Tytuł oryginału Histoire de la violence

Przekład Joanna Polachowska

Redakcja Ewa Pawłowska

Korekta Marcin Grabski, Grzegorz Krzymianowski

Projekt okładki i stron tytułowych Tomasz Majewski

HISTOIRE DE LA VIOLENCE

Copyright © 2016, Édouard Louis

All rights reserved.

Copyright © for the Polish translation by Joanna Polachowska, 2018

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Pauza, 2018

Zdjęcie autora na okładce Copyright © Leemage/Opale/EastNews

Skład i łamanie Dariusz Ziach

ISBN 978-83-949414-7-5

Wydawnictwo Pauza

Warszawa 2018

Wydanie pierwsze

Wydawnictwo Pauza

ul. Meksykańska 8 m. 151,

03-948 Warszawa

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

Dedykacja

1

2

3

4

5

6

7

8

Intermedium

9

10

11. (Koszmarna wizja)

12

13

14

15

16

Przypisy

Dla Geoffroy de Lagasnerie

1

Tak więc kilka godzin po zdarzeniu, które w kopii doniesienia o popełnieniu przestępstwa – złożonego wpół i trzymanego przeze mnie w szufladzie – nazywa się usiłowaniem zabójstwa, opuściłem mieszkanie i zszedłem na dół.

W strugach deszczu, dźwigając na plecach nieporęczną, ciężką torbę na bieliznę, na uginających się pod jej ciężarem nogach przeszedłem przez ulicę, żeby w pralni znajdującej się niecałe pięćdziesiąt metrów od bramy mojego domu wyprać w temperaturze dziewięćdziesięciu stopni moją pościel.

Nie całkiem się jeszcze przejaśniło. Na ulicy ani żywej duszy. Byłem sam, szedłem z trudem, potykałem się, miałem do przejścia tylko kilkadziesiąt kroków, ale pośpiech sprawiał, że zacząłem liczyć: Jeszcze tylko pięćdziesiąt kroków, no, dalej, jeszcze tylko dwadzieścia kroków i będziesz na miejscu. Przyśpieszyłem. Niespokojny o przyszłość, która w pewnym sensie sprowadzi całą tę scenę do przeszłości, myślałem też: Za tydzień powiesz sobie: „Już tydzień, jak to się stało”, no, dalej, a za rok powiesz sobie: „Już rok, jak to się stało”. Padał lodowaty deszcz – nie ulewa, raczej drobniutka, nieprzyjemna mżawka przesiąkająca przez płótno moich butów, wkładki w środku i skarpetki. Było mi zimno i myślałem: Mógłby wrócić, wróci, od tej pory jestem skazany na tułaczkę, on cię skazał na tułaczkę. W pralni zastałem jej właściciela, niskiego, krępego faceta. Jego tors wystawał znad rzędu pralek. Zapytał, czy wszystko w porządku. Nie – odparłem najbardziej twardym tonem, na jaki się zdobyłem. Czekałem na jego reakcję. Chciałem, żeby zareagował. Nie próbował dowiedzieć się niczego więcej, wzruszył ramionami, pokręcił głową, wszedł do swojego ciasnego kantorka ukrytego za suszarkami, a ja go znienawidziłem, że mnie o nic nie pyta.

Z czystą pościelą wróciłem do mieszkania. Na schodach zlewałem się potem. Posłałem łóżko, bo wydawało mi się wciąż jeszcze przesiąknięte zapachem Redy, zapaliłem więc świece, zapaliłem kadzidełka. To nie wystarczyło, wobec tego skropiłem pościel dezodorantami, wodami toaletowymi i kolońskimi, które dostałem na urodziny, namydliłem poszwy na poduszki, choć dopiero co je uprałem – materiał wypluwał z siebie mydliny nakładającymi się warstwami małych bąbelków. Wyszorowałem mydłem drewniane krzesła, przetarłem wilgotną gąbką książki, których dotykał, wytarłem chusteczkami higienicznymi klamki w drzwiach, starannie, jedną po drugiej, odkurzyłem drewniane szczebelki żaluzji, przeniosłem na inne miejsce stosy ustawionych na podłodze książek, wypolerowałem metalowy stelaż łóżka, rozpyliłem cytrynowy odświeżacz powietrza na gładkiej i białej powierzchni lodówki. Napędzany jakąś bliską szaleństwa energią nie mogłem przestać. Lepiej być szaleńcem niż trupem – pomyślałem. Wyszorowałem prysznic, z którego korzystał, wlałem mnóstwo javelu do muszli sedesowej i umywalki (co najmniej dwa litry z okładem, to znaczy jedną całą butelkę półtoralitrową i drugą do połowy już zużytą). Wypucowałem, chociaż to może głupie, całą łazienkę, włącznie z lustrem, ponieważ tamtego wieczoru się w nim przeglądał, a raczej podziwiał swoje odbicie, wyrzuciłem do śmieci ubrania, bo ich dotykał, samo upranie ich by nie wystarczyło: nie wiem dlaczego, ale w przypadku pościeli wystarczyło, a w przypadku ubrań nie. Na kolanach wyszorowałem posadzkę, gorąca woda parzyła mi palce, ścierka do podłogi zdzierała z nich rozmiękłą skórę wąskimi, podłużnymi płatami, które zwijały się w ruloniki. Robiłem przerwy, brałem głębokie wdechy, a tak naprawdę węszyłem jak zwierzę – zamieniłem się w zwierzę – w poszukiwaniu tego zapachu, który mimo moich usilnych starań wciąż się utrzymywał dookoła. Jego zapach nie znikał, z czego wywnioskowałem, że nie w pościeli ani nie na meblach, ale przetrwał na mnie. We mnie tkwił problem. Wszedłem pod prysznic, umyłem się raz, drugi, później trzeci i tak na okrągło. Do ciała używałem mydła, szamponu, odżywki do włosów, żeby je jak najbardziej uperfumować, lecz jego zapach jakby we mnie wrósł, wniknął między ciało i naskórek, drapałem więc po całym ciele paznokciami, tarłem pumeksem z całej siły, zaciekle, by dotrzeć do wewnętrznych warstw skóry, uwolnić je od jego zapachu, kląłem pod nosem: Kurwa, kurwa, a jego zapach wciąż się utrzymywał, wywoływał we mnie coraz większe mdłości i zawroty głowy. Z czego wywnioskowałem: Ten zapach jest wewnątrz nosa. Czujesz go wewnątrz nosa. Zablokował się w moim nosie. Wyszedłem z łazienki, po chwili do niej wróciłem i nalałem sobie w nozdrza roztworu soli fizjologicznej – wciągnąłem głęboko powietrze, chciałem, by sól dotarła do wszystkich zakamarków nosa. Nic to nie dało, wobec tego otworzyłem okna, wyszedłem z mieszkania i poszedłem do Henriego, jedynego przyjaciela, który rankiem dwudziestego piątego grudnia o dziewiątej czy dziesiątej był już na nogach.

Tę scenę opisuje swojemu mężowi moja siostra. Stoję ukryty za drzwiami, słucham. Słyszę ton jej głosu, rozpoznaję go nawet po latach rozłąki – głos wciąż zabarwiony urazą, złością, ale też ironią i rezygnacją.

Przyjechałem do niej cztery dni temu. Naiwnie wyobrażałem sobie, że pobyt na wsi to jedyny sposób, by dojść do siebie po wyczerpaniu i znużeniu moim stylem życia, ale ledwie postawiłem nogę w tym domu i rzuciłem torbę podróżną na łóżko, ledwie otworzyłem w pokoju okno z widokiem na zarośla i fabrykę w pobliskim miasteczku, zrozumiałem, że popełniłem błąd i wrócę w nastroju jeszcze bardziej smętnym i jeszcze bardziej znudzony.

Nie widziałem jej od dwóch lat. Kiedy wyrzuca mi moją nieobecność, bąkam jakąś czczą formułkę typu: „Muszę żyć własnym życiem”, starając się włożyć w te słowa głębokie przekonanie, by przerzucić własne poczucie winy na nią.

Ale nie wiem, co tu robię. Ostatnim razem przyjechałem tym samym samochodem co teraz. Zatęchły smród papierosów w jego wnętrzu przyprawia mnie o mdłości, gdy patrzę na te same pola kukurydzy i rzepaku przesuwające się za szybą, te same zagony cuchnących buraków cukrowych, szeregi ceglanych domów, odrażające plakaty Frontu Narodowego, małe, posępne kościółki, opuszczone warsztaty samochodowe, rdzewiejące supermarkety wzniesione z tandetnych materiałów pośród pastwisk – na ten przygnębiający pejzaż północnej Francji, od którego robiło mi się niedobrze. Zrozumiałem, że będę się czuł samotny. Wyjechałem, mówiąc sobie, że nienawidzę wsi i nigdy więcej tu nie powrócę. A w tym roku wracam. I jeszcze coś. Nie tylko dlatego tu już nie przyjeżdżasz, że pięć minut po twoim przyjeździe nieuchronnie zaczynacie się kłócić – pomyślałem, siedząc w jej samochodzie i śpiewając, by nie trzeba było rozmawiać. Nie tylko dlatego, że wszystko w jej zachowaniu, w jej nawykach, w jej sposobie myślenia odbierasz jako agresję i doprowadza cię to do rozpaczy. Nie przyjeżdżasz już do niej, odkąd zorientowałeś się, z jaką łatwością i obojętnością ją lekceważysz, jak ostro ją czasem traktujesz, ponieważ spodziewasz się, że wesprze cię w twoim wysiłku, by się odciąć. Teraz już wie. Wie, do jakiej oziębłości jesteś zdolny, i wstydzisz się tego. Nawet jeśli nie ma powodu do wstydu, masz prawo chcieć się odciąć, ale i tak czujesz się podle. Wiesz, że wizyta u niej zmusza cię do konfrontacji z własnym okrucieństwem, z tym, co wstyd każe ci nazywać twoim okrucieństwem. Wiesz, że przebywanie z Clarą zmusza cię do zobaczenia tego, czego nie chcesz w sobie widzieć, i to właśnie masz jej za złe. Nie możesz się powstrzymać, by nie mieć jej tego za złe.

Od ostatniej wizyty wysłałem jej raptem kilka SMS-ów i okazjonalnych kartek pocztowych wybieranych pod wpływem mglistego poczucia obowiązku rodzinnego – przyczepiała je magnesami na lodówce – za każdym razem gryzmoliłem coś pośpiesznie na jakiejś ławce ulicznej albo przy kawiarnianym stoliku. „Ucałowania z Barcelony, do zobaczenia wkrótce, Édouard” albo „Serdeczności z Rzymu, pogoda super”. Może wcale nie robiłem tego w celu, jak sobie wmawiałem, podtrzymania wątłej więzi między nami, tylko po to, by przypomnieć jej o dystansie, jaki nas dzieli, i uświadomić jej, że jestem już od niej daleko.

Wrócił z pracy jej mąż. Z miejsca, w którym się znajduję, mogę zobaczyć jego nogi. On i Clara są w salonie, ja jestem w sąsiednim pokoju. Słucham jej przez uchylone na cztery, pięć centymetrów drzwi, ale oni mnie – czujnego i wyprężonego, ukrytego za drzwiami – nie mogą zobaczyć. Nie widzę ich, jedynie słyszę, w zasięgu wzroku mam tylko jego nogi, ale domyślam się, że Clara siedzi na krześle naprzeciwko. Mówi, a on jej słucha, nie ruszając się zza stołu.

„Powiedział mi, że prawie nic o nim nie wie, zna tylko jego imię: Reda”.

Didier i Geoffroy utrzymują, że oszukał mnie i podał zmyślone imię. Nie wiem, jak jest naprawdę. Staram się za wszelką cenę nad tym nie zastanawiać, a ilekroć to robię, staram się odwrócić własną uwagę, skoncentrować się na czymś innym, tak jakbym chciał, żeby z tego wszystkiego, co mi odebrał, przynajmniej to – swoje imię – mi zostawił. Próbuję sobie wmówić, że już sama znajomość tych czterech liter pokrewna jest zemście lub – jeśli to zbyt mocno powiedziane – władzy nad nim wynikającej bezpośrednio z tej wiedzy. Nie chcę czuć, że przegrałem na każdym polu. Kiedy opowiadam tę historię innym, a oni przekonują mnie, że ewidentnie nie podał mi prawdziwego imienia i że podanie fałszywego imienia jest w takim jak ten przypadku techniką wręcz klasyczną, wściekam się i nie mogę ochłonąć, myśl ta wydaje mi się nie do zniesienia, momentalnie staję się agresywny, mam ochotę krzyczeć, potrząsnąć moim rozmówcą, uciszyć go.

„Dziś rano mi to powtórzył. Byliśmy w piekarni i poprosiłam, żeby jeszcze raz mi to opowiedział”. Faktycznie, w czasie jazdy powiedziałem jej, że kiedy Reda wycelował we mnie pistolet (bo chciała, żebym tę właśnie scenę na okrągło jej opisywał), kiedy więc wycelował we mnie pistolet, wtedy nie zadałem sobie pytania: Czy mnie zabije? – ponieważ w tamtym momencie nie miałem co do tego żadnych wątpliwości, to było nieuniknione: zaraz mnie zabije i skonam tej nocy we własnej sypialni. Wówczas nagiąłem się do okoliczności z tą umiejętnością, z jaką jednostka nagina się i dostosowuje do wszelkich sytuacji. Wystarczy spojrzeć na Historię: w najokrutniejszych nawet i najbardziej sprzecznych z naturą warunkach ludzie się przystosowują, adaptują do okoliczności, co – jak powiedziałem Clarze z typową dla mnie skłonnością do górnolotnych deklaracji – jest zarazem najlepszym, jak też i najgorszym przekazem dla ludzkości. Oznacza to, że wystarczy zmienić świat, by zmienić ludzi, a przynajmniej większość z nich – a Clara nie słuchała – nie ma potrzeby zmieniać każdego z osobna, co zajęłoby zbyt wiele czasu. Ludzie się adaptują, nie opierają się, tylko adaptują. Wobec tego nie zastanawiałem się: Czy mnie zabije? – lecz raczej: Jak mnie zabije? A mianowicie: Czy okręci mi szalik wokół szyi i mnie udusi? – albo: Czy złapie jeden z brudnych noży ze zlewu? – albo: Czy naciśnie spust tego pistoletu? – albo: Czy wymyśli coś, czego sobie nawet nie potrafię wyobrazić? Straciłem już nadzieję, że wyjdę z tego cało, że przeżyję, liczyłem już tylko na śmierć jak najmniej bolesną. Już po wszystkim policjanci – czy też może Clara – gratulowali mi odwagi, tymczasem nic nie wydawało mi się bardziej obce, nie było większym przeciwieństwem wydarzeń tej nocy niż pojęcie odwagi. Trzyma pewną ręką kolbę pistoletu i cofa się kilka kroków. Wyciąga drugą rękę, tę bez broni, i nie spuszczając ze mnie wzroku, maca nią w stosie ubrań leżących na krześle przy biurku. Ponownie sięga po szalik. Myślę: Znowu zacznie mnie dusić. Ale kiedy podszedł z powrotem, nie próbował mnie już dusić tak jak przed chwilą, zanim wyciągnął pistolet. Nie uniósł rąk do mojej szyi – tym razem próbował mnie związać. Chwyta moją prawą rękę, próbuje złapać drugą, żeby je tym szalikiem skrępować, pamiętam zapach jego potu, a także zapach seksu. Szarpałem się, wyrywałem i tak okropnie się bałem, powtarzałem w myślach: Nie chcę umrzeć – jakże przygnębiające, tragicznie banalne słowa. Wydawałem słabe okrzyki, nie krzyczałem oczywiście zbyt głośno. Wolałem nie ryzykować. Odpychałem go przez cały czas spokojnie, jak mogłem najspokojniej, prosiłem, żeby tego nie robił. Opierałem się, nie mógł dopiąć swego, bez przerwy coraz głośniej powtarzał: Zaraz cię urządzę, zaraz cię urządzę (urządzi mnie nie w potocznym tego słowa znaczeniu, ale urządzi w tym sensie, że się mną zajmie, co w istniejącej konfiguracji znaczyło, że mnie po prostu wykończy). Zaraz cię urządzę! Zaraz cię urządzę! – wrzeszczał. Liczyłem, że jakiś sąsiad to usłyszy i wezwie policję. Ale jeśli zjawi się policja, to być może ze strachu przed aresztowaniem, słysząc głosy policjantów skandujących przez drzwi: „Policja! Natychmiast otwierać!” – czy coś w tym stylu – przyśpieszy swoje działania i w przypływie paniki od razu mnie zabije. Ponieważ nie udało mu się mnie związać, znów sięgnął po pistolet, który chwilowo schował do wewnętrznej kieszeni swojego płaszcza ze sztucznej skóry, szalik rzucił na podłogę albo, już nie pamiętam, z powrotem założył na szyję i pchnął mnie na łóżko.

Dwudziestego piątego grudnia rano, zaledwie kilka godzin po tej scenie, jechałem rowerem do Henriego i po drodze dalej myślałem: Za tydzień powiesz sobie: „Już tydzień, jak to się stało”, no, dalej, a za rok powiesz sobie: „Już rok, jak to się stało”. Ledwie dotarłem na jego piętro, a on już otwierał drzwi. Pewnie usłyszał moje kroki na schodach. W pierwszym momencie chciałem schronić się w jego ramionach, ale sam nie wiem dlaczego, powstrzymałem się.

„A przecież nie przyszło mi do głowy, że mógł być niebezpieczny” – powiedziałem Clarze. Wtedy, zaraz po tej nocy z Redą, nie myślałem, tak jak zdarzało mi się myśleć później całymi miesiącami, że potencjalnie każdy, włącznie z najbliższymi mi osobami, może stać się niebezpieczny, każdy może wpaść w morderczy szał i owładnięty nagłą żądzą mordu i destrukcji ni stąd, ni zowąd się na mnie rzucić, nawet obaj moi najbliżsi przyjaciele, Didier i Geoffroy, ale kiedy znalazłem się przed Henrim, coś jednak mnie powstrzymało. Staliśmy bez ruchu i przez tych kilka chwil, kiedy czas się zatrzymał, czułem, że Henri dyskretnie mi się przygląda, omiata wzrokiem, szukając jakichś znaków mogących być wskazówką, co mnie tutaj sprowadza – tak wcześnie, w takim dniu. Przesuwał spojrzenie po moich brudnych, tłustych włosach, po podkrążonych, podbitych, zmęczonych oczach, po szyi usianej fioletowymi śladami, po purpurowych, opuchniętych wargach. Z każdym śladem, jaki odkrywał, twarz mu się coraz bardziej zapadała. Pamiętam, ile razy przed przyjściem do Henriego się kąpałem, ale również pamiętam, że będąc u niego, miałem brudne włosy. Zaprosił mnie do środka. Szedł za mną, a ja z każdym krokiem czułem na karku jego spojrzenie. Nie płakałem. Wszedłem do mieszkania. Były tam fotografie w ramkach ustawione na meblach, nad kanapą wisiał jego wielki portret za szkłem. Usiadłem, a Henri zaparzył kawę. Wrócił z kuchni, niosąc dwie filiżanki brzęczące na spodkach. Zapytał, czy chcę o tym porozmawiać. Odparłem, że tak. Opisałem mu Redę, najpierw jego brązowe oczy i czarne brwi – zacząłem od oczu. Miał gładką twarz, ładne, regularne rysy, a zarazem wyraziste, męskie. Kiedy się uśmiechał, w policzkach robiły mu się dołeczki, a uśmiechał się często. W kopii spisanego policyjnym językiem doniesienia o popełnieniu przestępstwa, które trzymam u siebie w domu, widnieje wzmianka: Typ maghrebski. Za każdym razem, kiedy na to spojrzę, oburzają mnie te słowa, bo wciąż jeszcze słyszę w nich rasizm policjantów podczas tego przesłuchania, które się odbyło po dwudziestym piątym grudnia, ten ich kompulsywny rasizm, który zważywszy na okoliczności, wydał mi się jedynym łączącym ich elementem, jedynym – poza zbyt obcisłym mundurem posterunkowego – elementem, na którym tamtego wieczoru opierała się ich jednomyślność, gdyż dla nich określenie typ maghrebski nie wskazywało na pochodzenie geograficzne, tylko oznaczało menela, łobuza, kryminalistę. Kiedy na prośbę policji sporządzałem szybki portret Redy, obecny przy tym policjant nagle mi przerwał: „Aha, chce pan powiedzieć: typ maghrebski”. Triumfował. Nie powiem, że był bardzo szczęśliwy, ponieważ bym przesadził, ale uśmiechał się, radował, tak jakbym przyznał coś, co od początku chciał usłyszeć, jakbym mu nareszcie dostarczył dowodu, że od zawsze żył po stronie prawdy, „typ maghrebski, typ maghrebski” – powtórzył, później zaś co drugie zdanie znów mówił: „typ maghrebski, typ maghrebski”. Zrelacjonowałem Henriemu wydarzenia tej nocy, po czym wyciągnąłem się na jego łóżku. Pokazał mi swoją sypialnię na antresoli, poszedłem więc na górę się przespać. Od dawna nie spałem, nie licząc kilku drzemek z Redą.

2

Siostra ciągnie swój monolog, słyszę ją, popija małymi łyczkami wodę, przełyka, odstawia szklankę na stół, słyszę stuknięcie szkła o sklejkę blatu:

„I to było dla niego najdziwniejsze. Jak stwierdził: «Tamtego dnia obudziłem się i wtedy się to zaczęło. Ot tak, po prostu». (Powiedziałem jej, że leżałem w łóżku, na plecach, otworzyłem oczy i poczułem, jak całe moje ciało niczym ostrza noży przeszywają fale słabości, jak dłutują je między żebrami, wszędzie, czułem, że plecy mam twarde jak pancerz). Wtedy pomyślał i myślał tak jeszcze później, przez wiele dni później, że odtąd nigdy już nie będzie mógł znieść widoku ludzi szczęśliwych. To głupie. Coś tak głupiego pomyślał. I niby co miałam na to odpowiedzieć? Nie skomentowałam tego, udałam, że patrzę na swoje buty. Miałam głupią minę (próbowałem ponownie zasnąć, chciało mi się jeszcze spać, ale byłem zbyt obolały). I wtedy mi się przyznał: «Nienawidziłem innych ludzi, wiem, że to bez sensu, Claro, ale tamtego ranka obudziłem się z myślą, że nienawidzę innych ludzi». (I myślałem: Jak możecie?!).

Wydało mi się to trochę dziwne. Lepiej w to nie wierzyć, moim zdaniem nie było to normalne. Cóż. W duchu mówiłam sobie, że lepiej to usłyszeć niż udawać głuchą. Ale powstrzymałam się od uwag, inaczej spadłoby to na mnie. Powiedział mi: «Nienawidziłem innych ludzi». (I myślałem: Jak możecie?! Tamtego ranka po odejściu Redy obudziłem się z dziwnym posmakiem w ustach i z myślą, że już nigdy nie będę mógł znieść najmniejszego śladu, najmniejszej oznaki lub pozoru tego, co wyglądałoby na szczęście, mógłbym dać w twarz pierwszej lepszej osobie, która się uśmiecha, złapać ją za kołnierz, potrząsnąć z całych sił i krzyczeć, wrzeszczeć. Nawet dziećmi, słabymi lub chorymi chciałbym potrząsnąć i napluć im w twarze, do krwi je podrapać, żeby nie mieli już twarzy, by wszystkie twarze wokół mnie zniknęły. Chciałbym wbić im palce w oczy, wydłubać im te oczy, zetrzeć w palcach, myślałem: Jak możecie?! I nic na to nie mogłem poradzić, chciałbym chwytać chorych, podrywać ich z wózków inwalidzkich i z powrotem na nie rzucać. Boże, nie mogłem już patrzeć na uśmiech ani słuchać, jak inni śmieją się na dworze, w parku, w kawiarni, gdziekolwiek, od śmiechu pękały mi bębenki, śmiech blokował mi się w uszach, do końca dnia rezonował mi pod czaszką, zablokowany w niej, w moich oczach, w moich ustach – tak jakby ten śmiech został wymierzony we mnie).

Więc co? Przypuszczam, że zaczął się obmacywać po ciele, po ramionach, po nogach i po genitaliach, by się upewnić, że to nie zły sen. Nie mógł nawet wyjść na dwór, żeby zaczerpnąć powietrza i przewietrzyć umysł. Nie mógł, bo pogoda była pod psem (słyszałem bębnienie deszczu o szyby, padało, padało przez cały styczeń). Próbował z powrotem zasnąć, ale czuł się zbyt obolały, zresztą i tak znów o tym wszystkim myślał. Tracił poczucie rzeczywistości. Trochę jak wtedy, kiedy masz nadzieję, że zaśniesz i następnego dnia obudzisz się jako inny człowiek, całkiem odmieniony, tyle że wtedy tego nie chciał, nie w taki sposób.

Nawet kiedy to nie było rzeczywiste (nawet kiedy to nie było rzeczywiste). Nawet kiedy patrzył na billboardy i plansze reklamowe na autobusach i na ścianach budynków, mam na myśli wszystkie te zdjęcia szczęśliwych rodzin przy śniadaniu albo nad basenem, czyli to, co te reklamy chcą ci przedstawić jako szczęście, miał ochotę złapać za nóż czy cokolwiek, wyjąć klucz z własnej kieszeni i poszarpać te twarze (najchętniej bym je podpalił). Chciał pociągnąć za sobą na dno jak najwięcej ludzi, tak mi powiedział (powiedziałem: rozszerzyć krąg cierpienia). I dalej ciągnął w tym stylu: «Dobrze wiem, że to bez sensu». (Myślałem: Jak możecie?! – nie tylko wtedy, gdy widziałem ich uśmiechy, powiedziałem jej, że nieszczęścia na twarzach innych też nie mogłem już znieść, tak jakby było mniej autentyczne, mniej prawdziwe, mniej głębokie, mniej rzeczywiste od mojego).

Dawniej matka opowiadała nam często tego typu historie. Może dlatego tak zareagował, że tyle się tego nasłuchał, gdy jeszcze z nami mieszkał. Kto wie. Kiedyś w jakimś programie na dwójce występował facet, który tłumaczył, że jeśli ktoś nigdy nie słyszał słów miłości skierowanych do siebie, być może nie będzie w stanie sam się zakochać. Cóż. Ale później mówię sobie: Skończ już z tą telewizją, kochana, bo robi ci wodę z mózgu. Ale jednak coś w tym jest.

To było, zanim cię jeszcze poznałam – gdy zaczęła sprzątać u staruszków. Och, nie powiem, to zawód z przyszłością, wszyscy młodzi będą kiedyś starzy. Myła ich i podawała im lekarstwa, a po powrocie narzekała. Po prawdzie walczyła jak lwica o tę pracę. Kobieta tutaj niewiele może, zwłaszcza odkąd w fabryce nikogo już nie przyjmują, wszystko schodzi na psy, krążą słuchy, że całkiem ją zamkną”.

