Spis treści

Przed wybuchem strajku

Strajk

Po strajku

Pierwsza rocznica

1936 rok

Strajk 23 marca

Przywracanie normalności

II wojna światowa i po…

Słowniczek użytych wyrażeń

Wykaz użytych akronimów

Bibliografia

ROK 1923 BYŁ CZASEM SZCZEGÓLNYM. Był to pierwszy rok, w którym państwo polskie musiało zmierzyć się z dużymi protestami społecznymi. Spowodował je szybki wzrost inflacji. Protesty wybuchały w całym kraju. Problemów gospodarczych trudno było uniknąć – kraj stawał na nogi po wielu latach niebytu – po zaborach oraz po kilku latach wojen. Odbudować trzeba było nie tylko gospodarkę, ale i więzy między terenami byłych zaborów, tak by działały one dla dobra Polski. Zaborcy tylko je drenowali. Gospodarcze trudności ogarnęły w zasadzie całą Europę. Polskie władze musiały też tonować dążenia mniejszości narodowych, nie wszystkim z nich zależało na mocnym państwie.

Znów, jak to często w dziejach Polski bywało, główną areną protestów stał się Kraków. Protesty miały wpływ na całą II Rzeczpospolitą. Dla ówcześnie żyjących były tym, czym dla nas są na przykład protesty na Wybrzeżu. Z tym że te ostatnie w rezultacie zadziałały na korzyść, te z roku 1923, moim zdaniem, zaszkodziły Polsce. Komuniści wykorzystywali je propagandowo do oczerniania II RP, podobnie jak strajki z roku 1936. Te wynikały z kryzysu gospodarczego oraz z polityki rządzącej wówczas sanacji. W obu przypadkach „zaogniaczem” sytuacji byli socjaliści z komunistami, choć nie tylko…

Kraków był areną najkrwawszych strajków w czasach II RP. Zarówno protest z 6 listopada 1923, jak i ten z 23 marca 1936 przyniosły ofiary śmiertelne.

Mimo tego II RP odniosła ogromny sukces i do dziś może być przykładem sprawności organizacyjnej. Wszak w wielu dziedzinach Polska dokonała skoku cywilizacyjnego większego niż III RP, która startowała z lepszej pozycji, musiała naprawiać głównie gospodarkę. Dopiero sojusz dwóch odwiecznych wrogów położył kres II RP…

Przed wybuchem strajku

Mieszkanie w centrum Krakowa. Typowa krzątanina przed wyjściem z domu. Ojciec – działacz piłkarski w Krakowskim Okręgowym Związku Piłki Nożnej (KOZPN). Jego syn – akademik na Uniwersytecie Jagiellońskim.

Ojciec jest zdenerwowany, ponieważ to ostatnie godziny do meczu międzypaństwowego Polska – Szwecja. Władze związku chcą nadać temu spotkaniu nadzwyczajną oprawę. Syn zaś żyje sprawami uczelni oraz działalnością Stowarzyszenia Samopomocy Społecznej (SSS), którą tworzą głównie akademicy. Organizacja ta powstała, by zapobiegać skutkom działań organizacji komunistycznych i lewicowych. Będąc w opozycji do rządu, próbowały one osłabiać go przez organizowanie strajków, protestów. Z powodu dużej inflacji akcje te szybko znajdowały podatny grunt. Stowarzyszenie skupiało się na niwelowaniu skutków protestów poprzez zastępowanie strajkujących w pracy. Drugim polem aktywności było zniechęcanie pracowników do wszczynania nowych strajków, robili to za pomocą apeli, odezw.

– Mam nadzieję, że te wasze przepychanki nie zaszkodzą meczowi – Jan zwrócił się do syna, nerwowo zakładając marynarkę.

– Jakie przepychanki?!! – Staszek odparł wzburzony. – Dla ciebie to są tylko przepychanki?! Trudną sytuację gospodarczą ku uciesze naszych wrogów chcą wykorzystać socjaliści i komuniści, a ty nazywasz to przepychanką?! – mówił, prawie krzycząc.

