Na ogół to Dezydery pisał listy. W imieniu nas obojga. W przeciwieństwie do mnie miał kształtne, naprawdę piękne pismo. Nieraz żartował, że w szkole, najwyraźniej odwrotnie niż to było w moim przypadku, przykładał się do lekcji kaligrafii. Choć – jak zaraz dodawał – były to jedyne zajęcia, do których się przykładał. Kaligrafia go bawiła, i tyle. Nie wymagała wkuwania i zapamiętywania, podczas ćwiczeń głowa odpoczywała od nadmiaru reguł lub liczb, jakimi katowano uczniów na innych zajęciach. Lubił powtarzać, że niemal całą wiedzę o świecie i zjawiskach tym światem rządzących posiadł sam. Szkoła w jego przypadku okazała się przydatna tylko do zdobycia wymaganych świadectw. Tak naprawdę jedyną korzyść przyniosła mu kaligrafia. Oczywiście – jak już wcześniej wspomniałam – żartował. Niemniej bezsporną prawdą pozostanie fakt, że potrafił znakomicie posługiwać się słowem, tak mówionym jak i pisanym. Miał dar niezwykle precyzyjnego wyrażania myśli i spostrzeżeń. Listy, które pisał, bez względu na to, czy dotyczyły spraw majątkowych i urzędowych, czy też kwestii jak najbardziej prywatnych, były czytelne – w każdym tego słowa rozumieniu – dla wszystkich. Pod tym względem nie mogłam się z nim równać.

Inna sprawa, że nigdy nie czułam potrzeby wprawiania się w sztuce epistolarnej. Nigdy też tego ode mnie nie wymagano. I po prawdzie – nie miałabym do kogo pisać. Pierwszych kilka lat życia spędziłam w majątku ojca w Jurczewicach, na dobrą sprawę świata bożego poza tą posiadłością nie oglądając. Nikogo poza rodziną i służbą nie znałam. Zresztą było to dość szczupłe grono osób, w miarę upływu lat coraz mniejsze. Potem zaś, gdy już opuściłam tak zwany rodzinny dom, nie miałam najmniejszej ochoty na wymianę korespondencji z tymi, którzy w nim pozostali. I nikt mnie do tego nie namawiał. Chyba to prawda, że umiejętność, której nie wykształci się w dzieciństwie i młodości, potem jest już trudna do opanowania. Przynajmniej ze mną tak było. Listy, które już jako dorosła osoba musiałam czasem napisać, były pozbawione zarówno sensownej treści, jak i formy. Miałam tego świadomość, ale nic już nie mogłam na to poradzić. Dlatego gdy sprawa dotyczyła kwestii rodzinnych, prosiłam Dezyderego, by pisał w imieniu nas obojga. A on, niemiłosiernie ze mnie żartując, spełniał to życzenie. Przecież niczego mi nie odmawiał, choć na ogół nie szczędził mi stosownych, aczkolwiek zawsze dobrodusznych, komentarzy.

Jednak tego listu za mnie nie napisze. Powinnam to zrobić sama, choć jestem pewna, że mi się nie uda. Nie dam rady wyznać w takiej formie tego, co wydarzyło się w moim życiu wiele lat temu. Zresztą nadal bym o tym nie mówiła ani nie próbowała pisać, gdyby nie fakt, że tamta sprawa miała potem wpływ nie tylko na moje, ale i na Twoje życie. Choć do niedawna nawet nad tym starałam się przejść do porządku dziennego. Przez lata nauczyłam się tak żyć. Nie było przecież dobrego wyjścia z pułapki, w jakiej się w pewnej chwili znalazłam. Musiałam szybko podjąć decyzję, wiedząc, że żadna nie będzie dobra. Mogła być tylko lepsza od tej drugiej. Mniejsze zło – jakże często podejmujemy w życiu decyzję, kierując się takim kryterium! W każdym razie ze mną tak właśnie było.

Dokonałam wyboru. I Bóg mi świadkiem – bardzo chciałam wierzyć, że wybrałam dobrze. Uciszyłam sumienie. Życie potoczyło się dalej. A jednak…

A jednak los nie dał za wygraną. Kilka lat temu miałam sen, który nie powinien był się przyśnić. Nie po tylu latach pogodzenia się z własnym wyborem. Obudziłam się w środku nocy i usłyszałam skrzypnięcie starej furtki strzegącej mojej posesji. Choć może należałoby powiedzieć, że obudził mnie właśnie ten odgłos. A zaraz potem drugi niepokojący dźwięk – przejeżdżającego pobliską drogą samochodu. Boże drogi, pomyślałam, samochód o tej porze, w tym miejscu, oddalonym o prawie kilometr od najbliższych sąsiadów – to się do tej pory nie zdarzyło! Oczywiście uśmiechniesz się i powiesz, że twoja stara matka po prostu nie potrafi odróżnić snu od jawy. Bo nie ma innego wytłumaczenia dla skrzypnięcia starej furtki, skoro nikogo nie dojrzałam na podwórzu. Chyba że wierzę w duchy. A co do samochodu, to nawet jeśli rzeczywiście przejeżdżał koło mojego domu, cóż w tym dziwnego?! Postęp cywilizacyjny zrobił swoje. Nie mieszkam przecież na zupełnym odludziu, nieopodal znajduje się miasteczko. Tak, wiem, ale… to przypomniało mi pewne wydarzenie sprzed wielu lat. I naprawdę nie ma znaczenia, czy ten samochód teraz mi się śnił, czy naprawdę zupełnie przypadkiem zabłąkał się koło mojego domu. Ani czy furtka skrzypnęła naprawdę, czy też była zabłąkanym elementem sennej jawy. Bo nagle, po raz pierwszy w życiu, przyszło mi do głowy, że mogę umrzeć zupełnie niespodziewanie. Nagle, wcale do tego nieprzygotowana. Kompletnie zaskoczona.

Mogę umrzeć bez spowiedzi, bez wyznania tego, co dawno temu starałam się zakopać na dnie sumienia. Przestraszyłam się nie na żarty, a to przecież do mnie zupełnie niepodobne. Zadzwoniłam do Twojej siostry i wyznałam jej część prawdy. Na opowiedzenie wszystkiego zabrakło mi siły i… chyba odwagi. Choć z drugiej strony myślę, że to, co jej przekazałam, wystarczy. Jest bystra – prędzej czy później odgadnie resztę. Ważniejsze jest to, co ona powiedziała mnie. Że nie może mnie rozgrzeszyć. Nie ona. Ale rozumie, że nie chciałam być podobna do tych moich krewnych, którzy nie potrafili zrezygnować ze swoich samolubnych marzeń i dla ich spełnienia poświęcili szczęście innych osób w rodzinie. To prawda, nie chciałam być taka jak oni, ale… czy to zmniejsza ciężar mojej winy?

Zabroniłam Twojej siostrze opowiadać Ci o tym, czego się ode mnie dowiedziała. Chyba że po mojej śmierci. Wtedy to już nie będzie miało znaczenia. Zdajesz sobie sprawę z tego, jak się Ciebie bałam?

Wczoraj przyszło mi do głowy, że jednak powinnaś dowiedzieć się o wszystkim ode mnie. Nie czuję się dobrze, czasem plączą mi się myśli. Kto wie, czy się jeszcze spotkamy? Może do tego czasu nie będę w stanie niczego już sobie przypomnieć? A może nie zobaczymy się już nigdy. Pomyślałam więc, że spróbuję napisać. Ale widzę, że nic z tego nie będzie. Co najwyżej wyjdzie mi jakiś łzawy bełkot, od którego zrobi Ci się niedobrze albo którego w ogóle nie zrozumiesz. Najpewniej jednak w ogóle nie dam rady tego zrobić. Już napisanie tak krótkiego fragmentu kompletnie mnie wyczerpało. Z trudem trzymam pióro w dłoni. Żałuję, że nigdy nie próbowałam pisać pamiętnika, to by już było coś! Żałuję też, że spaliłam lub podarłam całą korespondencję, która do mnie przychodziła. Nie chciałam popełnić tego samego błędu co mój ojciec, który nie dopilnował, by w moje ręce nie wpadła wiadomość mająca pozostać jego sekretem. Ja dopilnowałam, nie zostawiłam żadnych śladów – i co z tego? Świadomość nie uleciała, spowiedzi nie było. Mogę tylko modlić się o wybaczenie i… o zrozumienie. Mimo wszystko… o zrozumienie.

Na nic więcej nie mam już siły.

