.

HIERONIM MORSZTYN

Wybór poezji

Wstęp i opracowanie

RADOSŁAW GRZEŚKOWIAK

Wydanie pierwsze

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wrocław 2016

.

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

Karta redakcyjna

WSTĘP

I. Poeta bez biografii

Raciborska familia

Braniewskie Lehrjahre

Krakowska bohema

Wielkopolskie koneksje

Padewskie soggiorno

Świniecka plebania

II. Na pograniczu dwóch obiegów literackich

Teksty do druku

Teksty do rękopisów

III. Wiersze rozproszone

Dialog z tradycją: antyczni klasycy

Dialog z tradycją: szkoła poetów nowołacińskich

Między okowami petrarkizmu a pochwałą pochwy

Miłosne szlagiery

Dyskurs somatyczny

Piewca ideałów ziemiańskich

Poetycki rachunek sumienia

IV. Światowa Rozkosz – manifest nowej wrażliwości

Wstępne deklaracje

Renowacja alegorii

Świetność świata

Wanitatywna koda

V. Strategie liryczne

Esencja sentencji

Liryka inwentarza

Zasada konfrontacji

Dialog z tradycją: alegacje poprzedników

Zgrzebny wiersz

VI. Najpopularniejszy poeta wczesnego baroku

1. Notowania Morsztyna

2. Z dziejów recepcji wierszy rozproszonych

Rękopiśmienny kolportaż

Typograficzne promocje

3. Z dziejów recepcji Światowej Rozkoszy

Lektura zorientowana eschatologicznie

Lektura zorientowana wanitatywnie

Lektura zorientowana utylitarnie

Lektura zorientowana polemicznie

4. Dalsze losy twórczości poety

Wiek XVIII

Wiek XIX

Wiek XX

ZASADY WYDANIA

Ustalenie tekstu wierszy

Ustalenie tekstu Światowej Rozkoszy

Zasady transkrypcji

Komentarz rzeczowy

INFORMACJA O AUTORZE OPRACOWANIA

ROZWIĄZANIE SIGLÓW BIBLIJNYCH

ROZWIĄZANIE SKRÓTÓW NAZW SERII EDYTORSKICH

WYBRANA BIBLIOGRAFIA

WYBÓR POEZJI

I. WYBÓR WIERSZY

[1.] Non licet plus efferre, quam intuleris

[2.] Płacz

[3.] Albo tak

[4.] Skonanie. Ex illo momento pendet aeternitas

[5.] Sic transit gloria mundi

[6.] Unus est ad vitam introitus et exitus multi

[7.] Nagrobek

[8.] Albo tak

[9.] Nagrobek potentatowi

[10.] Majętność

[11.] Ochoteczka

[12.] Okazyja

[13.] Źwierciadło Fortuny

[14.] O Szczęściu

[15.] Madrygał: cnota

[16.] Drygał: złoto

[17.] Sumptus censum ne superet

[18.] Morale: fortunne lata

[19.] Szlachecka kondycyja

[20.] Ziemianin

[21.] Chudy pachołek

[22.] Górna duma

PROBLEMATA POLSKIE

[23.] Mąż

[24.] Pan

[25.] Szlachcic

[26.] Kiep

[27.] Szczęście

[28.] Strach

APOFTEGMA[TA]

[29.] Ubóstwo dobrowolne

[30.] Cierpliwość

[31.] O tymże

[32.] Wymowa

[33.] Zgoda

[34.] Śmierć niezwykła

[35.] Białogłowskie rzędy

[36.] Nagroda wszeteczności

[37.] Apostrophe do swych

[38.] Ovidianum. Libro primo „Amorum” elegia quinta

[39.] Ex Ausonio „Ad Gallam”

[40.] Na kradzione osculum

[41.] De eodem do panny

[42.] Rozstawanie z panną

[43.] Ab impossibili do jednej

[44. Albo tak]