– Mnie polityka nie obchodzi, Haller z Piłsudskim nas obronią. Mnie interesuje, żeby mecz się odbył. Jutro o drugiej w nocy witamy drużynę szwedzką na dworcu. Przyjeżdżają Koleją Warszawsko-Wiedeńską. A teraz muszę iść przypilnować przedsprzedaży biletów. – Po tych słowach wyszedł, nie dając możliwości odpowiedzi. Ale musiał słyszeć przez drzwi wypowiedziane głośno:

– Mówisz jak jakiś bon vivant…

Po wyjściu postanowił skierować się najpierw do Stattera, sekretarza Jutrzenki, który dzień przed meczem będzie prowadził jeden z punktów przedsprzedaży biletów. Siedziba sekretariatu mieściła się przy ulicy Karmelickiej 16. Wizyta Jana miała związek ze zmianą cen biletów na mecz. Ceny zostały podwyższone na wszystkie rodzaje biletów, a rodzajów było kilka – na lożę na sześć osób, na trybunę środkową, na trybunę boczną, na miejsca stojące i dla młodzieży. Kiedy szedł ulicą, jego uwagę zwróciło duże kłębowisko ludzi zgromadzonych przy słupie ogłoszeniowym. Już z oddali słychać było emocjonalne komentarze. To zwróciło jego uwagę i postanowił przekonać się, co też tak emocjonuje zgromadzonych. Liczył, że może afisz jutrzejszego meczu… Niestety, srodze się zawiódł. Uwagę przykuwała odezwa, jaką napisali wspólnie ks. bp Sapieha, rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Jan Łoś i prezes Akademii Umiejętności Kazimierz Morawski. Odezwa dotyczyła napiętej sytuacji społeczno-gospodarczej. Apelowano w niej, by społeczeństwo powstrzymało się od strajków: W dzisiejszych nieustalonych jeszcze stosunkach naszego kraju, kiedy trudności zewnętrzne i co najważniejsze, dodatkowo zewnętrzne, piętrzą się nad nami, niezawodne są szkody takiego kroku.

Do tego zdania doczytał, ponieważ emocje tłumu rosły i postanowił się oddalić. Rozumiał nastroje ludzi, panowała wszak inflacja. On jednak w tych dniach myślał o tym, by godnie przywitać zagranicznych gości. Pewnie to powodowało, że wewnętrznie zgadzał się z treścią odezwy i jej wezwaniem do pracy.

Syn zaś, przeciwnie do ojca, nie myślał o meczach, ale o tym, co zrobić, by przekonać ludzi do cierpliwości i pracy. Bał się o los kraju, wszak był to ledwie piąty rok niepodległości. To przekonało go do działania w Samopomocy Społecznej, na której spotkanie właśnie się udawał… Tam miał dowiedzieć się, do którego działu poczty został przydzielony. Samopomoc wzięła na siebie wsparcie w zapewnianiu ciągłości pracy urzędów pocztowych, tak by strajki nie sparaliżowały jej pracy. Napięcie było tak wielkie, że urzędy otrzymały asystę wojska, ponieważ atakowano pracujących pocztowców.

Niestety, Staszek nawet nie zdążył wejść na pocztę, gdy podbiegł do niego kolega ze studiów, również członek Samopomocy.

– Staszku, Staszku słyszałeś? – pytał.

– O czym miałem słyszeć? – odpowiedział zaskoczony, jednocześnie chwytając klamkę drzwi poczty.

– Są napady na ochotników roznoszących listy, na ulicy Bosackiej w ogóle wstrzymano roznoszenie listów.

Bosacka i jej przecznica to osiedle kolejowe. Pracownicy kolei byli główną siłą strajków, w związku z tym z dworca w Krakowie odjechało tylko kilka pociągów. Z tego powodu władze kraju zagroziły militaryzacją kolei, licząc, że szantaż osłabi zapał kolejarzy. Stało się to jednak kolejnym prócz inflacji punktem zapalnym w sporze.

– A my w jakim mamy być dziale? Wiesz może, skoro taki poinformowany jesteś?

– Tak, wiem – Maurycy dodał zadowolony.

– No więc? – Stanisław dopytywał, nie mogąc się doczekać odpowiedzi z zadowolonej gęby kolegi.

– Jesteśmy rozdzieleni – ja jestem w dziale paczkowym, ty w dziale przekazowo-czekowym.

– O, to nawet lepiej, lubię pieniądze.

– Kto ich nie lubi? – Maurycy zapytał retorycznie.

Szybko ich rozdzielono, ponieważ w związku z końcem miesiąca (wszak za dwa dni miał być 1 listopada), czekało na nich dużo pracy.

Stanisław dostał do ręki awiza, by poroznosić adresatom, tak by nazajutrz mogli odebrać należności. Szczególnie ważne były pensje wdowie i sieroce. Mając tego świadomość, z zapałem przystąpił do pracy. Ten dzień dał mu się mocno we znaki. Nie dość, że zrobił dobrych kilka kilometrów, to jeszcze musiał się pilnować, by nie zostać napadniętym przez popierających strajki. Dlatego gdy wrócił do domu, ledwo wszedł i opadł na fotel…

Rano zbudziła go matka.