Mało tego – to, co mówiła o naszej matce, było bardziej skomplikowane. Matka nie miała prawa jazdy i musiała rywalizować z wieloma innymi kobietami, które chciały wykonywać tę pracę, częściowo po to, żeby przynieść do domu trochę grosza, częściowo po to, żeby uniezależnić się od męża. Walczyła, by dostać posadę, która się cudem zwolniła, wsiadała na rower, specjalnie na tę okazję zreperowany, i jeździła nim z urzędu do urzędu, starannie ubrana i ze związanymi włosami, umalowana trochę mocniej i trochę lepiej niż w inne dni, co naszemu ojcu się nie podobało i o co robił jej wyrzuty albo zabraniał: „Dużo lepiej wyglądasz bez makijażu”, „Tylko dziwki się tak malują”, a ona wracała i pukała do drzwi tych samych urzędów, wciąż i wciąż wracała, jeśli usłyszała odmowę albo kiedy czuła, że sprawa jej się wymyka z rąk, wracała, chcąc pokazać, jaka jest zdeterminowana, pogoda czy niepogoda ciągle na tym samym rowerze, pisząc jedno za drugim podania, telefonując, aby wyrazić zaniepokojenie, kiedy nie otrzymywała odpowiedzi. I dopięła swego, znalazła w ten sposób zajęcie na wiele lat. Później jednak wracała do domu i opowiadała nam, jak starzy ludzie, u których pracowała, być może powodowani jakimś rodzajem zwierzęcego instynktu, wyczyniali różne obrzydliwe rzeczy, zupełnie jakby kazali innym płacić za swoją rychłą śmierć, jakby pozostawienie paskudnego wspomnienia po swoim życiu mogło uczynić myśl o śmierci znośniejszą: tłukli wszystko w domu, zrywali obrusy, rozbijali na podłodze pamiątki, ciskali brudnymi naczyniami o ściany.

„Co gorsza, codziennie zaczynało się to od nowa. Dzień w dzień rozrzucali na wszystkie strony bibeloty, ramki ze zdjęciami, przywiezione z wakacji szklane kule z Lourdes i podkładki pod talerze. Wszystko psuli, wszystko niszczyli. Wydawali z siebie obłąkańcze wrzaski, jakich dotąd nie słyszałeś i nigdy, przenigdy w normalnym życiu nie usłyszysz, krzyki, które później pozostają ci w uszach i nie możesz ich zapomnieć. Nawet kobiety, które przez całe życie odstawiały damy i miały się za bóg wie co. Nawet one nie są wcale lepsze od innych. A nawet są bardziej bezwstydne, bo mogą sobie nareszcie pofolgować i robić to, na co sobie przez całe życie nie pozwalały. Śpiewały na cały głos sprośne piosenki: «Wejdź już we mnie, moja pało, bo dziś w nocy było mało», a w inne dni jeszcze gorzej. W te najgorsze dni załatwiały się po całym domu – opowiadała mi matka – na stole w kuchni, na podłodze, wszędzie. Robiły pod siebie, kiedy matka na kolanach, na krześle ustawionym w salonie, mając do dyspozycji jedynie szorstką myjkę i zdezelowaną plastikową miskę, próbowała jako tako obmyć ich pomarszczoną skórę, ich ciała tak sflaczałe, że zdawały się z tego krzesła wylewać, spływać. A matka, wracając po całym dniu pracy, płakała. Dłużej już nie może. Płakała: «Masz pojęcie, ta stara Milard wszystko obsrała. Podtarła się zasłoną z jadalni, już nie mogę, dłużej tego nie wytrzymam, nie dam rady». Mówiła: «Wszędzie było gówno, musiałam to czyścić, a dobrze wiesz, jak nie znoszę smrodu gówna, zawsze się go brzydziłam, dla mnie to najgorsze, co może być, nigdy nie mogłam się przyzwyczaić i nigdy nie przyzwyczaję. Chciało mi się rzygać, hamowałam się, ale trudno było nie rzygać na każdym kroku, rzygać na to wszystko i nigdy z tym sprzątaniem nie skończyć», więc odpowiadaliśmy jej: «Raz-dwa zrobi się ciepło, matka, i będziesz miała z głowy». Wtedy się odprężała. No więc Édouard – nie do tego stopnia, nie muszę dodawać, bez przesady – ale jeszcze długo po tych świętach miewał podobne ataki szału, tak jak ci starzy, którymi opiekowała się nasza matka, chciał pociągnąć za sobą wszystkich na dno. Powiedział, że z każdym dniem było coraz gorzej. W końcu postanowił zostać w domu, sam, nie ruszać się już z domu. Zamknął okiennice. Odciął się od świata. Zakrywał uszy rękami, mocno je przyciskał, żeby nie słyszeć głosu sąsiadów zza ściany czy plotek dozorczyni na dziedzińcu”.

W te dni, kiedy byłem spokojniejszy, wyobrażałem sobie, że w jakimś publicznym miejscu, na ulicy albo w supermarkecie, zaczepiam nieznajomą osobę, żeby jej wyjawić, co mnie spotkało, o wszystkim opowiedzieć. W tych wizjach podchodziłem, nieznajomy aż podskakiwał zaskoczony, a ja, nie przedstawiając się, zaczynałem mówić, swobodnie i na luzie, jakbym go znał od zawsze, a to, co mu mówiłem, było tak paskudne, że nie pozostawało mu nic innego, jak zostać i wszystkiego wysłuchać. On mnie słuchał, ja obserwowałem jego twarz. Spędzałem mnóstwo czasu na wyobrażaniu sobie takich scen. Nie przyznałem się do tego Clarze, ale całymi tygodniami karmiłem się fantazjowaniem o tak totalnym bezwstydzie i robieniu z siebie takiego widowiska.

Problem w tym, że nie umiałem się już powstrzymać, by o tym nie mówić. W ciągu tego tygodnia po świętach opowiedziałem tę historię większości moich przyjaciół, lecz nie tylko – opowiadałem ją też znajomym albo ludziom, z którymi zaledwie kilka razy rozmawiałem, czasem tylko na Facebooku. Irytowałem się, kiedy inni próbowali odpowiedzieć, kiedy okazywali za dużo empatii albo analizowali to, co mnie spotkało, jak Didier i Geoffroy: oni daliby głowę, że Reda nie jest jego prawdziwym imieniem. Zależało mi, by wszyscy się dowiedzieli, ale chciałem być jedynym człowiekiem, który dostrzega prawdę, a im więcej, im częściej o tym mówiłem, tym większego nabierałem przekonania, że w przeciwieństwie do śmiesznej naiwności innych tylko ja, ja jeden tak naprawdę ją znam. Każdą, obojętnie o czym, rozmowę naprowadzałem na Redę, wracałem do Redy, tak jakby każdy temat rozmowy logiczną koleją rzeczy musiał prowadzić do niego.

W pierwszym tygodniu lutego – zaledwie miesiąc po świętach – spotkałem się z autorem, który wcześniej napisał do mnie i zaproponował wspólny lunch. Nie znałem go, lecz się zgodziłem i wiedziałem, dlaczego się zgodziłem. Chciał, żebym napisał artykuł do specjalnego wydania pisma literackiego, z którym współpracował (kilka dni później dostarczyłem bardzo kiepski, z przyczyn oczywistych, tekst) i w jego towarzystwie znów zachowałem się tak samo. W tamtych dniach moje słowa żyły własnym życiem, niezależnym ode mnie. Autor wszedł do sali, gdzie, dygocząc z niecierpliwości i ściskając ołówek automatyczny, który przypadkowo znalazł się w mojej kieszeni, już na niego czekałem. Ledwie zdążył usiąść, zdjąć swój flanelowy płaszcz, wyciągnąć rękę na powitanie, a mnie już świerzbił język, żeby mu jak najszybciej o wszystkim opowiedzieć. Pomyślałem: Nie, mimo wszystko nie możesz mówić o tym teraz. Poczekaj chwilę. Nie teraz. Chociażby przez grzeczność. Poczekaj chwilę. Przynajmniej udawaj, że rozmawiasz o czym innym. Na zewnątrz na murach domów odbijał się szary błękit nieba – pamiętam to nie dlatego, żeby interesowało mnie niebo, ale dlatego, że nie słuchałem, kiedy mówił, tylko rozkojarzony i niezainteresowany gapiłem się przez okno, dopóki sam nie dorwałem się do głosu.

Zamieniliśmy kilka zdań i przez blisko dziesięć minut wstrzymywałem oddech, siedziałem jak na rozżarzonych węglach, czułem cisnące mi się na usta imię Redy. Hamowałem się, udawałem zaangażowanie w typową dla takich spotkań rozmowę, grałem swoją rolę, wypytywałem o jego pracę, książki, plany, ale go nie słuchałem. Niczego nie słuchałem. Odpowiadałem, kiedy pytał mnie o to samo, i w równym stopniu nie słuchałem własnych odpowiedzi – było mi o tyle trudniej zachować spokój, że wszystko, co mówił i czego w odpowiedzi na zadawane pytania dowiadywał się ode mnie, wszystkie jego uwagi odbierałem jako pośrednie zachęty do rozmowy o świętach. Innymi słowy – we wszystkim dopatrywałem się związków, cały mój odbiór rzeczywistości był uwarunkowany Redą. I wypowiadałem się z obawą, żeby takie słowa jak „Reda” czy „święta” nie wymknęły mi się z ust zbyt wcześnie, mimo woli.

Później zacząłem opowiadać. Uznałem, że to właściwa chwila, pomyślałem: Wystarczająco długo trzymałeś się za język, teraz już wolno ci mówić – i zrobiłem to, na co od chwili jego wejścia do restauracji czekałem: dorwawszy się wreszcie do głosu, zmonopolizowałem rozmowę, przez cały lunch nawijałem jak obłąkany, a on się już nie odzywał, nie licząc krótkich komentarzy rzucanych między jednym a drugim kęsem jedzenia, tylko potęgujących moją uciechę: „To straszne, istny horror! Chryste...” i tak dalej. Pod koniec posiłku zacząłem błagać, żeby nikomu tego nie powtarzał, nie bardzo zresztą wiedziałem dlaczego – i za to też go przepraszałem: po co ja mu to wszystko opowiedziałem, jemu, obcej osobie, jak mogłem, jak mogłem, co sam przyznawałem, zachować się tak niestosownie i prostacko. Według takiego właśnie schematu żyłem, mówiłem i działałem w ciągu tych tygodni po napaści.

To szaleństwo kompulsywnego mówienia zaczęło się w szpitalu. Jakąś godzinę czy dwie po wyjściu Redy pobiegłem na najbliższe pogotowie, żeby mi podano prewencyjnie trójterapię. Tamtego ranka dwudziestego piątego grudnia szpital był prawie pusty – w poczekalni przechadzał się tylko tam i z powrotem jakiś bezdomny. Nie czekał na lekarza, schronił się tu przed zimnem na dworze. Kiedy usiadłem kilka metrów dalej, powiedział: „Życzę panu wesołych świąt”. Na te życzenia, tak nieadekwatne, tak mało prawdopodobne w tym miejscu i po tym, co mnie przed chwilą spotkało, roześmiałem się. Wybuchnąłem – pamiętam – szalonym, nieopanowanym śmiechem, głośnym i ordynarnym, który rozbrzmiewał w pustej poczekalni, odbijał się od ścian, zgiąłem się wpół, trzymałem się obiema rękami za brzuch, nie mogłem złapać tchu i w przerwie między jednym a drugim atakiem śmiechu wydyszałem: „Dziękuję, ja również życzę panu wesołych świąt”.

Czekałem. Ale nikt nie przychodził. Siedziałem i czułem się jak statysta w jakiejś historii, która nie była moją historią. Starałem się wszystko zapamiętać. Nie chodziło jednak o to, by odpędzić od siebie myśl, że nic się nie stało – jak mógłbym coś takiego pomyśleć! – ale o to, że przytrafiło się to komu innemu, innej osobie, a ja obserwuję tę scenę z zewnątrz. Pomyślałem: To stąd się bierze ta obsesja. To dlatego obsesyjnie zadajesz sobie pytanie, co dziecko, jakim byłeś kiedyś, pomyślałoby o dorosłym, jakim jesteś teraz. Myślałem: Dlatego, że od zawsze towarzyszyło ci uczucie, że twoje życie potoczyło się poza tobą, wbrew tobie, i że patrzyłeś z boku, jak się toczy, i że wcale cię nie przypomina. Nie od dzisiaj tak jest. W dzieciństwie, kiedy rodzice zabierali cię do supermarketu, obserwowałeś przechodniów z wózkami. Wpatrywałeś się w nich, nie pamiętasz już, skąd się u ciebie wzięła ta mania. Patrzyłeś, jak są ubrani, jak się poruszają, i mówiłeś sobie: Obym ja taki nie był, obym taki nie był. I nigdy nie przyszłoby ci do głowy, że staniesz się tym, kim dzisiaj jesteś. Nigdy. Nie przyszło ci nawet do głowy, żeby tego nie chcieć.

Wyciągałem szyję, zaglądając w okrągłe okienka biegnące wokół poczekalni – tak zabijałem czas. A czas ugrzązł w miejscu. Czekałem, aż któreś z zablokowanych drzwi się otworzą, czekałem, aż pojawi się jakiś lekarz, pokasływałem, prychałem, naciskałem czerwony przycisk dzwonka na kontuarze w izbie przyjęć i po dwudziestu czy trzydziestu minutach zjawił się pielęgniarz. To wtedy zaczął się u mnie ten przymus mówienia. Jego pierwszy przejaw. Już i tak musiałem się powstrzymywać, by temu w sztok pijanemu bezdomnemu o wszystkim nie opowiedzieć, by mu nie odpalić, że to jego „wesołych świąt” zakrawa na ironię, skoro dwudziestego piątego grudnia, a więc w dniu, kiedy powinienem, podobnie jak on, znajdować się gdzie indziej, wylądowałem w szpitalu. Żeby nie zacząć mu opowiadać o tym, co mnie sprowadziło na pogotowie. Tym razem się nie pohamowałem i temu pielęgniarzowi, który chciał się tylko dowiedzieć, dokąd ma mnie wysłać – po namyśle dochodzę do wniosku, że nie był pielęgniarzem, lecz być może strażnikiem albo rejestratorem, albo telefonistą – o wszystkim opowiedziałem. Nie powstrzymywałem łez. Nie próbowałem ich powstrzymać, przekonany, że jeśli nie będę płakał, nie uwierzy mi. Moje łzy nie były udawane, naprawdę cierpiałem. Ale wiedziałem, że chcąc wypaść wiarygodnie, muszę nagiąć się do wymogów roli.

Oczywiście w następnych dniach mój niepokój wzrósł. Później, w innym szpitalu, mimo całej mojej determinacji, żeby wzruszyć lekarza, tak by zrozumiał i mi uwierzył, mówiłem głosem monotonnym i metalicznym, wyrażałem się chłodno i z dystansem, a moje oczy pozostały suche. Zbyt długo płakałem, zabrakło mi już łez. Musisz płakać, inaczej ci nie uwierzy – perswadowałem sobie – musisz płakać. Zmuszałem się. Wysilałem się, robiłem wszystko, by wywołać łzy, koncentrowałem się na obrazach Redy, jego twarzy, jego pistoletu, ale nic nie pomagało: łzy wciąż nie napływały, moje wysiłki nie przynosiły skutku, łzy się nie pojawiały, nie wzbierały w kącikach oczu, moje oczy pozostawały rozpaczliwie suche, nadal byłem równie spokojny jak w momencie wejścia i lekarz zza swoich szkieł kiwał tylko głową, a okulary zsuwały mu się z nosa.

Żeby zapłakać, próbowałem przywołać na pomoc inne sytuacje z mojego życia. Wróciłem pamięcią do innych przykrych wspomnień, tych najbardziej smutnych i bolesnych. Przypomniałem sobie wiadomość o śmierci Dimitriego.

W środku nocy zadzwonił Didier, by mnie zawiadomić o jego śmierci. Tamtego wieczoru wyszedłem na spacer. Zapadła noc, byłem sam i telefon w mojej kieszeni najpierw dzwonił i wibrował. To Didier przysłał mi SMS-a z pytaniem: „Mogę zadzwonić?”. Obawiałem się najgorszego – zwykle nie pytał, czy może zadzwonić, tylko dzwonił – przestraszyłem się, że coś złego stało się Geoffroy, wyobraziłem sobie wypadek. Starałem się nie myśleć o jego ciele leżącym na noszach, bo taki obraz momentalnie stanął mi przed oczami, i roztrzęsiony, niepewnymi, ślizgającymi się po ekranie palcami odpisałem: „Tak, oczywiście”.

Komórka znów zadzwoniła, krótko się zawahałem... Didier mocnym, a jednocześnie trochę drżącym głosem – drżącym właśnie z powodu tego zbyt wyraźnego i sztucznego spokoju – oznajmił mi, że Dimitri, który wyjechał z Paryża na jakieś ważne spotkanie i z którym kilka godzin wcześniej rozmawiałem przez telefon, nie żyje.

Próbowałem zmusić się do płaczu, żeby lekarz mi uwierzył, ale to wspomnienie było zbyt odległe, już mnie nie poruszało. Robiłem, co mogłem, by się rozpłakać, lecz on nadal zachowywał sceptycyzm, myślałem, że te dwie przeciwstawne w tym momencie siły, że ich spotkanie umożliwi nam dotarcie do prawdy, czy raczej jej odtworzenie, że prawda kryje się w tym spotkaniu, że zrodzi się z napięcia. Zrobiłem wszystko, co mogłem, żeby się rozpłakać, ale bez rezultatu.

Tak więc tamtego dnia w tym pierwszym szpitalu stałem przed pielęgniarzem i płakałem bez problemu. Uspokajał mnie: „Zaraz ktoś się panem zajmie, ja sam niewiele mogę zrobić” – i musiałem się hamować, żeby nie wrzasnąć: „Pan chyba nic nie rozumie!”. W końcu zjawiła się jakaś pielęgniarka. Podeszła do mnie, zapytała, co mnie tu sprowadza, a kiedy zacząłem mówić, to już nie mogłem przestać.

Teraz już z tym koniec. Już się tak nie zachowuję. Pragnienie, by o wszystkim opowiedzieć, z wolna przerodziło się w ciągłą zadyszkę, otępiające zmęczenie – jestem już tym wszystkim naprawdę wykończony – i właśnie w takim stanie wsiadłem do pociągu i pojechałem do Clary. Przetrwało we mnie jeszcze trochę lęków, od czasu do czasu się odzywają, ale staram się ich nie roztrząsać. Na przykład ten, o którym opowiedziałem jej wczoraj po powrocie z przechadzki po lesie. Przyznałem się, że od ostatniego Bożego Narodzenia nie daje mi spokoju historia opowiedziana mi przez Cyrila, nie pamiętam już kiedy, ale to w sumie nieważne. Historia o ludziach, którzy myśleli, że zarazili się wirusem HIV, albo w tamtych czasach, kiedy pojawiła się ta choroba i nie było na nią żadnego lekarstwa, dowiedzieli się, że ją mają. Cyril szedł obok mnie. „Nie wynaleziono jeszcze żadnego lekarstwa – powiedział – i ci ludzie, myśląc, że się nią zarazili, albo wiedząc, że ją już mają, spodziewali się, że umrą, i to szybko, tak więc niektórzy, liczniejsi, niż mogłoby się zdawać, rzucili wszystko, by wykorzystać czas, jaki im pozostał, tę odrobinę czasu”. Wracaliśmy z jakiejś imprezy, kiedy Cyril mi to opowiedział – pamiętam, był wieczór, a on szedł obok mnie i prowadził swój rower. Wszystko rzucili, pewni, że wkrótce umrą, skończyli z tym, co od zawsze musieli znosić, co dotąd uważali za swoje życie, lecz co bliskość śmierci kazała im postrzegać jako coś, co tylko znosili. Rzucili pracę, wyprowadzili się ze swoich mieszkań, zrezygnowali ze swoich nawyków sportowych i kulturalnych, odcięli się od przyjaciół. Nie chcieli już więcej narzucać sobie tego, co postrzegali jako ograniczenia: postanowili nie nastawiać już budzika, nie próbowali rzucić papierosów czy alkoholu, nie chcieli spotykać się już z ludźmi, których w gruncie rzeczy nie lubili, choć nadal się z nimi spotykali, nie bardzo wiedząc po co, zdecydowali nie ściskać już ręki osobom, które tak naprawdę uważali za odpychające, postanowili nie poddawać się już dyktatowi wykształcenia i uznania społecznego, nie przestrzegać diety, nie pracować dla innych, nie dawać się tłamsić i wykorzystywać innym, nie wierzyć już w to, co przedstawiano im jako samo życie, jednym słowem – nie przestrzegać już imperatywów niezgodnych z ich instynktami. Jak się jednak okazało, nie wszyscy umarli. Niektórzy z nich, choć myśleli, że umrą, cudem, że tak powiem, przeżyli. Przygotowali wszystko na wypadek śmierci, ale śmierć po nich nie przyszła. Tyle że – dodał Cyril – po tym zerwaniu z normalnym życiem większości ocalałych nie udało się już nigdy do niego powrócić. Nigdy już nie udało im się wrócić do dawnego zawodu, odzyskać starego mieszkania, widywać się ponownie z ludźmi, których nie chcieli przedtem więcej widywać. Od tej pory – jak wyznałem Clarze – boję się, że zareaguję identycznie jak ci ludzie. Odkąd tamtego wieczoru z Redą zajrzałem własnej śmierci w oczy, boję się, że już nigdy w nic nie uwierzę i absurdy swojego dotychczasowego życia zastąpię innymi absurdami: skromnym życiem na wsi, samotnością, nałogowym czytaniem, piciem wody zamiast alkoholu, leniwym odpoczynkiem nad strumieniem czy hodowlą zwierząt domowych i wpatrywaniem się w ogień na kominku, bo byłoby to tylko zastąpienie jednych absurdów innymi. I mówiłem sobie: Ten twój przyjazd do Clary to porażka.

3

Clara znów nabiera tchu. Mówi, że zostawiłem rower po drugiej stronie place de la République, jakieś trzysta, czterysta metrów od mojego domu. Chciałem go zostawić trochę dalej niż zwykle, by się przejść, i miałem nadzieję, że wyparuje mi z głowy część alkoholu wypitego z Didierem i Geoffroy. Nie byłem pijany. Wypiłem trochę więcej niż zwykle z powodu świąt, nie pamiętam dokładnie, może butelkę wina lub dwie, ale nie byłem zalany. Niosłem pod pachą moje prezenty: dwie książki Claude’a Simona z dedykacjami od autora dla Didiera, który mi je sprezentował, i opakowany w gruby papier tom Dzieł zebranych Nietzschego – w którym, jeśli dobrze pamiętam, znajdowały się utwory Ecce homo i kilka innych – nabytych przez Geoffroy w księgarni Gallimarda przy boulevard Raspail.

„I założę się, że trzymał te książki tak, żeby wszyscy mogli zobaczyć, co czyta, tytułami na zewnątrz – wiesz, jak robią niektórzy. A zwłaszcza, właśnie do tego chciałam dojść, jestem pewna, że idąc, myślał coś w tym stylu: Taki szmat drogi. Dokładnie: taki szmat drogi. Później to zdanie wygładzał, powtarzał: «Taki szmat drogi», no nie wiem, mówił to chyba w odniesieniu do własnej przeszłości, a przede wszystkim – bo widzę, że ma na tym punkcie obsesję, odkąd przyjechał, tylko o tym rozprawia – w porównaniu z kumplami z miasteczka, z którymi za młodu wystawał na przystanku autobusowym”.

Clara mówi, że widywała nas, jak na rowerach jeździliśmy po placu przed merostwem, nieraz po trzech na jednym. Ja siadałem na kierownicy, drugi na stojąco pedałował, a trzeci sadowił się na siodełku i jeździliśmy tak w kółko po placu, wokół pomnika poległych w pierwszej wojnie światowej. Ciężar trzech osób na jednym rowerze nie pozwalał na szybką jazdę, od takiego nacisku opony omal nie pękały na asfalcie. Zatrzymywali nas żandarmi, ale po chwili znów zaczynaliśmy swoje, a ona, jeśli akurat tamtędy przechodziła i nas zobaczyła, wołała: „Hej, smarkacze, wyglądacie jak trzy żaby na zapałce!”.

„Dogadywałam im, bo chciałam, by wiedzieli, że nikt mi nie podskoczy, że nie dam sobie jak inne dziewczyny wejść na głowę. Najważniejsze to ugryźć ich, zanim oni ugryzą ciebie, żeby to zrozumieli. Z chłopakami to proste. Liczy się pierwszy raz. Żeby samej zacząć. Jeśli ugryziesz pierwsza, później będziesz miała spokój”.

Mówi, że kiedy miałem trzynaście czy czternaście lat, z placu przed merostwem przenieśliśmy się na przystanek autobusowy. Że siedzieliśmy tam do późna w nocy, popijaliśmy z kubków pastis albo whisky, a kilka metrów dalej stał samochód z otwartym bagażnikiem, żebyśmy mogli słuchać muzyki z radia (Brian, nasz sąsiad, starszy ode mnie, miał już prawo jazdy i samochód).

„Tak więc to o nich musi myśleć, i to często. W końcu kiedyś się przyznał, a ja pomyślałam: Tu cię mam, łajdaku, nareszcie mówisz, jak jest, otwarcie, w końcu to przyznajesz. Dalej, wyrzuć to z siebie! Mnie to tam nie zaskoczyło. Jednego razu mi powiedział, że kiedy wraca do miasteczka i idzie przywitać się z dawnymi kumplami, z którymi przed laty przesiadywał na przystanku autobusowym, że kiedy znów ich widzi po dziesięciu latach, to sam nie wie, co myśleć. Nie potrafi ocenić, czy stał się teraz dużo starszy od nich, czy młodszy. «Człowiek nigdy nie zna swojego prawdziwego wieku» – stwierdził. Bo kiedy widzi ich teraz, już z wózkami dziecięcymi, obarczonych rodzinami i obowiązkami, albo jak się budują w sąsiedniej wiosce, z tym wszystkim, co czyni człowieka dorosłym, gdy tymczasem on ciągle jeszcze tkwi w szkole, wtedy wydaje mu się, że jest od nich o dwadzieścia lat młodszy, a ma dokładnie tyle lat co oni. To dlatego, że on sam tego wszystkiego nie ma. Nie ma domu ani oczywiście żony, i nieprędko będzie miał, ani samochodu, ani dziecka, i to wszystko wydaje mu się bardzo jeszcze odległe. Obserwuje ich, widzi, jak na dobre wchłonęło ich życie ludzi dorosłych, i wtedy mówi sobie w duchu: Jestem od nich o dwadzieścia lat młodszy. To dlatego.

