdkowym hotelu lekarz świadczący tego typu usługi jest dostępny 24 godziny na dobę. Za cenę rocznej składki w wysokości od 1,5 do 25 tysięcy dolarów pacjenci mają zapewnione wizyty tego samego lub następnego dnia, niespieszne konsultacje bez konieczności czekania, a także całodobowy dostęp do lekarza przez e-mail i telefon komórkowy. A jeśli konieczna będzie wizyta u specjalisty, to lekarz ją zorganizuje.

Aby zapewnić tak troskliwą opiekę, medycy bardzo ograniczają liczbę pacjentów, którymi się zajmują. Lekarze, którzy decydują się na otwarcie praktyki concierge, wysyłają swym dotychczasowym pacjentom list, pozostawiając im wybór: albo zdecydują się na nową bezkolejkową usługę za roczną opłatą, albo muszą sobie znaleźć nowego doktora.

Jedną z pierwszych (a przy tym jedną z najdroższych) firm oferujących tego typu usługi jest założona w Seattle w 1996 roku firma MD². Za roczną opłatą 15 tysięcy dolarów za osobę (25 tysięcy za rodzinę) firma obiecuje „absolutny, nieograniczony i wyłączny dostęp do lekarza osobistego”. Każdy z lekarzy ma pod opieką tylko pięćdziesięciu pacjentów, co firma tłumaczy na swej stronie w następujący sposób: „dostępność i poziom świadczonych przez nas usług wymaga ograniczenia dostępności naszej praktyki tylko dla nielicznych”. Artykuł w magazynie Town & Country opisuje, że „poczekalnia MD² przypomina raczej foyer hotelu Ritz niż gabinet lekarski”. Jednak niewielu pacjentów pojawia się tam osobiście. Większość z nich to „prezesi i właściciele firm, którzy nie chcą tracić godziny pracowitego dnia na wizytę w gabinecie lekarskim i wolą korzystać z opieki zdrowotnej w zaciszu swojego domu lub biura”.

Inne usługi medycyny concierge są bardziej zorientowane na wyższą klasę średnią. MDVIP, niepubliczna sieć medycyny concierge z siedzibą na Florydzie, oferuje wizyty lekarskie umawiane tego samego dnia i szybką obsługę (np. odbieranie telefonów od pacjentów przed drugim dzwonkiem) w cenie od 1500 do 1800 dolarów rocznie, akceptując też opłaty z ubezpieczenia przy standardowych procedurach medycznych. Lekarze współpracujący z firmą ograniczają liczbę pacjentów do sześciuset, co pozwala na poświęcenie każdemu z nich więcej czasu. Firma zapewnia pacjentów, że „czekanie nie będzie już częścią ich doświadczeń ze służbą zdrowia”. Według The New York Timesa w przychodni MDVIP w Boca Raton w poczekalni można częstować się sałatką owocową i ciastem biszkoptowym, ale ponieważ czeka się krótko albo wcale, jedzenie często pozostaje nietknięte.

Lekarzom concierge i ich pacjentom taki rodzaj opieki zdrowotnej zapewnia wszystko, czym medycyna być powinna. Lekarze mają ośmiu do dwunastu, zamiast trzydziestu, pacjentów dziennie i finansowo wychodzą na swoje. Medycy związani z MDVIP zatrzymują dwie trzecie rocznych składek (jedną trzecią zabiera firma), co przy liczbie sześciuset pacjentów daje roczny dochód w wysokości 600 tysięcy dolarów z samych składek, nie licząc refundacji z firm ubezpieczeniowych. Dla pacjentów, którzy mogą sobie pozwolić na korzystanie z takich usług, spokojne konsultacje i całodobowy dostęp do lekarza są luksusem, za który warto płacić.

Minus tego zjawiska to oczywiście fakt, że taki rodzaj opieki zdrowotnej opiera się na zepchnięciu wszystkich pozostałych pacjentów do przepełnionych kolejek ustawiających się do innych lekarzy. Budzi to zatem ten sam rodzaj oburzenia, jak wszystkie inne praktyki szybkiej ścieżki: jest nie fair wobec osób pozostawionych na pasie wolnego ruchu.