— Rozdział 1

Ula Borzęcka poznała rodzinę swojej matki w tysiąc dziewięćset pięćdziesiątym siódmym roku, gdy skończyła siedemnaście lat. Wcześniej wizyta w Polce, zarówno dziewczyny, jak i jej matki, Elizy, nie była możliwa. Tak przynajmniej utrzymywała matka, a nieliczni znajomi, jakich miały w Londynie, to potwierdzali. Młodsza córka Rawickich od lat mieszkała w Anglii, tam wraz z mężem spędziła całą wojnę, tam urodziła dziecko. Po roku czterdziestym piątym ani Eliza, ani jej mąż nie zamierzali, wzorem niektórych rodaków, wracać do ojczystego kraju. Wprawdzie przyjazne nastawienie wobec Polaków należało już w Anglii do przeszłości, a szereg przykrych incydentów niejednego polskiego emigranta, żołnierza i oficera skutecznie skłonił do wyjazdu do Polski, niemniej Borzęccy woleli zostać tam, gdzie byli. Zacisnąć zęby i przeczekać. Przykrości doznawane od Anglików wydały im się mniejszym złem niż powrót do kraju przygniecionego powojenną nędzą, a ze strony komunistycznej władzy, narzuconej przez kremlowskich mocodawców, nie spodziewali się niczego dobrego. Polacy, którzy zdecydowali się zostać na Zachodzie, tak właśnie myśleli i starali się zniechęcić do powrotu tych, którzy jednak uważali, że z takich czy innych powodów ich miejsce jest w ojczyźnie. Zresztą powody te były często trudne do podważenia. Ten i ów pozostawił w kraju najbliższych, za którymi tęsknił, a nie miał możliwości, by ich sprowadzić na Zachód. Kto inny dla odmiany nie wyobrażał sobie spędzenia reszty życia jako niechciany, co najwyżej zaledwie niechętnie tolerowany emigrant, a byli też tacy, którzy uwierzyli zapewnieniom, że w tej nowej pod względem ustrojowym ojczyźnie nie będzie tak źle. Z pewnością zaś lepiej niż w Anglii, a przecież nie każdy miał możliwość przesiedlenia się gdzie indziej, na przykład za ocean. W Polsce zaś – jak zapewniały różne instytucje – czekała na nich praca. Były jakieś perspektywy. A poza tym – jak by nie patrzeć – to był ojczysty kraj.

Borzęccy pozostali jednak odporni na tego typu propagandowe zachęty i Ula przez kilka lat niezłomnie wierzyła, że polityka stanowiła podstawową przyczynę bezkompromisowości jej rodziców.

Ciekawili ją jednak krewni, którzy mieszkali w Polsce, chciała ich wreszcie zobaczyć na własne oczy. To przecież byli jej dziadkowie, ciotka, wuj, kuzyni… Jednak matka niezmiennie, choć ze wzrastającym zniecierpliwieniem, powoływała się na rozsądek i wzywała do cierpliwości.

– Sama przecież rozumiesz, że do tej pory nie było możliwości, abyś ich poznała – tłumaczyła córce. – Wojna wybuchła zaraz po tym, jak ja i twój ojciec wyjechaliśmy do Anglii. A i teraz w dalszym ciągu wzajemne odwiedziny są niemożliwe. Musimy być cierpliwi.

To było sensowne tłumaczenie. W czterdziestym siódmym roku Rawiccy wysłali do Elizy pierwszą od czasów wojny wiadomość. Potem jednak przez osiem lat nie zrobili tego po raz drugi.

– Korespondencja z nami jest dla nich zbyt ryzykowna – wyjaśniła Uli Eliza Borzęcka. – Sam fakt, że twoi dziadkowie mają rodzinę w Anglii, naraża ich na podejrzenia komunistycznych służb. Dopóki jednak mogą składać uzasadnione wyjaśnienia, że nie utrzymują z nami żadnych kontaktów, dopóty mam nadzieję, że są w miarę bezpieczni. Nie będziemy ich zatem narażać.

Ula przyjmowała do wiadomości te wyjaśnienia. Nie miała przecież innego wyjścia. Jednocześnie jednak nie mogła oprzeć się wrażeniu, że zarówno ona, jak i jej rodzice byli w Anglii dość osamotnieni. Poczucie to stało się jeszcze bardziej dojmujące, gdy w pięćdziesiątym trzecim Borzęccy rozstali się, a następnie formalnie rozwiedli. Ojciec początkowo wyjechał do Manchesteru, potem jednak wraz z nową żoną wyemigrował do Kanady.

Eliza i Ula zostały wtedy zupełnie same. To znaczy matka miała dwie czy trzy koleżanki w pracy, z którymi czasem spotykała się popołudniami na damskie ploteczki, trudno to jednak określić mianem przyjaźni. Z kolei Ula była lubiana przez kolegów w szkole, zapraszano ją także do domów niektórych koleżanek, jednak często wracała stamtąd w nie najlepszym nastroju. Tak się bowiem składało, że domy, które odwiedzała, zamieszkiwały szczęśliwe, a w każdym razie pełne rodziny. No i oprócz rodziców nie brakowało w nich dziadków. To zaś powodowało, że coraz częściej myślała o swoich.

– Wątpię, czy kiedykolwiek ich poznam – oznajmiła pewnego razu matce, choć wiedziała, że Elizę może to tylko dodatkowo rozdrażnić.

Oczywiście Ula zdawała sobie sprawę, że częste wracanie do tego samego tematu może być dla jej matki irytujące. Rozumiała to, niemniej w miarę upływu lat nauczyła się dostrzegać szczegóły, na które nie zwracała uwagi jako małe dziecko. A mianowicie, że Eliza wprawdzie nie unikała rozmów o swoich rodzicach, ale mówiła o nich bez szczególnego entuzjazmu. W każdym razie bez tego charakterystycznego ciepła w głosie, z jakim na ogół ludzie wspominają swoich bliskich.

I rzeczywiście w odpowiedzi na skargę córki Borzęcka skrzywiła się lekko, a nawet nieznacznie wzruszyła ramionami.

– Przecież tłumaczyłam ci to setki razy.

– Wiem, ja tylko tak… czasem się zastanawiam… bo chciałabym… – Ula zrezygnowała z dokończenia zdania, widząc, że matka odwróciła się do niej tyłem i zajęła obiadem.

Już miała wyjść z kuchni, aby usiąść nad lekcjami, w ostatniej jednak chwili zawróciła.

– Nigdy mi nie opowiadałaś o rodzinie taty, o jego rodzicach i rodzeństwie.

Eliza rzuciła na nią krótkie spojrzenie spod oka, po czym zaczęła energicznie mieszać sos w garnku.

– Ojciec ci o nich nie opowiadał? – spytała z lekką ironią.

– Mówił, że od dawna nie żyją.

– No to masz odpowiedź. Ja w każdym razie nigdy ich nie poznałam.

– I nigdy o nich nie pytałaś?

– Nie. W jakim celu miałabym to robić?! – Eliza, energiczniej niż należało, zestawiła z kuchni garnek i zabrała się do krojenia cebuli. Zmarszczyła czoło, tym samym dając do zrozumienia, że nie ma ochoty na kontynuowanie rozmowy.

Ula jednak nie rezygnowała.

– To trochę dziwne… – zaczęła z wahaniem.

– Niby co takiego? – burknęła matka.

– Ja bym na twoim miejscu zapytała o… teściów.

– Ejże, nie pozwalasz sobie za wiele? Nie za smarkata jesteś na takie odzywki?

– Mam piętnaście lat – odparła z oburzeniem Ula – a ty ciągle traktujesz mnie jak małe dziecko.

– Skoro uważasz się za taką dorosłą, to chyba powinnaś zrozumieć pewne sprawy. Nie pytałam twojego ojca o ludzi, którzy od lat już nie żyli. W momencie gdy się poznaliśmy, nie miał już żadnego żyjącego bliskiego krewnego. A z dalszymi nie utrzymywał kontaktów. Ot i wszystko. A teraz koniec śledztwa i daj mi wreszcie skończyć ten obiad. Muszę zdążyć, zanim pobiegnę do pracy. A ty, zamiast tu stać i ględzić bez sensu, mogłabyś mi przynajmniej w czymś pomóc. Jak mam ze wszystkim sama zdążyć?