– O dziesiątej jest msza święta z okazji piątej rocznicy oswobodzenia Krakowa. Idziesz ze mną?

– Idę, pewnie, że idę.

– To przebierz się, zjedz śniadanie. Ja idę obudzić ojca, zapytam, czy idzie. Ale wątpię, by szedł, przyszedł po trzeciej w nocy…

Mocno się zdziwiła, gdy weszła do sypialni. Mąż właśnie wstał. Widząc jej zaskoczoną minę, odpowiedział:

– Co się tak dziwisz? Nie mogłem spać, jutro mecz.

– Jak powitanie Szwedów? – zapytała żona.

– Udane – ucieszył się Jan.

Sportowcy krakowscy posłuchali wezwania Polskiego Związku Piłki Nożnej (PZPN) i licznie pojawili się na dworcu. Przyszli też kibice, ponieważ godzinę przyjazdu podawano w punktach przedsprzedaży biletów. Zawodnicy zamiejscowi naszej drużyny zameldowali się w przygotowanych dla nich miejscach w hotelu Saskim przy ulicy Sławkowskiej.

– Idziemy ze Stasiem na mszę z okazji piątej rocznicy oswobodzenia miasta. Miałam pytać, czy idziesz.

– Idę, idę, co będę w domu robić? Dziś Boga wolę mieć po swojej stronie. Po mszy zajmę się meczem.

Gdy wyszli na ulicę, ojciec wziął matkę pod lewą rękę, Stanisław szedł po prawej stronie.

– Jak tam sprawy z meczem? – zapytał ojca.

– A, daj ty mi spokój. W związku piłkarskim gęsta atmosfera, straciliśmy stałą siedzibę.

– Dlaczego nic nie mówiłeś wcześniej? – wtrąciła matka.

– Nie mówiłem, bo myślałem, że to się już kończy. Wczoraj się okazało, że się myliłem…

– Ale co się miało zakończyć? – dopytywała.

– Zaczęło się od tego, że Wisła przechwyciła sekretarza Cracovii Dembińskiego. Jest on prezesem zarządu naszego okręgowego związku piłki. Gdy go przejęła Wisła, Cracovia chciała go odwołać. To Dembiński, już jako działacz Wisły, by się ratować, zawarł sojusz z Makkabim. Wisła wybrała go za to swoim prezesem. Razem z Makkabim działają przeciw biało-czerwonym. Myślałem, że na tym koniec, ale wczoraj byłem u sekretarza Jutrzenki Stattera, a ten chwali Wisłę. Czerwoni[1] chyba powariowali. Oni chcą u siebie jakieś towarzystwo sekretarzy zakładać… Szkoda nerwów. Ale jakim cudem dogadują się z tak nienawidzącymi się żydowskimi klubami, to Bóg raczy wiedzieć…[2] I jeszcze ten brak stałej siedziby…

Może też chodzić – dodał po chwili namysłu – o ten sylwestrowy turniej w Paryżu, w którym grała Cracovia. Udział w nim Cracovii wsparł MSZ, ambasada w Paryżu. A to przecież placówka hrabiego Zamoyskiego… Może ten Zamoyski też ich zaprzyjaźnił przeciw biało-czerwonym… Ale to przecież z powodu wagi sojuszu z Francją to wszystko było… Próbował wyjaśniać.

Lepiej powiedz, jak ci idzie w tej Samopomocy? – postanowił zmienić temat.

– Dobrze, poczta działa, tylko na kolei nadal problemy. Ale niestety, gospodarka i inflacja nie dają spokoju…

– Dobrze, że tego Dmowskiego zrobili ministrem spraw zagranicznych. Przynajmniej naszych sojuszników uspokoi – dodał ojciec.

– Francuzów już uspokoił – rzuciła matka.

Po mszy ruszył uroczysty pochód pod strażnicę na Rynku Głównym. Najpierw wzdłuż linii A–B, a następnie C–D. Stanisław z matką wzięli w nim udział. Ojciec, jak obiecał, tak zrobił, zaraz po mszy poszedł dopilnować, by zaplanowane przed meczem wydarzenia przebiegły bez niespodzianek.

Pod strażnicą odbyła się dalsza część uroczystości. Najpierw przemówił prezydent Krakowa Federowicz. Po nim głos zabrał uczestnik wydarzeń Włodzimierz Tetmajer. Podobnie jak przedmówca, apelował, by nie szkodzić państwu.