A znowu kiedy indziej – odwrotnie. Bo kiedy na nich patrzy i widzi, że wciąż noszą te same ciuchy co on, kiedy przed laty się z nimi bawił, to znaczy te same dresy Airness, które Édouard uwielbiał i sam nosił, te same sportowe torby przewieszane na skos przez ramię, podróbki Louisa Vuittona za piętnaście euro, i zajmuje ich to samo co kiedyś, to wtedy mówi sobie, że wcale nie on, ale to oni nie dorośli. Nawet jeśli mają już dzieci, myślisz, że się zmienili? Akurat, nadal się spotykają, może już nie na przystanku autobusowym, tylko w domach, które sami zbudowali, nadal piją to samo piwo Koenigsbier i tak samo dowcipkują: «Ohyda, to nie piwo, tylko kocie szczyny» albo: «Lepiej żłopać niż wojować» – tu przynajmniej trudno się z nimi nie zgodzić: oni nie pili, nie potrafią pić i nigdy się tego nie nauczą, oni żłopali. Mają się za facetów, ale nawet nie potrafią pić jak trzeba. W weekendy robią zawsze to samo, gadają o dziewczynach albo się ścigają – może już nie na motorowerach, tylko samochodami, odkąd każdy z nich ma prawo jazdy, co niewiele zmienia, tyle że to dwa koła więcej. No więc kiedy do Édouarda dociera, że nic się nie zmieniło, że jest dokładnie tak samo jak kiedyś, to wtedy ma wrażenie, że jest o dwadzieścia lat od nich starszy, nagle czuje się bardzo stary, jakby był starszy o dwadzieścia lat, a ma dokładnie tyle samo lat co oni. «Czuję się stary – wyznał. – Jak ich widzę, to wstydzę się nawet własnego ciała». Wtedy się prostuje i bardzo uważa, jak idzie. W świetle reflektorów samochodowych sprawdza, w jaki sposób idzie, bo widzi, że w porównaniu z nimi porusza się jak starszy facet. Stara się chodzić bardziej młodzieńczym krokiem. Gorzej, ilekroć tu przyjeżdża – a przecież nie przyjeżdża za często, nie wiadomo, cośmy mu złego zrobili – wtedy za każdym razem mówi to samo: że przez to wszystko nie będzie potrafił rozstrzygnąć, czy jest o dwadzieścia lat starszy, czy młodszy od tych, z którymi dorastał. Jednego dnia myśli: Mam o dwadzieścia lat więcej, a następnego: Mam o dwadzieścia lat mniej. Dlatego uważa, że nigdy się nie wie, ile ma się naprawdę lat.

No więc szedł przez ten plac i dam głowę, że myślał: To cholerny szmat drogi. Oczywiście myśląc tak, czasami musi pomyśleć też i o mnie. Nie ma powodu mnie oszczędzać. Uspokaja się wtedy i w duchu powtarza: Nie jestem już taki jak ona. Przebyłem daleką drogę. Mam za sobą szmat drogi. A mnie załamuje, że mógłby coś takiego pomyśleć”.

A teraz stoję i słucham dalej, co mówi Clara. I sam nie wiem, czy udaje mi się wytrwać w tym bezruchu dzięki koncentracji i o własnych siłach, czy też to, co przed chwilą powiedziała, tak bardzo mnie zawstydza i rani, że stoję jak sparaliżowany, równie nieruchomy i wytrzymały, co te drzwi przede mną.

„I niech tylko nie wkłada mi się w usta tego, czego nie powiedziałam. Nie potępiam go. Nie robię mu wyrzutów. Wystarczająco długo żyję, by wiedzieć, że takie myśli każdemu przychodzą do głowy. Niech no ktoś spróbuje mi wmówić, że nigdy w ten sposób nie myślał, a nazwę go kłamcą. Mnie też zdarza się wspominać. Zaszyć się w spokojnym kącie specjalnie po to, by wspominać starych przyjaciół, z którymi się kiedyś spotykałam. Siadam sama w jakimś kącie, myślę o nich i o sobie: Nie masz się na co skarżyć, kochana. Właściwie to najczęściej myślę o ludziach, których najbardziej nie cierpiałam i od których najbardziej chciałam uciec. Słowo daję! Dlatego chętnie wierzę, że tak samo jest z innymi. Człowiek sobie mówi: Jak dobrze, że nie jestem już taka jak oni. Idę w dobrym kierunku, tak trzymać, byle tak dalej. Jednym słowem – Édouard szedł przez plac”.

Nie opowiedziałem jej bardziej szczegółowo o tej kolacji po prostu dlatego, że zachowałem z niej tylko wyrywkowe wspomnienia. Pamiętam, jak pośród świątecznych dekoracji, pod czerwonymi i niebieskimi żarówkami w górze, z uszami boleśnie smaganymi wiatrem idziemy ulicą, Geoffroy i ja. Posuwaliśmy się naprzód mozolnie, z trudem, zewsząd otoczeni przez ludzi obwieszonych torbami – nie widziałem już ciał, tylko te torby, nie słyszałem głosów, tylko ich strzępy, ich echa. I podobał mi się ten rozfalowany tłum, szedłem swoim niezgrabnym krokiem, depcząc przechodniom po stopach, śmialiśmy się. Następny obrazek: przeciskamy się, wchodzimy po schodkach do sklepu, żeby kupić tarty. Panujący w środku upał zdawał się osiadać nam na policzkach jak druga, paląca skóra, pod którą skóra zimna pozostawała zimna. I następny obrazek: pojawia się na nim Didier, nagle jest nas trzech. Usiedliśmy. Od sceny na ulicy minęła jakaś godzina. Otwieram butelkę wina. Na szczęk wyciąganego korka Didier ze śmiechem rzuca: „Wołają mnie!” – tego powiedzenia sam go nauczyłem, więc ja też się śmieję. Wkrótce śmiechy cichną, Geoffroy serwuje każdemu porcję tarty z warzywami. Zaczynamy jeść. Później stoję, kolacja już prawie się skończyła, patrzę na okruchy na pustych talerzach, Didier wręcza mi jedną z książek w ramach prezentu. Wzruszyłem się, czytam głośno pierwsze słowa:

Odziana szczelnie w grubą czarną szatę, z głową osłoniętą ciemną chustą szła przez pustą plażę, a gdy dotarła do brzegu morza, usiadła[1].

Geoffroy prosi, żebym czytał dalej, zachęca mnie, mówi, że dobrze czytam. Nie pamiętam, czy czytałem dalej, czy nie. Później książka zniknęła mi z pola widzenia, nie wiedziałem, gdzie ją odłożyłem. Patrzę na ekran komputera – komputer jest włączony, słuchamy piosenek, arii operowych, nie pamiętam już, co to było, może Werter Masseneta, następnie coś innego i jeszcze coś innego, i nagle jesteśmy przy deserze, każdy z nas trzyma w ręku kieliszek i śpiewamy, śpiewamy, znamy te arie na pamięć. Nie znajdujemy się już w tym samym pokoju co na początku wieczoru, teraz opieramy się plecami na poduszkach, w sypialni. A jeszcze później, dwie godziny później, w uszach świszcze mi wiatr, wokół mnie defilują drzewa, światła latarni migają mi w oczach, ulice są puste. Zostawiam rower po drugiej stronie place de la République, żeby się przejść.

4

Na place de la République trwały roboty drogowe i na ziemi leżało błoto, a raczej ziemia była błotem, rozkopane drogi czekały, aż robotnicy wyleją na nie asfalt i położą betonowe płyty, żeby można było chodzić pieszo przez plac. Codziennie tamtędy przechodząc, brudziłem się i wracałem do domu z utytłanymi nogawkami. Nie było to brązowe, prawie rude błoto, jakie znałem z dzieciństwa spędzonego na wsi – błoto wydzielające woń świeżo rozkopanej ziemi, lśniące jak glina, które chętnie nakładano na twarz, tak zdrowe i dobroczynne podobno miało działanie – tylko błoto szare, surowe i grudkowate, typowe dla robót publicznych w mieście.

Na placu tkwiły nieruchome żurawie, ogromne i chude jak szkielety, i wszędzie poustawiano zielone bariery blokujące dostęp do tej części placu, gdzie trwały prace – stalowe bariery, od pierwszego dnia oklejone plakatami politycznymi (pamiętam jeszcze hasło na jednym z nich: „Nie będziemy płacić za ich kryzys, obalmy kapitalizm”) oraz afiszami filmowymi i reklamami, ustawionymi tu w celu wytyczenia granicy między częścią już w budowie a tą, gdzie dopiero roboty będą prowadzone.

Tak więc przedzieram się w ciemnościach nocy wigilijnej przez place de la République, w butach oblepionych błotem i dołem nogawek ochlapanym drobnymi, szarawymi kleksami przypominającymi kropelki brudnego deszczu padającego nie z góry, ale z dołu, z Nietzschem i Simonem pod pachą.

Nagle usłyszałem z tyłu odgłos czyichś kroków.

Początkowo nie zareagowałem. Szedłem dalej. I nie odwróciłem się. Nie przykazuję sobie, żeby się nie odwracać, ale tego nie robię. Tempo kroków za moimi plecami narasta, stają się coraz bliższe, coraz szybsze – byłem świadom, że ktoś się zbliża, ale nie odbierałem tego jako czegoś dotyczącego mnie osobiście, dopiero więc kiedy się ze mną zrównał, zorientowałem się, że to jego kroki: to one się zbliżały, przyśpieszały, biegły do mnie. Jego pierwsze słowa brzmiały: „Hej! Nie obchodzisz Bożego Narodzenia?”.

Uśmiechał się. Przystanął zdyszany, po czym ruszył obok mnie z prawej strony. Widziałem tylko połowę jego uśmiechu i połowę twarzy, druga połowa niknęła w cieniu, wchłonięta przez ciemności. Znów zapytał, czemu nie obchodzę świąt, co robię na ulicy o tej porze. Powiedziałem Clarze, że spodobał mi się odgłos jego oddechu – miałem ochotę ująć jego oddech w palce i rozprowadzić go sobie po twarzy. Ale nie zareagowałem na jego uśmiech.

Nie odpowiadam na jego pytanie, idę dalej z opuszczoną głową i unikam patrzenia na jego profil, chcę jak najszybciej zabrać się do lektury książek, które dostałem od Didiera i Geoffroy. Nakazałem swoim nogom przyśpieszyć kroku. Milczałem. Byłem pod wrażeniem jego urody.

Mimo jego urody, mimo jego kuszącego oddechu postanowiłem wrócić do domu i położyć się spać. Chcąc wytrwać w tym postanowieniu, skupiłem myśli na książkach, które trzymałem w prawej ręce. Wiedziałem, że długo nie wytrzymam. Przez kilka metrów szedł obok, udawało mi się go ignorować, ale moje ramię stykało się z jego ramieniem, jego buty ochlapywały moje spodnie szarym błotem, nadal milczałem (Nietzsche, Simon, Nietzsche, Simon). „To nie chcesz ze mną porozmawiać?” – zapytał.

Przywołałem te wspomnienia na użytek dwójki policjantów naprzeciwko mnie, kobiety i mężczyzny – on siedział przed komputerem, a ona stała obok niego. Od spotkania z Redą upłynęły niespełna dwadzieścia cztery godziny.

Przesłuchanie dopiero się zaczęło, jeszcze nie wiedziałem, jaki będzie ciąg dalszy. Jeszcze się nie domyślałem, jak bardzo będę siebie nienawidził za to, że przyszedłem do tego komisariatu.

Tak czy inaczej, nawet żal do siebie nie mógł mnie już uratować. Zrozumiałem to, gdy z powodu zmęczenia i obrotu, jaki przybrała ta noc, oświadczyłem im, że przykro mi, ale chciałbym przerwać składanie zeznań i wrócić do domu. Policjant zarechotał. Nie był to śmiech nieprzyjazny, raczej ten rodzaj śmiechu, jakim kwituje się głupstwo, jakie palnęło małe dziecko. Opanował się, odkaszlnął i stwierdził: „Przykro mi, ale to już nie od pana zależy. Teraz sprawa należy do wymiaru sprawiedliwości”. Nie pojmowałem, jak moja relacja może już nie należeć do mnie (czyli że jestem wykluczony z mojej własnej historii, a zarazem siłą w nią włączony, ponieważ kazano mi o niej wciąż mówić, to znaczy, że włączenie jest warunkiem wyłączenia, że oba te pojęcia są tym samym i że być może wyłączenie poprzedza włączenie, chyba że samo wyłączenie pierwsze ujawniło los, jaki mi przypadł w udziale, historię, z której nie miałem już prawa się wycofać).

Poczułem się zdezorientowany, odwrotnie niż w chwili przyjścia, wtedy doznałem ulgi, że mogę się wypowiedzieć. Policjanci przyjęli mnie ze współczuciem, by nie rzec: z czułością – co chwila traciłem wątek, plotłem coś chaotycznie, wypowiadałem zdania niemające w tym kontekście sensu, ośmieszałem się, wygłaszałem wzniosłe i puste frazesy, na okrągło wracałem do tego samego momentu nocy i relacjonowałem go, używając innych słów, z inną intonacją, jakby próbując dociec prawdy. Wyobrażam sobie, że z zewnątrz ta scena musiała wyglądać dziwnie. Reda stał nieruchomo i wyglądał, jakby mu nogi wrosły w podłoże, jakby mu je przyspawano do podłogi i w tym bezruchu jeszcze wzmocniono stalowymi prętami wbitymi głęboko pod podłogę, naprzeciw niego siedziałem ja, a on dusił mnie swoim szalikiem. Wełna szalika zaciskała się na mojej szyi z suchym szelestem, od którego jeszcze teraz przechodzą mnie ciarki. Nie mogąc zrobić nic innego, jak tylko trwać w pozycji siedzącej i miotać się jak zaklinowana pod butem dżdżownica, rzucałem się na wszystkie strony, wiłem się, szarpałem. Policjant obserwował mnie, kiedy zeznawałem. Nie słuchał mnie, tylko obserwował. Jego palce zawisły nad klawiaturą komputera, na którym spisywał zeznanie. Robił długie pauzy. I wtedy zrozumiałem, że jego władza jest przede wszystkim władzą nad czasem: mógł przeciągać rozmowę, mógł ją zakończyć, pozwolić na chwilę zastoju, nieruchomej ciszy, zmusić mnie do mówienia, kazać mi przyśpieszyć, po czym nagle, nie wiadomo po co i dlaczego, zwolnić. Poprosił, żebym mu przedstawił fakty, „wszystkie, żadnego nie pomijając”: każda minuta, każda interakcja, każda wypowiedź Redy, najbardziej nawet w moich oczach błaha, mogą pomóc w znalezieniu go i aresztowaniu (najczęściej w takich właśnie szczegółach, z pozoru zupełnie nieistotnych, kryją się rozstrzygające z punktu widzenia śledztwa wskazówki, czyli informacje, które nienawykłe i niewyrobione, nieprofesjonalne oko uzna za nieistotne, bez znaczenia).

Zapytał: „I tak po prostu w środku nocy wpuścił pan do mieszkania obcą osobę?”. Odparłem: „Wie pan, wszyscy tak robią...”, a on z drwiącą, sarkastyczną miną podchwycił: „Wszyscy?”. Właściwie nie było to z jego strony pytanie. Nie pytał mnie, rzecz jasna, czy wszyscy tak postępują, lecz dawał mi do zrozumienia, że nikt tak nie robi. W każdym razie nie wszyscy. Brnąłem dalej: „To znaczy ludzie tacy jak ja...”. Już miał powiedzieć co innego: „No, nie byłbym taki pewie...”, gdy nagle: „Stop!”. Stojąca obok niego kobieta nakazała mu, bębniącemu w klawiaturę komputera, przerwać. Aż podskoczyliśmy. Rzuciła to stop tonem agresywnym, a przy tym rozbawionym, jakby cała ta sytuacja wydawała się tak absurdalna, że jej, zniechęconej i wykończonej o tej nocnej godzinie, doprowadzonej niemal do obłędu zimnym, fioletowawym światłem jarzeniówek, zapachem detergentów i szumem komputerów, nie pozostawało nic innego jak to wszystko – swoje rozczochrane włosy, swoje głębokie cienie pod oczami – potraktować jako czyste kpiny.

Zadecydowała, że zaczniemy od nowa, ale nie w tak zupełnie chaotyczny sposób – pamiętam też, jak się skrzywiła przy słowie „chaotyczny”. Należało zacząć od nowa. „Po kolei”.

Nie spuszczam oczu z drzwi, żeby zachować koncentrację i nie zostać nakrytym. Studiuję rozwidlenia i brązowe smugi prążkujące ich beżowe drewno. Śledzę wzrokiem ich trasę, od centrum aż po krańce, gdzie znikają.

Clara mówi mężowi, że Reda zapytał, czy się w końcu do niego odezwę. Milczałem, ale było jasne, że moje milczenie brzmiało jak wyznanie niemocy, by powiedzieć „nie”. Słyszałem jego uśmiech, który zmieniał mu barwę głosu, ale ciągle jeszcze na niego nie patrzyłem, chyba że ukradkiem, i to jak najdyskretniej, wciąż powtarzając w myślach: Nietzsche, Simon, Nietzsche, Simon, Nietzsche, Simon – nadal uciekałem. Po jakichś dziesięciu metrach jednak ustąpiłem.

„Ustąpił, odezwał się do niego”. Próbowałem sobie wmówić, że odpowiadam mu tylko po to, żeby go spławić, aby dał mi wreszcie święty spokój, ale wiedziałem, że to, co powiem – obojętnie, co powiem – poskutkuje czymś przeciwnym, będzie nawiązaniem rozmowy.

„Odpowiedział mu, że wraca z kolacji wigilijnej i musi odpocząć”. I moja odmowa poskutkowała. Dokładnie tak, jak przewidywałem, jak chciałem, nie dał za wygraną: „Jestem Reda, nie chcesz, żebyśmy się trochę lepiej poznali? Może wpadniemy gdzieś na drinka albo skręcimy sobie jointa? Na przyk...”. Odparłem, że nie biorę prochów. Nie odpuszcza, nalega: „Tylko tyle, żeby nam się swobodniej rozmawiało... Jak ci na imię?”.

Przywołany do porządku, opisując policji przebieg wydarzeń, starałem się mówić jak najbardziej składnie, ale policjant, który siedział za biurkiem, ciągle mi przerywał: „Ale czy jest pan pewien, że miał pistolet? Bo to wiele zmienia, wie pan”. Patrzyłem na jego koleżankę, chcąc, żeby mi pomogła. Spojrzeniem błagałem ją o pomoc. Nie od razu zainterweniowała, a on ciągnął: „No i gwałt to jednak poważna sprawa, czasem to gorsze od śmierci”.

Stoję za drzwiami i słucham, co mówi Clara.

„A wtedy Reda proponuje, żeby wstąpili do Édouarda – napić się i lepiej poznać. Nie był głupi, nie wątpił, że Édouard mieszka gdzieś niedaleko. Musiał to z miejsca wyczuć. Już ty się nie bój, tacy faceci jak on wiedzą, jak dopiąć swego, a że Édouard wciąż się nie odzywał, tamten kombinuje, jak zatrzeć pierwsze złe wrażenie po tym, co wcześniej zaproponował, i obiecuje, że nie wyjmie przy nim żadnych prochów. «Jak nie lubisz prochów, zostaną u mnie w kieszeni, nie wyjmę ich, nie mam zamiaru cię zmuszać» – zapewnił. Mówił, że mogliby wypić razem kilka piw, ale nic więcej. Tylko dwa, trzy piwa na każdego. I długo by nie zabawił, na co Édouard odpowiedział, że nie znosi piwa. Wtedy sobie pomyślałam: Facet był piekielnie cierpliwy. Ja na jego miejscu odpuściłabym sobie takiego sztywnego marudę, któremu nic nie pasuje. Już to było dziwne. Ta cierpliwość. To, że okazał się taki cierpliwy”.

Upierałem się, że nie, a on i tak szedł dalej ze mną, nie przestając się uśmiechać, nie tracąc swady ani zdecydowania: być może w moim głosie, w moim umykającym spojrzeniu wyczuł lukę, to coś, co było konieczne, bym się zgodził, ten minimalny gest, niezbędny, by zmusić mnie do kapitulacji, do zachwiania się w postanowieniu odmowy, do przyznania, że od pierwszej chwili, gdy mnie na tym placu zaczepił, ogromnie mnie korciło, żeby mu odpowiedzieć, że niczego bardziej nie pragnąłem, jak zaprosić go do siebie, dotknąć go, i że z trudem, wytrwale starałem się to pragnienie stłumić. Pamiętam, że z powodu niskiej temperatury i silnego lodowatego wiatru – tak silnego, że z oczu ciurkiem leciały mi łzy i nawet nie próbowałem już ich ocierać – Reda pociągał nosem, mówiąc, pociągał nosem tak głośno, że słyszałem, jak mu świszcze w nozdrzach. Trochę się zasłaniając, wydmuchiwał nos w palce, po czym wycierał je w spodnie, pozostawiając na nich błyszczące smugi. Nie przeszkadzało mi to. Normalnie na widok czegoś takiego poczułbym obrzydzenie. Ale nie tej nocy, nie z nim.

„Oto, do czego zmierzam: nie było w nim cienia nieufności. Édouard nie miał się na baczności, bo tamten nie wyglądał ani trochę na typa, który może napytać mu kłopotów. Zachowywał spokój, był ujmujący. Ale ponieważ mój brat chciał jednak wracać do domu, był też równie otwarty, co bramy więzienia. W duchu powtarzał: Muszę wrócić i czytać, muszę wrócić i czytać”.

Clara wypija łyk wody.

„W końcu tamten zadaje mu pytanie – wyciąga rękę i pyta, co Édouard trzyma w swojej. I co odpowiada mu Édouard? «Książki, tylko książki», na co Reda mówi, że to interesujące, a ja z kolei mówię do Édouarda: «Zauważ, że kiedy coś komuś wyjaśniasz albo opowiadasz, czym się w życiu zajmujesz, w odpowiedzi zawsze słyszysz, że to interesujące. Ludzie zawsze tylko to jedno słowo mają w ustach, ogólnie jednak drugiego pytania już nie zadają. Dziwne. Później cisza. Nic. Jeśli chciałbyś o sobie albo o swoim życiu powiedzieć trochę więcej, możesz sobie czekać, a i tak nikt cię nie zapyta».

Tak więc mówię do Édouarda: «To samo dotyczy ciebie». Słuchał bez szemrania. Nawet nie drgnął. «Nie mówię tego przeciwko tobie – tłumaczyłam mu – nie po złości ci to mówię, ale kiedy ludzie ci wmawiają, że to, co robisz, jest interesujące, to kłamią. Kłamią w żywe oczy i mnie, i wszystkim innym. W tych sprawach nie ma żadnej różnicy, bo życie jest życiu równe, a więc twoje skromne życie interesuje ludzkość nie bardziej niż każde inne, nie ma się co łudzić. Ludziom bez przerwy się wydaje, że ich życie jest bardziej pasjonujące od życia innych, i wiedzą, że każdy tak myśli, ale mówią sobie, że ci inni się mylą. Nic na to nie poradzę – tak wygląda rzeczywistość – i to, czy mieszkasz w Paryżu, czy zajmujesz się filozofią i czym tam jeszcze, niczego tu nie zmienia». (Nieprawda, tego mi nie powiedziała. Na pewno tak właśnie myślała, ale tego mi nie powiedziała).

Bo człowiek wkłada mnóstwo energii w okłamywanie się”.

Jej mąż się nie odzywa. Zza drzwi dobiegają mnie tylko pomruki „mhm, mhm”, które wtrąca na chybił trafił między jej słowa albo w odpowiedzi na zadane bezpośrednio pytanie, chcąc pokazać, że jej słucha.

„«To dziwne – mówię mu. – Bo w kłamstwa, jeśli się nad tym zastanowić, nikt nie wierzy, ale i tak wszyscy je powtarzają. A ty sam nie udawaj głupszego, niż jesteś. Szkoda twojej fatygi. Powinieneś był wiedzieć, że Reda kłamał».

Dokładnie tak samo jest z moją sąsiadką Océane, kiedy do niej idę. Fakt, za piękna to ona nie jest. Nie mówię tego, żeby ją obgadywać, bo naprawdę ją lubię, ale trzeba spojrzeć prawdzie w oczy, bo w dodatku do chudych nie należy. Cierpi przez to, biedaczka. Płaci za to ogromną cenę. Cierpi, bo wszyscy ją odtrącają, to znaczy faceci. Nie chcą jej. Żaden nic od niej nie chce. Miała osiemnaście czy dziewiętnaście lat, a jeszcze nie zaznała miłości, tutejsi chłopcy ją odrzucali. Wiesz, jakie to głupki, no więc kiedy siedzieli w grupie na przystanku autobusowym czy gdzie indziej, a my z Océane akurat przechodziłyśmy, przedrzeźniali ją: «Océane ma tyłek jak dwa tyłki, które wyglądają jak trzy». Mówili, że łatwiej ją toczyć niż nieść – i takie różne. Wiesz, tego typu złośliwości. Głupie ćwoki. Z czasem zauważyłam, że chłopaki, jak są same, potrafią być miłe, ale niech no tylko znajdą się w grupie, od razu się zmieniają. Faceci, kiedy są w grupie, dostają małpiego rozumu. Zmieniają się nie do poznania.

Przyjęło się, że w środy po południu spotykamy się w babskim gronie u Océane na karty i gramy w garibaldkę. Nawet we trzy. Albo stawiamy tarota. I wtedy za każdym razem wiemy, że w pewnym momencie Océane powie, że jest nieszczęśliwa, no więc siłą rzeczy przychodzi ta chwila, a ona to mówi, że jest nieszczęśliwa, bo ma takie ciało, jakie ma. Domyślasz się, że zwierza się tylko nam, nam może to powiedzieć, bo się wspieramy, trzymamy się razem, a ja jej odpowiadam: «Ach, nie, Océane, jesteś piękna, przestań słuchać chłopaków, dobrze wiesz, że to idioci, tak było zawsze i nigdy się nie zmieni». I mówiąc to, dziwne, ale wiem, że kłamię – nie na temat chłopaków, bo naprawdę są idiotami, ale na temat jej ciała. Océane wie, że ją okłamuję, a ja czuję, jakby lód przenikał mnie całą z powodu tego, że sama nie wierzę w to, co jej wygaduję. Później Vanessa, która często się do nas przyłącza, dorzuca swoje, potrząsa głową i mówi: «Tak, jesteś piękna, Océane, po prostu masz oryginalny typ urody, i tyle, nie trzeba się porównywać z dziewczynami z kolorowych magazynów. Wiesz, jakbyś je zobaczyła zaraz po obudzeniu, bez makijażu i uczesania, to są brzydactwa, stają się piękne, gdy rano nakładają na twarz grubą warstwę tapety. Ale ty jesteś piękna taka, jaka jesteś, naturalna. Najważniejsze to mieć urodę naturalną». I żadna z nas trzech w to nie wierzy, wszystkie jednak udajemy, że wierzymy, i dodajemy sobie otuchy cudzym kłamstwem, liczymy, że kłamstwo tej drugiej będzie trochę mniej fałszywe. Jednym słowem – jestem pewna, że Édouard dobrze wiedział, że tamten kłamie. (Nawet jeśli Reda nie uważał tego, co mówiłem, za interesujące, prawdy szukałem gdzie indziej, innego rodzaju prawda przykuwała moją uwagę – zaintrygowała mnie prawda formy, a nie treści. Prawda leżała nie w tym, czy treść tego, co mówiłem, uważał za interesujące, ale w tym, czy prawdziwe było jego pragnienie, żeby mi się podobać, nawet jeśli w tym celu gotowy był kłamać).