[45.] Albo tak

[46.] Albo tak

[47.] Albo tak

[48.] Próba w miłości

[49.] Albo tak

[50.] Kowal

[51.] Sadownik

[52.] Żeglarz

[53.] Na rozjezdnym pachołek pannie pierścionek darował

[54.] Do jednej smętnej paniej po odjeździe męża jej

[55.] Do jednej wdowy

[56.] Do niejże

[57.] Oziębła miłość

[58.] Do jednej

[59.] Do tejże

[60.] Związany miłością

[61.] Do okrutnej

[62.] Do jednej

[63.] Do niejże

[64.] Na Zośkę

[65.] Z panny doktor

[66.] Malo me Galatea petiit, lasciva [puella]

[67.] Albo tak

[68.] Albo tak

[69.] Do Anusie o piesku

[70.] Albo tak

[71.] Na ubiór

[72.] Na toż

[73.] Na jednę panią

[74.] Rękojemstwo

[75.] Num, cum sitis urit, aurea quaeris pocula?

[76.] Apendyks

[77.] Na sławne jebury

[78.] Melius est nubere, quam uri

[79.] Trzy grzechy śmiertelne

[80.] Lekarstwo

[81. Epigramma] po polsku

[82.] Targ albo Rozmowa młodzieńca z panną

[83. Pieśń] piąta

[84. Pieśń] szósta

[85.] Hejnał

[86.] Po „Hejnale” do jednej

[87.] Dobry dzień

[88.] Na dobry dzień

[89.] Na dobrą noc

[90.] Dobranoc

[91.] Hejnał

[92.] Na toż

[93.] Lament za grzechy

[94.] Penitencyja

II. ŚWIATOWA ROZKOSZ Z OCHMISTRZEM SWOIM I ZE DWUNASTĄ SWYCH SŁUŻEBNYCH PANIEN

[1.] Do Czytelnika

[2.] Jego M[iło]ści ... Mikołajowi Zenowicowi...

ŚWIATOWA ROZKOSZ

[3.]

[4.] Ochmistrz Dostatek

[5.] Pierwsza panna z fraucymeru, Pompa

[6.] Wtóra panna, Asystencyja

[7.] Trzecia panna, Kompanija

[8.] Czwarta panna, Dyjeta, ale nie doktorska

[9.] Piąta panna, Pijatyka

[10.] Szósta panna, Podwika

[11.] Siódma panna, Muzyka

[12.] Ósma panna, Saltarella

[13.] Dziewiąta panna, Krotochwila

[14.] Dziesiąta panna, Gra

[15.] Jedenasta panna, Przejażdżka

[16.] Dwanasta panna, Uciecha

[17.] Vanitas vanitatum et omnia vanitas

[18.] Non licet plus efferre, quam intuleris

[19.] Na toż

[20.] Czas

[21.] Nadzieja

[22.] Cnota

[23.] Złoto

[24.] Mors ultima linea rerum

[25.] Do Zoilusa

ALFABETYCZNY SPIS UTWORÓW

Przypisy

Seria „Biblioteka Narodowa” ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Rada Naukowa „Biblioteki Narodowej”:
JÓZEF BACHÓRZ, TOMASZ CHACHULSKI, JERZY JARZĘBSKI, ALINA KOWALCZYKOWA (przewodnicząca), RYSZARD NYCZ

Redaktor „Biblioteki Narodowej”: STANISŁAW BEREŚ

Nr 326, Biblioteka Narodowa, Seria I

Recenzent tomu: JACEK SOKOLSKI

Redakcja: MICHAŁ KUNIK
Korekta: ANNA GĄDEK, URSZULA WŁODARSKA
Skład: JAROSŁAW FURMANIAK

Autograf na frontispisie pochodzi ze zbiorów Archiwum Narodowego w Krakowie, Oddział I (Księgi grodzkie krakowskie 29/5/0/1/467 [sygn. dawna: Castr. Crac. 1165], s. 609)