– Społeczeństwo polskie nie umie cenić skarbu wolności, nie zdaje sobie sprawy z niebezpieczeństw, jakie mu grożą. Z jednej strony sąsiedzi patrzący z zawiścią na nasze państwo i radzi w każdej chwili odebrać nam ziemie, z drugiej zatruty duch wschodu, który rozprzestrzenia się wśród nas w hasłach anarchii i rozkładu… Zmobilizujmy się pod znakiem pracy, a zwycięstwo musi stać się naszym udziałem – mówił, starając się ostrzec podżegających do strajków działaczy politycznych i związkowych Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), jak i komunizujących organizacji. Słynny Gospodarz z Wesela Wyspiańskiego słowa kierował też do obecnych na uroczystościach kolejarzy.

Po tym emocjonalnym przemówieniu stojąca frontem do strażnicy orkiestra wojskowa odegrała hymn narodowy.

Dopiero po uroczystościach dało się zauważyć rosnące zainteresowanie zbliżającym się meczem. Stał się on głównym tematem rozmów, nawet dystyngowanych pań przesiadujących w kawiarniach. Cieszyło to bardzo wracających z uroczystości Stanisława z matką. Kilku członków szwedzkiej drużyny, którzy mimo zmęczenia wybrali się na spacer, niemal natychmiast spotkało się z zainteresowaniem tłumów.

W tym czasie na stadionie Cracovii ustalono, jak ma wyglądać uroczystość poprzedzająca mecz, oraz to, którzy przedstawiciele PZPN wezmą w niej udział.

Wszystkich Świętych zaczęło się inaczej niż zwykle. Tym razem z powodu meczu, który miał się rozpocząć punktualnie o czternastej trzydzieści. Niecała rodzina Stanisława mogła wziąć udział w dorocznej procesji żałobnej prowadzonej przez ks. bp. Sapiehę, gdyż zaczynała się ona o trzeciej po południu. Wszyscy wyszli więc zaraz po śniadaniu, najpierw na Rynek Główny, gdzie tradycyjnie robili zakupy przed odwiedzeniem cmentarza. Tam, w pobliżu kościoła Mariackiego, można było wybierać spośród mas wieńców, girland z kwiatów oraz jedliny. Było też wiele kwiatów wazonikowych, głównie chryzantem i białych astrów.

Głos kwiaciarek nawoływał:

– Weźze, pani, kwiaty. Toma renkoma zbierane.

– A dajże, pani – odpowiedziała Apolonia z uśmiechem.

Kwiaciarka z głową opatuloną chustą w kwiaty uśmiechnęła się również. Druga wełniana chusta, w kratę w kolorach białym, czerwonym i zielonym, zakrywała jej plecy i ramiona.

Gdy już Apolonia dokonała zakupu, kwiaciarka usłyszała sakramentalne:

– Bóg zapłać pani.

Następnie, podobnie jak tysiące krakowian, Stanisław i jego rodzice pielgrzymowali na cmentarz Rakowicki.

Władze miasta na te dwa szczególne dni (Wszystkich Świętych i Zaduszki) zorganizowały linię autobusową z Rynku na cmentarz. Cieszyła się ona dużym powodzeniem. Cena jak za tramwaj, a podjeżdżało się pod sam cmentarz. Jednak autobus benz gaggenau ms miał tylko dwadzieścia sześć miejsc…

Rodzina Staszka, podobnie jak setki innych, wybrała spacer. Dokładniej rzecz ujmując – spacer wybrała za wszystkich matka Staszka.

– Idziemy na nogach – oznajmiła.

Ojciec był tak zestresowany, że nie mógł zapalić świecy na grobie, zepsuł kilka zapałek. Musiał go wyręczyć Stanisław. Świecę wstawił w środek wieńca, który ułożył na środku grobu.

Z powodu inflacji oraz panującej drożyzny tym razem groby były przystrojone skromniej niż zwykle. Jedno jednak pozostało niezmienne – po udekorowaniu grobów osób bliskich sercu, udawano się na mogiły opuszczone, by i na nich zapalić światło. Sporo grobów wyglądało tak – zieleń przetykana purpurowymi jagodami głogu, w złote nieśmiertelniki, w białe chryzantemy i oczywiście w światła, świece.

– Idź już na ten mecz, boś gotów nam tu jeszcze jakiś pożar wywołać – Apolonia wyganiała Jana ze śmiechem.

Na grobach powstańców listopadowych i styczniowych oraz bohaterów ostatniej wojny wieńce kładli żołnierze z miejscowego garnizonu. Unosił się nad nimi szmer modlitwy, przerwany tylko na czas śpiewu męskiego chóru Hasło, założonego w roku 1889 przez doktora Henryka Jordana. Artyści wykonali kilka pieśni żałobnych i patriotycznych. Dobrze, że pogoda nie była najgorsza, mimo zachmurzenia nie padało.