Zadawał mu też inne pytania – och, nic specjalnie oryginalnego, zwykłe pytania, jakie wszyscy zadają: od jak dawna mieszkasz w Paryżu, co chcesz robić potem... A Édouard wciąż jeszcze myślał: Muszę się położyć, muszę się położyć. Ale wyznał mi, że to obsesyjnie powtarzane zdanie z każdym kolejnym krokiem po trochu traciło sens. To wtedy tamten zapytał, czy Édouard przypadkiem nie ma przodków angielskich lub niemieckich: «Tak się właśnie zastanawiam...» – zaczął, a Édouard na to: «Niestety, ani jednych, ani drugich». I ze śmiechem przytoczył komentarz naszego ojca, kiedy mówił o rodzinie: «Jak mawiał mój ojciec, jestem czystej krwi Francuzem, bez domieszek, rodzice francuscy, dziadkowie francuscy, pradziadkowie francuscy, prapradziadkowie francuscy, praprapradziadkowie francuscy». I ten komentarz naprawdę rozbawił Redę, uśmiał się z komentarza naszego ojca”.

5

Powiedział mi, że jest Kabylem i że jego ojciec przyjechał do Francji na początku lat sześćdziesiątych, jakieś dwadzieścia lat przed urodzeniem Redy, który w chwili naszego spotkania pewnie miał trochę ponad trzydziestkę. Jego ojciec musiał zamieszkać w ośrodku dla imigrantów na północnym przedmieściu Paryża – w jakiej konkretnie miejscowości, już nie pamiętam – mając za cały dobytek to co na grzbiecie i garść przedmiotów upchanych w małej walizce, nie dlatego, że nic nie posiadał, nawet jeśli nie było tego za wiele, ale dlatego, że nie wolno było wprowadzić się z większym dobytkiem, zupełnie jakby w parze z biedą szedł wymóg wyglądania na biedaka. Zaczął o tym mówić, gdy weszliśmy do mojego mieszkania, ale dopiero później, gdy leżeliśmy już w łóżku, a ja prosiłem go, żeby opowiedział mi więcej o sobie, o swoim życiu, kontynuował rodzinną historię. Oparł głowę na moim torsie i mówił. Słuchałem go. Przesuwałem palcami po jego skórze i słuchałem. Żeby uciec, jego ojciec musiał przemierzyć całą Kabylię. Szedł przez wiele dni, samotnie. Nie chciał wyruszyć z innymi. Przemierzał pustynne tereny, sypiał na piasku i na ziemi, ukrywał się w zaroślach krzewów i skarlałych drzew.

Powiedziałem Clarze, że musiał być człowiekiem, który przez całe życie marzył o wyjeździe, o ucieczce. Jego ojciec. Banalne marzenie, ale jest wiele banalnych rzeczy, które wyzwalają. Być może chciał znaleźć się w miejscu, gdzie nie miał przyjaciół ani rodziny, ani przeszłości. Tak właśnie było ze mną, kiedy po raz pierwszy wyjechałem do miasta – ja, który nie powinienem być sam, który nie potrafię być sam. Oczywiście wiem, że to naiwne, że byłem naiwny, ale teraz wiem również, że naiwność jest warunkiem ucieczki. Że bez naiwności się nie ucieknie. Clara słuchała moich dywagacji i wtrącała swoje uwagi. Musiał myśleć, że wyjeżdżając, uwolni się od swojej przeszłości, że bez przeszłości, bez historii, a więc i bez poczucia wstydu będzie mógł zachowywać się swobodnie, przybierać wszelkie pozy, do których potajemnie się tęskni, lecz się przed nimi powstrzymuje, pozwalać sobie na wszelkie szaleństwa, o których po cichu się marzy, lecz się je tłumi, zmienić kolor włosów, poruszać się inaczej, śmiać się inaczej, zrobić sobie tatuaż – wszystkie te szaleństwa, których nie dopuszcza się do głosu w obawie, że zostanie się przywołanym do porządku w stylu: „Za kogo ty się uważasz?”, „W co ty się bawisz?”, „To nie ty, zmieniłeś się nie do poznania”. Tak więc chodziło nawet o najbardziej trywialne rzeczy. Sposób mówienia, ubierania się, przedstawiania. Reda powiedział, że jego ojciec przyjechał za pracą, lecz jedno drugiemu nie przeczy.

I wyjeżdżał także, żeby ocalić przeszłość. W tej ucieczce musiał dostrzegać okazję nie tylko wsparcia syna, którego zamierzał mieć – i rzeczywiście będzie miał – nie tylko zmiany swojej obecnej sytuacji, bo dla niego było za późno, „już za późno” – mówił sobie, lecz musiało mu również chodzić o możliwość wymyślenia na nowo nie tyle własnej teraźniejszości, gdyż na to było już za późno, ile przeszłości. Wykorzystania tego, „co potem”, by nadać sens temu, „co przedtem”, kontemplowania sukcesu syna, żeby – jak w ostatnim rozpaczliwym geście – ujrzeć w nim wynik starań całego swojego życia, a tym samym uwierzyć, że wszystko, co zrobił, co przeżył, co znosił, czego doświadczył, nie poszło na marne, że to wszystko służyło jednemu celowi, wszystko miało sens, i to sens zamierzony, pożądany, oczekiwany, wykalkulowany, że nic nie działo się bez przyczyny, a wszystkie jego cierpienia i porażki były inwestycjami i poświęceniami poniesionymi dla przyszłości. Przeszłość to jedyna rzecz, którą można zmienić, i jestem pewny, że ojciec Redy mniej się bał przyszłości niż przeszłości.

Przyjechał, dzierżąc w ręku plan z zaznaczoną drogą do ośrodka. Zanim tam w końcu dotarł, całymi tygodniami z podziwem się w ten plan wpatrywał, tak jakby każda litera mogła na jego oczach zmaterializować się i ożyć, jakby przez intensywne wpatrywanie się w ten plan mógł odkryć jakąś ukrytą, tajemną prawdę, prawdę chwilowo niemą, nieujawniającą przed nim tego, co szykował się przeżyć. Wahał się, czyby nie zawrócić. Didier powiedział kiedyś: „Dostajemy to, czego tak bardzo pragnęliśmy, a kiedy to dostajemy, myślimy już tylko o tym, jak by się wycofać”. Stał pod drzwiami ośrodka i nie ruszał się, nie miał odwagi, nie mógł się zdecydować, myślał: Teraz trzeba zadzwonić. Nie dzwonił. Być może padał deszcz i może uśmiechał się, a może cień uśmiechu skąpanego w deszczu spływającym mu po twarzy sprawiał, że jego radość była bardziej widoczna, jako że deszcz kojarzy się często z czymś ponurym, ale uśmiech w deszczu może tylko spotęgować ten kontrast i wymowę uśmiechu. Znalazł się przed ośrodkiem. Wyobrażam go sobie chodzącego tam i z powrotem przed tym wielkim budynkiem, długą scenę wahania i wędrówki od jednego narożnika do drugiego, i zamiataczy w odblaskowych kombinezonach po przeciwnej stronie ulicy, którzy śmiali się, widząc, co robi, wprost pękali ze śmiechu.

„Po długiej chwili wahania – ciągnął Reda – ojciec w końcu to zrobił, zadzwonił”. Wtedy drzwi się otworzyły. Ale nikt się nie pojawił. Wewnątrz smuga światła na posadzce wydłuża się, zmienia kształt, rozszerza się, a ja widzę plecy ojca Redy, jego mocny jak u syna kark, równie piękny i mocny, jak kark Redy, wyobrażam sobie ruch tych drzwi, które uchylają się z niemal irytującą powolnością. No więc nikt się w nich jednak nie pojawił. Tylko ten mrok. Po paru sekundach ojciec Redy zadał sobie pytanie, czy ktoś te drzwi w tym momencie otwiera, czy to tylko głupi powiew wiatru je popycha – tylko wiatr czy może on sam w tym zdenerwowaniu niechcący je otworzył. Ale się nie poruszył. Są ludzie, którzy ze strachu nie są w stanie wykonać jednego gestu. I wtedy we framudze drzwi zaczęła się coraz wyraźniej rysować twarz tego mężczyzny, dyrektora ośrodka, powoli materializowały się rysy jego twarzy, krogulczy nos, krzaczaste brwi, możliwe, że był trochę pijany, nie wiem, Reda nie wspominał o tym. Możliwe, że kiedy otworzył usta, by się odezwać, ojciec Redy poczuł na twarzy ciepłe chuchnięcie whisky, a może nie, choć niczego by to nie zmieniło. On sam jest człowiekiem, który nigdy nie pije, jakby chciał się zastrzec: „nigdy ani kropli alkoholu” – napoje wyskokowe i papierosy budzą w nim głęboką odrazę, jest przesadnie schludny, roztacza wokół siebie woń marsylskiego mydła i pomady do włosów, równie nieznośną, co woń whisky, od której żołądek podchodzi do gardła i robi się niedobrze. Ojciec często opowiadał Redzie o dyrektorze ośrodka, mnie jednak Reda opowiedział niewiele więcej poza tym, że był on dawnym wojskowym, ja zaś później, trochę poszperawszy, dowiedziałem się, że większość dyrektorów ośrodków, w których zamykano imigrantów, to byli wojskowi. Uważano, że lepiej sobie poradzą z utrzymaniem porządku i lepiej znają mentalność imigrantów, część z nich walczyła bowiem w dawnych koloniach.

Wspomniał też, że dyrektor traktował jego ojca trochę lepiej niż innych, a zwłaszcza lepiej niż Arabów, bo był Kabylem, a dyrektor uważał Kabylów za bardziej godnych szacunku, walecznych, a nawet czystszych od Arabów – i ojciec Redy z pewnością podzielał ten pogląd, w każdym razie podzielał go Reda, który jak przypuszczam, przejął go od ojca. Nie mam co do tego pewności. Ale tamtej nocy, kiedy razem szliśmy, wyznał mi, że nie lubi Arabów – nie pamiętam już, jakiego słowa użył, jaką rzucił obelgę, pamiętam tylko, ile w niej było gwałtowności. Udałem, że nie słyszę, oczywiście wtedy jeszcze nie mogłem pomyśleć tego, co pomyślałem kilka dni później, czyli że właściwie Reda mówił o Arabach w podobny sposób jak policjanci (kiedy kilka miesięcy później znajomy wyjaśnił mi, że w gruncie rzeczy Reda też był rasistą – takim samym jak policjanci, choć z innych pobudek – poczułem do niego żal i pogardę, nie mogłem słuchać, jak ktoś Redzie ubliża, zapragnąłem go przed tym znajomym bronić. Jeśli ktoś mógł mówić o nim źle, chciałem być jedyną osobą, której to wolno zrobić, jedyną, która ma do tego prawo, ponieważ Reda zaciągnął wobec mnie dług). Tamtej nocy ignorowałem wszystko, co mogłoby mi się w Redzie nie spodobać, nie całkiem zresztą świadomie, i dopiero teraz rozumiem, do jakiego stopnia wybiórczo potraktowałem rzeczywistość, by zachować z niej tylko to, co mi się w nim podobało.

Kiedy Reda wspomniał, że ojciec często opowiadał o dyrektorze jako człowieku gwałtownym i despotycznym, natychmiast go sobie wyobraziłem – pojawił się przede mną obraz Ordive. Zwykle kiedy kogoś słucham, napływają do mnie niekontrolowaną falą wspomnienia, przenikają mnie, drążą, i dopiero na ich podstawie znajduję punkt zaczepienia w teraźniejszości, tak więc kiedy słuchałem Redy, przypomniałem sobie Ordive, kobietę, którą ostatnim razem widziałem dobre dziesięć lat temu, i dałbym sobie rękę uciąć, że dyrektor ośrodka był do niej podobny. Ordive miała już swoje lata. Mieszkała sama. Była jedną z tych posępnych, żyjących na uboczu kobiet, jakie często spotyka się w małych miejscowościach i kojarzy z postacią czarownicy. Widywano ją, jak krążyła po cichych, niemal zawsze lekko zamglonych ulicach – jak to na Północy – i na swoim jaskrawopomarańczowym, zbyt dużym rowerze jeździła tam i z powrotem, nie wiadomo dokąd, może bez celu. Ludzie jej nienawidzili, co do tego wszyscy byli zgodni. Całymi latami krążyło o niej wiele opowieści i plotek, które mimo jej usilnych starań, by pogrzebać je pod całunem milczenia, w żaden sposób nie chciały ucichnąć, nie odchodziły w niepamięć. Myślę, że ludzie wyczuwali w jej milczeniu coś sztucznego – chodziło nie o to, że ona sama nic nie mówiła, ale o to, że robiła wszystko, aby nic nie powiedzieć, a to wiele zmienia. Wszyscy mieszkańcy miasteczka wiedzieli, że to opowieści nieprawdziwe, lecz nie przestawali ich sobie przekazywać. Ci, którzy je powtarzali, wiedzieli, że są nieprawdziwe, i ci, którzy słuchali, by je dalej rozgłaszać, wiedzieli, że są nieprawdziwe, a mimo to je rozpowiadali. A zbiorowe kłamstwo rosło, pęczniało. Nie wiem, czy po tylu latach powtarzania go sobie ludzie mieli świadomość, że było ono owocem gigantycznej halucynacji, czy tak się w końcu z tym kłamstwem zżyli, że zapomnieli o jego początkach.

Zwłaszcza dwa powtarzano częściej od innych: pierwsze, że jakoby w czasie wojny sypiała z Niemcami i wykorzystała to, by się wzbogacić. Ciągle słyszałem: „Ta to nabiła sobie kabzę, puszczając się ze szwabami”.

A drugie, że była częściowo winna śmierci swojej wnuczki, która nagle zmarła, będąc jeszcze w przedszkolu. Stało się to ciągle powracającym tematem rozmów, jak samoczynny, niezależny od woli motyw, który wypływał w trakcie gry w karty albo latem podczas gry w bule na rdzawej ziemi miejskiego placu, równie mechanicznie, jak rozmowy o pogodzie. Dziewczynka skarżyła się na bóle głowy, więc córka Ordive, matka małej, poszła do lekarza, a ten uznał, że to nic poważnego, „nic groźnego”, zwykłe migreny, „to normalne w tym wieku przy ich ruchliwości”, małą jednak wciąż bolało, płakała z bólu, skarżyła się w szkole, wobec tego córka Ordive znów poszła do lekarza i lekarz przepisał paracetamol. Brała go przez osiem czy dziesięć miesięcy. Później się okazało, że to nie migreny, tylko rak. Wieść o tym rozniosła się lotem błyskawicy – każda osoba, która już wiedziała, zawiadamiała trzy następne i tak szło to dalej, aż w ciągu niespełna jednego popołudnia wszyscy się dowiedzieli. Choroba się rozwijała, dziewczynka brała tylko doliprane, a chore komórki się namnażały – było już za późno, nie można było jej pomóc. Żyła jeszcze miesiąc czy dwa, nie dłużej. W tym czasie spodziewana śmierć była na ustach wszystkich, stawiano diagnozy, wygłaszane zawsze tonem fałszywej powściągliwości. W końcu któregoś dnia to się stało.

Całymi miesiącami opowiadano o małej trumience, o horrorze tego widoku, którego – jak było do przewidzenia – zbyt szybko się doczekano, o białej trumience, malutkiej jak pudełko na buty na dziedzińcu przed kościołem. Wtedy nikt nie śmiał powiedzieć o Ordive nic złego, ludzie jej współczuli: „Biedna kobieta, na coś takiego jednak nie zasłużyła”, ludzie ubolewali nad nią i nad jej losem, ofiarowywali jej drobne upominki, najczęściej kwiaty i czekoladki, chcąc pokazać, że ją wspierają, że nie jest sama. Urządzano nawet kwesty – niektórzy postanowili zorganizować zbiórkę pieniędzy, by pomóc jej opłacić koszty pochówku, nienawiść zaś przeniosła się na inne osoby, tak jakby była uczuciem, które z natury rzeczy nie może wygasnąć, tylko przenosić się z jednego ciała na drugie, z jednej grupy na drugą, z jednej społeczności na drugą. „Nienawiść – powiedziałem Didierowi – do przetrwania nie potrzebuje poszczególnych jednostek, tylko miejsc na reinkarnację”. Przez krótki czas, zaledwie miesiąc lub dwa, nikt złego słowa nawet nie powiedział, później jednak, jakby okazało się to silniejsze od wszystkiego, współczucie dla Ordive i jej córki osłabło, zaczęto szeptać, że córka Ordive częściowo zawiniła, ludzie zaczęli gadać, że nie od razu się zorientowali, ale wyszły na jaw nowe informacje, czas dokonał dzieła i teraz już wiemy, że matka była winna i babka, Ordive, pośrednio też była winna, że nie były tak całkiem bez winy, jak bowiem mówiono, nie dopilnowały, nie podjęły wystarczających środków ostrożności, by małą uratować. Wszyscy w okolicy wiedzieli, że to nieprawda i że obie kobiety w niczym nie zawiniły, ale i tak przekazywali plotkę dalej. Ci, którzy to powtarzali, wiedzieli, że to nieprawda, i ci, którzy słuchali, żeby to dalej rozgłaszać, wiedzieli, że to nieprawda, a mimo to ludzie wciąż gadali swoje – i tak zbiorowe kłamstwo rosło, pęczniało.

Ordive nienawidzono i z powodu tych plotek, i z powodu jej zachowania. Długie lata wrogości i odrzucenia zrodziły w niej zgorzknienie i spotęgowały jędzowatość – wiadomo, osoby darzone antypatią w końcu zawsze stają się antypatyczne. Nie różniłem się od innych, ja też jej nienawidziłem. Goniła spotykane na ulicach dzieciaki, w tym mnie, i wrzeszczała: „Macie być grzeczniejsi! Macie się uśmiechać do starszych pań, nie można całymi dniami grać w Game Boya albo wisieć na komputerze, trzeba wietrzyć umysł! Och, za moich czasów dzieci potrafiły się bawić, dostawaliśmy trzy patyki, kawałek sznurka i na cały weekend mieliśmy zajęcie”. Nawet jeśli mam dla niej dużo współczucia z powodu tej zajadłości, jaką musiała znosić, i dziś rozumiem, że to, przez co przechodziła, mogło tylko zrodzić w niej głęboką urazę – właściwie było to po prostu nieuniknione – to w tamtych czasach nie mogłem zrobić nic innego, jak nienawidzić jej tak jak cała reszta, i kiedy wyobraziłem sobie dyrektora ośrodka, imię Ordive pierwsze przyszło mi na myśl. Powiedziałem wczoraj Clarze, która dobrze znała Ordive, że może to okrutne z mojej strony, ale skojarzenie go z jej imieniem wydało mi się oczywiste.

Ojciec Redy był w ośrodku od godziny i już wszystko wiedział. Poznał innych mieszkańców przebywających tu od niepamiętnych czasów, na co wskazywała nie tylko ich znajomość miejsca, metod i harmonogramu, ale także – czego ojciec Redy nie potrafiłby wytłumaczyć – ich postawa. To, jak się zachowywali, mówili, patrzyli, śmiali się, wszyscy jak jeden mąż tak samo, jak wyprodukowani według jednego szablonu, jakby wyszli z brzucha jednej kobiety, jednej osoby, jednego organizmu: ośrodka.

Znalazł się w nim niespełna godzinę temu i już wszystko wiedział: że przez wiele następnych lat będzie musiał dzielić maleńki pokoik z czterema innymi mężczyznami – czterej zajmowali dwa piętrowe łóżka, a piąty spał na dywanie rozłożonym na wilgotnym i zapleśniałym linoleum na podłodze. Zrozumiał, że pożary stanowią część życia w ośrodku, że czasami bywają śmiertelne – kiedy temperatura osiągnie najwyższy stopień, znajduje się później zwęglone zwłoki, dwu- lub trzykrotnie niższe od normalnego wzrostu ofiary, skurczone, leżące w kałuży zastygłego ludzkiego tłuszczu, wytopionego z płonącego ciała. Tak to sobie wyobrażam. Wiedział, że pod byle pretekstem, z powodu „złego zachowania” (tyle że nikt tak naprawdę nie wiedział, co znaczy „złe zachowanie”), może być wydalony, że wyrzucą go, jeśli wróci zbyt późno z fabryki, więc „rozkładu dnia ojca pilnowano skrupulatnie co do minuty” – powiedział Reda. Ostrzeżono go i uprzedzono, że w pokojach nie wolno przyjmować kobiet ani mężczyzn spoza ośrodka, na przykład kolegów z fabryki, gdyż dyrektor obawiał się, że bez kobiet mężczyźni będą sobie radzili z pomocą tego, co dostępne. Ojciec Redy odkrył, że władza zmusi go do kłamstwa, że będzie musiał okłamywać pozostałą w kraju rodzinę, której wysyłał pieniądze i którą, powodowany dumą, kiedy wracał do kraju, musiał utrzymywać w przekonaniu, że we Francji mu się powodzi, że wiedzie piękne i szczęśliwe życie (czymże innym jest władza, jeśli nie machiną do produkowania kłamstwa, do wymuszania kłamstwa?).

Czasami dyrektor pod nieobecność żony i dzieci zapraszał ojca Redy do siebie do mieszkania. Ojciec przychodził punktualnie o dwudziestej pierwszej, dyrektor z kieliszkiem w ręku otwierał drzwi. Prosił, żeby usiadł, po chwili zaś – aby nastawił jakąś muzykę, i nie czekając, wstawał i sam włączał radio. Ojciec Redy nienawidził tej muzyki. Uważał, że jest nieprzyzwoita. Ale nie oponował. Nie ruszał się, siedział skulony w fotelu i za każdym razem powtarzała się ta sama scena – przez dwie godziny dyrektor monologował, po czym znużony swoją rozrywką odsyłał go, mówiąc: „Są dni, kiedy zastanawiam się, co ja tu robię” albo: „Czasami mam ochotę spieprzać, byle nie oglądać tych ciapatych ryjów”, albo: „Niekiedy myślę sobie, że musi istnieć kraj, gdzie człowiek mógłby robić, co mu się podoba, i nikt by mu nie przynudzał, nikt by mu nie mówił, że jest w porządku albo nie dość w porządku, gdzie mógłby łazić z gołym tyłkiem i nikt by mu nie mówił, co ma robić, a czego nie – i tam pojadę, kiedy się stąd wyniosę”, a ojciec Redy milczał zdegustowany tą muzyką, zdegustowany tym mężczyzną.

Ale na co dzień najbardziej mu doskwierał nie brud w pomieszczeniach ani despotyzm dyrektora, nie ciasnota pokoi, rzadko kiedy większych niż pięć, sześć metrów kwadratowych, ani brak szaf na rzeczy osobiste, ani smród dobywający się z sanitariatów – jak wyziewy z brzucha ziemi, które przeniknąwszy przez wszystkie zmurszałe kanalizacje i gnijące rowy, docierały aż tu i rozprzestrzeniały się po budynkach ośrodka – ani robactwo, ani karaluchy gnieżdżące się w każdej szczelinie, każdej szparze i pod kulawymi meblami, ani zalążki pożarów z powodu niskiej jakości instalacji elektrycznych, znaczące rytm życia kuchni. I nie była to również seksualna mizeria i związane z nią sny, i obsesja na punkcie kobiet (a w przypadku niektórych – mężczyzn), i członki, które twardnieją, wilgotnieją i sterczą pod pościelą, sterczą tak, że rano aż boli. Tym, co czyni życie w ośrodku absolutnie nie do zniesienia, jest hałas. Jeśli ich o to zapytać, wszyscy mieszkańcy zgodnie zaklinają się, że hałas. Kiedy o czymś z sobą rozmawiają, to o hałasie.

Ojciec Redy wspominał, że w porównaniu z tym cała reszta wydawała się wręcz łatwa i znośna, a to dlatego, że hałas to jedna z niewielu rzeczy, od których nie można uciec ani stawić jej oporu. Można naprawić chwiejne łóżko, załatwić sobie, choćby nielegalnie, nową kawiarkę, kupić produkty do wybicia karaluchów, ale na hałas nie ma sposobu. Nie można go uchwycić, nic by nie pomogło danie w gębę innemu mieszkańcowi, bo trzaska drzwiami – hałas panuje wszędzie, o każdej porze dnia i nocy, niemal niezależny od osób, które go robią, kanałem słuchowym przenika do ciała i rezonuje w każdej cząsteczce organizmu. Hałas zakłóca cichą pracę narządów wewnętrznych. Maleńkie pokoiki imigrantów początkowo były wielkimi pomieszczeniami, które z braku miejsca podzielono na klitki cienkimi płytami ze sklejki. Jedni robotnicy pracują w dzień, inni w nocy. Nieustanne wędrówki między pracą i ośrodkiem, trzaskające drzwi, chrapanie, krzyki zrodzone przez nocne koszmary, trzeszczące łóżka – cała ta nędza wyraża się poprzez hałas. Nie można odpocząć, bezsenne noce lub płytki, urywany sen bez odpoczynku kumulują się, a zmęczenie jeszcze bardziej obniża tolerancję na hałas.

Był Kabylem. Kiedy to powtórzyłem i dodałem, że wiedza o tym, że Reda jest Kabylem, istotnie odmieniła przebieg wieczoru, jedna z przesłuchujących mnie osób – nie pamiętam już, policjant czy policjantka – przerwała mi i zapytała: „Kręci pana wszystko, co arabskie?”. Czekali, co odpowiem, a ja zawahałem się, później zaś jak idiota, którym się człowiek zawsze w takich okolicznościach czuje, tak jakby to było całkiem normalne pytanie, odpowiedziałem, że nie był Arabem, tylko Kabylem, że czytałem opracowania na temat tego regionu świata i że dzięki tym lekturom poznałem kilka elementów kultury kabylskiej. A nawet niektóre słowa. Teraz już ich nie pamiętam, ale tamtego wieczoru były jak najbardziej obecne w mojej głowie. Pochwaliłem się Redzie, że bardzo dobrze (przesadziłem, oczywiście) znam kulturę kabylską. Zdumiało go to. Ale policjant, nadal sceptycznie nastawiony, drążył jednak dalej: „Jest pan pewny, że był Kabylem? To oczywiste, że mógł pana okłamać, a nawet są duże szanse, że...”, ale tym razem nie pozwoliłem mu dokończyć, przerwałem: „Kiedy powiedziałem do niego kilka słów po kabylsku, zrozumiał je”. Wiedział, co znaczą, i je przetłumaczył. Starałem się jak najwięcej ich sobie przypomnieć. Bawiły go moje błędy wymowy, żartował ze mnie. I zacytowałem mu porzekadło: Azka d Azqa. Uznałem ten zbieg okoliczności i ten cynizm za zbyt mocne, aby mogły być prawdziwe, dlatego nie wspomniałem o tej sytuacji Clarze. Reda poprosił, żebym jeszcze raz powtórzył porzekadło. „Mowa w nim o jutrze, o grobie i o śmierci” – wyjaśnił. Poprosiłem, żeby opowiedział mi o matce. Na co on, że opowie później.