Gdyby tu byli dziadkowie, z pewnością byłoby ci łatwiej, pomyślała Ula. Widziała przecież, jak to wyglądało w domach jej koleżanek, gdzie matki mogły w razie potrzeby liczyć na pomoc swoich krewnych. Nie śmiała jednak powiedzieć tego na głos. A z drugiej strony wiedziała, że matka tak naprawdę nie chce jej pomocy. Nieraz dawała do zrozumienia, że nie ma czasu czekać, aż córka zrobi coś w domu. Wolała brać wszystko na siebie. Choćby po to, aby później móc ponarzekać.

Kolejny list z Polski przyszedł do nich w pięćdziesiątym piątym roku, ale Eliza Borzęcka przyjęła ten fakt dość spokojnie, by nie rzec – obojętnie. Przynajmniej tak to wyglądało. Obracała w dłoniach brzydką szarą kopertę, jakby zastanawiała się, co z tym fantem zrobić.

Ula, patrząc na to, nie wierzyła własnym oczom.

– Nie otworzysz? – spytała, czując, że jeszcze chwila, a wyrwie tę kopertę z rąk matki, w okamgnieniu ją rozerwie i przeczyta list.

– Teraz nie mam czasu. – Usłyszała w odpowiedzi. – Muszę biec do pracy.

– Nie masz czasu? Musisz biec do pracy? – powtórzyła zdumiona córka. – Co ty mówisz, mamo?

Już nie tylko nie wierzyła własnym oczom, ale także i własnym uszom. Nie, bez wątpienia słuch musiał ją zawieść.

– A może wolisz, aby mnie wylali? – Eliza poczerwieniała. – Zapewniam cię, że nie znajdę łatwo następnej. A wtedy tylko patrzeć, aż wyrzucą nas na bruk, ty zaś pożegnasz się z porządną, prywatną szkołą, bez której możesz zapomnieć o przyzwoitej uczelni.

Oczywiście przesadzała. Jej obecna pensja nie wystarczała na czesne, a za szkołę płacił ojciec, który regularnie przysyłał z Kanady odpowiednią kwotę. Przypominanie jednak matce tego faktu teraz nie miało najmniejszego sensu. Poza tym to nie opłata za czesne była w tym momencie najważniejsza.

– Pozwolisz mi przeczytać? – spytała przymilnie. – Skoro ty nie możesz tego zrobić, ja bardzo chętnie…

– Jeszcze czego! Powiedziałam już, że później. Czy choć raz mogłabyś nie podważać mojej decyzji?

– Bo jej nie rozumiem! Ja na twoim miejscu rozerwałabym tę kopertę na strzępy, byle tylko dowiedzieć się, co napisali do mnie rodzice, których nie widziałam od lat. Albo siostra. Zajęłoby ci to parę minut, a do pracy i tak zdążysz.

Ula spodziewała się, że teraz wybuchnie awantura. Matka na ogół nie puszczała płazem takich odzywek, choć dziewczynka bardzo rzadko sobie na nie pozwalała. Tym razem jednak nie zamierzała milczeć. Wolała już tę awanturę niż zadziwiającą obojętność matki. Szóstym zmysłem czuła, że pod pozorami tej obojętności mogło kryć się coś złowrogiego.

Eliza jednak nie wybuchnęła gniewem. Zachowała spokój, a o jej tłumionej irytacji świadczyło tylko drgnienie ramion.

– Ale nie jesteś na moim miejscu – odparła lodowato. – I… obyś nie była.

Przy ostatnich słowach w tonie jej głosu pojawiło się coś nowego, osobliwego, na co Eliza Borzęcka rzadko sobie pozwalała. Jakaś tkliwa, a zarazem pełna smutku nuta. Albo raczej zadawniony ból.

To zresztą sprawiło, że Ula przemogła się, podeszła do matki i pokonując niemałe onieśmielenie, przytuliła się do jej pleców.

– O czym ty mówisz, mamo? – spytała cicho.

Eliza, choć zaskoczona gestem córki – ile to lat minęło, odkąd Ula tak po prostu ją objęła? – w pierwszej chwili wyprostowała się sztywno, potem jednak ponownie się przygarbiła. Tak czy owak, nie wysunęła się z objęć córki. Ale też nie odpowiedziała na pytanie.

– Ja naprawdę chciałabym ich poznać – kontynuowała wobec tego Ula. – Jesteśmy tu… tylko we dwie.

Nie była pewna, czy należało wspominać o tym poczuciu osamotnienia, o którym matka przecież dobrze wiedziała, i chyba także nie czuła się z nim dobrze. A może jednak nie było to dla niej aż takim problemem? Tego Ula nie mogła być pewna na sto procent. Nigdy nie panowała między nimi na tyle bliska więź, aby dzieliły się swoimi bardziej osobistymi przemyśleniami.

– Dobrze – westchnęła w końcu z udaną rezygnacją Borzęcka. – Widzę, że nie zrezygnujesz. Tylko żebyś nie miała pretensji, jeśli wyrzucą mnie z pracy za spóźnienie. Wtedy istotnie nie pozostanie nam nic innego, jak przeprowadzić się do Polski i tam szukać zajęcia. Tu go przecież z pewnością po raz drugi nie znajdę. Nawet znalezienie tej pracy graniczyło z cudem. A cuda nie lubią się powtarzać.

Słowa te, wypowiedziane znanym już Uli gderliwym tonem, dziewczynka puściłaby mimo uszu – ostatecznie nieraz je słyszała – gdyby nie wzmianka o ewentualnym powrocie do Polski. To było bowiem coś zupełnie nowego. Przecież do tej pory powrotu do Polski matka w ogóle nie brała pod uwagę. Jeśli ktoś inny o tym wspominał, zbywała go na ogół krótką i zjadliwą kpiną. Teraz oczywiście także nie mówiła poważnie – Ula nie miała co do tego ani cienia wątpliwości – a jednak zabrzmiało to zdecydowanie inaczej niż kiedykolwiek wcześniej.

Powrót do Polski? Ula nigdy tam nie była. Urodziła się przecież w czterdziestym roku w Londynie i rzadko kiedy opuszczała to miasto, nawet latem, podczas wakacji. W ogóle sobie nie wyobrażała przeniesienia się na stałe do ojczyzny rodziców i dziadków. Dość złego się nasłuchała o tym, co się w niej aktualnie dzieje, aby chciała tam zamieszkać. Ale pojechać w odwiedziny? Poznać rodzinę? Zobaczyć na własne oczy ten kraj? To już byłoby coś.

Czasem ona i matka rozmawiały z mieszkającymi w Anglii Polakami, a ostatnio ten czy ów wspominał, że w obliczu symptomów odwilży politycznej w Polsce jest już możliwość odwiedzania krewnych w kraju i zapraszania ich do siebie, i nawet niektórzy z tego korzystali – lecz nie one. Czyżby list z Polski także i dla nich oznaczał nowe perspektywy w tej kwestii?

– Naprawdę myślisz o powrocie do Polski? – spytała, udając, że potraktowała słowa matki jak najbardziej poważnie.

– No, no, nie łap mnie za słówka! – roześmiała się trochę sztucznie Eliza. – Wprawdzie nadal nas, Polaków, specjalnie tu nie kochają – wiadomo, zabieramy im miejsca pracy, których i dla nich jest za mało – ale tam, w tym niby-naszym kraju, z pewnością kochano by nas jeszcze mniej. Tu jest byle jak, ale i tak o niebo lepiej niż w Polsce. W porównaniu z tamtejszą nędzą mamy tu prawdziwe luksusy. Sama zresztą niejednokrotnie miałaś okazję o tym słyszeć.

– Tak. – Ula skinęła głową, jednak zrobiła to bezwiednie. Całą bowiem uwagę skupiła na dłoniach matki, otwierających szarą kopertę.

– A poza tym nie do końca wierzę w tę tak zwaną polityczną odwilż – dodała Eliza, po czym rozprostowała złożoną na pół kartkę.

Ula nie odważyła się na to, by spróbować ponad jej ramieniem przeczytać nadesłaną wiadomość. Nawet przy założeniu, że manewr ten by się udał – a przecież szanse na powodzenie były niewielkie – to przecież matka z pewnością dałaby jej porządną burę. I nie chciałaby już potem rozmawiać ani o liście, ani o swojej polskiej rodzinie, o podróży do Polski nie wspominając.

Obserwowała zatem z zapartym tchem wyraz twarzy Elizy, gdy ta przebiegała wzrokiem pismo.

– No i…? – spytała niecierpliwie, kiedy matka ponownie złożyła kartkę i włożyła ją do koperty.