Copyright © 2016 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Nieupoważnione powielanie lub wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

Wydanie I
Wrocław 2016

ISBN 978-83-65588-43-2

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl
Kontakt z „Biblioteką Narodową”: bn@ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Kiedy w 1584 roku zmarł Jan Kochanowski, zaczęły się mnożyć poetyckie pożegnania. Autorzy najważniejszych poświęconych mu cykli żałobnych poczytywali się za uczniów i powierników czarnoleskiego dziedzictwa, choć ich stylistyka była wyraźnie odmienna od renesansowego klasycyzmu: zarówno łaciński zbiór Stanisława Niegoszewskiego (ok. 1560/1565 – po 1594), jak i polskojęzyczny Sebastiana Fabiana Klonowica (ok. 1545–1602) zostały podporządkowane poetyce manierystycznej[1]. Odcisnęła ona piętno już na późnej twórczości autora Trenów (która pod względem stylistycznego wyrafinowania oraz nakierowania na koncept i puentę wyraźnie odbiega od jego wcześniejszych dzieł), ale w pełni doszła do głosu u młodszych poetów XVI wieku. Najwybitniejszym manierystą był Mikołaj Sęp Szarzyński (zm. 1581), tworzący w tym samym czasie co Kochanowski, a podobne źródła miały też niewiele późniejsze eksperymenty wersyfikacyjne Sebastiana Grabowieckiego (ok. 1540 – 1607).

Nasycenie wiersza efektownymi figurami myśli, wahanie i wieloznaczność wpisane w dyskurs pełen antytez, oksymoronów, elips, inwersji czy śmiałych przerzutni składały się na język umożliwiający literackie odwzorowanie kryzysu humanistycznych ideałów w czasach późnego renesansu. Jednakże zintelektualizowana poezja manierystów okazała się zbyt trudna i zbyt hermetyczna, by zyskać kontynuatorów. Rymy Grabowieckiego (1590) i Rytmy Sępa (1601) przeszły bez echa, nie zapoczątkowując ani nowego prądu, ani nowej epoki.

Tymczasem na początku XVII wieku pilnie wypatrywano następcy Kochanowskiego. Czarnoleska twórczość zastygła wówczas w kanoniczny wzorzec – z jego elementów chętnie korzystano, ale nie mógł on nadążyć za szybko zmieniającą się rzeczywistością. Potrzebny był autor, który zaproponuje odmienną wizję świata, inaczej sproblematyzowaną i przedstawioną za pomocą adekwatnej składni poetyckiej. W pierwszych dekadach nowego stulecia na koryfeusza polskiej poezji powszechnie typowano Hieronima Morsztyna (ok. 1581 – ok. 1622). Jedynie Jan Szczęsny Herburt (1567–1616) zgłosił własnego kandydata, Kaspra Miaskowskiego (1549–1622), który w jego oczach przewyższał twórcę Trenów wspaniałym stylem, pełnym słownego przepychu i kwiecistej ornamentyki[2]. Zachowawcza stylistyka Morsztyna pozostawała pod wyraźnym wpływem wzorców renesansowych, za to jego Światowa Rozkosz, konfrontująca afirmację hedonistycznych przyjemności z wanitatywną puentą, u progu nadchodzącej epoki uderzająco trafnie rozpoznała jej nastroje. Jeśli za podstawową cechę polskiej literatury XVII stulecia uznać nieustannie podsycane napięcie między zmysłowym zachwytem urokami świata a wywołanymi nim wyrzutami sumienia podporządkowanego kontrreformacyjnej religijności[3], to autor, który po raz pierwszy owo napięcie dostrzegł, jawi się jako poeta, który zapoczątkował w polskiej literaturze epokę baroku.