6

Stoję ze wzrokiem wciąż utkwionym w prążkowane drzwi. Jestem spokojny. Staram się zachować spokój. Clara mówi mężowi, że na tym etapie patrzę Redzie w oczy i gratuluję sobie, że go spotkałem. Gratulowałem sobie, że zrezygnowałem z kolejnego kieliszka proponowanego mi przez Geoffroy – chciał, byśmy wypili strzemiennego przed wyjściem, ale odmówiłem. Nie wiem czemu, pewnie ze zmęczenia, nonszalanckim gestem odsunąłem butelkę, którą już wyciągał w moją stronę. Po nocy spędzonej z Redą, jak wyznałem Clarze, straciłem mnóstwo czasu na zadawanie sobie bezcelowych pytań, do niczego nieprowadzących, pytań bez odpowiedzi, które jednak wypełniały mi dni, nie pozwalając robić nic innego, jak tylko zadawać je sobie wciąż na nowo, a także ograniczać moją aktywność do mechanicznych gestów, które nie przeszkadzały mi na tych pytaniach się skupić, jak posłanie łóżka, wiele razy tego dnia już posłanego, czy podniesienie czegoś z podłogi, długopisu, włosa, albo ułożenie w kolejności widelców w szufladzie na sztućce. Zastanawiałem się, czy do tego, co mnie spotkało ze strony Redy, doszłoby, gdybym przyjął wtedy od Geoffroy kieliszek i znalazł się na placu pięć minut później. Zastanawiam się, czy jakiś maleńki drobiazg, tak znikomy i bez znaczenia, jak wypicie jednego kieliszka więcej lub mniej czy nawet zatrzymanie się kilkadziesiąt metrów przed place de la République, by zawiązać sznurowadła, lub nadłożenie drogi moją ulubioną ulicą, którą uważam za przyjemniejszą, ładniejszą, bardziej charakterystyczną – czy rzecz tak drobna uchroniłaby mnie przed spotkaniem Redy, czy równie śmieszna różnica w decyzji mogłaby zmienić przebieg tej nocy oraz wielu późniejszych miesięcy. Mimo to wiem, że gdyby nie tamtej nocy, zdarzyłoby się to później, mniej więcej według tego samego scenariusza, że była to po prostu geograficzna nieuchronność.

Doszliśmy do otoczonego kandelabrami skrzyżowania rue du Faubourg-du-Temple z quai de Valmy, a ja zwolniłem kroku, licząc, że dzięki temu będę mógł z nim dłużej rozmawiać, zanim pójdę spać. Jeszcze prawie nic o nim nie wiedziałem, a już – myśląc: To dlatego, że ulice są puste, zainteresował się tobą. To dlatego, że nie ma nikogo innego. Dlatego, że o tej porze tylko ciebie spotkał na ulicy – już chciałem go prosić, żeby mnie nie zostawiał.

Zbliżaliśmy się do mojego mieszkania, Reda wciąż prawił mi komplementy, czasem dziwne, przesadne, a wiatr nadal wiał, przenikał przez ubranie, targał mi włosy na głowie. Próbowałem je przygładzić, ale ledwie zdążyłem schować rękę z powrotem do kieszeni płaszcza, czy też kiedy już była w połowie drogi do niej, ledwie ją zbliżyłem do otworu kieszeni, ledwie ją musnąłem palcami, włosy miałem znowu potargane.

I wiedziałem już, że zmieniłem zdanie. Definitywnie.

„Wiedział, że go do siebie zaprosi. Teraz to było już pewne. Rozmawiał z Redą o jego arabskim pochodzeniu (Clara się myli, Reda nie był Arabem) i wtedy właśnie do niego dotarło, że ta część jego, która się opierała, ucichła. Że umarła. To znaczy, tak mu się przynajmniej wydawało, opowiadam ci to tak, jakby wędrowali razem przez trzy dni, ale byli już blisko, ile mogli razem przejść? Z pięćset metrów (a nawet mniej, zważywszy, że po zostawieniu roweru, zanim jeszcze Reda mnie zaczepił, w pojedynkę przeszedłem pięćdziesiąt metrów).

I w końcu stało się to, co się stać musiało. Reda stracił cierpliwość. Musiało do tego dojść. Kładzie palec na ustach Édouarda, żeby go uciszyć (czułem na ustach ciepło jego palca, czułem zapach tego ciepła), mówi, że nie mogą tak krążyć całą noc po próżnicy, i cóż, wiesz, co o nim myślę, ale szczerze mówiąc, w tym momencie go rozumiem, szczerze mówiąc, to normalne, że powinien się już zdecydować. Reda stwierdza, że czas najwyższy coś zrobić, że nie mogą jak jacyś galernicy tkwić tu do białego rana. Édouard patrzy na niego. Nie odpowiada. Milczy, zwiesza głowę. Nie wie, co odpowiedzieć, a tamten nalega: «No to co teraz robimy albo dokąd idziemy?».

Ale nie był rozdrażniony. Ani trochę. Kiedy to mówi, nie denerwuje się, nie, albo – jeśli wolisz – był w nim inny rodzaj zniecierpliwienia. To znaczy, nie wiem, jak to określić: nie zniecierpliwienie kogoś, kto jest wkurzony, ale niecierpliwość osoby, która nie może się doczekać czegoś, czego od jakiegoś czasu pragnie, a to zasadnicza różnica. Co więcej, osoby, która wie, że to się stanie, i chce, żeby się to stało. Rozumiesz. Taka radosna niecierpliwość.

Bierze rozpęd i w połowie zdania nagle rzuca: «Pójdziemy do łóżka?». Tak dokładnie powiedział, przysięgam ci, słowo w słowo. Odważny facet. Sam rozumiesz, że Édouard to właśnie chciał usłyszeć. Zapytaj psa, czy chce kość. Tylko na to czekał, i to już od dłuższej chwili. Chciał, żeby Reda podkręcił tempo, przyśpieszył. Opierał się właśnie dlatego, by tamten coś takiego zaproponował, bo miał nadzieję, że to powie, nie dlatego się opierał, żeby go uciszyć.

Ale to stało się zbyt nagle. Pytanie było tak bezpośrednie, że zareagowało na nie tylko ciało Édouarda – podobnie się dzieje, gdy stukniesz młoteczkiem w kolano. Nie on sam, ale jego ciało czy jak wolisz – nie wiem, jak to powiedzieć – jakby ciało zareagowało z opóźnieniem w stosunku do głowy, bo on sam decyzję już podjął. Miał pewność. On już sprawę rozstrzygnął, ten problem go nie dotyczył. Wiedział, czego chce, a chciał Redy w swoim mieszkaniu. W swoim łóżku. Oszczędzę ci szczegółów. Nie było już mowy o lekturach. Żegnajcie, książki. Adiós.

Jego głowa chciała powiedzieć «tak», ale usłyszał głos ciała, które mówiło «nie». Aż sam się zdziwił, słysząc to «nie», no więc – jak mi powiedział – dalej słuchał swojego ciała, które mówiło wbrew niemu – powtarzam ci tylko jego słowa – jego głowa chciała, żeby zaprosił Redę do siebie, ale ciało mimo woli kłamało Redzie, jego głowa ubliżała ciału (nienawidziłem własnego ciała), on jednak dalej kłamał i mówił (a raczej zamiast mnie mówiło moje ciało): «Pomyśl, jakiego szumu narobi rodzina, jeśli cię przyprowadzę do domu? Wolę sobie nawet nie wyobrażać tej zadymy, jak nakryją mnie w sypialni z chłopakiem – zrobi się sądny dzień. Wściekną się i, uwierz mi, nie wyjdziesz stamtąd cały. Gdybym cię przyprowadził do domu, brat by mi spuścił manto, bo zawsze powtarza, że takich rzeczy sobie tutaj nie życzy. Wszystko, tylko nie to. No więc zrobiłoby się piekło. Mnie by już nigdy nie wpuścił do domu, a tobie tak by pokiereszował twarz, że rodzona matka by cię nie poznała».

A ja po raz kolejny stwierdziłam, że przesadza. Mógłby jednak wymyślić jakieś inne kłamstwo. Nie wiem, coś innego, ale nie takie, które robiło z nas ludzi nietolerancyjnych, nie takie kłamstwo. Kłamstw jest pod dostatkiem. Nie wiem, mógł wymyślić coś innego. Zawsze szanowaliśmy to, kim jest, od zawsze, i kiedy nam się przyznał, że jest inny – jak dziś pamiętam ten dzień, gdy nam to powiedział – zapewniam cię, odparliśmy zgodnie, że to niczego nie zmienia i mimo to zawsze będziemy go kochali (kłamie), a dla nas pozostanie tym samym Édouardem. Powiedzieliśmy, że ważne jest jego szczęście, chcemy, aby był szczęśliwy (kłamie), że grunt to rodzina. Matka stwierdziła: «Dla mnie najważniejsze jest, żeby moje dzieci były szczęśliwe i miały piękne, szczęśliwe życie, to wszystko, czego chcę, mam gdzieś pieniądze i całą resztę, to się nie liczy, chcę tylko szczęścia dla moich dzieci». Tylko szczęścia. Cóż. Oczywiście prosiliśmy go, żeby się z tym zbytnio nie afiszował, kiedy przyjeżdżał do miasteczka – rzadko, bo rzadko, ale przyjeżdżał, bo wtedy na nas by to spadło. My byśmy za to płacili. Jak, twoim zdaniem, miałoby to wyglądać? Wiesz, jacy są tutejsi ludzie, znasz ich równie dobrze, jak ja – to wieśniacy, jak nic by nas prześladowali, nie przesadzam, przez następnych pięć pokoleń. Nie odpuściliby nam, co to, to nie, na okrągło słuchalibyśmy różnych wrednych uwag, a to najgorsze z możliwych życie, dzień w dzień i bez przerwy wysłuchiwać różnych nieprzyjemnych komentarzy i docinków. Nie mówiąc już o tym, co wygadywaliby za naszymi plecami, a ile wycierpieliby w szkole jego młodsi bracia i siostra – mieliby przechlapane. Bo tutejsi ludzie to wieśniacy. To chyba przez te wyziewy z obornika albo pyłki, które wdychają, są tacy ograniczeni. Nic na to nie poradzę. To nie moja wina. No więc poprosiliśmy go, by zbytnio nie przesadzał i nie ubierał się zbyt wyzywająco. Nie prosiliśmy chyba o zbyt wiele? Kazaliśmy mu tylko obiecać, że nie powie o tym również dziadkowi – dziadek by nie zrozumiał, to mogłoby go zabić, i trudno mu się dziwić, nie? Nie mam racji? To inne pokolenie, każde pokolenie inaczej osądza, dziadek miał ciężkie życie, praca w gospodarstwie, wojna w Algierii, po wojnie praca w fabryce i tak na okrągło. Nie zrozumiałby. Nie byłby w stanie zrozumieć i – szczerze mówiąc – nie warto go było czymś takim dręczyć, w jego stanie zdrowia i przy wszystkich innych problemach, jakie można mieć w tym wieku.

My jednak bez problemu to zaakceptowaliśmy (nieprawda). Stąd moje wątpliwości. Mam pewne podejrzenia. Czasami podejrzewam Édouarda, że przyznał się do swojej inności nie po to, żeby się do nas zbliżyć albo żebyśmy go lepiej poznali, gdyż właściwie – i chyba się nie mylę – po to właśnie wyjawia się jakiś sekret, ale myślę, że on wyjawił go z zupełnie innych powodów. Po cichu liczył, że go nie zaakceptujemy. Spodziewał się, że to wyznanie go od nas oddali, ponieważ będziemy mu mieli ten sekret za złe i go nie zaakceptujemy, a wtedy on będzie mógł z tą swoją arogancką miną, ze zwykłego tchórzostwa wmawiać innym: «Sami widzicie, to ich wina, że odszedłem». Żeby nie on był za to odpowiedzialny, żeby mógł z czystym sumieniem na prawo i lewo rozpowiadać: «To nie ja ich zostawiam, tylko oni mnie odrzucają, to ich wina». Sam wiesz, jak to działa. Tak właśnie o tym myślę, kiedy mam wolną chwilę. Oczywiście nie mówię tego matce, wolę jej nie przysparzać zgryzoty, że kiedy zdał sobie sprawę, że go bez problemu akceptujemy, bez problemu akceptujemy jego sekret, poczuł do nas pretensje, bo jego plan wziął w łeb i nie mógł już iść i rozpowiadać innym, że to wszystko nasza wina, a czasami to nawet sobie myślę, że nigdy nam nie wybaczył tego, żeśmy go zaakceptowali. Tak to wygląda. Ale znów odchodzę od tematu. Na czym to ja skończyłam? Aha, Édouard. Usprawiedliwia się, że nie może go zaprosić do siebie. Łagodnie mu odmawia: «Wybacz, ale nie mogę cię zaprosić do siebie» – czy też nagle słyszy, że się usprawiedliwia, słyszy, jak mi powiedział, że zamiast głowy usprawiedliwia się jego ciało – czasami wyraża się niezbyt jasno, ale powiedzmy. Słyszy, że się usprawiedliwia, i co wtedy robi Reda? Znów, już po raz drugi, przerywa mu w pół zdania, chwyta jego dłoń i przykłada ją sobie do przyrodzenia. Był w spodniach od dresu. Tego się Édouard nie spodziewał. Nie to, że spodni, ale tego numeru z ręką. A tamten dalej kusi: «No to pozwól, że ci postawię drinka w kafejce na dole, pójdziemy tylko do kafejki, jedynie pięć minut, daj mi szansę, daj mi szansę – i dodaje: – Oczywiście ja płacę, no, proszę». Édouard nadal jednak milczy, Reda więc znów bierze rękę Édouarda, przykłada ją do swojej piersi i mówi różne rzeczy typu: «Jesteś taki piękny, tak pięknego blondyna jeszcze nie widziałem. Masz takie piękne niebieskie oczy». A wtedy Édouard wzdycha i go do siebie zaprasza”.

Ponieważ skłamałem, aby chwilę później przyznać się, że nie mieszkam z rodzicami, Reda zapytał, dlaczego w wieku ledwie dwudziestu lat wyprowadziłem się od rodziny, a zwłaszcza dlaczego nie świętuję razem z nimi Bożego Narodzenia. Zasugerował, że pewnie z powodu studiów. Odpowiedziałem, że dla mnie studia były raczej konsekwencją ucieczki. Najpierw uciekłem. Studia – sam pomysł studiów – pojawiły się znacznie później, kiedy zrozumiałem, że będą dla mnie jedyną możliwą drogą, jedyną, która pozwoli mi oddalić się nie tylko geograficznie, ale także symbolicznie, towarzysko, a więc całkowicie od własnej przeszłości. Mogłem, jak mój brat, zostać robotnikiem w fabryce trzysta kilometrów od domu i nie widywać już rodziców, to jednak byłaby tylko częściowa ucieczka. Przetrwaliby we mnie moi wujowie, moi bracia: to samo słownictwo, te same powiedzenia, identyczne nawyki żywieniowe, ten sam sposób ubierania, te same zainteresowania i mniej więcej ten sam styl życia. Jedynie studia umożliwiały mi pełną ucieczkę. „Ale chyba często ich widujesz, oni przyjeżdżają do ciebie? Trzeba się z nimi widywać, przecież to oni cię wychowali” – mówił Reda, a ja dopatrywałem się w tych słowach oznak jego wielkoduszności.

„No więc poszli do Édouarda. Na schodach urządzili wyścig. Bez powodu – wystarczyło, że jeden pobiegł, a drugi za nim. Jak dzieci. Żartowali i oszukiwali, przytrzymując się, ściągając z siebie nawzajem ubrania, żeby ten drugi zwolnił (na schodach rozbrzmiewały nasze śmiechy). Édouard wspominał, że głośno się śmiali, głośno oddychali, było im gorąco, a kiedy dotarli na jego piętro – mieszka na piątym – i chciał otworzyć drzwi, nie mógł znaleźć kluczy. Dla odmiany. Co tu robić? Wpadł w panikę. Pomyślał, że wszystko przepadło, że wszystko – ta rozmowa, to spotkanie – było stratą czasu, bo nie może wpuścić tamtego do mieszkania. Ja mu na to, że nie całkiem strata czasu, mogliście się przecież umówić na następny dzień, a on powtórzył, i widziałam, że jest wkurzony, bo mu przerywam: «Tak, strata czasu». I w końcu te klucze znalazł”.

Sam ich nie znalazłem. W rzeczywistości to Reda wsunął ręce do moich kieszeni i obie przeszukał. Czułem przez materiał ciepło jego rąk – bliskość tych ciepłych i wilgotnych palców sprawiła, że mój członek stwardniał. To on znalazł klucze. To jeden z tych detali, o których nie wspomniałem ani siostrze, ani policji, tylko Didierowi i Geoffroy. Na przykład nie powiedziałem policji, chociaż ta chwila miała wpływ na atmosferę tamtej nocy oraz moje uczucia wobec Redy, że później, kiedy już byliśmy u mnie, pogasiłem światła i przez drewniane szczebelki żaluzji przesączało się atramentowe światło z ulicy, ani o tym, jak wąskie smugi tej niebieskawej poświaty kładły się na torsie Redy, na jego ramionach, jego twarzy. Nie wspomniałem również o tym, że Reda – na długo przed ucieczką, przed gwałtem, przed szalikiem, przed gniewem – zaproponował, że mi zrobi masaż, a ja się zgodziłem i położyłem na brzuchu. Powiedział, żebym się odprężył, brał jak najgłębsze wdechy, wstrzymywał powietrze w płucach, później je powoli wypuszczał, i wyszeptał: „Pomyśl o czymś pięknym”, a ja odparłem: „O tobie”, na co roześmiał się i ciągnął: „No to pomyśl o jakimś pięknym miejscu”, a ja znów: „O tobie”. Czułbym się głupio, opowiadając o tym komu innemu niż Didierowi i Geoffroy.

Opisałem policji nasze wejście do mieszkania, bez wdawania się w szczegóły. Policjanci byli tak nieporuszeni, jakby się stali częścią wystroju – na równi z krzesłami i ostrzegającymi przed narkotykami pożółkłymi plakatami, którymi wytapetowano ściany. Zdążyłem się już zorientować, jak ważna jest ich uwaga. W tym tygodniu Clarze, a Didierowi i Geoffroy nazajutrz po złożeniu doniesienia wyliczyłem wszystkie ich rasistowskie i niestosowne uwagi, ich obsesje, ich niemożność zrozumienia mojego postępowania, to wszystko, co nas od siebie oddalało, to wszystko, za co ich nienawidziłem, ale też to oni głównie udzielili mi decydującej pomocy, reprezentowali miejsce, w którym mogłem i miałem prawo się wypowiedzieć. To oczywiste, że po moim zgłoszeniu pomogli mi poczuć się uprawnionym do mówienia i moje późniejsze słowa nadal nosiły ślad tej możliwości, jaką mi stworzyli.

Kiedy opisywałem nasze wejście do mieszkania, siedzący za biurkiem mężczyzna zapytał: „I do tego momentu nie okazywał żadnej agresji?”. „Żadnej – odparłem. – Przeciwnie, był zabawny. Serdeczny. Kiedy o tym pomyślę, to może nawet trochę za bardzo jak na pierwsze spotkanie”. Policjant na to: „Poczęstował go pan alkoholem? Myśli pan, że przed waszym spotkaniem już pił?”.

Reda przyznał, że owszem, trochę wypił, ale nie jest pijany. Bezbłędnie panował nad gestami. Nie czułem od niego alkoholu. Zdejmował buty ze wzrokiem skierowanym na stosy książek, a ja z kolei patrzyłem na niego. Zapaliliśmy ponownie światła (czy po to, żeby się rozebrać?). Pochylał lekko głowę, starając się zobaczyć tytuły, szeptem je odczytywał, odwrócił się do mnie. Mam może coś do picia? Nic nie miałem. Po chwili przypomniało mi się, że w zamrażalniku została butelka wódki, którą sprezentował mi polski przyjaciel, kiedy przyjechał w odwiedziny do Paryża, a że wódki nie lubię, butelka została, była jeszcze pełna. Nalałem mu do dużej szklanki, wypił jeden lub dwa łyki, nie więcej. Podszedłem i pocałowaliśmy się. Nawet po jednym łyku jego oddech silnie pachniał alkoholem. Usiadłem, rozpiąłem rozporek, odchyliłem głowę i zamknąłem oczy. Reda odstawił szklankę i ukląkł przede mną.

Policjant chciał się dowiedzieć, czy przytulając się do niego, poczułem, że ma broń, ale niczego nie zauważyłem. Zresztą i tak bardzo szybko się rozebrał, nawet więc gdybym w wewnętrznej kieszeni jego płaszcza coś wyczuł, nie skojarzyłbym tego z bronią. Kochaliśmy się po raz pierwszy. Później znów się kochaliśmy, cztery, pięć razy, między jednym a drugim stosunkiem zasypiał obok mnie – ucinał krótkie, kilkuminutowe drzemki, w czasie których obejmował moje ramiona, wsuwał mi dłoń we włosy, chwytał je w garść, jakby się bał, że ucieknę. Splatał nogi z moimi nogami, kładł dłoń na moim członku albo ściskał go w palcach. Budziliśmy się, trochę rozmawialiśmy. Po czym ponownie ruszaliśmy do dzieła.

W nocy trzy lub cztery razy wstawał i szedł do łazienki się umyć. Stawał na palcach, przywierał do umywalki i lekko wygięty nad nią szorował rękami członek, a mięśnie na jego plecach się napinały. Pod strumieniem ciepłej wody obmywał członek i podbrzusze szybkimi okrężnymi ruchami, a wracając do łóżka, zatrzymywał się przed książkami. Sięgnął po gruby tom i wyznał: „Ja nigdy nie czytam. Rodzice chcieli, żebym skończył szkołę, ale to nie była moja bajka, wolałem się wygłupiać”. To jedno z tych zdań, na podstawie których próbowałem sobie później wyobrazić życie Redy, wypełnić znaczeniem i domysłami strefy milczenia. Opowiedziałem Didierowi i Geoffroy, jak kiedyś w gimnazjum Reda wstał z krzesła. Powoli. Siedzi tak jak reszta uczniów i raptem wstaje. Odchodzi od krzesła dziwnie powolnym krokiem – nauczycielkę mniej by przestraszyło, a wręcz by ją uspokoiło, gdyby zerwał się nagle, gwałtownie albo z krzykiem. Do takich spokojnych, nazbyt opanowanych ruchów nie była przyzwyczajona, nie wiedziała nawet, jak je nazwać. Milczy. Pozostali uczniowie obserwują Redę. Wyobrażam sobie skąpaną w świetle dziennym klasę. Wyobrażam sobie promienie słońca na żółtych, gładkich stołach i na linoleum, również żółtawym, które rozgrzane światłem z zewnątrz wydziela woń plastiku. Pisali. W klasie panowała cisza, kiedy Reda wstał i podszedł do okna. Idzie pomiędzy rzuconymi na podłogę, szeroko otwartymi plecakami. Wymija je, a kolejne głowy odwracają się w jego stronę. Nikt nie wie, co się dzieje – podążają za nim spojrzeniami, a on idzie naprzód spokojny, opanowany, podchodzi do okna, ruchem równie spokojnym otwiera je, jakby chciał zrobić przeciąg, zresztą być może w pierwszej chwili tamci tak właśnie pomyśleli: „Otworzy, żeby zrobić przeciąg”. Odsuwa szybę i przekłada nogę przez parapet. To samo zrobił mój kuzyn Sylvain. To był jeden z jego wyczynów, często wspominany w rodzinie i w gimnazjum, tym samym gimnazjum, do którego chodził dziesięć lat przede mną, w tym samym, w którym rozegrała się ta scena. Nikt jej nie zapomniał, z upływem lat stała się rytuałem inicjacyjnym męskości, rodzajem ideału, źródłem męskości, w odniesieniu do którego chłopcy powinni się określić, o którym marzyli, fantazmatem, który powinni zrealizować lub przynajmniej w każdych okolicznościach do niego dążyć. W takiej sytuacji znajdzie się nie mój kuzyn, ale Reda. Dokonuję transpozycji. Opuszkami palców otwiera okno. Pełnej zaskoczenia ciszy nie mąci ani jedno słowo. Jak w zwolnionym tempie odrywa nogę od podłogi, zgina ją, wypręża i jeszcze raz zgina, żeby przełożyć ją nad parapetem. Wtedy następuje eksplozja. Jednocześnie z nauczycielką, najpierw tak jak inni patrzącą w milczeniu i zaskoczoną, do której dociera, co się dzieje, i wydaje okrzyk, Reda też krzyczy – jak mi mówiono i jak sam często opowiadałem innym, tak samo zrobił mój kuzyn – krzyczy jeszcze głośniej i bardziej dramatycznie, zagłuszając jej krzyk, sprawiając, że w porównaniu z nim jej krzyk brzmi blado, słabo, nieistotnie, wrzeszczy, że się zabije: „Zabiję się, unicestwię moją rasę, rozpieprzę to wszystko!”, a nauczycielka wpada w panikę. „Wyobraźcie to sobie” – powiedziałem do Didiera i Geoffroy, to zupełnie jak obraz, na którym po prawej stronie kadru stoi ona, oczywiście obiema dłońmi zakrywając usta i z wytrzeszczonymi oczami, zgodnie z wymogami takiej konfiguracji, kiedy ciało reaguje na sytuację, w której nic zrobić nie może, a po lewej stronie kadru, niemal symetrycznie, Reda z nogą przełożoną przez parapet wrzeszczy: „Rozwalę sobie łeb, skręcę kark, wyskoczę przez okno!”. I jego twarz skąpana w żółtym świetle, i jego błyszczące oczy, i grube, nabrzmiałe pod wpływem krzyku żyły na jego czole, lśniące od śliny usta, i to zbyt żółte światło – wszystko wokół niego jest żółte, kropelki śliny i on, który powstrzymuje się, żeby się nie roześmiać z powodu swojego wyczynu, ponieważ cieszą go przestraszone, zarazem pełne podziwu spojrzenia innych, którzy wiedzą, że nie wyskoczy, mają nadzieję, że tego nie zrobi, a jednocześnie mają nadzieję, że to jednak zrobi, wyskoczy. Ale nie było powodu. „I w tym cały smaczek tej historii – powiedziałem Didierowi i Geoffroy – że zrobił to bez powodu”. Nie miał żadnego większego konfliktu z nauczycielką, chciał tylko zobaczyć, jak panika ją odmieni, zdeformuje, oszpeci, chciał rozbawić innych, pokazać im, kim jest, chciał być – nieważne, Reda czy Sylvain – ucieleśnieniem totalnej niezależności, najbardziej spektakularną ilustracją niezależności. Nie działał w reakcji na jakiś konflikt, nie musiał. Sam go stworzył, wygenerował, wymyślił – to on był panem czasu, to inni musieli zareagować, on decydował, kiedy ten konflikt ma nastąpić, w jaki sposób i na ile ma być intensywny, to inni musieli się wobec niego określić.

7

Sam już nie poznawałem tego, co mówiłem. Składając zeznanie w komisariacie, nie poznawałem już własnych wspomnień. Pytania policjantów zmuszały mnie do przedstawienia nocy z Redą inaczej, niżbym chciał, a w formie, jaką narzucali mojej narracji, nie poznawałem już własnych przeżyć, gubiłem się. Wiedziałem, że z racji tego, o co mnie pytali, czy kierunków, jakie mi narzucali, nie mogę się już cofnąć, że na to już za późno, a to, co chciałbym powiedzieć, przepadło. Czułem, że to, czego nie powiedziałem w odpowiednim momencie, znikało bezpowrotnie i bez odwołania, prawda oddalała się, wymykała. Miałem świadomość, że każde wypowiedziane do policjantów słowo chwilę później na zawsze zamykało drogę innym słowom, zdawałem sobie sprawę, że są pewne sytuacje, pewne sprawy, o których nie należy mówić po to, żeby wszystko zapamiętać, że pamiętać można, tylko zapominając, a jeśli policja będzie mnie zmuszała, bym je sobie przypomniał, to wszystko zapomnę.