Jan był zdenerwowany nie tylko tym, jak wypadnie mecz. Zastanawiał się też, jaka będzie frekwencja. Strajki w mieście ustawały, tam, gdzie jeszcze się tliły, ich skutki niwelowali ludzie Samopomocy Społecznej. Jedynym miejscem, gdzie strajk jeszcze dawał się we znaki, był Dworzec Główny. Nadal nie wszystkie pociągi kursowały. To mogło mieć wpływ na liczbę widzów podczas meczu. Wszak zawsze na najciekawsze mecze w Krakowie przyjeżdżali ludzie ze Lwowa czy Śląska.

Mając zezwolenie żony, Jan ruszył w kierunku bramy głównej cmentarza. Postanowił wsiąść do stojącej przed nią dorożki.

– Na boisko Cracovii! – oznajmił fiakrowi.

– Zawiozę, zawiozę do celu. Na boisku życzę radości wielu – odpowiedział mu fiakier, uśmiechając się i poprawiając okulary. Nie doczekał się jednak żadnej reakcji Jana.

Na stadion Jan dotarł dwie godziny przed rozpoczęciem meczu. Przy kasach krzątali się pierwsi kibice. Czekały już obie drużyny oraz węgierski sędzia Imre Vertes, liniowymi byli Polacy – Aleksander Rząsa i Stanisław Ziemiański. Na stadion przyjechała też orkiestra wojskowa, po raz pierwszy bowiem na meczu Polski miano odegrać hymny państwowe obu reprezentacji. Pierwsi kibice zaczęli pojawiać się na trybunach już godzinę przed meczem. Kwadrans przed rozpoczęciem orkiestra zajęła swoje miejsce. Tak, jak to trenowano poprzedniego dnia, ustawiła się za bramką. Punktualnie o godzinie drugiej trzydzieści na boisko wyszła drużyna szwedzka. Zawodników w żółtych dresach z herbem państwowym na piersi i spodenkach w niebieskim kolorze powitała burza oklasków i entuzjastyczne pozdrowienia od zebranej publiczności. Co ciekawe, na trybunach pojawiała się też grupa kibiców ze Szwecji. Gdy umilkła wrzawa, orkiestra rozpoczęła grać szwedzki hymn narodowy. Zawodnicy zaprzestali rozgrzewki i stanęli na baczność, publiczność wstała i w ciszy wsłuchiwała się w dźwięki muzyki. Po odegraniu hymnu nastąpiła kolejna burza oklasków, tym razem były to brawa dla zawodników reprezentacji Polski w czerwonych koszulkach ze śnieżnobiałym orłem. Bramkarz w kaszkiecie na głowie – z nim też zagrał w meczu. Orkiestra zaczęła grać hymn Polski. Po odegraniu obie drużyny ustawiły się na środku boiska i przywitały się wzajemnie gromkim okrzykiem. Widoczna była przewaga wzrostu drużyny gości. Reprezentanci PZPN, Adam Obrubański i Władysław Jentys, wręczyli Szwedom bukiet kwiatów. Jeszcze tylko losowanie, które wygrali goście, i dzięki temu wybrali połowę boiska, zmusiwszy Polaków do gry pod wiatr.

Wybrzmiał gwizdek węgierskiego sędziego, Jan wreszcie mógł odetchnąć i usiąść. Teraz wszystko w nogach piłkarzy – pomyślał. Ledwo spoczął tuż obok prezesa PZPN Edwarda Cetnarowskiego i prezesa Szwedzkiego Związku Piłki Nożnej Antoniego Johansona, a już Polska prowadziła jeden zero. To jednak nadal nie zmniejszało jego zdenerwowania. Ciągle bał się, że coś pójdzie nie tak. Nawet pełny stadion kibiców, którzy dopisali mimo strajków kolejarzy, nie spowodował uśmiechu na jego twarzy. A na trybunach trwały okrzyki radości po bramce.

– Dobrze idzie – zagadnął go Cetnarowski, klepiąc po ramieniu. – Czemu się nie cieszysz?

– Nie chcę niczego zapeszyć – usłyszał w odpowiedzi.

– A myślałem, że jesteś już myślami na bankiecie – zaśmiał się Cetnarowski.

Wyrównująca bramka dla Szwedów paradoksalnie pobudziła kibiców do aktywności. Wszystko za sprawą grupki kibiców przyjezdnych, którzy zagrzewali swoich rodaków do dalszej walki. Ze strony polskiej pojawiły się więc głośne nawoływania:

– My chcemy bramki!