I. POETA BEZ BIOGRAFII

O życiu poety wiadomo niewiele. Dopiero na początku XX wieku ustalony został orientacyjny czas jego narodzin i śmierci[4]. Wypełnienie owych granicznych dat faktografią okazało się dużo trudniejsze, gdyż z braku dokumentów zdani jesteśmy na osobiste wynurzenia w twórczości okolicznościowej autora. Te zaś nie dość, że są skąpe i jako źródło historyczne potrafią być nader zawodne, to oświetlają jedynie przypadkowe i na ogół mało istotne epizody. Choć ustalenia poczynione od czasów ostatniej próby naszkicowania biogramu Hieronima Morsztyna[5] pozwalają go znacząco doprecyzować, w życiorysie autora nadal przeważają luki, niejasności i znaki zapytania.

Raciborska familia. Ród poety wywodził się od niemieckich kolonistów osiadłych na Śląsku. Pod koniec XIV wieku czterej bracia Morsztynowie (Mornstein, Morsthin, Morstin) przenieśli się z Bytomia do Krakowa. Jeden z nich, Jerzy (zm. ok. 1423), rajca miejski, został protoplastą krakowskiej linii klanu, która swą potęgę w XV wieku zbudowała na bankierskich operacjach finansowych. Spośród synów Jerzego do znacznych godności doszedł Stanisław (zm. ok. 1482), rajca krakowski, wójt lubelski i naczelnik mennicy, oraz Jerzy (zm. 1473), rajca i żupnik. Ten drugi – tożsamy zapewne z Georgiusem Morinusem, członkiem konfraterni akademików zwanej Nadwiślańskim Towarzystwem Literackim (Sodalitas Litteraria Vistulana), którego Konrad Celtis (Konrad Pickel, 1459–1508) wychwalał za dowcip, wymowę i gościnność (Odarum liber I 20) – wykorzystał oszczędności i koneksje, aby zdobyć podpisy członków szlacheckich rodów Leliwitów (Jarosławskich, Tarnowskich i Pileckich) na dokumencie poświadczającym, że jest on uprawniony do pieczętowania się owym herbem. Po królewskim zatwierdzeniu w roku 1492 dokument nabrał mocy urzędowej. Od tej pory Morsztynowie mogli uchodzić za nobilitowany ród herbu Leliwa, co upoważniało ich do zakupu ziemi[6].

Stanisław Morsztyn młodszy (ok. 1485 – ok. 1553), wnuk wójta lubelskiego, którego był imiennikiem, uzyskał po drugim dziadku dochodowy urząd bachmistrza wielickiego, dający mu nadzór nad techniczną stroną eksploatacji tamtejszych salin. Na profitach z wydobycia soli kamiennej budowano wówczas zawrotne fortuny rodowe, czego dobrym przykładem mogą być choćby sąsiedzi poety, Lubomirscy. Również Morsztynowie znacząco wzbogacili się na bachmistrzowskim urzędzie. Jak nie bez zazdrości pisał kamrat poety, Jan Smolik:

Każdy utyje,

Kto w soli ryje,

Bo dobrze jada,

Nisko nie siada,

A mieszek głodny

Nie bywa szkodny[7].

Wykorzystując szlachecką adopcję Jerzego, Stanisław Morsztyn w 1525 roku zakupił trzy wsie leżące w pobliżu Wieliczki. Jedna z nich, Raciborsko, stała się gniazdem rodu. Odtąd jego kolejni członkowie z dumą pisać się będą: „z Raciborska”.

Synem Stanisława był ojciec poety, Florian (ok. 1530 – 1587), który odziedziczył bachmistrzostwo wielickie. Po śmierci pierwszej żony poślubił około 1565 roku Zuzannę, córkę Jana Łaskiego (1499–1560), jednego z najwybitniejszych działaczy polskiej reformacji i twórcy Kościoła kalwińskiego w Rzeczypospolitej. Oprócz sześciu córek Florian doczekał się czterech synów: z pierwszego małżeństwa – swego imiennika, z drugiego zaś Jana (obaj starsi synowie przejęli potem urząd bachmistrza wielickiego) oraz dużo młodszych Hieronima i Piotra (ur. 1584). Biorąc pod uwagę status finansowy rodziny, losy autora z pewnością potoczyłyby się inaczej, gdyby jego ojciec pożył dłużej. Zmarł jednak, kiedy przyszły poeta miał zaledwie kilka lat, a niewiele później (przed 1590) umarła także jego matka. Opiekę nad małoletnimi synami siostry, Hieronimem i Piotrem, przejął Samuel Łaski (po 1553 – 1611), sekretarz królewski, rotmistrz i uzdolniony dyplomata. Jak pisał o nim po latach poeta:

Od ciebiem wychowanie wziął osierociały,

Gdy mi nieszczęsne fata rodzice pobrały –

Twój to nakład, twa łaska i twoje staranie[8].

Matka Hieronima Morsztyna była ewangeliczką reformowaną, ojciec początkowo również, ale rychło pod wpływem braci został żarliwym arianinem, Łaski wszakże wychował swych podopiecznych w wierze katolickiej.

Najstarszy podpis poety w krakowskich księgach grodzkich pochodzi z 1594 roku i złożony został dość niewprawną ręką: „Morstin Jarosz manu propria”. Forma „Jarosz” to rodzimy odpowiednik imienia Hieronim (jak Szczęsny Feliksa czy Dadźbóg Teodora), poeta jednak nie korzystał z niej często. Późniejsze podpisy na urzędowych dokumentach brzmią zwykle: „Hieronim Morstyn z Raciborska” lub „Hieronimus Morstyn de Raciborsko”[9]. Od roku 1599 młodzieniec występował w aktach bez opiekuna, co dowodzi osiągnięcia tzw. lat sprawnych, a więc wieku osiemnastu lat. Stąd wnosić należy, iż urodził się około 1581[10]. Datację taką poświadcza powstały na przełomie 1617 i 1618 roku wierszowany list, w którym Morsztyn pisał o sobie: „w pół wieku mojego”[11]. Zgodnie z miarą biblijną: „Dni żywota naszego w nich siedmdziesiąt lat” (Ps 89 [90], 10) mowa tu o wieku lat mniej więcej trzydziestu pięciu.

Stosunki rodzinne nie odcisnęły na twórczości poety silniejszego piętna. Wujowi zadedykował pierwsze drukowane dzieło, będące podziękowaniem za sfinansowanie nauki w kolegium. Jego kuzyn, wojewoda sieradzki Olbracht Łaski (1536–1605), barwny awanturnik ogarnięty obsesją zdobycia tronu mołdawskiego, który i na polski tron kandydował, został bohaterem wiersza opiewającego obyczaje kapryśnej Fortuny (Do Olbrychta Łaskiego). Po śmierci naczelnika rodu Morsztynów, wuja Krzysztofa starszego (1522–1600), jednego z najważniejszych protektorów arianizmu, poświęcił mu zdawkowe epitafium (Nagrobek Jego M[iłości] Panu Krzysztofowi z Raciborska Morsztynowi). I to wszystkie poetyckie ukłony w stronę członków familii, które zachowały się w okolicznościowej twórczości Hieronima Morsztyna.

INFORMACJA O AUTORZE OPRACOWANIA

RADOSŁAW GRZEŚKOWIAK ∙ dr hab., historyk literatury i edytor specjalizujący się w badaniach nad poezją renesansu i baroku, zatrudniony w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Gdańskiego. Jest autorem dwóch książek: Barokowy tekst i jego twórcy. Studia o edycji i atrybucji poezji „wieku rękopisów” (2003) oraz Amor curiosus. Studia o osobliwych tematach dawnej poezji erotycznej (2013). Opracował edycje krytyczne dzieł Hieronima Morsztyna (2000, 2007, 2014) oraz Kaspra Twardowskiego (1997, 1998), Szymona Zimorowica (1999), Adama Korczyńskiego (2000), Mikołaja Sępa Szarzyńskiego (2001, wraz z Adamem Karpińskim, przy współudziale Krzysztofa Mrowcewicza), Kadasylana Nowokrackiego (2009), Mikołaja Mieleszki (2010, wraz z Jakubem Niedźwiedziem), Olbrychta Karmanowskiego (2010), Jana Dominika Morolskiego (2015) i staropolskiego Sowiźrzała (2005, wraz z Edmundem Kizikiem).