– Przesyłają nam pozdrowienia. – Usłyszała beznamiętną odpowiedź. Takim tonem matka na ogół informowała ją na przykład o konieczności oszczędzania prądu z powodu rosnących cen.

– To wszystko? Nie wierzę. – Ula była bliska płaczu. Postanowiła jednak nie ustąpić. – Ostatni raz napisali do nas osiem lat temu. Potem, jak mówiłaś, już tego nie robili, bo to nie było dla nich bezpieczne. Dlatego nie wierzę, aby teraz przysłali tylko pozdrowienia. By nie napisali nic więcej.

– Pamiętasz o liście sprzed ośmiu lat? – Eliza wyglądała na naprawdę zdziwioną tym faktem. W każdym razie była na tyle zaskoczona, że nawet się nie rozgniewała na słowa córki.

– Tak, pamiętam. – Dziewczynka skinęła głową. – Przecież to nie było tak dawno…

Nie dokończyła, bo byłaby się chyba rozpłakała. Jak mogła nie pamiętać tamtego listu, w którym nieznani jej dziadkowie pisali o swojej tęsknocie, o tym, że marzą, aby ich wszystkich, to znaczy córkę, wnuczkę i zięcia, wreszcie zobaczyć i przytulić do serca. Że wreszcie czas, aby zapomnieć dawne nieporozumienia, bo czymże one są wobec faktu, że udało się im przeżyć wojnę. Samo to można uznać za cud, zważywszy, ilu ludzi na całym świecie straciło swoich bliskich, a przecież niejednokrotnie śmierć poniosły całe rodziny. Dziadkowie prosili wtedy o odpowiedź. Czy Eliza spełniła ich prośbę?

Potem co prawda bezpieczniej było już w ogóle nie pisać, ale czy matka odpowiedziała przynajmniej ten jeden jedyny raz? Ula nigdy dotąd o to nie zapytała. Teraz jednak postanowiła to zrobić.

– Właściwie nigdy się nie dowiedziałam, czy im wtedy odpowiedziałaś – odezwała się z pretensją w głosie.

– To dziadek wtedy napisał – odparła matka tak, jakby to stwierdzenie miało służyć za wyczerpujące wyjaśnienie.

– Pamiętam, że dziadek. – Ula mimo woli się uśmiechnęła. – Sama przecież wtedy wspomniałaś, że on ma znacznie wyraźniejszy charakter pisma od babci i dlatego wziął na siebie pisanie. Ale przecież zapewnił, że robi to także w imieniu babci. A także cioci Ireny i jej rodziny. Że one obie się pod tym podpisują. Sama wtedy powiedziałaś, że dziadek lepiej sobie przyswoił kaligrafię niż babcia i jego córki.

– Zadziwiająco dużo pamiętasz – przyznała Eliza. Nie byłaby jednak sobą, gdyby zaraz nie dodała: – Szkoda, że masz problem z zapamiętaniem moich bieżących poleceń dotyczących posprzątania własnego pokoju, a w zeszłym tygodniu zapomniałaś o przygotowaniu się do sprawdzianu z matematyki.

– Ten list także napisał dziadek? – spytała pospiesznie Ula, wskazując na kopertę. Odniosła wrażenie, że matka miała ochotę zmienić temat.

– Tak – padła krótka odpowiedź. Eliza szukała już rękawiczek i beretu. – A teraz dość o tym. Wychodzę, mam nadzieję, że nadal mam jeszcze po co pójść do pubu. I że będę miała jeszcze możliwość zapłacenia rachunków w następnym miesiącu.

Przed wyjściem z domu włożyła list z Polski do torebki.

Wróciła późnym wieczorem, niemniej zjadły razem kolację. Ula z trudem pokonała pokusę, by zadać matce złośliwe pytanie, czy nadal ma pracę, czy jednak już ją wyrzucili. Eliza pracowała jako kelnerka w pubie, zajęcie to zawdzięczała nie tyle cudowi – jak lubiła podkreślać – ile życzliwym ludziom, jacy się jeszcze w ich otoczeniu ostali, a poza tym między pracownikami pubu panowały na tyle koleżeńskie i dobre układy, że zawsze znalazł się ktoś, kto zastąpił ewentualnego spóźnialskiego. I nikt z tego powodu nie robił problemów, nawet zatrudnionej tam Polce.

Ula powstrzymała się jednak od ironicznych uwag, bo matka umiała wtedy odpłacić pięknym za nadobne, a skoro i tak na ogół przebywały we własnym towarzystwie, to nie było sensu pogarszać wzajemnych stosunków. Poza tym zależała od matki pod każdym względem. Jednak, ku jej zdumieniu, Eliza sama podjęła temat listu.

– Dziadek naprawdę przesyła pozdrowienia i robi to, rzecz jasna, w imieniu pozostałych. A poza tym napisał, że są zdrowi, nieźle sobie radzą. Tęsknią – zająknęła się. – No wiesz, takie tam…

Nie wiem, pomyślała Ula, ale słowa matki zachęciły ją, by zadać pytanie:

– Czy wiedzą, że ty i tata… – także się zająknęła – że nie jesteście już razem?

Eliza na moment znieruchomiała, szybko jednak wzięła się w garść.

– Dziadek o tym nie wspomniał. – Wzruszyła ramionami. – Nie wiem, skąd by miał wiedzieć o takich sprawach. Chyba że jakiś znajomy znajomego czy ktoś w tym rodzaju doniósł im o tym. Może ktoś taki tam ostatnio pojechał, ale nic mi o tym nie wiadomo.

Powiało chłodem. Atmosfera przy stole wyraźnie się zwarzyła.

– Proponują, abyśmy przyjechały? – spytała nieśmiało Ula.

Serce tłukło się w niej jak oszalałe. Dziewczynka była pewna, że matka musiała słyszeć ten łomot.

– Czas już spać. – Eliza energicznie podniosła się od stołu i zaczęła zbierać talerze. – W przeciwnym razie nie wstaniesz jutro na czas do szkoły.

Ula zaczerpnęła powietrza.

– Nie chcesz ich odwiedzić, bo nie chcesz rozmawiać z nimi o rozwodzie z tatą? – wyrzuciła z siebie jednym tchem.

Eliza na moment zamarła. Trzymając w obu dłoniach brudne talerze, patrzyła osłupiałym wzrokiem na córkę. Opanowała się jednak, choć jednocześnie poczerwieniała na twarzy.

– Kładź się spać – wydusiła z siebie gniewnie. – Czy naprawdę za każdym razem muszę ci przypominać po kilka razy każde polecenie?

Przez kolejne dwa lata nie było mowy ani o dziadkach, ani o ciotce Irenie, ani o żadnych nowych listach. Zrezygnowana Ula zajęła się swoimi sprawami: nauką, snuciem planów związanych z przyszłymi studiami i ewentualną karierą, nie zaniedbywała też towarzyskich kontaktów z rówieśnikami.

I właśnie wtedy, wiosną pięćdziesiątego siódmego roku, Eliza nieoczekiwanie oznajmiła jej, że jadą do Polski.

Do Polski?

Ula w pierwszej chwili była pewna, że nie do końca zrozumiała słowa matki. Do Polski? Po dwóch latach omijania tego tematu, traktowania go jak największe tabu?

– Dziadek znowu napisał? – spytała niepewnie.

– Nie. Ciotka Irena.

– Ciotka? Przecież ona nigdy dotąd…

– Czasami pisała – odparła cierpko matka.

Powinnaś mi była o tym mówić. Dlaczego nic a nic nie wiedziałam? – chciała krzyknąć Ula. Jeśli ciotka czasami pisała, to znaczy, że listów przychodzących z Polski musiało być więcej niż te dwa, o których Ula wiedziała. I zapewne dziadek napisał jeszcze niejeden. A niewykluczone, że także babcia.

Nie wykrzyczała jednak tych słów na głos. Po pierwsze – w przypadku matki nie przyniosłoby to żadnego pożądanego skutku. A po drugie… w wyrazie twarzy Elizy było coś osobliwego. Ula nie umiała tego zdefiniować, odniosła jednak wrażenie, że matka była wyraźnie poruszona.

– Kiedy wyjeżdżamy? – spytała dziewczyna.

– Nie ma pośpiechu – odparła tym samym cierpkim tonem matka. – Choć z drugiej strony, jeśli już trzeba jechać, lepiej zrobić to podczas twoich wakacji. Rozmawiałam z szefem, w sierpniu mogę dostać tydzień urlopu. Załatwię formalności, jedźmy i miejmy to już za sobą.