Medycyna concierge to oczywiście nie to samo, co specjalne okienka biletowe i kupowanie wizyt lekarskich od koników w Pekinie. Ci, których na nią nie stać, wciąż mogą znaleźć niezłą opiekę gdzie indziej, podczas gdy w Pekinie byliby skazani na czekanie dniami i nocami w niekończących się kolejkach.

Jednak oba systemy mają ze sobą coś wspólnego – każdy umożliwia zamożnym pacjentom przeskoczenie kolejki do lekarza. W Pekinie odbywa się to może w sposób bardziej bezceremonialny niż w Boca Raton – wydaje się, że jest ogromna różnica między zgiełkiem zatłoczonej izby przyjęć i cichą poczekalnią z nietkniętym ciastem biszkoptowym. Ale jest tak tylko dlatego, że kiedy pacjent korzystający z usługi concierge przyjeżdża na swoją umówioną wizytę, to już jakby wskoczył na początek kolejki – stało się to niejako poza jego udziałem – przez wpłacenie składki.

ARGUMENTY RYNKOWE

Powyższe historie są znakiem naszych czasów. Na lotniskach i w parkach rozrywki, w korytarzach parlamentu czy lekarskich poczekalniach etyka kolejki („kto pierwszy, ten będzie wcześniej obsłużony”) zostaje zastąpiona etyką rynku („dostajesz to, za co płacisz”).

Ten przeskok jest odzwierciedleniem szerszego problemu dotyczącego coraz większego wpływu rynku na te sfery życia, które dotychczas rządziły się normami nierynkowymi.

Sprzedaż prawa do przeskakiwania kolejki nie jest bynajmniej najbardziej drastycznym przykładem tego trendu. Chodzi raczej o to, że przyjrzenie się dobrym i złym aspektom takich praktyk, jak zastępowanie kogoś w kolejce czy wykup miejsc w kolejce do lekarza w celu ich późniejszego odsprzedania z zyskiem, może nam pomóc w dostrzeżeniu moralnego wymiaru (a także moralnych ograniczeń) myślenia rynkowego.

Czy jest coś złego w wynajmowaniu ludzi do stania w kolejce albo w byciu konikiem, który odsprzedaje bilety? Większość ekonomistów powie, że nie. Nie jest im zbyt bliska tradycyjna etyka kolejki. Jeśli chcesz nająć bezdomnego, żeby za ciebie stał w ogonku, to z jakiej racji ktoś miałby się czepiać? – pytają. Jeśli wolę odsprzedać swoje bilety, niż je wykorzystać, to czemu ktoś miałby mi tego zabraniać?

Za przewagą postulatu rynkowego nad kolejkowym przemawiają dwa argumenty. Po pierwsze, chodzi o uszanowanie wolności jednostki; po drugie – o maksymalizację dobrobytu czy też publicznej użyteczności. Pierwszy argument jest natury liberalnej – opiera się na założeniu, że każdy człowiek powinien mieć wolność wyboru i móc kupować i sprzedawać co mu się żywnie podoba, jeżeli nie narusza praw innych ludzi. Liberałowie sprzeciwiają się regulacjom prawnym wymierzonym w odsprzedaż biletów z zyskiem z tych samych powodów, dla których sprzeciwiają się ustawodawstwu przeciwko prostytucji czy sprzedaży ludzkich organów: ich zdaniem takie regulacje naruszają wolność jednostki i ingerują w świadome wybory dorosłych osób.

Drugi argument rynkowy, bardziej popularny wśród ekonomistów, jest natury praktycznej. Zgodnie z nim wymiana rynkowa służy zarówno kupującym, jak i sprzedającym, poprawiając nasz wspólny dobrobyt i działając na rzecz pożytku społecznego. To, że ja i osoba, która stanie za mnie w kolejce, ubijemy interes, sprawia, że obydwoje wychodzimy w rezultacie na swoje. Wyłożenie 125 dolarów, żeby móc zobaczyć sztukę Szekspira bez kolejki, musi oznaczać dla mnie korzyść – w przeciwnym razie najmowanie stacza nie miałoby sensu. Zarobienie 125 dolarów za odstanie wielu godzin w kolejce też musi się staczowi opłacać – inaczej by tego nie robił. Obydwaj zyskujemy na tej transakcji, nasze potrzeby konsumenckie są lepiej zaspokojone. To właśnie mają na myśli ekonomiści, gdy mówią, że wolny rynek optymalnie alokuje dobra. Umożliwiając ludziom wymianę przynoszącą obopólne korzyści, rynek przydziela poszczególne dobra tym, dla których stanowią one największą wartość, mierzoną w gotowości zapłacenia za nie odpowiedniej ceny.