Reda był u mnie od dwóch godzin.

„Leżeli pod kocem i rozmawiali. Édouard zadawał pytania, a tamten powtarzał: «Później. Opowiem ci później». Nie rozumiem, dlaczego Édouard nie zaczął czegoś podejrzewać. Przecież to nie było normalne”.

Następnie Clara mówi, że właściwie to wie, dlaczego nic nie podejrzewałem, bo zbyt szybko się przywiązuję, obojętnie do kogo, już jako dziecko taki byłem, i to się nie zmieniło, ale dodaje, że nie porusza ze mną tego tematu, bo wie, co jej odpowiem: usłyszy, że takie zachowanie wynikało i nadal wynika z mojej samotności, wykluczenia w łonie naszej rodziny, a ona nie chce tego słuchać. Gdyż to nieprawda.

„Wtedy Reda oznajmił, że musi już iść. Był chyba hydraulikiem i pracował na czarno. Jutro zaczyna pracę wcześnie rano. Och, podłapywał drobne fuchy tu i tam, tak jak załatwiali sprawy tutejsi mężczyźni, gdy trzeba się było znać na ślusarce i mieć smykałkę do elektryki, albo przy usterkach samochodowych. (Niektórzy znajomi waszego ojca wykonywali takie drobne naprawy w ogrodzie, a później wspólnie zasiadali do butelki kupionej w podzięce dla tego, kto pomagał, nieraz z rękami poczerniałymi od smaru z urządzeń elektrycznych albo silników kradzionych samochodów, ze śladami, które utrzymywały się przez wiele dni, zanim całkiem zeszły, z palcami usianymi białawymi spękaniami przypominającymi małe pęcherzyki na twardej skórze, bo obmywali palce terpentyną, żeby ten smar szybciej zszedł).

Powiedział, że wychodzi – i nawet jeśli nigdy nie poznamy całej prawdy, jestem pewna, że wszystko sobie zaplanował. To, co później zrobił. Wszystko. I że w tym momencie wcale nie zamierzał wyjść, zablefował, już szykował się do dalszego ciągu i kłamał, mówiąc, że wyjdzie. (Nie sądzę. Czy ewentualnie chodziło tylko o kradzież? Kradzież na pewno, ale myślę, że było zupełnie inaczej, że Reda nie przewidział, jak potoczy się sytuacja w najbliższych godzinach, i myślę, że jego postępowanie tamtej nocy – choć w niczym nie umniejsza to przemocy i całego tego koszmaru – było ciągiem działań po omacku, przypadków, wahań, bez premedytacji z jego strony, że zachowywał się jak ktoś, kto mozolnie próbuje odnaleźć się w nowej sytuacji, że działał bezplanowo, od jednej improwizacji do drugiej, i był, nie powiem, tak samo jak ja rozstrojony, ale on też stracił głowę i sam nie wiedział, co za chwilę zrobi. Od tej chwili, gdy sytuacja się zmieniła, jego sposób działania – a mogę to stwierdzić, ponieważ go wtedy widziałem – miał cechy improwizacji, która przydawała całej scenie pozorów groteski, a także – co stwierdziłem, rzecz jasna, dopiero później, dopiero po fakcie – czegoś błazeńskiego w tych jego chaotycznych poczynaniach, w zakłopotanych spojrzeniach z powodu tego, co przed chwilą zrobił, lecz za każdym razem tkwił jak uwięziony w pułapce tego właśnie, co przed chwilą zrobił, tej przeszłości bardziej niż doraźnej, porwany ciągiem tych teraźniejszości, nad którymi już nie panował. Myślę, że każda decyzja podjęta tego wieczoru zarówno przeze mnie, jak i przez niego po chwili uniemożliwiała podejmowanie innych decyzji, każdy wybór niweczył ewentualne inne wybory – podobnie jak działo się to ze mną podczas przesłuchania na policji – im bardziej wybierał, tym mniej miał swobody. Na co Clara odpaliła, że posiadanie broni wszystkie te teorie unieważniało).

Zaproponował mu wspólny prysznic. Poprosił o numer telefonu, ale Reda nie chciał go podać, odmawiał – i to jest moim zdaniem pierwszy dowód, że już wszystko przewidział. Édouard mówi, że nie, ale nie ma racji. Dla tamtego to nie była pierwszyzna i dobrze wiedział, co należy robić, a czego unikać, dlatego nie zgodził się na wspólny prysznic. Jasne, to logiczne, że nie zgadzał się na rzeczy, które później mogłyby być dla niego niebezpieczne. Wszystko to, co ty czy ja zrobilibyśmy bez zastrzeżeń, bo kiedy się nie ma ukrytych intencji, nie zadaje się zbędnych pytań, robi się wszystko bez namysłu – kiedy się niczego nie planuje, wszystko dzieje się szybciej – ale tamten wszystko wyliczył, każdy ułamek sekundy. Wszystko sobie wykalkulował”.

Poprosiłem, żeby dał mi swój numer telefonu, obiecywałem, że nie będę mu się naprzykrzał, ale on się upierał, spuszczał wzrok. Pomyślałem, że ma po temu powód, ponieważ w jego życiu ktoś już jest – mężczyzna lub kobieta – i boi się, że pewnego dnia, kiedy przez nieuwagę zostawi telefon na stole, jakiś SMS ode mnie mógłby zostać odczytany przez kogoś z jego rodziny. Clara twierdzi, że na wszelkie sposoby próbuję sobie wmówić, że nie chodziło o to, że nie chciał, tylko o to, że nie mógł. Powiedziała mi wczoraj, że łudzę się, że musiał być jakiś inny powód niż jego wola. Na pewno nie była to kwestia jego woli, co bez wątpienia jest prawdą.

Zaproponował, że moglibyśmy się znów spotkać w kafejce, w której zwykle przesiaduje – starej francuskiej kafejce, dokąd chodzi grać z przyjaciółmi w piłkarzyki. Podał mi jej nazwę. Nigdy nie poszedłem sprawdzić, czy kafejka istnieje, ale zeznałem to na posterunku policji – i od razu tego pożałowałem.

Clara opowiadała mężowi, że podszedłem do biurka, wydarłem z małego notatnika kartkę i zapisałem adres kawiarni, w której pracowałem nad moim rękopisem prawie codziennie, odkąd przyjechałem do Paryża – tej samej, gdzie zaledwie miesiąc temu ukończyłem moją pierwszą powieść, En finir avec Eddy Bellegueule[2]. Obiecał, że przyjdzie, ale ja nigdy już tam nie wróciłem.

Reda poszedł się umyć. Umyliśmy się każdy osobno, jeden po drugim. Patrzyłem, jak za zaparowaną szybą bierze prysznic. Widziałem zarysy jego ciała, niewyraźne z powodu skroplonej pary na szkle, ruchy jego rąk, kiedy się namydlał. Chciałem być jego rękami.

„No więc wyglądało, jakby nagle zaczęło mu się śpieszyć. Umył się, po czym wpuścił pod prysznic Édouarda. Zaczekał, aż Édouard wyjdzie, wytrze się, założy gatki, zapali światło i wtedy powiedział: «Do widzenia». To jednak dziwne, mógł się przecież wymknąć po cichu, kiedy Édouard był pod prysznicem, ale nie wyszedł. Został i zaczekał, by się pożegnać. Zaczekał, aż Édouard się wytrze, ubierze, zapali światło. A przecież mógł po prostu wyjść. Cóż... I niech mi nikt nie mówi... No więc Édouard wyszedł spod prysznica. Chciał sprawdzić na swojej komórce, która godzina. Zawsze musi wiedzieć, która jest godzina, inaczej będzie chory. Odkąd przyjechał do domu, to samo – nie minie pięć minut i już sprawdza czas na komórce. Twierdzi, że bez tego traci grunt pod nogami. Bez tego nie jest w stanie nic zrobić, bo nie może się zlokalizować, czuje się zagubiony w bezmiarze czasu, i to go paraliżuje, nie może nic zrobić. Ach – pomyślałam sobie, kiedy mi to powiedział – ty to zawsze musisz robić ze wszystkiego aferę. Naprawdę, przysięgam ci, dokładnie tak się wyraził: «W bezmiarze czasu». Gdyby dobry Bóg wiedział, czego ja się muszę nasłuchać. Ale znów nie pisnęłam ani słowa. Żeby więc sprawdzić godzinę, sięgnął do kieszeni po komórkę. Komórka jednak zniknęła. W jego kieszeni nie było już komórki, za to obok niego wciąż stał Reda. Nieugięty jak wymiar sprawiedliwości, stał obok i nawet nie drgnął”.

8

Domyśliłem się powodu zniknięcia komórki, ale nie śmiałem nic powiedzieć ani tym bardziej tak pomyśleć. Postanowiłem już więcej nie zawracać tym sobie głowy.

Clara opisuje mężowi, jak wbrew wszelkiej logice – ponieważ telefonu w niej nie było – nadal przetrząsałem pustą kieszeń, tak jakby telefon, dzięki sile mojej woli i grzebaniu w zakamarkach ubrania, mógł się nagle zmaterializować.

Nazajutrz w tym punkcie mojej opowieści policjantka rzuciła: „Tak, tu u nas, w komisariacie... większość kradzieży... Cóż, najczęściej to sprawka cudzoziemców, Arabów”. Nie zaprotestowałem, nie zwymyślałem jej, żeby nie opóźniać chwili wyjścia z komisariatu, wiedziałem zresztą, że czeka, co odpowiem. Szukałem telefonu, na którym, zanim wszedłem pod prysznic, sprawdziłem godzinę. „Pomyślałem, że to przez wypity wcześniej alkohol. Plus zmęczenie. Zapewne dlatego nie mogę go znaleźć” – zeznałem policjantom. W rzeczywistości wcale nie myślałem, że powodem jest alkohol albo zmęczenie. Chciałem tak myśleć, ale na wyższym poziomie świadomości myślałem co innego, nienawidziłem tej myśli, ona jednak, bardziej zakorzeniona, tkwiła we mnie głęboko. Potrafię wśród swoich myśli rozróżnić te prawdziwe i te, które mają mi tylko polepszyć samopoczucie lub mi schlebić. Nawet jeśli się okłamuję. Myślałem zatem: Musiałeś przez nieuwagę położyć telefon gdzie indziej. Musiałeś go upuścić na stos brudnych ubrań obok umywalki. Chyba wmawiałem też sobie, że być może jutro go znajdę, ale w tę wersję też nie uwierzyłem.

Reda wciąż stał jakiś metr czy dwa ode mnie. Podszedłem, żeby go po raz ostatni pocałować, i kiedy położyłem ręce (dlaczego w ogóle to zrobiłem?) na jego płaszczu – jeszcze ciepłym od kaloryfera, obok którego wisiał – wyczułem pod dłonią jakiś twardy i prostokątny kształt. Zobaczyłem wystający spod jego płaszcza metaliczny, szary i błyszczący róg mojego iPada. Nie zauważyłem jego zniknięcia. Odwróciłem głowę i spojrzałem na stół, gdzie powinien leżeć. Już go tam nie było.

„Uznał za logiczne, że Reda coś ukradnie. Nie dziw się więc, że mu powiedziałam do słuchu. Nie mogłam przecież tak tego odpuścić, ale zaczęłam niewinnie: «O, a czemu tak uważasz, może mi to wyjaśnisz?». Później już się wkurzyłam. Wygarnęłam mu: «Jest tu coś, czego nie chwytam, bo w okradzeniu kogoś, szczerze mówiąc, nie widzę żadnej logiki. Zastanawiam się, ale – wybacz – żadnej nie znajduję. Nie znajduję. Na próżno zachodzę w głowę. Tacy ludzie, złodzieje, budzą we mnie obrzydzenie, i tyle». (To też jest jedna z jej obsesji – dorastała w rodzinie, w której ze względu na kłopoty z policją, jakie miało kilku naszych kuzynów, a nawet starszy brat, od zawsze wątpiono w ludzką bezinteresowność i uczciwość, w reakcji na co rozwinęła w sobie swoistą etykę, wyczulenie w tej sferze, i skłonność do skrajnie surowych sądów, jakby chciała się odciąć od nazbyt jej bliskich realiów).

A on odparł: «Nie twierdzę, że to, co zrobił, jest właściwe. Nie, nie mówię, że to właściwe, ale że to logiczne – o ile rzeczywiście parał się pracami dorywczymi i zarabiał nędzne grosze, dostawał pomięte, wyświechtane banknoty za drobne naprawy, i co gorsza, jeśli musiał się niemal dopraszać od znajomych i przyjaciół, żeby mu dali jakąś robotę. Rozumiesz, nalegać i upokarzać się, bo to jest upokorzenie. Wiesz, w rodzaju: Nie mógłbyś mi podrzucić jakiejś drobnej fuchy? Albo: Nie znasz kogoś, kto potrzebuje malowania?». Tak więc kiedy Édouard zobaczył, że Reda go okradł, powiedział sobie, że on w takiej sytuacji zrobiłby to samo. Na pewno nie okazałby się lepszy. I że ostatecznie byłoby nielogiczne, gdyby tamten niczego nie ukradł.

Nigdy go nie wydałam przed rodzicami, zarobiłby przecież lanie. Stłukliby go na kwaśne jabłko – i trudno nie przyznać im racji. Ale wiem, że jak był młodszy, też kradł, gdy potrzebował pieniędzy (rzecz jasna, jej poczucie uczciwości zawodzi, kiedy w grę wchodzą członkowie rodziny).

Widziałam to. Chyba się nie zorientował, ale to widziałam. Z kumplami, tymi z przystanku autobusowego, w pięciu czy nawet sześciu pakowali się do pięcioosobowego samochodu i wyjeżdżali. W środku nocy. Jeden z nich siadał drugiemu na kolanach – i tyle, po kłopocie. Siedzieli ściśnięci i otwierali okna... Przecież w szóstkę w samochodzie... Nie wiem, czy kiedyś próbowałeś, ale to piekło, para jak w łaźni. Można się udusić. Zupełnie jakby cię zamknęli w puszce konserw. I przez przednią szybę nic już nie widać.

Wyjeżdżali i każdy miał młotek. Édouard podkradał z warsztatu czerwony młotek ojca. Zauważyłam, że coraz częściej chodzi tam z plecakiem, a prawdę mówiąc, warsztat to nie było miejsce, w którym zwykle przesiadywał, o nie. On jest raczej z tych, którzy przesiadują w łazience, jeśli wiesz, co mam na myśli. Ale się zorientowałam, że zaczął tam chodzić, po dzienniku na jedynce, kiedy sprzątaliśmy ze stołu. Później pomyślałam sobie: Każdy wie, że do warsztatu nikt nie chodzi z plecakiem. I od razu wiedziałam, że kroi się coś podejrzanego i coś ukrywa. Do takich rzeczy mam nosa.

Kiedyś dyskretnie go podpatrzyłam. Schowałam się za firanką i zaczekałam, aż wyjdzie z warsztatu. Myślałam: Zaraz zobaczysz, jak to jest odstawiać cwaniaczka. Zaraz się przekonasz. Schowałam się za zasłoną. Patrzyłam zza firanki, nie dotykając materiału, by mnie nie zauważył. O wszystkim pomyślałam. Jeśli firanka się poruszy, możesz być pewny, że w sekundę cię zdradzi, zwłaszcza taka firanka. I płytko oddychałam, żeby nie poruszyła się od mojego oddechu. Żeby nawet nie drgnęła. Po chwili byłam już w warsztacie. Poprzedniego dnia obeszłam całe pomieszczenie, aby sprawdzić, co w nim jest i jak zostało ułożone na stole i na ścianach. Dobrze się do tego przygotowałam. W ten właśnie sposób zorientowałam się, że Édouard zabiera młotek, przeprowadziłam drobne śledztwo i szybko zrozumiałam, co jest grane.

Wściekłby się. Nasz ojciec. Wściekłby się, gdyby się dowiedział – przecież mężczyźnie nie kradnie się młotka. Dla mężczyzny młotek to świętość. Ale jestem pewna, że ostatecznie, nawet jeśliby się naprawdę zdenerwował, bo zawsze mówił, że kradzież to najgorsze, co może być, że to dobre tylko dla łobuzów i nierobów, dlatego nie życzy sobie tego pod własnym dachem, nie mógłby się powstrzymać, by nie uznać tego za dobrą nowinę. Samemu przed sobą się do tego nie przyznając. Nigdy by się do tego nie przyznał – tu chodziło o jego ojcowską dumę. Rozumiem, że nie mógłby tego głośno powiedzieć, ale być może poczułby ulgę, pomyślałby bowiem, że robiąc to, co robił, Édouard stał się mężczyzną. Twardzielem. I nawet gdyby wrzeszczał i spuścił synowi najgorsze cięgi jego życia, i smarkacza bardzo by bolało, to ojciec – dowiadując się o tym, co Édouard zrobił, a nawet w trakcie lania – nie mógłby się powstrzymać przed dyskretnym uśmieszkiem, bo wiedziałby, że kradnąc i okazując nieposłuszeństwo ojcu, Édouard nareszcie stał się mężczyzną. Że w końcu zdobył się na ten krok. Że nareszcie, jak prawdziwy mężczyzna, zrobił coś niebezpiecznego. Od dawna na to czekał. Mógł myśleć obie te rzeczy naraz, nie rozumiem, czemu miałoby to być niemożliwe, nie widzę powodu. I dlatego jestem pewna, że spuszczając Édouardowi lanie, nie mógłby się powstrzymać przed uśmieszkiem w kącikach ust. Tego jednak nigdy się nie dowiemy, bo go nie wydałam, tak więc nie było ani lania, ani uśmieszku. Ale do rzeczy.

Siedziałam cicho, by go chronić. Nie chciałam, żeby wpadł. Nawet jeśli uważałam, że źle robi, to tak już mam, że nie wydaję innych. W tamtym czasie miał jeszcze mleko pod nosem, mówiłam więc sobie: Zaczekaj jeszcze trochę – tak jak przyszło, tak mu minie, jak chęć, żeby się wysikać. Musiał mieć ze czternaście lat, a tamci byli mniej więcej w jego wieku, może o rok czy dwa lata starsi. Brian był z nich najstarszy, miał już samochód, był pełnoletni. Pakował do tego samochodu pozostałych kumpli i pędzili razem na złamanie karku, aż się wyszaleli. Mogli mieć wypadek albo w nocy kogoś zabić, ale egoiści myśleli tylko o sobie, pędzili. Jeśli chciałeś, mogłeś ich z daleka zobaczyć. Wystarczyło wiedzieć, że to oni, gdyż o tej godzinie, w nocy, kiedy wszyscy już śpią, byli na drodze prawie sami. Patrzyłam wtedy ze swojego okna, widziałam, jak samochód ze spuszczonymi szybami się oddala wśród pól kukurydzy należących do ojca Bailleula. Widziałam, jak światła stają się coraz mniejsze, aż za zagajnikiem całkiem znikały, odgłos także stawał się coraz cichszy.

Wyruszali. Zakładali ciemne ubrania i wspinali się na ogrodzenie wysypiska. Wiem, że przy przechodzeniu jedni pomagali drugim i że zabierali z sobą łom, aby złamać kłódkę, mając za jedyne oświetlenie księżyc. Tylko księżyc. Wracali w złachanych ubraniach. Brian był marnym kierowcą, bo swoje prawo jazdy zrobił w wojsku, a tam prawko dają byle głupkowi. A co by się stało, gdyby któryś z nich, wspinając się na ogrodzenie, spadł albo nadział się na jakiś szpic? Widuje się czasem takie szpikulce nad bramami. Mnóstwo jest takich historii, codziennie słyszy się o nich w telewizji. Zrzedłyby im wtedy miny. Zdarzają się takie głupie śmierci.

W końcu jednak wszystko wyszło na jaw. Wiem też, że Brian wcześniej sprawdzał, czy wysypisko nie jest strzeżone, czy nie ma ochroniarza, a już zwłaszcza czy nie ma psa. To byłoby najgorsze – psy. Nie brali z sobą latarek. Wystarczyło im światło księżyca. Żeby ruszyć do akcji, czekali, aż będzie pełnia (nie mam pojęcia, skąd zna tyle szczegółów). I wtedy na tym wysypisku kradli właściwie wszystko, co znaleźli, pralki albo inny sprzęt AGD. W kilku to przenosili, pakowali do bagażnika i wracali równie szybko, jak wyruszyli. Żałowałam, że mnie tam nie ma i nie mogę zawołać: Dalej, biegnijcie szybciej, głupki! Znasz mnie, wiesz, jaką by mi to sprawiło frajdę. Wyładowywali swój łup u Briana, w drewutni między jego domem a łąką z tyłu. Następnego dnia – Édouard często nocował u Briana na polowym łóżku w pokoju dziennym – następnego dnia brali młotki i rozmontowywali to, co znaleźli. Później sprzedawali to handlarzowi złomu, niedaleko stąd. Najbardziej oczywiście cenili miedź znajdującą się w niektórych urządzeniach – za to dostaje się najwięcej kasy. Miedziane zwojnice kosztują majątek.

A przecież mogli wpaść. Mogli źle skończyć – sama nie wiem, dlaczego tak się nie stało, cud prawdziwy, zwłaszcza przy tym huku, kiedy młotkami rozbijali osłonę pralki. Spróbuj wziąć młotek i walić w bęben pralki, to sam zobaczysz. Niosło się to echem po wszystkich okolicznych ulicach. Sąsiedzi zastanawiali się, co tam kombinują, ten hałas nie wydawał im się normalny. Mówili mi o tym, kiedy przeprowadzałam moje małe śledztwo, a ja na to, żeby tamtych kryć, odparłam: «Och, to nic takiego. To projekt do szkoły, wiecie, że teraz każą im w szkole robić różne głupoty. Nie potrafią jeszcze czytać ani liczyć, a już każe im się wyczyniać hocki-klocki z mikroskopem i różne takie».

Édouard jednak brał w tych eskapadach udział rzadziej niż inni. Był cykorem, a poza tym mieli kiedyś problemy z powodu innej historii, która się źle skończyła. Dali się złapać po włamaniu. Wcześniej obmyślili je wspólnie i przygotowali kumple z tej samej bandy, tak zresztą sami siebie nazywają: Banda. Kiedy skończyliśmy jeść, Édouard wychodził z domu, mówiąc: «Idę na przystanek spotkać się z Bandą», a ja komentowałam to sobie w duchu: «Banda, akurat! Jeśli wydaje się wam, że robicie nie wiadomo jakie wrażenie – piątka wieśniaków na zdezelowanych motorynkach, w dodatku upapranych w krowich plackach, czy w tej waszej rozlatującej się furze, którą kuzyn z sąsiedniej dziury sprzedał wam z litości – to bardzo się mylicie. To nie Chicago. Nikomu nie zaimponujecie. Ale pewnego dnia posunęli się za daleko.

Włamali się do domu pewnej dziewczyny z miasteczka, by ją okraść. Wykorzystali to, że dziewczyna zakochała się w jednym z chłopaków z Bandy. Już od jakiegoś czasu na niego leciała. Miała na jego punkcie fioła – to było więcej niż miłość, raczej amok, tyle że nie mogła mu tego wyznać wprost, bo nigdy nie był sam, zawsze w towarzystwie kumpli, i tamci by ją wykpili, gdyby mu to przy nich powiedziała. Wyśmiewaliby się z niej: «No, no, zbliża się zwierzyna łowna... Uwaga! Płowy kurczaczek na godzinie piątej». Te ich durne powiedzonka. Nie potrafią nawet normalnie się wysłowić. No więc niby nic się nie działo, ale wciąż była zakochana.

I wtedy wpadli na ten kretyński pomysł. Już ci tłumaczę. Chłopakowi, w którym się kochała, zaproponowali: «Pójdziesz się z nią zobaczyć, dasz jej do zrozumienia, że chciałbyś ją przelecieć, i zaciągniesz ją na górę, do sypialni. Gdy tylko powstanie ten temat, na bank za tobą pójdzie, przecież aż się pali, żeby ją rozdziewiczyć, widać to po tym, jak łazi za tobą przynajmniej od roku, zbyt dyskretna to ona nie jest. My w tym czasie po cichu wejdziemy do domu, ale uwaga – niech drzwi wejściowe zostawi otwarte. Zabierzemy towaru, ile się da. I po cichu wyjdziemy».

Z tą dziewczyną, Constance, poszło łatwo. Biedaczka naprawdę była zakochana. Co więc robią tego wieczoru? Wchodzą do niej i hamują się, żeby nie pękać ze śmiechu, tak ich bawi ten wyczyn. Napełniają plecaki i co biorą? Wzięli może biżuterię, rzeczy, które mają jakąś wartość? Nie, nie przeceniajmy ich, nie wolno ich przeceniać. Podczas gdy Constance na piętrze baraszkowała z chłopakiem, jego kumple zabrali z jej domu odtwarzacz DVD, konsolę PlayStation i gry do niej, zapakowali to wszystko do plecaków i po cichu, nie trzaskając drzwiami, wyszli. Byli w ogrodzie Stevena – opowiadał mi o tym Édouard, o złomie nigdy ani słowa, ale o tym mi powiedział – tańczyli dookoła ukradzionych rzeczy. Wyobraź sobie tylko tę scenę: śpiewali, jedni drugich obejmowali, durnie, byli z siebie dumni i wydawało im się, że zaliczyli skok stulecia i są wielkimi gangsterami, a to, co zrobili, uczyniło z nich prawdziwych facetów. Tak więc przez cały wieczór się bawili. Otworzyli piwo i gratulowali sobie, że tyle ukradli – nie biżuterii czy rowerów, nie, ale Pokemonów na PlayStation czy, sama nie wiem, Harry’ego Pottera, i chętnie bym ci powiedziała, że gratulowali sobie z powodu gry, w którą nawet nie zagrali. Ale nie – byli na tyle głupi i niedojrzali, że w takie właśnie gry grali, mało tego, całymi dniami siedzieli przed ekranem, żeby w takie gry grać. Tacy głupi. Nie spodziewali się jednak, że dziewczyna się zorientuje. Tylko jak mogła na to wpaść? Podejrzewali chłopaka, że się jej do wszystkiego przyznał, bo też się w niej zadurzył, nawet jeśli przed kumplami odstawiał twardziela i mówił, że chce ją tylko przelecieć. Ich zdaniem, gdy odkryła, że jej rzeczy zniknęły, dosłownie rozpłynęły się w powietrzu, zalała się łzami i zaczęła panikować, że rodzice ją zabiją, a wtedy on, ponieważ był w niej naprawdę zakochany, nie wytrzymał jej płaczu, objął ją i wysypał kumpli, wyznał prawdę, ale kazał obiecać, że ona nigdy nie powie, kto ich wydał (nigdy się nie dowiedzieliśmy, że to on, ale to była najbardziej prawdopodobna hipoteza).

Jeszcze tego samego wieczoru zgłosiła to na policji, podając nazwiska, i następnego dnia musieli wszystko zwrócić i przeprosić. Édouard wpadł w panikę. Nie był z siebie dumny. Przez cały dzień chodził jak struty, bał się bowiem, że czekają go kłopoty z wymiarem sprawiedliwości i trafi do rejestru karnego, przez co nie będzie mógł zostać nauczycielem, o czym marzył.