– Tylko tydzień? – Ula była wstrząśnięta. Marny tydzień po tylu latach, które rodzina spędziła z dala od siebie? Nie mówiąc już o tym, że ona, Ula, dopiero teraz zobaczyłaby tę rodzinę na własne oczy.

Eliza rzuciła się, jakby ktoś oblał ją wrzątkiem.

– Co ty sobie wyobrażasz! – Podniosła głos. – Uważasz, że mogę sobie pozwolić na nieprzychodzenie do pracy całymi miesiącami? Na jakim ty świecie żyjesz? Myślałby kto – księżniczka!

– Chciałabym tam zostać dłużej! – odparła nie mniej zapalczywie córka.

– Co to ma znaczyć?! – Eliza niemal wbiła w nią swój wzrok.

Nie zapowiadało to niczego dobrego. Ula, znająca już to spojrzenie, wiedziała, że w tym momencie należałoby zrejterować, a w każdym razie nie drążyć dłużej tematu. Mimo to zdecydowała się podjąć rękawicę.

– Chciałbym zostać tam dłużej… to wszystko – odparła, dokonując nadludzkiego wysiłku, by ze spokojem i pewnością siebie patrzeć matce prosto w oczy.

– A niby jak ty to sobie wyobrażasz, moja panno? Ja wrócę, a ty tam zostaniesz?

– Czemu nie? – odparła zaczepnie Ula, bo zachowanie matki zirytowało ją, a zarazem zaniepokoiło. Czuła, że Eliza nie powiedziała jeszcze wszystkiego, że chowa jeszcze coś w zanadrzu, a ponieważ nie wie, jak to wyznać, jest jeszcze bardziej nieznośna niż zazwyczaj. Naraz Ula zrozumiała, co ją tak niepokoiło i co mogło być powodem zdenerwowania Elizy. – Dlaczego tym razem to ciotka nas zaprosiła? Dlaczego nie napisał tego dziadek?

Wprawdzie Eliza przed chwilą wyjaśniła, że jej siostra już wcześniej do niej pisała, niemniej dopiero ten ostatni list skłonił ją wreszcie do odwiedzenia rodziny. Co takiego ciotka napisała, że ostatecznie pokonało to opór matki przed podróżą?

Eliza, słysząc pytanie córki, rzuciła ścierkę do zlewu i odwróciła się twarzą do okna.

– Choćby dlatego, że dziadek nie żyje – odparła wreszcie suchym, beznamiętnym tonem. Tonem urzędnika, który liczy na to, że wreszcie jego informacja skutecznie zamknie usta natrętnemu interesantowi.

– Nie żyje? – powtórzyła oszołomiona Ula. – Kiedy…

– Dwa miesiące temu – padła szybka odpowiedź.

Dwa miesiące temu? I dopiero teraz się o tym dowiadujemy? – chciała krzyknąć Ula, ale spojrzawszy na odwróconą do niej plecami matkę, natychmiast doznała olśnienia.

Wiedziałaś wcześniej. Sama przecież wspomniałaś, że ciotka pisała już jakiś czas temu. Być może zawiadomiła ciebie, a przy okazji także mnie, o jego chorobie, śmierci, wreszcie o pogrzebie. Ale ty postanowiłaś nie jechać. I nie powiedziałaś mi o niczym. Dopiero teraz… Dlaczego?

– Dlaczego…? – szepnęła z wyrzutem, ale nie doczekała się odpowiedzi.

Matka wyszła z kuchni.

— Rozdział 2

Adrianna Rawicka wybierała się właśnie na miejscowy cmentarz, gdy usłyszała wołanie u furtki. Rozpoznała głos starszej córki, Ireny, i od razu poczuła się nieswojo. Zapewne Irena zaraz zacznie ją wypytywać, kiedy wreszcie zamontuje sobie dzwonek. Od takich na ogół słów rozpoczynała się każda jej wizyta. Adrianna przeważnie potakiwała jej głową i odpowiadała niezobowiązująco.

Przecież wiedziała, że Irena ma rację. Dzwonek u furtki był pod niemal każdym względem rozsądnym i wygodnym rozwiązaniem. Pod niemal każdym – bo z drugiej strony krył w sobie pewną dokuczliwą niedogodność. Aby zamontować dzwonek, trzeba było po pierwsze nabyć to cudo, a po drugie znaleźć dobrego fachowca, który je zamontuje z gwarancją, że owo bez wątpienia wielkie udogodnienie będzie działało i nie zepsuje się wkrótce po zainstalowaniu.

– Mówiłam ci setki razy, że Roman chętnie się tym zajmie – odpowiedziała zniecierpliwiona Irena, raz jeszcze wysłuchawszy tłumaczenia matki. – Na litość boską, nie możesz żyć jak za króla Ćwieczka. Nie mówiąc już o tym, jakie to niebezpieczne. Od śmierci taty mieszkasz tu sama, najbliżsi sąsiedzi są dopiero kilkaset metrów stąd, a przecież w razie jakiegoś wypadku nikt by nie mógł się tu do ciebie szybko dostać.

– Nie sądzę, aby dzwonek mi w tym pomógł – odparła na wpół żartobliwie, a na wpół ironicznie Rawicka. – Co innego telefon. Ale przecież nie dzwonek u furtki!

Oczywiście o telefonie nie było nawet co marzyć. Jedyny aparat w okolicy miał sołtys, i choć miał mu służyć wyłącznie w celach służbowych, to mieszkańcy Broniszcz korzystali niejednokrotnie z uprzejmości gospodarzy, aby od czasu do czasu skontaktować się telefonicznie z rodzinami. Dotyczyło to także Rawickich, dopóki żył jeszcze Dezydery. Potem owdowiała Adrianna starała się unikać niepokojenia sąsiadów i dzwonienia z ich telefonu.

– Od dziesięciu minut stoję pod tą furtką i wołam, abyś mi otworzyła – perorowała w dalszym ciągu Irena. – Wprawdzie cieszę się, że zamykasz ją na noc na klucz, ale z drugiej strony zaczynałam się już niepokoić, czy aby coś ci się nie stało. Dziesięć minut!

Słuchając połajanek córki, Adrianna stopniowo tajała. Przecież Irena naprawdę się o nią troszczyła. Starała się jak najczęściej przyjeżdżać z Warszawy, by ją odwiedzić. Co w tym dziwnego, że od śmierci ojca niepokoiła się o osamotnioną, blisko siedemdziesięcioletnią matkę?

– Nie bój się tak o mnie – rzekła z łagodną perswazją w głosie. – Wprawdzie już dawno przestałam być młódką, ale jeszcze nie zniedołężniałam. Ani na ciele, ani na umyśle.

– Pozwól Romanowi założyć ten dzwonek – westchnęła z rezygnacją Irena, stawiając na kuchennym stole torbę z zakupami.

– Nie będę mu zawracać głowy taką bzdurą. I bez tego nie brakuje mu pracy. Tobie zresztą także. Przeżyję bez dzwonka. A kiedy już naprawdę go zapragnę, wezwę Wojtasiuka z Lipowej i on się tym zajmie.

Mówiła szczerze. Lubiła swojego zięcia, był miłym i uczynnym człowiekiem i z całą pewnością nie potraktowałby zleconego mu przez Irenę zadania jako dopustu bożego, niemniej praca taksówkarza zajmowała mu sporo czasu. Pracował na zmiany, a niezależnie od tego starał się też dorobić prywatnie, choć nie do końca oficjalnie. Nie miała serca wykorzystywać jego wizyt do tego, aby wykonywał w jej domu czy obejściu choćby najdrobniejsze prace naprawcze, o remontowych nawet nie wspominając.

Irena, słuchając argumentów matki, ponownie westchnęła, ale przyjęła do wiadomości, że na razie sprawa dzwonka pozostaje na takim samym etapie, czyli bez zmian. Dzwonek zepsuł się zaraz po śmierci jej ojca, niemal jak na zawołanie, i wyglądało na to, że matka straciła zainteresowanie dla tak trywialnych spraw. Niekiedy jeszcze objawiały się w niej cechy przedwojennej damy, dla której podobne przyziemne kwestie w ogóle nie istniały. Dawniej od załatwiania takich problemów miała służbę, potem, gdy zabrakło i majątku, i służby, wszelkimi naprawami w obejściu zajmował się jej mąż. Gdy i on odszedł, zadowoliła się tym, co zostało, i nie zamierzała już niczego poprawiać ani zmieniać.