[52.] Żeglarz[495]

Żeglarz, gdy w morzu płaskim wiosłem brodzi,

Podniósszy żagle, tam kieruje łodzi,

Gdzie chce przypłynąć. Któremu gdy w biegu

Przeciwne wiatry nie dadzą[496] do brzegu,

5

Kotwice rzuca w morski grunt i stoi,

Czekając, aż się wicher uspokoi.

A jeśli więtsza fala następuje,

I maszt ucina[497], a gdy go zdejmuje

Strach nawałności[498], rzuca i towary

10

Dla bezpieczeństwa Neptunowi w dary[499]

Albo więc żagle na szczęście podniesie,[500]

Że go wiatr, gdzie chce, burzliwy zaniesie.

Jam żeglarz, panno, miłość – morze moje,

Sternik – Kupido, towar – łaski twoje,

15

A Wenus[501] z morskiej porodzona piany

Na wicher prawie[502] pchnęła mię zbłąkany,

Żądza[503] – mój okręt, serce me w nim płynie,

Port mój – chęć twoja, która gdy mnie minie,

Przyjdzie mi tonąć w głębokich łzach. A ty

20

Co masz za korzyść zdrowia mego straty?

Pławisz mię, panno, w niestałej powodzi,

Serce mi topisz. A strach kto nagrodzi?

Oto ja płynę, boć tam odwieźć duszę,

Gdzie ciało ciągnie, choćbym nierad, muszę.

25

Chcąc swej, podniósszy żagle, uprzejmości

Skutkiem twej portu dopłynąć miłości,

Wiosłem prace swej rozcinałem wały[504]

U portu twego, gdy się rozigrały:

Szum popędliwej niewdzięczności twojej

30

Nie chce do brzegu dać[505] galerze mojej.

Kotwice-m rzucił statecznej nadzieje,

Przecię w niestałym łódź się gruncie chwieje.

Maszt cierpliwości mej się poddać musi,

Tak go srogości twej nawałność dusi.

35

Serce twe – kamień, samaś – własna[506] skała,

O którą, by się łódź ma nie strzaskała,

Nie lza[507], jedno mi w tej niebezpieczności

Towary wrzucić w morskie głębokości

A szczęścia czekać: lub ta burza minie,

40

Lub gdy na inszy brzeg nawa[508] przypłynie,

Wysiadać z łodzi, a uszedszy z wody,

Czekać gdzie lepszej na lądzie pogody.

[1.] Do Czytelnika[2]

Jeśli pióro w czym zbłądziło,

Przeciw Rozkoszy zgrzeszyło,

Ty się, co czytasz, nie gniewaj

Ani się ze mnie naśmiewaj,

5

Bo w rozkoszy trudno było

Nie potknąć się. Wszak to miło

Czasem bywa w krotochwili[3],

Choć kto w tańcu taktu zmyli;[4]

Ani to obrazy rodzi,

10

Że się ten zmacza, kto brodzi.[5]

Zstaw cetnem[6], komu to wadzi,

Że kto lichem na szańc sadzi,[7]

Ze mnie jako z gęsi woda –[8]

Złyli[9] mój rym, moja szkoda.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] S. Niegoszewski, Ad ... Petrum Miscovium ... Epigrammata Ioanni Kochanovio, Cracoviae 1584; S. F. Klonowic, Żale nagrobne na ... Jana Kochanowskiego..., Kraków 1585. Przedruk obu zbiorów w: Cochanoviana, t. 2: Materiały do dziejów twórczości Jana Kochanowskiego z lat 1551–1625, oprac. M. Korolko, Wrocław 1986, s. 113–123: 72; s. 124–151: 75.