– Tempo!

Okrzyki te zlewały się w wielką wrzawę. Oczywiście dostało się też sędziemu, który kilka razy pod swoim adresem usłyszał:

– Kalosz!

Mecz zakończył się remisem dwa do dwóch, jednak po nim okazało się, że wszyscy są zadowoleni. Rozentuzjazmowany tłum porwał trzech polskich zawodników – Tadeusza Synowca, Stanisława Cikowskiego oraz Wacława Kuchara i zniósł ich na ramionach z boiska. Resztę zawodników, również przyjezdnych, darzono długo niemilknącymi brawami. Dopiero teraz, widząc to wszystko, ojciec Staszka się rozluźnił i począł wraz z innymi działaczami gratulować sobie sukcesu.

Kilka godzin później zawodnicy, działacze i dziennikarze spotkali się w Teatrze Starym na bankiecie zorganizowanym przez PZPN. Związek nie był finansowym potentatem, więc bankiet okazał się dość skromną uroczystością. Spotkanie odbywało się w foyer, pod ścianami ustawiono stoły z jedzeniem. Na zakąskę: śledź w oliwie, sardynki, kanapki, salaterki z kiszonymi ogórkami w koprze, półmisek z sałatką majonezową. Do tego łosoś z wody i ziemniaki z masłem. Do picia prócz kawy i herbaty wyroby lwowskiej firmy Baczewski – wódka i likiery.

Prawie wszyscy ubrani podobnie, w garniturach. Różniły ich buty, ponieważ niektórzy założyli lakierki, inni zamiast krawatów mieli muchy. Kelner przyszedł w swoim mundurze, czyli w czarnym fraku, kamizelce, krótkich spodniach spiętych pod kolanami. Strój uzupełniały pończochy i czarne lakierki.

Zawodnicy, dziennikarze i większość działaczy nie należeli do ludzi majętnych. Wyjątek stanowili Cetnarowski – uznany w całym Krakowie lekarz oraz Zygmunt Brodaty – dyrektor przedsiębiorstwa w Sztokholmie i główny kreator relacji między oboma krajami. Ten miał na sobie czarne smokingowe spodnie, czarny frak, pod którym lśniła biała koszula ze sztywnym gorsetem, uwieńczona czarną muchą. Brodaty tłumaczył oficjalne przemówienia, jakie wygłoszono na powitanie gości, jak też ich oficjalne podziękowania.

Atmosfera z początku była drętwa. Rozluźniło ją dopiero przemówienie wygłoszone przez prezesa PZPN Cetnarowskiego. Trafił on w serca Szwedów. Mówił o zaufaniu i czci, jaką żywi nasz świat sportowy względem wzorowej kultury fizycznej i czystych pojęć sportowych Szwedów[3].

Po zakończeniu przemówienia nastąpiła najzabawniejsza część wieczoru. Wzruszony przemową Cetnarowskiego szef Szwedzkiego Związku Piłki, opanowany i milczący Antoni Johanson, uściskał serdecznie mówcę, a nie było to łatwe, biorąc pod uwagę tuszę prezesa PZPN, i dwukrotnie go ucałował. Po czym wypili po kieliszku baczewskiego. Szwed zaskoczył wylewnością nawet członków swojej ekipy.

W tym czasie Jan dziękował Brodatemu, bez którego mecz by się nie odbył. Brodaty był jednym z liderów polskiej kolonii w Sztokholmie i jednym z głównych orędowników zbliżenia obu krajów.

Po ochłonięciu Johanson powiedział:

– Podróżując ze swoją drużyną po całym świecie, nigdzie nie doznałem takiego ciepłego przyjęcia, jak w Polsce.

Po tych przemowach obaj prezesi wymienili się drobnymi upominkami. Prezes Cracovii znał dobrze angielski, więc rozmawiali w tym języku. Później, już w kuluarach, gdy Johanson dowiedział się o pobycie Cracovii w Hiszpanii zapytał, prezesa Cetnarowskiego:

– Po coście wy tam właściwie jechali?

– Pojechaliśmy po to, aby nie pojechać nigdy więcej – usłyszał na wpół żartobliwą odpowiedź.

Potem Cetnarowski dopowiedział:

– Sportowo była to bardzo udana wyprawa, mimo że sędziowie pomagali gospodarzom. Ten wyjazd to była nagroda dla zawodników i reklama dla klubu. Mecze z Barceloną załatwił nam nasz były trener, Imre Pozsonyi, obecny trener tego klubu.