Przy tym wszystkim Irena musiała przyznać w duchu, że matka nie wyglądała na kobietę pogrążoną w nieutulonym smutku i żałobie. Nadal, pomimo upływającego czasu i różnych doświadczeń, jakich nie szczędziło jej życie, wyglądała dobrze. Wprawdzie na jej ciemnych włosach tu i ówdzie przeświecało jakieś pojedyncze siwe pasmo, ale włosy te w dalszym ciągu były gęste, zdrowe, układały się w naturalny sposób i bez trudu dało się z nich komponować różne fryzury. Spojrzenie jej ciemnobrązowych, wyrazistych oczu było życzliwe i pogodne i tylko czasami zachodziło mgiełką zamyślenia. Tak było od lat, ale Irena nie pytała, jaka jest przyczyna smutku, który od czasu do czasu dopadał matkę. Nie musiała. Przecież rozumiała, w czym rzecz.

Tym razem jednak nie spostrzegła u matki żadnych objawów melancholii. Wręcz przeciwnie – Adrianna kręciła się energicznie wokół spiżarni, wynosząc z niej najróżniejsze wiktuały.

– Daj spokój, mamo, nie przyjechałam tu po to, aby pozbawić cię wszystkich zapasów.

– Usiądziemy na werandzie, jest tak pięknie, że szkoda zamykać się w domu. Pachną bzy…

Usiadły więc przy stole na werandzie i przez moment zapatrzyły się w ogród tonący w kwiatach i majowej zieleni. Tuż obok ganku zakwitły dwa ogromne krzaki bzu, które niemal zasłaniały widok na drogę. Dezydery czasami narzekał, że bez zanadto się rozrósł i trzeba by go nieco utemperować, ale ponieważ zarówno żona, jak i córka, a nawet zięć i wnuki energicznie przeciwko temu protestowali, machnął ręką. A może tak naprawdę i on nigdy nie mówił poważnie o ścięciu krzaków?

Teraz to już i tak bez znaczenia. Dezydery odszedł, a to majowe piękno wkrótce przekwitnie. Tak krótko trwa okres, gdy wszystko wokół pachnie i mieni się urodą wiosny!

– Czemu nie jesz? – spytała tonem lekkiej wymówki Adrianna.

– Nie jestem głodna, mówiłam ci.

– Jechałaś kawał drogi autobusem. Na pewno zgłodniałaś.

– Jaki tam kawał? Trzydzieści kilometrów raptem. A w twoich ustach zabrzmiało to tak, jakbym przybyła z drugiego końca Polski.

– Co nie oznacza, że podróż rozklekotanym i przepełnionym autobusem jest szczególnie odprężająca.

– O tej porze nie było tak źle. – Irena uśmiechnęła się zdawkowo.

Po tym charakterystycznym uśmiechu Adrianna poznała, że córka nie przyjechała do niej tylko po to, by sprawdzić, czy wszystko w porządku. Sam fakt, że zrobiła to w godzinach przedpołudniowych i w środku tygodnia, był dość zastanawiający, niemniej nawet taką porę wizyty można było sobie jakoś wytłumaczyć. Ale ten zagadkowy uśmiech i czujne spojrzenie? Dezydery patrzył identycznie, gdy chciał zakomunikować coś ważnego, co mogło wzbudzać zarówno radość, jak uczucia wręcz przeciwne.

Zaraz sama mi wszystko powie, nie będę jej poganiać, pomyślała i choć poczuła nieprzyjemny ucisk w klatce piersiowej, odwzajemniła, jak gdyby nigdy nic, uśmiech córki.

– Lepiej zachowaj te wszystkie frykasy na przyjęcie gości – oznajmiła po chwili Irena i choć starała się zachować pozory beztroski, nie zwiodła tym matki.

– Czyli że w najbliższym czasie mam się spodziewać chłopców? – spytała ostrożnie.

Kochała swoje wnuki, z których jeden był już studentem, a drugi uczniem renomowanego warszawskiego liceum. Cieszyła się ich wizytami, od lat przyjeżdżali do niej na ferie i wakacje, choć nie spędzali ich w całości w Broniszczach, jak to było w zwyczaju, gdy obaj byli jeszcze dziećmi. Teraz już dorośli, mieli swoich przyjaciół i zmieniające się sympatie. Wyjeżdżali również na obozy, co Adrianna doskonale rozumiała. Dezydery także. Tym bardziej że chłopcy pamiętali o dziadkach i zawsze byli chętni do pomocy.

– Tak. – Irena skinęła głową w odpowiedzi na pytanie matki. – Wybierają się w tu w przyszłym tygodniu, aby skosić trawę za domem. Potem Andrzej musi zająć się sesją, a Jacek popracować nad ocenami przed końcem roku szkolnego.

– Niech lepiej odłożą koszenie trawy na późniejszy termin, a teraz zajmą się nauką. Tamto może poczekać.

– Eliza odpisała – wyrzuciła nagle z siebie Irena.

Ręka, którą Adrianna mieszała herbatę w szklance, na moment znieruchomiała. Jednak tylko na moment, bo już po chwili kobieta spokojnie podniosła naczynie do ust i odwzajemniła spojrzenie córki.

– Tak? – Zabrzmiało to wprawdzie niezobowiązująco, ale Ireny ten swobodny ton nie zwiódł. Doskonale wiedziała, że matka aż gotuje się z niecierpliwości, by dowiedzieć się czegoś więcej.

– Obie z Ulą przyjadą na początku sierpnia. – Irena starała się mówić spokojnie, jednak nic z tego nie wyszło. Głos jej zadrżał. Nawet nie próbowała brać do ręki szklanki z herbatą. Z pewnością by wszystko rozlała. – Początkowo szef obiecał jej tydzień urlopu, ale potem uznał, że może jej podarować aż dwa. Między innymi dlatego, że pozostali koledzy zgodzili się zastąpić ją po godzinach. Po powrocie Eliza odwdzięczy się im w podobny sposób.

– No proszę – wymknęło się Adriannie. – A niektórzy z tych, co wrócili stamtąd do Polski, tak narzekali, jacy to Anglicy byli po wojnie niechętni naszym. Jak ich wypychali ze swojego kraju. Chyba że i tym razem chodziło im o to, aby wypchnąć Elizę do Polski.

– Mamo – przerwała jej nagle Irena, kładąc dłoń na jej drżącej ręce. – O czym ty mówisz? Nie cieszysz się? Eliza przyjeżdża. Przez całe lata za nią tęskniłaś, pragnęłaś ją zobaczyć.

– Pragnęliśmy. – Adrianna odwróciła głowę – Ja i twój ojciec.

– Wiem. – Irena cofnęła dłoń. – Wiem. Ale co to teraz zmieni? Niepotrzebne takie rozważania.

– Napisałam do niej, gdy zachorował, a lekarze od początku nie dawali szans. Prosiłam, by przyjechała. Aby usiadła koło niego, porozmawiała. Aby przywiozła córkę. Bardzo na nią czekał.

Takiego pełnego goryczy tonu Irena nie słyszała u matki od lat. W ogóle Adrianna była typem osoby zrównoważonej, pogodnej, odpornej na ciosy. Nie traciła hartu ducha i klasy nawet w najtrudniejszych momentach. Taki wybuch był do niej niepodobny. A jednak do niego doszło. Widać nagromadzony latami ból także występuje z brzegów… jak rzeka, której nie zapewni się odpowiednich miejsc zalewowych albo wystarczająco wysokich i mocnych wałów.

– Ja też do niej pisałam, także wtedy, gdy ojciec już po raz ostatni znalazł się w szpitalu – rzekła cicho Irena – Odpisała, że nie może, że pracuje. Pewnie tak było. Jej sytuacja w Anglii nie jest teraz łatwa.

Chciała uspokoić matkę, spróbować wytłumaczyć jakoś siostrę, choć wiedziała, że takie argumenty są łatwe do obalenia. I rzeczywiście – w odpowiedzi usłyszała słowa, których mogła się spodziewać. Sama przecież niejednokrotnie tak myślała.

– Nawet jeśli jej przyjazd był z takich czy innych względów niemożliwy, to przecież mogła przynajmniej napisać do niego. Nawet to sprawiłoby mu radość. Pozwoliła, by odszedł w przeświadczeniu, że mu nie wybaczyła. Że cały czas żywiła do niego urazę.