Mój kolega Greg Mankiw – ekonomista i autor jednego z najczęściej używanych w Stanach Zjednoczonych podręczników ekonomii – używa przykładu odsprzedawania biletów przez koników jako ilustracji zalet wolnego rynku. Po pierwsze, wyjaśnia, wydajność ekonomiczna polega na alokacji dóbr w sposób, który maksymalizuje „ekonomiczny dobrobyt całego społeczeństwa”. Zauważa też, że wolny rynek przyczynia się do tego przez „rozdział dóbr pomiędzy kupującymi, dla których stanowią one największą wartość, mierzoną w ich gotowości zapłacenia za nie odpowiedniej ceny”. Spójrzmy na koników: „jeśli gospodarka ma alokować ograniczone zasoby w sposób efektywny, to dobra muszą trafiać do tych konsumentów, którzy najbardziej je cenią. Odsprzedaż biletów jest przykładem skutecznego i efektywnego działania rynku (…). Narzucając najwyższą cenę, jakiej rynek jest w stanie sprostać, koniki przyczyniają się do tego, że bilety trafiają w ręce konsumentów najbardziej chętnych, by za nie zapłacić”.

Jeśli argument wolnorynkowy jest słuszny, to ani firmy kolejkowe, ani koniki nie powinny być potępiane za naruszanie uczciwych reguł stania w kolejce; wprost przeciwnie – powinno się ich wychwalać za działania na rzecz pożytku publicznego przez udostępnianie zbyt nisko wycenionych dóbr tym, którzy są najbardziej skorzy za nie płacić.

RYNEK KONTRA KOLEJKI

O co zatem chodzi z tą kolejkową etyką? Po co mielibyśmy przeganiać staczy kolejkowych i koników z Central Parku czy Kapitolu? Rzecznik prasowy organizatora przedstawień szekspirowskich w parku uzasadnia to w ten sposób: „zabierają miejsca i bilety osobom, które chcą zobaczyć Szekspira w parku. A my chcemy, by ludzie mogli dostać je za darmo”.

Pierwsza część tego argumentu jest chybiona. To, że w kolejce będą stały wynajęte osoby, nie zmieni przecież całkowitej liczby osób, które zobaczą przedstawienie – wpłynie natomiast na to, kto je zobaczy. Prawdą jest natomiast stwierdzenie rzecznika, że stacze odbierają bilety osobom, które chętnie zobaczyłyby sztukę, ale stoją na końcu kolejki. No, ale ci, do których w końcu te bilety trafiają, też chcą zobaczyć sztukę – inaczej nie wykładaliby lekką ręką 125 dolarów tylko po to, by ktoś postał za nich w kolejce.

Rzecznikowi prawdopodobnie chodziło o to, że handel biletami jest po prostu nie fair wobec ludzi, których nie stać na zapłacenie 125 dolarów – stawia ich na przegranej pozycji i sprawia, że trudniej jest im zdobyć bilety. Ten argument jest mocniejszy. Kiedy stacz albo konik zdobywa bilet, ktoś stojący w kolejce za nimi przegrywa – ktoś, kogo być może nie stać na cenę przez nich narzuconą.