[2] [J. Sz. Herburt], Kasprowi Miaskowskiemu, szlachcicowi cnotą i nauką sławnemu, w: P. Grzegorzkowic, Wizerunk utrapionej Rzeczypospolitej i naprawa... Przy tym „Herkules słowieński” Kaspra Miaskowskiego, Dobromil 1612, s. 25–29. Przedruk w: Cochanoviana, t. 2, s. 204–207: 143a.

[3] Tezę taką propagował belgijski slawista Claude Backvis. Zob. np. C. Backvis, Z innej perspektywy, „Poezja” 1977, nr 5/6, s. 20; idem, O niektórych podstawowych cechach poezji barokowej w Polsce, w: idem, Renesans i barok w Polsce. Studia o kulturze, wybór, oprac. H. Dziechcińska, E. J. Głębicka, Warszawa 1993, s. 7–16 (tłum. J. Żurowska); idem, Panorama poezji polskiej okresu baroku, red. A. Nowicka-Jeżowa, R. Krzywy, t. 1, [Warszawa] 2003, s. 17–46 (tłum. W. Błońska-Wolfarth).

[4] Zob. M. Dynowska, Hieronim Morsztyn i jego rękopiśmienna spuścizna, [cz. 2], „Pamiętnik Literacki” 10 (1911), s. 21–24.

[5] Zob. P. Buchwald-Pelcowa, Morsztyn (Morstin) Hieronim (Jarosz), w: Polski słownik biograficzny, t. 21, Wrocław 1976, s. 805–807; eadem, Hieronim Morsztyn – pierwszy z rodu poetów, „Przegląd Humanistyczny” 1980, nr 4, s. 31–51.

[6] Zob. S. Krzyżanowski, Morsztynowie w XV wieku. Karta z dziejów krakowskiego patrycjatu, „Rocznik Krakowski” 1 (1898), s. 326–358.

[7] J. Smolik, O żupach, w. 5–10 (przekaz F, s. 9). Oznaczenia przekazów rękopiśmiennych zostały objaśnione w Zasadach wydania.

[8] H. Morsztyn, Zacnie urodzonemu ... Samuelowi Łaskiemu z Łaska..., w. 51–53, w: Księgarnia Stanisława Gieysztora. Dział antykwarski, t. 15: Katalog oddzielnych tomów, tytułów i kart dzieł dawnych i wyczerpanych, Warszawa 1896, s. 7. W przytoczeniach dawnych tekstów za późniejszymi edycjami w razie potrzeby poprawiano interpunkcję, a także ujednolicono zasady transkrypcji z przyjętymi w niniejszym wydaniu.

[9] Autografy podpisów poety znaleźć można w aktach przechowywanych w Archiwum Narodowym w Krakowie, Oddział I (m.in. Księgi grodzkie krakowskie, sygn. 1159, s. 383; sygn. 1164, s. 771; sygn. 1165, s. 14, 65, 332, 371, 546, 609, 610).

[10] Zob. M. Dynowska, op. cit., s. 23. Wacław Urban (Podpisy małopolskich intelektualistów XVI–XVII w., „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 1986, nr 1/2, s. 73, przyp. 7) na podstawie fałszywej przesłanki przesunął datę urodzin poety na ok. 1575 r., ponieważ „w latach 1599 do 1600 występuje on jako pełnoletni (a więc według zwyczajów staropolskich przynajmniej 24-letni)”. Owszem, za granicę dorosłości uznawano wówczas wiek dwudziestu czterech lat, ale do samodzielnej regulacji zobowiązań finansowych zgodnie z obowiązującym prawem wystarczał wiek sprawny (zob. P. Dąbkowski, Prawo prywatne polskie, t. 1, Lwów 1910, s. 214–219).