– Bo tak pewnie było. – Słowa te wymknęły się Irenie, zanim zdążyła zapanować nad własnymi uczuciami.

Zaraz też przeklęła w myślach samą siebie. Jak mogła być tak nieuważna! Patrzyła teraz bezradnie na matkę, która ukryła twarz w dłoniach.

– Wybacz, powiedziałam coś bardzo głupiego – wymamrotała, ale Adrianna tylko przecząco potrząsnęła głową.

Wobec tego Irena wzięła głęboki oddech i postanowiła wyłuszczyć sprawę do końca. Ostatecznie załatwiła sobie wolny dzień w urzędzie i tłukła się tutaj niewygodnym i pełnym ludzi – jak matka sama to przed chwilą zauważyła – autobusem, by przygotować Adriannę na spotkanie z dawno niewidzianą młodszą córką. A także z nigdy niewidzianą wnuczką. Grunt to zachować spokój i nie dać się sprowokować do niepotrzebnej wymiany argumentów. Skoro Eliza wreszcie przyjeżdża, trzeba wszystko zorganizować, jak należy, a przynajmniej nie doprowadzić do całkowitego zerwania i tak poważnie nadwątlonych stosunków.

– Wiem, że masz prawo czuć do niej urazę… – zaczęła.

– Urazę? – powtórzyła jak echo Adrianna.

Irena nie była pewna, czy usłyszała w głosie matki ironię, czy jedynie pełen cierpienia żal, ale uznała, że nie będzie teraz tego analizować ani podejmować dyskusji.

– Masz do tego prawo. Wiem, co czujesz, ale…

– Nie wiesz – przerwała jej Adrianna, ale wreszcie odjęła dłonie od twarzy. W jej spojrzeniu było tyle bólu, że Irena zadrżała. Nawet wtedy, gdy lekarz zakomunikował im, że ojciec nie przeżyje najbliższej nocy, matka wyglądała na osobę całkowicie pogodzoną z wyrokami losu. Nie wpadła w rozpacz, całkowicie panowała nad własną reakcją, jak również przywołała do porządku resztę rodziny. Nic na to nie poradzimy, powiedziała twardo. A on musi odejść spokojnie. Żadnych lamentów i płaczów, zapamiętajcie to sobie. Jeśli któreś z was czuje, że nad sobą nie zapanuje, niech lepiej wraca do domu, zamiast dostarczać mu dodatkowego cierpienia. Taka wtedy była i wszyscy jej posłuchali. Nie straciła zimnej krwi. Zresztą Irena, odkąd pamiętała, nie przypominała sobie, by kiedykolwiek było inaczej. Aż do dzisiejszej rozmowy. Bo tym razem Adrianna zachowywała się zupełnie inaczej. W każdym razie pozwalała sobie na bardziej żywiołowe czy – jak by to powiedział kto inny – bardziej ludzkie reakcje.

Może należało jej na to pozwolić? Może lepiej, aby wyrzuciła teraz z siebie ten gniew i żal, a za kilka miesięcy mogła bez żadnych negatywnych emocji przywitać Elizę?

Irena czekała więc z rezygnacją na dalsze pełne niechęci słowa matki, ale one już nie padły. Zamiast tego zapanowała cisza przerywana śpiewem ptaków ukrytych w konarach pobliskich drzew.

– Masz rację – odezwała się wreszcie Irena. – Ale, powtarzam, co to teraz zmieni? Nie cofniemy przecież tego, co się stało.

– Nie – potwierdziła cicho Adrianna, patrząc gdzieś ponad głową córki.

– Trzeba jakoś dalej żyć – kontynuowała Irena. – Jeśli jednak zdecydowała się przyjechać, to musimy wyjść temu naprzeciw. Nie zarzucać jej pretensjami, czemu nie zrobiła tego wcześniej. Tym bardziej że obie znamy przyczynę – przerwała, nie będąc teraz pewna reakcji matki. Adrianna jednak milczała, nawet się nie poruszyła. Dlatego Irena zdecydowała się mówić dalej. – W przeciwnym razie już nigdy nie zdołamy się z nią porozumieć. A poza tym… – Zawahała się zanim dodała nieśmiało: – Ona także swoje przeszła. Nie udało jej się w życiu. Jest samotna, rozpadło się jej małżeństwo. Oczywiście, ma dziecko, ale to przecież nie wypełni całkowicie pustki w sercu. Przecież dzieci prędzej czy później też odchodzą.

– Wiem. – Adrianna skinęła głową i widać było, że walczyła ze wszystkich sił, aby ponownie wziąć w karby swoje uczucia i naturę. Tak jak to nieodmiennie robiła od lat.

Irena uśmiechnęła się ciepło i objęła matkę.

– Masz do mnie żal, bo nie uprzedziłam cię, że chcę jeszcze raz spróbować ściągnąć ją do nas, jednak wolałam nic nie mówić, dopóki nie byłam pewna jej odpowiedzi. Ale przynajmniej masz niespodziankę.

– Niespodziankę? – powtórzyła Adrianna, po czym sama poczuła się zawstydzona lekko ironicznym tonem własnego głosu.

Irena także go usłyszała i spojrzała na nią z niepokojem.

– Wiem. Postawiłam cię przed faktem dokonanym. Zdaję sobie sprawę, że dla ciebie może to być kłopot. Odwykłaś od gromady ludzi w domu. Ale nie martw się, ustaliłam z Romanem, że pomieścimy się w naszym mieszkaniu. Do ciebie co najwyżej przyjadą na kilka dni. Jeśli pozwolisz.

– W waszym maleńkim mieszkaniu? – roześmiała się Adrianna i z czułością dotknęła policzka córki.

Chojewiczowie mieli trzypokojowe, ale niefunkcjonalne i w rezultacie ciasne, mieszkanie na Żoliborzu. Goszczenie u siebie nawet dwóch osób z bliskiej rodziny narażało wszystkich mieszkańców na spore niewygody.

– No nie, kochanie, aż taka samolubna nie jestem. Eliza i Ula znajdą miejsce w tym domu… Jeśli oczywiście zechcą – dodała na wszelki wypadek.

– To miłe z twojej strony. – Córka uśmiechnęła się z wdzięcznością. – Jeszcze to obgadamy. Trochę pobędą u nas, a trochę u ciebie. Tak będzie sprawiedliwiej – zażartowała. – No i licz się z tym, że z pewnością zechcą towarzyszyć im moi chłopcy. Cała sprawa ogromnie ich zainteresowała. Tak czy inaczej, czeka cię niemała rewolucja w domu.

– To świetnie, że przyjadą do mnie także Andrzej i Jacek. Pomogą mi w razie potrzeby – ucieszyła się szczerze Adrianna. Przyszło jej do głowy, że obecność wnuków, otwartych, rozgadanych i wesołych chłopaków, z pewnością będzie dla niej nie lada wsparciem. W głębi serca obawiała się trochę niezręcznej atmosfery w domu, gdyby miała tu przebywać sama z Elizą i jej córką. Zwłaszcza w świetle tego, co stało się w przeszłości, zarówno tej przed dwudziestu laty, jak i tej nieodległej, związanej z chorobą i śmiercią

Dezyderego. – A jednak nie przypuszczałam, że raz jeszcze zdecydujesz się ją zaprosić, nawet teraz, po śmierci ojca. – Ponownie pogłaskała córkę po policzku.

Czułam, że właśnie teraz doczekam się pozytywnej odpowiedzi, odpowiedziała w myślach Irena. Na głos wolała tego nie mówić. Zresztą matka swoje także wiedziała. Nie było sensu jeszcze bardziej rozdrapywać starej rany. Wystarczyło, że już i tak ją dotknęły.

– Bardzo mi jej brakuje – powiedziała zatem, wiedząc, że matka czeka na jej słowa. – Chciałabym usiąść przy niej tak jak teraz przy tobie, wziąć ją za rękę. Porozmawiać z nią. Przegadać całą noc, tak jak zdarzało nam się to… przed laty.

Głos jej drgnął, a po policzku spłynęła łza. Wytarła ją zaraz niecierpliwie, nie chciała się rozbeczeć w obecności matki. Adrianna jednak już na nią nie patrzyła. W jej wzroku pojawił się ten charakterystyczny wyraz, sugerujący, że myślami była gdzieś daleko. Rzadko pozwalała sobie na takie chwile zapomnienia w obecności innych ludzi, niemniej Irena zdołała ją już kilka razy na tym przyłapać.