Gliniarze jednak byli raczej ugodowi, bo ich dobrze znali. Zgodzili się puścić całe zdarzenie w niepamięć, o ile wszystko zwrócą. Wszystko, do ostatniej gry. Później Édouard miał cykora i kiedy jego Banda wyruszała w nocy z młotkami, coraz rzadziej z nimi jeździł, bo nie mógł zapomnieć o swoim strachu. Coraz rzadziej chodził do warsztatu. I kiedy zobaczył, że Reda zabrał jego rzeczy, pomyślał, że to nic takiego. Chcę powiedzieć, że takiej kradzieży nie uważał za coś niebywałego, bezsensownego czy nadzwyczajnego, widział już przecież innych, którzy to robili, nie tylko tych swoich durnych kumpli. Na przykład nasz starszy brat też miał kłopoty z powodu kradzieży w supermarkecie, Édouard był więc obeznany z tematem. Zdarzało się to tysiące razy i schemat wciąż się powtarzał: gliniarze pukali do drzwi, matka im otwierała i wystarczyło jej spojrzeć na miny żandarmów, żeby od razu wiedzieć, po co przyszli. To, jak trzymali ręce i z jakim zakłopotaniem ściągali czapki... Cóż, dobrze znali naszą matkę, od zawsze. Dorastali w tym samym miasteczku, spotykali się w kafejce albo kiosku i było im głupio, że muszą do niej przyjść ze złymi nowinami”.

Zanim zdążyli powiedzieć słowo, już wiedziała. I od razu wybuchała: „No nie, a ten co znów zmalował?! Nigdy nie będę miała przez niego spokoju, będzie się tak nadal wygłupiał, dopóki mnie nerwowo nie wykończy. Co za nieszczęście, co za nieszczęście, skaranie boskie z tym chłopakiem!”. Wtedy żandarmi mówili: „Pani syn”, chociaż nie, raczej nie „Pani syn”, tylko od razu wymieniali jego imię, ponieważ znali go od jego pierwszych dni życia, od pierwszych jego kroków na ulicach miasteczka, a ich dzieci razem z nim dorastały i chodziły do tej samej szkoły, do tego samego gimnazjum, później do tego samego liceum, dopóki nie rzucił nauki. Ich dzieci jednak, ponieważ ich ojcowie byli żandarmami, dalej jeszcze się uczyły, często po to, żeby one z kolei zostały żandarmami, tak jakby jedyną alternatywą dla tych dzieci, które dorastały razem, było albo zostać złodziejami i dać się aresztować swoim dawnym kolegom, którzy zostali żandarmami, albo zostać żandarmami i aresztować dawnych kolegów, którzy kradli. Informowali ją: „Pani syn został zatrzymany w Carrefourze z torbą pełną towarów, głównie butelek alkoholu”, a matka, zmartwiona, biadoliła: „Wiem, wiem, niestety, nie pierwszy ani ostatni raz. Będę już leżała w drewnianej jesionce sześć stóp pod ziemią, a on jeszcze będzie kradł. Ach, co za nieszczęście! Posłuchajcie, zapłaci za wszystko, co zabrał, i tyle. Co jeszcze mogę zrobić, jest mi wstyd. Nic innego nie mogę zrobić, jak tylko się wstydzić”. W końcu, ponieważ i tak nie mogła go powstrzymać, była bowiem świadoma swojej bezsilności i wiedziała, że znów zacznie – i obojętne, co syn zrobi, ona i tak mu wybaczy, upatrując w każdym z jego kryminalnych wybryków ten ostatni, po którym ustatkuje się, przeobrazi się całkowicie i ostatecznie – postanowiła się z tego śmiać. Wcześniej jednak, kiedy był jeszcze czas na powagę, otoczenie matki mówiło, że zachowanie jej syna, mojego starszego brata, jego kradzieże i cała reszta, są nie do przyjęcia i że nie powinna dalej dawać mu pieniędzy, których się od niej domagał, a których ona nie miała, ale robiła wszystko, żeby je mimo to zdobyć i mu dać. „Nie mogę przecież własnemu dzieciakowi pozwolić umrzeć z głodu” – broniła go z determinacją, choć ją ostrzegano, że za te pieniądze kupi alkohol, że tym alkoholem się upije i będzie nie do upilnowania, a w stanie upojenia alkoholowego, który stał się jego sposobem na życie, pójdzie do supermarketu kraść następne butelki. I znów powtórzy się ten sam cykl. Ona jednak za każdym razem twierdziła, że to się więcej nie powtórzy i że to był ostatni raz. Obstawała, że syn się zmienił, jest już inny, powtarzała: „Teraz jest dobrze, myślę, że skończył już z alkoholem, zmienił się”. Ale on się nie zmieniał. Na nowo szedł w tango. A ona znowu go broniła: „To był ostatni raz, teraz już skończy z alkoholem, przysiągł mi, że przestanie, i to jest dobra nowina, znam go, to przecież mój dzieciak, wiem, że nie wypije już ani kropli”. A on znowu zaczynał. Nie wiem, czy sama wierzyła w swoje słowa, czy naprawdę była przekonana, że syn pewnego dnia przestanie. I kiedy gniew opadał, postanawiała obrócić to w żart: „Co było, to było, lepiej się z tego śmiać, niż lamentować” – śmiała się więc i dodawała, że był tak pijany, kiedy kradł w Carrefourze, że nie zachowywał żadnych środków ostrożności. Bez pośpiechu, powoli napełniał plecak butelkami, a ona mówiła ze śmiechem: „I ten głupek nie brał jakichś najdroższych, tylko te ohydne sikacze za grosze, które zwykle pije, nie można tego nawet nazwać whisky, to zwykły bimber”. I żartowała: „Zostawił obsługującym kamery dużo czasu, zanim ochroniarze zorientowali się, co wyprawia”, a kiedy wychodził z Carrefoura, w którym przestarzałe alarmy nie włączały się już przy wynoszeniu skradzionych towarów, „szedł wygięty do tyłu jak rączka parasola, tyle nakładł tych butelek do plecaka”, tak bardzo jego plecak był ciężki i pobrzękiwał, bo butelki w środku się zderzały. I dodawała, że za każdym razem, czy prawie każdym, dawał się złapać ochroniarzom przy wyjściu w równie groteskowy sposób.

„I właśnie dlatego, moim zdaniem, Édouard lepiej by zrobił, gdyby powiedział o tym wszystkim Redzie. Żeby go uspokoić. Wówczas Reda wiedziałby, na czym stoi i z kim ma do czynienia. I może wszystko potoczyłoby się inaczej. Zrozumiałby, że on i Édouard tak się znów od siebie nie różnią, bo oczywiście założę się, że na placu postanowił zaczepić Édouarda nie tylko z wiadomego powodu, ale w dużej mierze z powodu jego wyglądu, który nie zawsze miał. Ironia losu, gdyby się nad tym zastanowić. Aż mi się śmiać chce. Édouard nakłada maskę i tak dobrze gra swoją rolę, że w końcu ci, którzy są do niego podobni, atakują go, przekonani, że jest z przeciwnego obozu. Jestem pewna, że opowiadając o tych sprawach tak, jak ci to przekazuję, uspokoiłby Redę i wszystko mogłoby się potoczyć inaczej (Również tak uważam, ale czy to, co mówi teraz Clara, nie przeczy jej hipotezie, że wszystko było ukartowane i nieuniknione, co, o ile wiem, jest nieprawdą. Zachowałem w pamięci jeszcze coś, inny na to dowód, a mianowicie minę, jaką zrobił Reda, kiedy wyjąłem z jego płaszcza iPada – tę drugą twarz, jaka zajęła miejsce jego pierwszej twarzy. Dokładnie tego nie pamiętam, nie mógłbym tego wiernie odtworzyć, ale bardzo dobrze pamiętam wyraz tej drugiej twarzy i uważam, że nie miał nic wspólnego z tym wyrazem zdeterminowania, jaki pojawi się na niej później, nie było w nim nic z tej rozmyślnej destrukcji, z jaką nieraz zetknąłem się w życiu w innych sytuacjach, które dobrze znam. Kiedy odebrałem mu iPada, na jego twarzy pojawiły się zaskoczenie, strach, a nawet głupota, ale daremnie to tłumaczyłem Clarze – twarz nie jest żadnym dowodem, ani dla mojej siostry, ani dla policji). Ale Édouard tego nie skomentował. Mógł po prostu coś powiedzieć, to chyba nie takie znów trudne, do cholery! Gdybym tam wtedy była, tobym go złapała za ramię, potrząsnęła nim i zażądała: «Wyduś to z siebie! Powiedz mu, że ty także w życiu kradłeś i że to nie żaden dramat coś ukraść, jeśli naprawdę tak uważasz. I chociaż się z tym nie zgadzam, to jeśli tak naprawdę myślisz, powiedz mu to. Powiedz o tym złomie». Rzecz w tym, że trzeba to było wyjaśnić od razu, a Édouard czasami jest powolny, ślamazarny – ten na pewno nie został spłodzony na torze wyścigowym. Nic nie powiedział.

No więc wyjmuje z płaszcza Redy swój tablet. Jak gdyby nigdy nic. Bierze iPada i odkłada go na biurko. A robiąc to, nic nie mówi. Ani słowa. Wyznał mi: «I w tym momencie miałem nadzieję, że Reda od razu się roześmieje, że roześmieje się i powie, że to był kawał i niepotrzebnie się bałem. Czekałem na jego śmiech. Czekałem i w duchu go przynaglałem: Dalej, Reda, śmiej się. Jedno parsknięcie śmiechem, to nic wielkiego». Ale on się nie śmiał.

Cóż więc robi Édouard? Pyta, czy Reda nie widział jego komórki. Nie stwierdził: «Zabrałeś moją komórkę», co to, to nie. Pamięta, że powiedział słowo w słowo tak: «Nie widziałeś mojej komórki? Nie widziałeś, czy jej przez nieuwagę gdzie indziej nie położyłem? Pięć minut temu ją widziałem, była u mnie w kieszeni. Przed prysznicem miałem ją w rękach, a teraz w kieszeni już jej nie ma. Ale ze mnie gapa, to pewnie moja wina, nie wiem, gdzie ją podziałem» (Z dnia na dzień jestem coraz mniej pewny tych słów, może rzeczywiście powiedziałem: «Masz mój telefon», a to by oznaczało, że nie mając żadnej pewności, już go oskarżam. To, że znalazłem tablet w jego płaszczu, jeszcze nie znaczyło, że w kieszeni ma również mój telefon. Nie miałem odwagi przyznać się Clarze, że być może tak właśnie powiedziałem). A tamten się zdenerwował (nie, nie od razu się zdenerwował, Clara zapomniała dodać, że w pierwszym odruchu zawahał się i coś jąkał), zapytał, czy Édouard chce go obrazić, nazywając go złodziejem, czy uważa go za złodzieja, na co Édouard odparł: «Nie, czemu się tak denerwujesz?». Rzeczywiście, to wkurzenie się nie było zbyt mądre, nie wykazał się sprytem. To tak, jakby się przyznał, że jest winny. Tylko że prawda boli. A wtedy Édouard mówi mu: «Jeśli to ty ją masz, zwróć mi ją i zapomnimy o sprawie, to żaden problem» i dodaje, że chce jedynie odzyskać swój telefon. Tylko zdjęcia z wakacji ze swoimi przyjaciółmi Didierem i Geoffroy. Nagle ni stąd, ni zowąd dostał obsesji na punkcie tych zdjęć z wakacji, takiej samej jak wtedy, kiedy na place de la République spotkał Redę i upierał się, że koniecznie musi wrócić do domu.

Dlatego nakazał sam sobie: Muszę odzyskać te zdjęcia. A myśląc to, jednocześnie wychodził ze skóry, żeby Redę uspokoić: uśmiechał się, wykonywał czułe gesty, był miły i uprzejmy. Ale tamten już się rozgrzał. Nie tak łatwo go zatrzymać, nie da rady, w każdym razie nie w ten sposób. A co na to Édouard? Zamiast to zostawić, zamiast odpuścić i pozwolić, żeby facet sobie poszedł, otworzyć drzwi i pozwolić mu wyjść – błaga go (słuchanie, jak Clara to mówi, jeszcze dobitniej ukazuje mi śmieszność mojego zachowania). Podczas gdy Reda krzyczał, stawał się coraz bardziej agresywny, Édouard – zamiast sam wyjść albo pozwolić wyjść tamtemu – błagał go. Tymczasem pewne było, że jeśli się pobiją, Reda spuści mu łomot. Édouard jest chudy jak patyk, ale go błagał. Błagał go: «Jeśli to ty wziąłeś telefon, nie będę miał pretensji, mogę to zrozumieć» – było już jednak za późno, by to powiedzieć, no jasne, że było za późno. Édouard zazwyczaj szybko chwyta, ale czasem się zablokuje i wtedy trzeba mu wszystko długo tłumaczyć. Co więc robi? Gada i gada jak najęty: «Rozumiem, że można zabrać telefon. Również mógłbym to zrobić. Pewnie, że rozumiem tę ekscytację i adrenalinę, jakie towarzyszą kradzieży. Jeśli potrzebujesz pieniędzy, też nie ma sprawy – nie przestaje nadawać – chcę tylko, żebyś mi oddał telefon, i zapomnimy o sprawie. Jutro zgodnie z planem się spotkamy, coś zjemy i nie będziemy już o tym rozmawiać, jutro się znów zobaczymy i nie będziemy do tego wracali. Zapomnimy i zapomnimy o tym, że zapomnieliśmy» – tak właśnie się wyraził, a ja pomyślałam: Nawet wtedy nie mógł się powstrzymać, żeby nie wyskoczyć z tym swoim wyszukanym słownictwem, żeby nie perorować jak jakiś minister, to silniejsze od niego. To musiało tamtego jeszcze bardziej wkurzyć, że Édouard proponuje mu wspaniałomyślnie: «Jak chcesz, uznajmy sprawę za niebyłą, to bez znaczenia. Zapomnijmy o tym»”.

Słuchając mnie, Reda coraz bardziej sztywniał. Już się nie odzywał.

„Ale było za późno, Reda już go nie słuchał, stroił miny i wrzeszczał: «O czym ty mówisz?! O czym ty mówisz?!». I tak się zdenerwował, że aż tryskał śliną na czoło Édouarda. Édouard miał ślinę czy śluz, może jedno i drugie, na twarzy – ślinę, która ściekała i układała się na całej jego twarzy lśniącymi kropelkami. Tamten jednak dalej się wydzierał: «O czym ty mówisz?!», a twarz Édouarda błyszczała od jego śliny. Ja bym się od tego porzygała. Édouard jednak – uwierzysz? – znowu to powtórzył, tak jakby odpowiadał Redzie na pytanie: «Myślę, że wziąłeś moją komórkę» – teraz już walił prosto z mostu, zupełnie jakby to «O czym ty mówisz?!» było prawdziwym pytaniem, no, przysięgam. Odpowiedział na «O czym ty mówisz?!», naprawdę mu na to odpowiedział, czemu się więc dziwisz, że kiedy mi to relacjonował, znów musiałam się hamować, żeby się nie roześmiać. Przepraszam bardzo, ale nie mogłam zachować powagi. To było tak zwariowane, czułam, że zaraz się roześmieję, i pomyślałam: Jak można być takim debilem, by odpowiedzieć, tak jakby to było naprawdę pytanie. Rozciągnęłam usta i udałam, że przygryzam wargę, by ukryć uśmiech, by wyglądało, że to nie uśmiech, tylko mimika, ponieważ często przygryzam wargę. Śmieję się też dlatego, że wiem, co się później działo. Znam dalszy ciąg. Na przeszłość człowiek patrzy już po fakcie i mówi sobie: Powinienem wtedy postąpić raczej tak, a nie inaczej. Ale to prawda, że udaję teraz mądrą, bo znam ciąg dalszy. Śmieję się, bo wiem, że Reda był raptusem, z rodzaju tych w gorącej wodzie kąpanych, którzy szybko się pieklą, a z takimi ludźmi trzeba postępować inaczej albo od razu wiać. Ale to prawda, że do tej pory jeszcze taki nie był. Krzyczał, to wszystko.

Właśnie podnosił głos. Wciąż powtarzał, jakby to były jedyne zdania, których się w życiu nauczył: «Nazywasz mnie złodziejem? Nie jestem złodziejem. Mówiąc to, obrażasz moją matkę, nie okazujesz szacunku mojej matce». (To typowe, że w takim gorączkowym, zbyt długim powtarzaniu pojawiły się przebłyski i znamiona improwizacji – taka improwizacja powtórzyła się na koniec nocy, kiedy już po gwałcie i duszeniu cały zakrwawiony zdołałem wreszcie wypchnąć go z mieszkania, Reda wrócił pod moje drzwi, przytknął do nich twarz – słyszałem to, słyszałem, jak szoruje o nie zarostem – i zapytał: «Na pewno chcesz, żebym sobie poszedł? Przykro mi. Przepraszam»). Édouard dodał też, że w swoim głosie nie był w stanie ukryć lekkiego zdenerwowania, nie potrafił go powstrzymać, i być może Reda je wychwycił, a to, że usłyszał tę nerwowość w głosie Édouarda, od razu pogorszyło sprawę. Trudno to wytłumaczyć – Édouard był zdenerwowany, no bo wcale nie wymyślał Redzie od złodziei, i zirytowało go, że tamten wciąż to powtarzał, a nawet w głębi duszy poczuł się dotknięty (to jest właściwe słowo – tak, dotknięty do żywego), że Reda krzyczy: «Wymyślasz mi od złodziei!». Wkurzył się, gdyż było dokładnie na odwrót, powtarzał to przecież setki razy. Nie chciał traktować go jak złodzieja, właśnie mu tłumaczył, że wzięcie iPada czy czego tam jeszcze, nie czyni z niego złodzieja, więc odparł lekko zirytowany: «Ależ skąd – takim głosem, jak sobie wyobrażam, powtarzasz swojemu dziecku tysiąc razy to samo, a ono ciągle odpowiada ci tym samym pytaniem, jak to zwykle dzieci. – Ależ skąd, właśnie ci powiedziałem, że nie jesteś złodziejem».

Tamten jednak niczego już nie słyszy, tylko dalej ciągnie swój monolog: «Nie szanujesz mojej matki, mnie obrażasz, ją obrażasz» – i rzuca jakieś słowa, których Édouard nie rozumie. Niczego nie zrozumiał. Jeden mówi: «To nic takiego, to nic takiego», a drugi mówi: «Obrażasz moją matkę, obrażasz moją rodzinę» – i każdy wie swoje.

Wyciągnął rękę. Reda wyciąga wtedy rękę, a co robi Édouard? Stoi jak cielę. Tak więc tamten chwyta szalik i w okamgnieniu zarzuca mu go na szyję. Édouard nie może się ruszyć. Jest ujarzmiony jak koń, który nagle zaczyna słuchać swojego jeźdźca i wykonywać jego polecenia, a tamten, wrzeszcząc, owija i zaciska mu szalik na szyi, zaciska tak, że Édouard nie może już oddychać. Édouard miał szyję ściśniętą szalikiem, który tamten coraz mocniej zaciskał”.

Clara przerywa. Jej mąż wciąż się nie odzywa. Chciałbym ostrożnie się wychylić, żeby popatrzeć na nich przez szparę w niedomkniętych drzwiach, ale boję się, że parkiet mógłby zatrzeszczeć, więc tego nie robię. Nie ruszam się.

„Przepraszam”.

Clara odkasłuje.

„Wtedy jeszcze nie myśli, że to coś groźnego. Chcę powiedzieć, że kiedy Reda zarzuca mu szalik na szyję i go zaciska, Édouard nie od razu się połapał, że dzieje się coś groźnego. I przez chwilę, ale w takiej chwili człowiek ma czas pomyśleć milion rzeczy («Dopiero gdy człowiek o tym pomyśli po fakcie, zaczyna sobie wmawiać, że miał wtedy czas pomyśleć o milionie rzeczy» – zauważyła nasza matka, kiedy jej o tym opowiedziałam), przez chwilę nie brał tego duszenia na poważnie. Nie mógł w to uwierzyć. Skoro nie uważał Redy za złodzieja, to tym bardziej za osobę zdolną do zabójstwa (To zrozumiałe, że nawet mi do głowy nie przyszło, że nie byłby do tego zdolny, i nie myślałem o niczym, co nie rozgrywało się w tym momencie przed moimi oczami – że nie było we mnie żadnej refleksji ani wspomnienia, tylko moje ręce czepiały się szalika, że był to czysto fizyczny opór przed śmiercią. Mówi się, że nie można wyjść poza język, bo jest on właściwością gatunku ludzkiego, wszystko warunkuje i nie ma innego świata poza obrębem języka, niemożliwe więc, że najpierw się myśli, a następnie porządkuje swoje myśli za pomocą mowy, gdyż tylko poprzez język myśl istnieje, stanowi on warunek, wymóg rozumu i ludzkiego życia, a skoro język jest właściwością człowieka, to przez tych piętnaście minut, kiedy Reda mnie dusił, nie wiem, kim byłem. Wskutek dziwnego zwrotu sytuacji dziś jest jednak odwrotnie, całkowicie odwrotnie – został mi tylko język, a przestałem się bać. Dziś mogę powiedzieć: «Bałem się», ale te słowa będą zawsze tylko porażką, rozpaczliwą próbą odnalezienia emocji, prawdy strachu). W pierwszym momencie pomyślał, że Reda jest po prostu zbyt brutalny, a nie, że to coś groźnego. Dorastał w ciężkich warunkach. Tak jak my. I żaden szalik na szyi nie napędzi mu strachu. To tylko kawałek materiału. Pewnie pomyślał, że to jakiś kawał... Źle to ujęłam – nie tyle kawał, ile coś w rodzaju ostrzeżenia: gest mający pokazać, jaki z niego twardziel, i zaimponować otoczeniu, jak to robią faceci, z głupoty. Żeby zamknąć Édouardowi usta i móc ulotnić się z telefonem – rozumiesz, wziąć telefon i spokojnie się zmyć. Zbiec ze schodów, pędem uciec i mieć pewność, że Édouard nie zawiadomi glin. Cóż...

Przy nim nie mogłabym tego powiedzieć. Nie znosi takich uwag. Nigdy nie wiadomo, jak go podejść, by się nie zezłościł, odwrócił na pięcie i nie wykrzyczał, że to nieprawda i jedna wielka bzdura. Jest nadwrażliwy.

Ponieważ wiem, że wywołałoby to awanturę, zachowuję wszystko dla siebie. Nie odzywam się. Nie ulega jednak wątpliwości, że jeśli tamtej nocy tak głupio się zachował, był tak nieostrożny, to dlatego, że wychowywano go twardą ręką i nauczył się nie bać, aż za dobrze się tego nauczył. I czasami to z niego wychodzi – niech sobie gada, co chce, to w człowieku zostaje na zawsze. Zmienił się mniej, niż chciałby przyznać. Wiem, że mam rację. Przecież widzę, kiedy przyjeżdża do nas z wizytą: przez pierwsze dni, ledwie zdąży rozpakować w pokoju swoje rzeczy, od razu zaczyna stroić fochy. Tak jakby za wszelką cenę chciał nam pokazać, że nie jest już taki jak my, zmienił się. Stał się za dobry jak dla nas. Podejrzewam, że kiedy do nas przyjeżdża, odstawia tu większy cyrk niż przy swoich kumplach, Didierze i Geoffroy. Na pewno w Paryżu wrzuca na luz i nie jest aż tak upierdliwy, jak u nas, i to w każdej, najdrobniejszej nawet sprawie. Na przykład przyjeżdża i nie chce jeść mięsa, bo mięsem się brzydzi, albo co pięć minut myje ręce, bo pogłaskał psa, tak jakby mój pies miał parchy albo pchły. A przecież mój pies – ja przepraszam – jest z pewnością czystszy od tego, co dają do jedzenia w restauracjach w mieście. Édouard odstawia wszystkie te fanaberie mieszczuchów, które od nich przejmuje i które tak działają mi na nerwy. Widzę jednak, że wystarczą dwa dni i już taki nie jest, w ogóle. Przestaje się certolić. Łagodnieje, zaczyna nawet wtrącać zwroty pikardyjskie – nie mówi już: «Co słychać?», tylko: »Cha-vo-ti?«, a nawet wczoraj po kolacji powiedział: »Chétouaite fin bouen« – ze śmiechem, ale jednak tak właśnie się do mnie odezwał. Nie mówi już «upaść», tylko »tchér«, i znów go śmieszy, kiedy jakaś kobieta w drodze do toalety powie: «Idę podlać sałatę» – używa wszystkich tych powiedzonek, których używał kiedyś, zanim popadł w pychę, i które go znów rozśmieszają, chociaż przez pierwsze dni mówi, że nie chce ich więcej słuchać. Bo rozśmieszały go, kiedy był dzieckiem (rozśmieszają tylko dzieci), ale teraz odbierają mu apetyt. To już przeszłość. Może właśnie dlatego za każdym razem chce tak szybko wyjeżdżać. Pewnie ze strachu, że mógłby ponownie – i już na zawsze – stać się taki jak kiedyś. Ale wracając do rzeczy, tamtej nocy właśnie dlatego się tak zachował. Bo został wychowany tak samo jak my, aby się nie dać wykiwać, a gdyby był dzieciakiem z bogatego domu, to na pewno dawno wziąłby już nogi za pas, może nie na pewno, ale prawdopodobnie.

Po kilku sekundach z szalikiem zaciśniętym na szyi nadszedł już jednak najwyższy czas, by zrozumieć, co się święci. Musiał pogodzić się z tym, że to nie brutalny gest ani ostrzeżenie, ani nic z tego, co sobie z początku pomyślał. Nie popis twardziela, tylko morderstwo. Reda go właśnie morduje. Dotarło do niego, że jeszcze chwila, a umrze we własnej sypialni w tę wigilijną noc – powiedział, że kiedy wraca myślą do tamtej chwili, tamtej sytuacji, ma wrażenie, jakby oglądał zdjęcie, na którym widzi Redę, gdy stoi przed nim, i siebie siedzącego na skraju łóżka, gdzie tamten kazał mu usiąść, nie rozkazując mu: «Siadaj!», tylko podchodząc, żeby go udusić. Reda zmusił go, by usiadł na skraju tego łóżka, to znaczy Édouard nie miał innego wyjścia, tylko cofać się, kiedy tamten się do niego zbliżał z szalikiem, zrobił więc krok w tył i usiadł. I nareszcie pomyślał: On mnie udusi”.

Rzeczywiście, wtedy do mnie dotarło, co naprawdę się dzieje, a mimo to wrażenie nierzeczywistości nie ustępowało – i nawet później, w ciągu tych trzech sekund po tym, jak mnie dusił, w moim wspomnieniu (jak w jajku przez otwór w skorupce opróżnionym z zawartości) brakowało poczucia rzeczywistości: w pierwszej sekundzie wspomnienie, z niezrozumiałych dla mnie powodów, jakby antydatowało się o godzinę, jakby przeniosło się, odroczyło, cofnęło się o godzinę, w drugiej sekundzie pomyślałem, że działo się to kilka dni temu, w ciągu trzeciej i ostatniej – że od mojego wspomnienia dzieli mnie wiele lat.