[11] H. Morsztyn, Do starosty N., lamentując, że go król J[ego] M[ość] sekretarsko przyjąć nie chciał, w. 18, w: idem, Wiersze padewskie, oprac. R. Grześkowiak, Warszawa 2014, s. 74, BDLPiO 14.

WIERSZE WYBRANE

[495] [52.] Żeglarz

Przekazy: J, k. 58r–v; O_2, s. 53–54; R, k. 147r–v; S, k. 285r–v; T, k. 91r–v. Przy restytucji tekstu wykorzystano również edycję wiersza w: H. Morsztyn, Filomachija albo Afektów gorącej miłości wyrażenie..., wyd. 2, Warszawa 1685, k. M_1v–M_2r. Poza przekazami zbiorczymi zachowały się odpisy pierwotnej redakcji tej pieśni, obejmującej siedem strof czterowersowych (przedruk w: H. Morsztyn, Filomachija, wyd. R. Grześkowiak, Warszawa 2000, s. 252–254, BPS 20).

[496] w. 4 nie dadzą – nie pozwolą (dopłynąć).

[497] w. 8 i maszt ucina – nawet maszt ścina (by uchronić statek przed zatopieniem przez sztorm).

[498] w. 8–9 go zdejmuje strach nawałności – ogarnia go strach przed nawałnicą, sztormem.

[499] w. 9–10 rzuca i towary dla bezpieczeństwa – aby ratować statek, pozbywa się nawet ładunku (wyrzucając go do morza).

[500] w. 11 na szczęście – zdając się na łut szczęścia.

[501] w. 15 Wenus, z morskiej porodzona piany – według mitu greckiego Afrodyta (rzymska Wenus) wyłoniła się z piany morskiej u brzegów Starego Pafos, miasta na zachodnim wybrzeżu Cypru.

[502] w. 16 prawie – prawdziwie, silnie.

[503] w. 17 żądza – pragnienie, potrzeba.

[504] w. 27 wał – fala.

[505] w. 30 do brzegu dać – elipsa: pozwolić przybić do brzegu.

[506] w. 35 własny – prawdziwy.

[507] w. 37 nie lza – nie można, nie wolno, tu: nie mam innego wyjścia.

[508] w. 40 nawa (z łac. navis) – okręt.

[2] [1.] Do Czytelnika

[3] w. 7 krotochwila – rozrywka, uciecha; por. II 13, w. 3–5, oraz przyp. do I 19, w. 63.

[4] w. 8 – nawet jeśli ktoś coś pokpi, popsuje; utarty zwrot (znany również w postaci „zmylić rej w tańcu”).

[5] w. 10 Aluzja do zwrotu przysłowiowego: „Trzeba się zmaczać, kto chce ryby łowić” (NKPP, ryba 99).

[6] w. 11 zstaw cetnem – postaw na cetno, tj. spróbuj lepiej, pokonaj mnie. Aluzja do zabawy w „cetno-licho” (para-niepara), polegającej na zgadywaniu, czy w zamkniętej dłoni jest parzysta, czy nieparzysta liczba przedmiotów (np. monet); kto zgadł, wygrywał owe fanty. Najstarsza rodzima wzmianka o grze pochodzi z pierwszej połowy XIII w. (zob. Mistrz Wincenty tzw. Kadłubek, Kronika polska, tłum., oprac. B. Kürbis, wyd. 2 przejrz., Wrocław 1996, s. 249, BN I 277) i jest cytatem z Horacego (Satyry II 3, w. 248), co dowodzi antycznej metryki zabawy.

[7] w. 11–12 komu to wadzi, że kto lichem na szańc sadzi – komu przeszkadza, że ktoś obstawia nieparzyste w grze „cetno-licho”, tj. że ktoś uważa, iż licho napisałem.

[8] w. 13 – tj. nie obchodzi mnie to; zwrot przysłowiowy (zob. NKPP, woda 27).

[9] w. 14 złyli – jeśli (jest) zły.