Gdzie teraz jesteś, mamo? – chciała zapytać, jak za każdym razem, gdy widziała u matki ten niepokój, rozterkę, zamyślenie, tę specyficzną duchową nieobecność. Nigdy jednak tego nie zrobiła, już jako dziecko czuła, że należy pozwolić matce na te chwile oderwania od rzeczywistości. Teraz także nie spytała. W milczeniu zebrała talerze i szklanki ze stołu, po czym zaniosła je do kuchni.

Adrianna została na werandzie sama. Pochłonięta wspomnieniami i gorzkimi refleksjami nie zwracała już uwagi ani na odgłosy sprzątania dochodzące z kuchni, ani na śpiew ptaków w ogrodzie i pobliskim lesie. Zobojętniał jej zapach bzu i schowanych w cieniu konwalii. Zobojętniały uroki maja, na które, nieodmiennie od lat, czekała przez cały rok.

Mogłaby się podpisać pod słowami córki. Jej także brakowało Elizy, także pragnęła usiąść przy niej i porozmawiać z nią… tak od serca. Choć nigdy z żadną z córek nie rozmawiała całą noc. One obie jednak nieraz zwierzały się sobie nawzajem całymi godzinami, bywało, że i do bladego świtu. W tym jeszcze nie było niczego niezwykłego. Takie całonocne zwierzenia rzadko kiedy mają miejsce między rodzicami a dziećmi. Przy dziecku czasami trzeba spędzić większą część nocy, gdy jest chore albo gdy jako niemowlę ma problemy z zaśnięciem. Od rozmów, zwierzeń, wyjawianych w największym sekrecie tajemnic są przyjaciele lub rodzeństwo. Rodzice muszą w pewnym momencie ustąpić im miejsca i pogodzić się z tym, że pod pewnymi względami przestali być nieodzowni. Adrianna o tym wiedziała i naprawdę się cieszyła, że jej córki miały siebie nawzajem, że były ze sobą blisko związane, a oprócz tego nie brakowało im przyjaciół. I mogły być pewne miłości swoich rodziców. Wszystkie inne sprawy dotyczące ich rodziny miały dla nich drugorzędne znaczenie. Przynajmniej przez pewien czas, był to jednak czas na tyle długi, że każda z nich mogła zyskać wspomnienia szczęśliwego dzieciństwa i wczesnej młodości. I nawet to, co wydarzyło się później, nie mogło im owego szczęścia odebrać. Miały więc wszystko, czego ich matka była pozbawiona, zarówno jako dziecko, jak i młoda dziewczyna.

Adrianna bowiem nie doświadczyła spokoju, bezpieczeństwa domu rodzinnego, długo też brakowało jej przyjaciół. Tacy pojawili się później… właściwie zbyt późno. Miała wprawdzie dawno temu dwóch braci, jednego rodzonego, drugiego przyrodniego, ale z żadnym z nich nie nawiązała na tyle bliskich kontaktów, aby któregokolwiek z nich nazwać przyjacielem od serca. W przypadku rodzonego brata, Piotrusia, zaważył zły los. Piotruś zmarł w wieku sześciu lat w tragicznych okolicznościach i choć Adrianna nie mogła być pewna, czy gdyby nie doszło do wypadku i jej brat miałby szanse żyć dłużej, byliby ze sobą zaprzyjaźnieni, wolała jednak z góry tak zakładać. Piotruś był od niej młodszy zaledwie o rok, jako małe dzieci lubili się razem bawić, dlaczego zatem miałoby się to zmienić później?

Śmierci Piotrusia nigdy do końca nie przebolała, podobnie jak jej rodzice, choć każde z innego powodu. W każdym razie ona, gdy już dorastała i gdy wreszcie stała się dziewczyną, a potem kobietą, lubiła sobie wyobrażać ich wspólne rozmowy, w których mogłaby się zwierzać bratu ze swoich rozterek, a on opowiadałby jej o swoich. Tak jak potem jej córki lubiły zwierzać się sobie nawzajem ze swoich radości, kłopotów i pierwszych sercowych zauroczeń. Z nią i z Piotrusiem byłoby tak samo. Chciała w to wierzyć. Myśląc o nim, nadal używała zdrobniałej wersji imienia, pewnie dlatego, że straciła go, gdy był jeszcze małym chłopcem.

Podobnej wiary nigdy nie żywiła w kwestii swoich stosunków z drugim, niemal dziewięć lat od niej młodszym Krzysiem, przyrodnim bratem, synem ojca z jego drugiego małżeństwa. Małżeństwa, którego Adrianna nie akceptowała przez długie lata. A skoro nie akceptowała Rozalii w roli macochy, nie było mowy, aby zbliżyła się do brata. Nie miała też takiej możliwości, bo wkrótce po narodzinach Krzysia opuściła rodzinny majątek, Jurczewice, i na dziesięć lat zamieszkała u ciotki w Warszawie.

Gdy wróciła po latach do domu – zrobiła to na wyraźne żądanie ojca i bardzo niechętnie – postanowiła jak najszybciej się stamtąd wydostać, a ponieważ powrót do ciotki nie wchodził w rachubę, uchwyciła się jedynego dostępnego jej wówczas sposobu, czyli wyszła za mąż za kuzyna, za Dezyderego. Sam jej to zaproponował, sam wskazał jej ten jedyny dla młodej panny w tamtych czasach sposób, by wydostać się spod opieki ojca. Dezydery zapewnił ją przy tym, że jako jego żona będzie mogła cieszyć się swobodą… pod każdym względem. Takich właśnie użył wtedy słów: „pod każdym względem”. Ona w zamian miała pozwalać i jemu na podobną wolność i swobodę A jednak ich małżeństwo było w powszechnej opinii uważane za udane.

Oboje wiele się nauczyli przez wspólnie spędzone lata. Z biegiem czasu mądrzeli, nabierali doświadczeń. Dezydery bardzo szybko zarzucił swoje poglądy na temat nieskrępowanej wolności i swobody, a także „otwartych drzwi”, przez które czasami warto się wychylić, gdy w małżeńskim stadle zrobi się trochę za duszno. Poglądy te zastąpione zostały odpowiedzialnością – za szczęście rodziny, za córki, za majątek. Adrianna zawsze miała świadomość, że może mu zaufać i na nim polegać. Nigdy jej nie zawiódł. Ani razu w to nie zwątpiła. W każdym razie podczas ich ostatniej rozmowy podziękował jej za wspólne lata, za to, że większość życia spędził przy niej, za to, że był z nią szczęśliwy.

Słuchając go wtedy, po raz kolejny utwierdziła się w przekonaniu, że jej decyzja podjęta przed laty była słuszna, i to pod każdym możliwym względem. A zatem trzeba jej się trzymać nadal. Trzeba się jej trzymać do śmierci. Przecież wszystko, co nastąpiło w ciągu ostatnich lat, było konsekwencją jej dawnego wyboru. Tak czy inaczej, nie mogła już niczego zmienić. Tak jak nie mogła wrócić do przeszłości. A nawet gdyby dostała taką szansę od losu – co oczywiście nie było możliwe i czyniło całe to rozważanie bezsensownym – i tak dokonałaby tego samego wyboru.

Jednak… czy na pewno?

Dość tego! – postanowiła stanowczo, dokładnie jak ponad czterdzieści lat temu i… potem drugi raz – za kolejne dwadzieścia lat. Dość tych głupich rozważań i rozterek. Czasami wprawdzie wracały, nieproszone i niepotrzebne, lecz za każdym razem Adrianna umiała sobie z nimi poradzić. Tak jak ze wszystkim w życiu. Decyzje i wybory dotyczą każdego człowieka na świecie. Ona nie jest wyjątkiem. I nie pozwoli, aby podobne sprawy odebrały jej spokój, na który zapracowała. Chciała spokojnie dożyć swoich dni. I postara się, aby odwiedziny córki oraz nieznanej jej do tej pory wnuczki były dla niej wyłącznie powodem do radości. Nie zaś rozterek i wyrzutów sumienia. Wzruszenie, jakiego dozna, gdy je wreszcie zobaczy, będzie właśnie wypływać wyłącznie z tej radości… i z niczego więcej.

Urok późnego lata. Tom I

Wydanie pierwsze, ISBN 978-83-8083-980-9

© Agnieszka Janiszewska i Wydawnictwo Novae Res 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Wioletta Cyrulik

KOREKTA: Katarzyna Czapiewska, Małgorzata Szymańska

OKŁADKA: Wiola Pierzgalska

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

al. Zwycięstwa 96 / 98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.