– Muszę przyznać, że cenię u was najbardziej to, co i wy u nas cenicie – zaczął wypowiedź Szwed. – Amatorstwo wśród graczy i wśród organizatorów.

– Tylko to? – podpytywał Cetnarowski.

– Organizacja meczu mi zaimponowała. Przyjęcie drużyny hymnem szwedzkim spotkało nas pierwszy raz i wywarło niezatarte wrażenie. Na każdym kroku czuliśmy, że jesteśmy mile widziani. Nie spodziewałem się też w Polsce takiego boiska, nie spodziewałem się takich urządzeń sportowych.

Cetnarowski objął Szweda i zapytał:

– Ekspedycja na Węgry i do nas udana?

– My, Szwedzi, uważamy Węgrów za bardzo podobnych charakterem i temperamentem do nas. Słyszałem o przysłowiu Polak, Węgier – dwa bratanki. W piłce nożnej można śmiało powiedzieć o trzecim bratanku, a jest nim Szwed.

Usłyszawszy to, Cetnarowski uśmiechnął się i pogłaskał rozmówcę po głowie, rozczochrując jego blond fryzurę.

Jan podczas bankietu nasłuchiwał głównie rozmów, jakie prowadzili lwowiacy grający w reprezentacji. Bardzo lubił słuchać ich specyficznej mowy. Grało ich trzech w tym meczu – Wacław Kuchar, Mieczysław Batsch i Juliusz Miller.

– My nie spuchli jak frajery – cieszył się Batsch w rozmowie z Millerem. – Swoi zrobili my.

– Ja si boł, że jeszcze do cholery przegramy – odpowiedział Miller.

– E, ja si nie boł. Ta cholery słabsze.

Następnie w centrum uwagi znalazł się Cikowski, Szwedzi nie mogli się go na chwalić. Był ich zdaniem najlepszy na boisku.

– Dziwna rzecz – mówili – ten człowiek poprawiał się z minuty na minutę.

Tym razem Synowiec-kapitan reprezentacji pozostał w cieniu. Popularny „żyła” cieszył się uznaniem jakie oddawano Cikowskiemu.

– Jutro was zabieramy do Muzeum Narodowego, na Wawel i do Wieliczki – ogłosił Cetnarowski.

Jak to przy dobrej zabawie, noc szybko mijała. Czas było kończyć bankiet. Na szczęście dzięki Cetnarowskiemu na gości czekały dorożki; jego obecność zawsze gwarantowała fiakrom zarobek. W zasadzie zawsze poruszał się nimi, a wszyscy będący z nim naśladowali go. Ustawione rzędem dorożki stały pod syndykatem rolnym naprzeciw teatru.

Mglisty wieczór nad Krakowem rozświetlała wspaniała łuna szerokiego kręgu promienistego od strony Rakowic.

Nocną ciszę ulicy Długiej i znajdującej się na niej kamienicy, w której mieszkał Stanisław, przerwał stukot końskich kopyt, turkot kół, parskanie konia i hałaśliwe zachowania podróżujących. Zbudzony hałasami Staszek podszedł do okna, szukając źródła owego zamieszania. Okazało się, że to dorożka właśnie podjechała pod kamienicę, gramolił się z niej podchmielony ojciec, a obok siedział Cetnarowski. Postanowił trochę nadłożyć drogi, ponieważ sam mieszkał przy ulicy Andrzeja Potockiego 3. Była to środkowa kamienica pomiędzy ulicami Lubicz a Niecałą. Po drugiej stronie Potockiego znajdowały się Planty. Cetnarowski był uwielbiany przez fiakrów, ponieważ wypłacał suto, proporcjonalnie do swego nazwiska.

Przez chwilę Jan stał pod bramą, dzwonił i dzwonił, nie mogąc doczekać się otwarcia bramy przez stróża. Nie sprawiał sobie klucza do bramy, ponieważ rzadko zdarzało mu się wracać w nocy do domu. Wreszcie pojawił się stróż. Trzymając w ręku zapaloną świecę, coś tam mamrotał pod nosem, pewnie zły, że został zbudzony…

Gdy Jan szedł ku górze, do mieszkania, dogonił go stróż i oznajmił, że od teraz żąda drobnej opłaty za otwieranie bramy.

– Mój panie – zaczął – świeczka kosztuje, zapałki kosztują…

Jan starał się go udobruchać, przepraszał, że wchodzi tak późno… To jednak stróża nie uspokoiło:

– Do północy można płacić pięćset marek. Po północy – tysiąc – odparł, po czym odwrócił się i poszedł do swojej izby…

Podczas śniadania ojciec kazał Staszkowi kupić wszystkie dzienniki, chciał sprawdzić, co napisano w nich o meczu. Kazał też sprawić klucz do bramy.