Zwolennicy wolnego rynku pewnie będą odpierać ten zarzut: skoro organizator przedstawienia naprawdę chce wypełnić widownię osobami żywo zainteresowanymi sztuką i w ten sposób zapewnić im maksymalną przyjemność z uczestnictwa w tym wydarzeniu, to powinno mu również zależeć na tym, by bilety trafiały do tych, którzy najbardziej je docenią. Czyli do osób skłonnych zapłacić za nie najwięcej. Zatem najlepszym sposobem wypełnienia teatru publicznością przygotowaną do tego, by jak najwięcej wynieść z udziału w spektaklu, jest otwarcie się na działanie wolnego rynku – czy to przez sprzedaż biletów po najwyższej cenie, jaką rynek będzie w stanie przyjąć, czy też przez dopuszczenie koników i staczy, którzy sprzedadzą bilety osobom skłonnym zapłacić najwięcej. Udostępnienie biletów osobom gotowym zapłacić najwyższą cenę jest najlepszym sposobem weryfikacji tego, kto najwyżej ceni spektakle szekspirowskie.

Ten argument nie jest jednak przekonujący. Nawet jeśli naszym celem jest optymalizacja użyteczności publicznej, to jednak rynek niekoniecznie będzie to robił lepiej niż kolejka – chodzi o to, że gotowość płacenia za pewne dobra nie pokazuje, kto najwyżej je ceni. Dzieje się tak dlatego, że ceny rynkowe odzwierciedlają nie tylko gotowość, ale również możliwość (lub jej brak) poniesienia wydatku. Może przecież tak się zdarzyć, że nie będzie stać na bilet kogoś, kto właśnie bardzo chce iść na sztukę Szekspira czy mecz Red Sox. Może być też tak, że ktoś, kto zapłacił za bilet, wcale nie będzie umiał docenić przedstawienia.

Zauważyłem na przykład taką prawidłowość, że ludzie zajmujący drogie miejsca na trybunach stadionu baseballowego często spóźniają się na mecz i wychodzą przed końcem. Zastanawiam się więc, w jakim stopniu w ogóle obchodzi ich baseball. To, że mogą sobie pozwolić na najlepsze miejsca, ma prawdopodobnie więcej wspólnego z zawartością ich portfela niż z pasją sportową. Na pewno nie są tak zainteresowani meczem jak niektórzy kibice, zwłaszcza młodzi, których co prawda nie stać na miejsca w lożach, ale za to potrafią wymienić średnią ilość trafień każdego zawodnika w podstawowym składzie. Ponieważ ceny rynkowe odzwierciedlają zarówno chęć, jak i możliwość ponoszenia kosztów, nie można ich traktować jako wymiernego wskaźnika, kto najwyżej ceni sobie poszczególne dobra.

Powyższy argument jest powszechnie znany, wręcz oczywisty. Przytaczam go, ponieważ rzuca cień na wysuwane przez ekonomistów twierdzenie, jakoby rynek (a nie kolejka) był najlepszym sposobem zdobywania dóbr przez osoby, którym na nich najbardziej zależy. W niektórych wypadkach to właśnie gotowość wystania w kolejce po bilety do teatru lub na mecz lepiej pokaże, kto naprawdę chce uczestniczyć w tym wydarzeniu, a kto tylko jest gotów za nie zapłacić.

Obrońcy odsprzedaży biletów podkreślają, że stanie w kolejkach „dyskryminuje osoby zapracowane na korzyść tych, które mają więcej wolnego czasu”. To prawda, ale na tej samej zasadzie można uznać, że rynek dyskryminuje mniej zamożnych na korzyść tych, którzy mają najwięcej pieniędzy. Tak jak rynek rozdysponowuje dobra według gotowości i zdolności do ponoszenia wydatków, tak samo w przypadku kolejki decyduje gotowość i możliwość czekania. I nie ma żadnych podstaw, by uznać, że gotowość płacenia za określone dobra jest lepszą miarą ich wartości dla danej osoby niż gotowość czekania.

Zatem utylitarne przesłanki świadczące o wyższości rynku nad kolejką są w dużym stopniu przypadkowe. Rynek czasem dostarcza dóbr tym, którzy najwyżej je cenią; innym razem będzie to możliwe dzięki odczekaniu w kolejce. To, czy w danym przypadku lepiej poradzi sobie z tym zadaniem rynek czy kolejka, jest pytaniem natury empirycznej, a nie kwestią, która może być z góry rozstrzygnięta przez abstrakcyjne ekonomiczne teoretyzowanie.