– Wyobraźcie sobie, że stróż chciał ode mnie opłatę za otwarcie bramy! Ja rozumiem, drożyzna, inflacja, ale jakieś zasady muszą obowiązywać! – mówił podniesionym głosem. – Przecież pobiera on pensję.

– Widocznie tak hałasowałeś, że się rozgniewał – starała się go uspokoić Apolonia.

– Moja droga, nie będziemy przecież płacić za każde wejście do własnego domu! Jeszcze dziś, Staszku, masz sprawić nam klucz do bramy!

– Dziś premiera w Bagateli, liczę, że pójdziesz ze mną – zapytała go matka Staszka, chcąc zmienić denerwujący temat.

– Ja nie mogę – odparł, zakładając marynarkę Staszek, o osiemnastej mamy wiec w sprawie Samopomocy.

– A na cóż tym razem? – zdziwił się Jan, który dopiero dochodził do siebie, puszczając mimo uszu słowa Staszka.

– Farsa Pokojówka szuka miejsca, ciekawe będzie połączenie teatru z kinem.

– Jakże to możliwe? – zapytał zaciekawiony.

– Zakończenie dograno filmowo, kręcono w kilku miejscach Krakowa, może zobaczę kogoś znajomego… Zaczyna się o czwartej po południu.

– To idziemy, jak mógłbym przegapić, dziś nie muszę iść do Związku. Do zwiedzania wielu nas nie będą potrzebować.

Staszek przyniósł gazety, które ojciec natychmiast począł gorączkowo przeglądać. Zaczął od Przeglądu Sportowego. Na pierwszej stronie było zdjęcie z meczu wraz z wynikiem. Teraz sprawdzał na szybko – zobaczył tylko, że gazeta chwali organizację meczu i zaraz złapał za następną.

W „Głosie Narodu” żadnej wzmianki o meczu… Sprawdził więc swój ulubiony „Ilustrowany Kuryer Codzienny” – tu niestety też nic. Odrzucił zrezygnowany gazetę, tak że spadła na podłogę. Wstał, pochodził chwilkę po pokoju, po chwili znowu usiadł i znów wziął „Przegląd” do ręki – tym razem już czytał spokojniej.

W tym czasie na boisku Sokoła przy ulicy Wolskiej odbywał się wiec strajkujących kolejarzy i pocztowców. Uczestniczyły w nim też środowiska ich popierające – razem było zgromadzonych kilka tysięcy osób. Przemawiali posłowie PPS Zygmunt Marek i Jan Stańczyk. Najpierw wystąpił Marek, zapowiadając na poniedziałek lub wtorek wybuch strajku generalnego robotników w całej Polsce, jeśli władze nie ustąpią. Natomiast Stańczyk (wybrany z okręgu Będzin) w imieniu górników z Zagłębia Dąbrowskiego poinformował zgromadzonych, że górnicy poprą strajk.

[1] Dawne potoczne określenie Wisły Kraków.

[2] Żydowski Klub Sportowy Makkabi Kraków (1909–1939) związany był z ruchem syjonistycznym, który głosił ideologię odrodzenia narodowego Żydów poprzez stworzenie w Palestynie własnej siedziby narodowej oraz odnowę języka hebrajskiego jako języka narodowego. Z kolei Jutrzenka Kraków (1910–1939) – była powiązana politycznie z Bundem (Powszechnym Żydowskim Związkiem Robotniczym na Litwie, w Polsce i w Rosji) – najliczniejszą i najsilniejszą żydowską partią robotniczą w Polsce w okresie międzywojennym, opowiadającą się za autonomią Żydów w państwach, w których żyli. Bund postrzegał syjonizm jako utopię, zaś w środowiskach ortodoksyjnych widział przeszkodę na drodze do postępu.

[3] Szwedzi i Polacy uprawiali wtedy sport amatorsko, przeciwnie do Czechów czy Austriaków.

Kraków czerwonych. Zamieszki krakowskie 1923 i 1936

Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-8083-888-8

© Autor i Wydawnictwo Novae Res 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Marzena Miśkiewicz

KOREKTA: Elżbieta Zasempa

OKŁADKA: Seweryn Swacha

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: InkPad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

al. Zwycięstwa 96/98, 81-451 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.

Wydawnictwo Novae Res jest partnerem

Pomorskiego Parku Naukowo-Technologicznego w Gdyni.