„Nie panując nad sobą, daje Redzie kopniaka. To wtedy na jego szyi pojawiły się ślady. Fioletowe ślady (nieporadnie próbowałeś je ukryć pod fularem kupionym dawno temu po przyjeździe do Paryża, który przestałeś nosić, gdy zrozumiałeś, że wyglądasz w nim śmiesznie. Cztery lata temu przeniosłeś się do stolicy i jak zakompleksiony kmiotek chciałeś natychmiast upodobnić się do miastowych, by ukryć to, co postrzegałeś jako swoje ubogie prowincjonalne pochodzenie – coś, czego się bałeś, i co właśnie strach kazał ci tak postrzegać – ale twoje wyobrażenie o elegancji ludzi z wielkiego miasta było spóźnione o sto lat – właśnie ze względu na dystans między tobą a tym światem – kupiłeś więc ten fular oraz trzyczęściowy garnitur i nosiłeś go przy byle okazji, często z krawatem, nawet gdy szedłeś do supermarketu albo na uczelnię. Codziennie rano wdziewałeś ten anachroniczny strój, swoją sfrustrowaną postawą ujawniając przeszłość, którą tak uporczywie starałeś się pogrzebać. Nie wiedziałeś, że paryżanie, nawet młodzież pochodząca z bogatych rodzin, takich ubrań nie noszą, nie paradują w fularach, noszą inne rzeczy: koszulki polo, dżinsy i schludne koszule z długimi rękawami, ale na pewno nie fulary, nikogo więc nie oszukasz. Któregoś dnia wreszcie to zrozumiałeś, a raczej Didier ci wyjaśnił, dlatego więcej tego żałosnego stroju nie włożyłeś).

Édouardowi pulsowało w skroniach. Bum, bum, bum. Krew uderzyła mu do głowy, tętniła mu pod czaszką, a tamten znów swoje, nijak nie można go było powstrzymać: «Rozkwaszę ci gębę! Rozkwaszę ci gębę!» – i bum, bum, bum... «Obrażasz moją matkę! Rozkwaszę ci gębę!» A krew bum, bum, bum. A to, czego się Édouard bał najbardziej, to krzyków. (Niczego się tak nie boję jak hałasu. Od tamtej nocy nie potrafię już szukać nawet odrobiny ciszy, nie myśląc przy tym, że tak naprawdę próbuję uciec przed krzykiem, tak jakby wszędzie czaiły się krzyki, rozproszone, gotowe zaatakować, jakby krzyki istniały na długo przed pojawieniem się człowieka, a ludzie byli tylko instrumentami stworzonymi do ich wydawania).

Tak więc to wydawało się najpilniejsze – cisza. Aby tamtego uciszyć. Zapytałam Édouarda, jaki był jego następny ruch po tym kopniaku, a on na to: «Ściszyłem głos». Ponieważ nie odezwałam się i czekałam, myśląc, że to dopiero początek i zaraz mi powie, co naprawdę zrobił, powtórzył: «Ściszyłem głos». I to była cała jego odpowiedź. Wiem, że to głupie, ale to znaczyło: Postanowiłem ściszyć głos, nie mogłem już wytrzymać tego hałasu, więc zrobiłem to jedno, co mogłem wtedy zrobić. Czyli co? No, mówić ciszej. Więc ściszył głos. Postanowił mówić szeptem. Miał nadzieję, że Reda dostosuje swój głos do jego głosu, też zacznie szeptać – nie wiadomo, skąd mu przyszedł do głowy tak idiotyczny pomysł. Reda krążył po jego kawalerce jak szaleniec i zmierzał już do brudnych noży w zlewie, a Édouard był święcie przekonany, że jeśli będzie szeptał, Reda zrobi to samo. Tamten mógł złapać za nóż, ciągle wrzeszczał i równie dobrze mógł go poćwiartować. Poćwiartować. Ale Édouard nie wymyślił nic lepszego, jak tylko ściszyć głos.

Nigdy nie zrozumiem, jak to możliwe, ale podziałało. Naśladownictwo. Reda znów podszedł do Édouarda i też zaczął szeptać. Trudno mi to przełknąć, bo to jednak bardzo dziwne – ale zarzekał się, że to prawda: «Mówiłem szeptem i przysięgam ci, on też szeptał, ruszył w moją stronę, podszedł, pogładził moje ramię i mruczał coś pod nosem jak usypiane dziecko», a Édouard ledwie mógł zrozumieć, co tamten do niego mamrotał, taki łagodny miał głos, tak bardzo się uspokoił, na takiego spokojnego teraz wyglądał”.

Ponieważ Reda do mnie podszedł i mówił szeptem, podniosłem się z łóżka i w przypływie brawury – nie chodzi o to, że w ogóle wstałem czy że moje słowa zabrzmiały kategorycznie, ale w tej chwili moje zachowanie wydało mi się wręcz brawurowe, była to jedyna tak naprawdę odważna rzecz, jaką zrobiłem tamtej nocy – powiedziałem, że pora z tym skończyć. Na dworze było nadal ciemno. „Nie jest jeszcze za późno, zabierz swoje rzeczy, jeśli chcesz, pieniądze, i wyjdź, nikogo nie zawiadomię. Przysięgam, nikogo nie zawołam na pomoc, ale wracaj do domu”. Takie właśnie rzeczy wygadywałem, żałosne, przewidywalne, banalne, jedyne, które przychodziły mi na myśl: „Jesteś taki młody, jeśli zrobisz coś złego, znajdą cię”. Nie używałem słowa policja, tylko tej ogólnikowej formy oni, chcąc go oszczędzić i unikać słów, które mogłyby podsycić w nim gniew. Mówiłem: „Zawsze wszystkich znajdują, zmarnujesz sobie życie. Trafisz do więzienia na resztę swoich dni, na zawsze, to naprawdę głupie, nie wiem, czy wyobrażasz sobie, czym jest więzienie”. Ale on odszedł kilka kroków ode mnie i znów zaczął swoje: „Zapłacisz mi za to, brudny pedale, zabiję cię, rozkwaszę ci tę twoją pedalską mordę!”. Oto wyjaśnienie – nagle dotarło do mnie. Dziś nie jestem już tego taki pewny, ale kiedy Reda to wykrzyczał, pomyślałem: Pożąda i nienawidzi własnego pożądania. Teraz szuka usprawiedliwienia tego, co z tobą robił. Chce ci kazać zapłacić za swoją żądzę. Próbuje sobie wmówić, że zrobiliście to wszystko nie dlatego, że cię pożądał – to była tylko strategia, żeby zrobić to, co ci teraz robi: że nie kochaliście się, tylko on cię okradał.

Człowiek szybko oswaja się ze strachem. Zżywa się z nim znacznie łatwiej, niż można by sądzić. Strach staje się towarzyszem, tyle że niemiłym. Przez kilka minut na przemian to szeptał, to krzyczał. A ja coraz bardziej przezwyciężałem strach. Całował mnie, szeptał: „Przestań się bać, jestem wrażliwy, nie lubię, kiedy ludzie się boją albo płaczą”. Kładł mi rękę na głowie. W momencie gdy to mówił, czułem się bezpieczny – nie mogło mi się stać nic złego, jego zdolność uspokajania mnie i chronienia była wprost proporcjonalna do jego gwałtowności.

Eskalacja przemocy się skończyła. Następowały przerwy, kiedy cichł, jego zachowanie radykalnie się zmieniało, uspokajał się, ściszał głos, szeptał, wahał się, obiecywał mi: „Wszystko będzie dobrze, nie masz się czego bać”. Całował mnie po uszach, po policzkach, w usta. Ostrzegałem, co go czeka, ale wszystko na nic.

Clara opisuje mężowi, jak rozpaczliwie próbowałem znaleźć jakieś inne słowa, inną retorykę, skoro przyszłość do niego nie przemawiała.

„Pomyślał, że opowie mu o swojej rodzinie”.

Kiedy spotkaliśmy się na placu, Reda mówił, jak ważna jest dla niego rodzina. Teraz mi się to przypomniało i zmyśliłem – tak naprawdę chciałem odzyskać zdjęcia z Didierem i Geoffroy, które razem sobie robiliśmy – że w telefonie mam namiary moich rodziców. Kłamałem, że nie wiem, gdzie teraz mieszkają moi rodzice, i jedynym łącznikiem z nimi jest numer telefonu zapisany w mojej komórce. Nazajutrz Geoffroy powiedział: „Powinieneś był pozwolić mu wyjść z tym telefonem, przecież to bzdet”.

Clara również to zapamiętała.

„Jego kumpel Geoffroy następnego dnia mu powiedział: «Powinieneś był pozwolić mu odejść z tym telefonem. Przecież to bzdet, tylko kawałek plastiku». Bo nie wie, co go napadło, ale dalej brnął z tym telefonem. Znów zaczął się domagać swojej komórki. Nie skorzystał z okazji, gdy tamten się uspokoił, by uciec albo zmienić temat. Nie, on żądał zwrotu telefonu. Uparł się, ale ja myślę, że tak naprawdę nie o telefon tu chodziło. Geoffroy grubo się myli, trafił jak kulą w płot. Nie zna go tak dobrze jak ja, jak więc mógłby to zrozumieć? Tyle ci powiem, że gdyby chodziło o coś innego – o pióro, o błyskotkę czy nawet o kogoś innego, o zakładnika – Édouard postąpiłby tak samo, problemem nie jest telefon, tylko fiksacje, jakie sobie tworzy, po prostu obłęd, więc byłoby tak samo. Gdyby chodziło o mnie, dawno bym już zwiała, ale nie on (Jeszcze w przeddzień spotkania Redy powiedziałbyś to samo, co ona, ale teraz już wiesz, że to nieprawda. Przed tamtą nocą wyobrażałem sobie zawsze, że w obliczu śmierci, uwięziony w płonącym domu albo w starciu z mordercą, w każdych okolicznościach, jakie tylko mogłem sobie wyobrazić, zrobiłbym wszystko, aby odmienić bieg wydarzeń, nigdy bym się nie poddał. Byłem przekonany, że nieuchronność śmierci pozwoliłaby mi zwielokrotnić siły i odwagę, odkryć w sobie moc, zdolność do krzyku, do walki, do ucieczki, do biegu, do zmagań, o które nigdy wcześniej bym siebie nie posądzał. Widziałem oczywiście w kinie, czytałem w prasie i literaturze o ludziach, którzy kapitulowali przed śmiercią, poddawali się, ale uważałem, że ja jestem inny, dlatego za każdym razem, widząc, jak szybko rezygnują z walki, czułem lekki niesmak i pogardę. Jestem o wiele od nich silniejszy – myślałem). To był, uwierz mi, czysty obłęd. Wciąż i na okrągło żądał od niego zwrotu telefonu, prawdopodobnie żądał tego jeszcze dłużej, niż mi się przyznał”.

Być może – korzystając z tych chwil, kiedy się uspokajał – mogłem pozwolić mu wyjść. Podchodził do mnie, a ja, roztrzęsiony i bełkoczący, nie zauważyłem innych przedmiotów upchniętych w kieszeniach jego płaszcza. W ciągu najbliższych miesięcy, a nawet już następnego dnia stwierdziłem, że wielu należących do mnie przedmiotów nie ma, po prostu zniknęły. W tę wigilijną noc nie zauważyłem ich zniknięcia. Tak czy inaczej, były to rzeczy bez większej wartości, ale Reda opróżnił moje mieszkanie ze spektakularną dyskrecją, choć miałem pewność, że nie spuściłem z niego wzroku, chcąc wykorzystać ostatnie chwile jego obecności – podziwiałem go, kiedy brał prysznic (czy raczej wydawało mi się, że nie spuściłem z niego wzroku, co jest oczywiście niemożliwe, ponieważ nie mógłby tego wszystkiego zabrać). W kieszeniach jego płaszcza musiało być pełno moich rzeczy: perfumy, które dostałem na Boże Narodzenie, zegarek pozostawiony przez jednego z moich przyjaciół, medalik z wizerunkiem Matki Boskiej (pamiątka z mojego chrztu, poniewierał się w łazience, odkąd się tu wprowadziłem, i którego oczywiście nie nosiłem, ale przenosiłem z mieszkania do mieszkania, nie wiedząc, czemu go jeszcze nie wyrzuciłem do śmieci).

Później jednak wpadłem na najdziwniejszy tej nocy pomysł. To jedyna scena, którą w całości przemilczałem przed każdym, z kim rozmawiałem: przed policją, przed Didierem i Geoffroy, przed pielęgniarkami i lekarzem w Szpitalu Hôtel-Dieu, przed nieznajomymi, którym opowiadałem o tym, co mnie spotkało, przed pisarzem współpracującym z czasopismem literackim, a w tym tygodniu przed Clarą. Nie pisnąłem o niej słówkiem nie z powodu kłopotów z pamięcią, ale po prostu ze wstydu. Pamiętam tę scenę znacznie lepiej niż resztę nocy – to obrazy najbardziej żywe i zwięzłe, tak jakby to, co określa się mianem wstydu, w rzeczywistości było najżywszą i najtrwalszą formą pamięci, najwyższym trybem pamięci, która najgłębiej zapisuje się w ciele. Tak jakby najbardziej wyraziste w życiu wspomnienia wiązały się zawsze, jak twierdzi Didier, ze wstydem.

Powiedziałem do Redy: „Słuchaj, jak chcesz, to pomóż mi poszukać tego telefonu, musiał zapodziać się gdzieś w mieszkaniu. Proszę. Niech to będzie taki rodzaj zakładu”. Zaproponowałem mu również: „Temu, kto pierwszy go znajdzie, drugi będzie winny pięćdziesiąt euro. To taka zabawa: zakładamy się, że jeśli ty go znajdziesz, będę ci winny pięćdziesiąt euro, a jeśli ja go znajdę, ty mi dajesz pięćdziesiąt euro. To proste”. Przysięgam, że to powiedziałem. Nie pamiętam już, czy składając tę propozycję, byłem roztrzęsiony, czy drżał mi głos. Wiedziałem, że telefon jest u niego w kieszeni, a upewniłem się jeszcze bardziej, kiedy znalazłem w jego płaszczu iPada, byłem więc przekonany, że Reda będzie udawał, jakoby go znalazł, by tylko dostać pieniądze. Ukradł ten telefon, aby go sprzedać i zarobić trochę kasy, takie rozumowanie wydawało mi się logiczne, do bólu proste. Przez cały czas myślałem o tych zdjęciach w komórce, koniecznie chciałem je odzyskać lub – zgodnie z tym, co mówi Clara – wierzyłem, że chcę odzyskać i te zdjęcia, i tę komórkę.

Szukał razem ze mną. Chodził po mieszkaniu, unosił kołdrę i narzuty. Zaglądał pod łóżko i pod meble, potrząsał poduszkami, wsuwał dłoń pod poszewki. Klękał, schylał głowę i sprawdzał pod łóżkiem.

Tak naprawdę wcale go nie szukał, to było widać, każdy by to zauważył, ale wykazywał minimum starań, chcąc stworzyć iluzję udziału w naszej grze. Otwierał szuflady, przesunął książkę, później drugą, brał książkę z jednego stosu i odkładał na drugi. Robiłem to samo, co on, naśladowałem go, udawałem, że też szukam – zajrzałem nawet do lodówki, gdzie czasem przez przypadek włożę jakiś przedmiot. Sprawdzałem w maleńkiej łazience i przez cały czas zerkałem na Redę. Słyszałem jego oddech.

Nie uciekłem. Korzystając z chwilowego spokoju, nawet nie zbliżyłem się do drzwi. Nie próbowałem krótkim, szybkim ruchem ich otworzyć. Nie pomyślałem: Uciekaj. Nie dostrzegłem jeszcze broni w jego kieszeni – wtedy ucieczka byłaby nie tyle łatwiejsza, ile bardziej wyobrażalna. Teraz, gdy próbuję sobie to wszystko przypomnieć, najbardziej uderza mnie ta irracjonalność, irracjonalność tej chwili, naszych zachowań, naszych ruchów. Zdawałem sobie sprawę, że niczego nie znajdziemy – Reda wiedział, że zabrał telefon – mimo to kręciliśmy się w tę i we w tę po mieszkaniu, była szósta czy siódma, szary świt w dniu Bożego Narodzenia, a Reda szukał po szufladach, przystawał, zastanawiał się, gdzie jeszcze mógłby sprawdzić czy raczej udać, że sprawdza. Twarz mi się zmieniała, nabrzmiała ze zmęczenia. Przetrząsaliśmy szesnaście metrów kwadratowych mieszkania. Pytałem: „Znalazłeś?”, a on odpowiadał: „Nie”. Znowu próbowałem szczęścia: „Znalazłeś?”. Odpowiadał spokojnym tonem, jak ktoś odpowiadający na pierwsze lepsze pytanie w pierwszym lepszym kontekście. Byłem boso, w bokserkach i w podkoszulku. Reda po wyjściu spod prysznica się ubrał. Nie śmiałem sięgnąć po spodnie, żeby się okryć. Nie było mi jeszcze zimno. Kręciliśmy się po mieszkaniu.

Reda znów wrzasnął.

Intermedium

Po raz pierwszy podobną sytuację – opisującą niemożność ucieczki – znalazłem w powieści Williama Faulknera Azyl.

Na stronie osiemdziesiątej ósmej autor pisze:

„Temple wyszła tyłem z pokoju. Na zewnątrz odwróciła się szybko i ruszyła pędem, jednym susem przebiegła przez korytarz i popędziła dalej przez zarośla aż do drogi, którą w ciemnościach podążała jakieś pięćdziesiąt metrów. Po czym bezzwłocznie wykonała półobrót i wciąż biegiem wróciła do domu, znów przemknęła przez korytarz i w momencie, gdy ktoś wychodził z któregoś z pokoi, przycupnęła z powrotem pod drzwiami”[3].

W tym punkcie lektury zanotowałem:

„Dziś jest wtorek, jedenasty listopada dwa tysiące czternastego roku. Dopiero teraz, kiedy już prawie skończyłem pisanie Historii przemocy, odkrywam i po raz pierwszy czytam tę powieść Williama Faulknera. Zdumienie spotkaniem z Temple Drake, paralele, dokładnie te same myśli, które i mnie przemykały przez głowę. Faulkner opisuje – w pierwszej części powieści – historię kobiety, która po wypadku samochodowym trafia razem ze swoim towarzyszem do zrujnowanego domu nieopodal miejsca kraksy, w którym mieszka kilku mężczyzn i jedna kobieta. Jeden z mężczyzn, który znalazł Temple i jej towarzysza, zabiera ich do tego prawdziwie niepokojącego domu stojącego na odludziu, pośród zagajników i zarośli”.

Osoby, które Temple tam spotyka – drobni handlarze bimbru – są od razu przedstawione jako alkoholicy, ludzie gwałtowni i nieprzewidywalni.

Wygrażają sobie, biją się, wyzywają, mnóstwo piją, straszą Temple, nad którą zawisa – jak się okaże, spełniona – groźba gwałtu.

Są chwile, gdy Temple myśli o ucieczce, choć nie ma samochodu, a bez samochodu ucieczka jest trudniejsza. Prosi o pomoc mieszkającą w tym domu kobietę. Kobieta mówi, że Temple powinna uciekać, dopóki nie jest za późno. Namawia ją do ucieczki, chociaż czasami sprawia wrażenie, jakby ją chciała przed tym powstrzymać. Temple wiele razy mogłaby to zrobić, potencjalnie mogłaby uciec. W końcu jej towarzysz odchodzi, swoją decyzją podkreślając rażącą bierność Temple Drake.

Kiedy w scenie, którą wyżej przytoczyłem, Temple ucieka, czytelnik zaś czuje ulgę, sądząc, że nareszcie Faulkner opisuje scenę jej ucieczki, kiedy przestaje mu mieć za złe, że tej sceny wcześniej nie opisał, Temple więc ucieka, ale niedługo później, „bezzwłocznie”, jak schwytana w sidła sytuacji – wraca, tak jakby pierwszym aktem przemocy tym momencie było zniweczenie świata zewnętrznego, skazanie na egzystencję w obrębie wytyczonych przez tę sytuację granic. Dla Temple – czy dla mnie – problemem nie jest przymus takiego czy innego postępowania w interakcji, ale przymus pozostania w interakcji, w scenie wygenerowanej przez tę sytuację, czyli w granicach obszaru, na którym znajduje się dom handlarzy bimbru. Tak jakby najpierw zaistniała przemoc uwięzienia i geografii, inne zaś formy przemocy stały się tylko następstwem tej pierwszej, naroślami na niej, tak jakby geografia była czymś, co dzieje się bez nas, poza nami.

Wtedy Faulkner pisze:

„Temple wyszła tyłem z pokoju. Na zewnątrz odwróciła się szybko i ruszyła pędem, jednym susem przebiegła przez korytarz i popędziła dalej przez zarośla aż do drogi, którą w ciemnościach podążała jakieś pięćdziesiąt metrów. Po czym bezzwłocznie wykonała półobrót i wciąż biegiem wróciła do domu, znów przemknęła przez korytarz i w momencie gdy ktoś wychodził z któregoś z pokoi, przycupnęła z powrotem pod drzwiami”.

Tamtego poranka udało mi się uwolnić od Redy, ale dopiero później – po bardzo długim czasie i podobnie jak u Temple – rzeczywista wola ucieczki, która powinna odezwać się we mnie od pierwszych przejawów agresji Redy, okazała się moją najbardziej spóźnioną reakcją.

9

Poza tym nie czułem już nic oprócz znużenia. Clara mówi mężowi, że strach, nawet jeśli trzymany w ryzach, czy też ból – wszystko zeszło teraz na plan dalszy przez to właśnie znużenie, które mną bez reszty owładnęło. Tylko to czułem – znużenie podpowiadające mi: Teraz już musi się wynieść, to się musi skończyć, wymyśl coś, ale to się musi skończyć. Próbowałem wymyślić co.

Nagle zrobiło mi się zimno. Przez to napięcie, odkąd Redzie odbiło, nie czułem, czy jest mi ciepło, czy zimno, ale zmęczenie przypomniało mi o chłodzie: coraz gwałtowniej dzwoniłem zębami, miałem gęsią skórkę na całym ciele. Zmęczenie powoli przeszło – czy raczej wzrosło, nadal bowiem je czułem – w wyostrzoną świadomość własnej powłoki cielesnej i temperatury otoczenia, nagle więc poczułem się tak, jakby Reda nadal zaciskał mi szalik na gardle, jakby ten szalik, odkąd zadzierzgnął mi go na szyi, wciąż ją oplatał, jakby nigdy nie został z niej zdjęty. Od dziesięciu czy piętnastu minut już go tam nie było, ale nagle poczułem, jak znów zaciska się coraz mocniej na mojej szyi, jak drapie moją skórę i dusi mnie. Wrażenie, które już minęło, ale znowu powróciło. Teraz byłem gotów na wszystko, byle tylko się wyniósł – on jednak już nie chciał wyjść. Pamiętam też, że w takich chwilach czas nie płynie w tym samym tempie, co w codziennym życiu. Żywioły i sytuacje zazębiają się jak pośród gęstej mgły, jakbyśmy obaj byli pijani i jakby świat również się upił – a w nim i tlen, i atmosfera. Jakby czas płynął inaczej: mozolnie, strasznie powoli i ślamazarnie, jakby wypowiadane przez nas słowa były ciężkie, namacalne, mogły w każdej chwili spaść na ziemię i rozbić się w drobny mak. Nasze słowa były odległe, jakby padały z cudzych ust, ciała poruszały się jak w piasku lub wacie, w kleistej materii bezwładu.

Policjanci, kiedy im to mówiłem, coraz bardziej się kulili – kuliły im się plecy, kuliły im się ręce, starzeli się – wtedy czas znowu ulegał zakłóceniu i każda minuta znaczyła tyle, co w realnym życiu jeden rok.

Reda nie chciał już wyjść. I ciągnąc swoją obsesyjną, niekończącą się litanię na temat jego matki i rodziny, które obrażałem, z wewnętrznej kieszeni płaszcza wyciągnął pistolet. Nie zauważyłem tej broni wcześniej. Nie wiem, czy była prawdziwa, czy była tylko atrapą – skąd miałem wiedzieć? – podczas przesłuchania policjant nie przestawał mnie o to pytać: „Ale chyba nie była prawdziwa? Równie dobrze to mogła być zabawka, często mamy do czynienia z taką sztuczką: chłopak bierze atrapę broni, by cię nastraszyć i zrobić z tobą, co zechce, ale...”, a ja zapewniałem go, że nie wiem. Sam pomysł, że mogłaby to być atrapa broni, obrażał mnie. Dawał mi w ten sposób do zrozumienia – tak uważałem – że mój strach był mniej uzasadniony. A on znowu pytał: „Tylko czy jest pan pewien, że to był pistolet, dobrze go pan widział, pamięta pan jego kolor? Mógłby go pan opisać? Nie tak łatwo zdobyć broń”, a ja pomyślałem: Oczywiście, że łatwo. Gdzieś ty, człowieku, dorastał? Tyle razy powtarzał pytanie o to, czy widziałem broń, aż w końcu zwątpiłem, sam już nie wiedziałem, czy ją naprawdę widziałem, czy Reda naprawdę miał broń, choć pamiętałem, że miał – to powtarzanie podważało rzeczywistość.

Szalik leżał przy łóżku. Reda schylił się i go podniósł. Nie spuszczając ze mnie oczu. Znów mnie będzie dusił – pomyślałem.

Podniósł szalik i ze spłoszoną, przybitą miną na niego popatrzył, jakby ten szalik w jego ręku mógł mu coś powiedzieć, podszepnąć, co ma z nim zrobić. Rzucił: „Odwróć się”, ale z takim wahaniem w głosie, że nie usłuchałem. Nie mogłem uwierzyć, że to rozkaz, mógłbym wręcz pomyśleć, że chce, żebym tego nie zrobił. Powtórzył jednak: „Odwróć się”, a ja pomyślałem: Każe mi się odwrócić, by mnie udusić, nie chce patrzeć mi w twarz, kiedy mnie będzie mordował. Jeszcze raz powtórzył: „Odwróć się”. Pokręciłem głową przecząco: mowy nie ma. Nie poruszyłem się, wtedy Reda chwycił mnie za prawą rękę. Próbuje złapać drugą i związać obie szalikiem. Wyrywam się, szarpię, wydaję słabe okrzyki – nie krzyczałem zbyt głośno, aby go nie zdenerwować, zresztą to nie były krzyki, tylko jęki na przemian z błaganiami. Opieram się, nie może postawić na swoim, bez przerwy i coraz głośniej powtarza: „Rozkwaszę ci gębę! Rozkwaszę ci gębę! Rozkwaszę ci gębę!”. I on, i ja mówiliśmy sami do siebie – wydawało się, że Reda się nigdy nie zmęczy, że będzie w stanie tak wrzeszczeć, wymyślać, stosować przemoc przez dziesiątki lat, przez stulecia, bez wytchnienia, gdy tymczasem czuję, jak z zawrotną szybkością opuszczają mnie siły, jak z każdym uderzeniem tętna uchodzi ze mnie energia: uchodzi oczami, uszami, nozdrzami, ustami. Chciałbym ją powstrzymać, nie zdołam przez całą noc walczyć, to się musi skończyć, nastąpi chwila, gdy wyczerpanie na dobre mnie obezwładni. I myślałem: Nie jest mordercą. Morderców nie spotyka się tak po prostu na ulicy. Mordercy nie są młodymi Kabylami. Są bardziej postawni i nie spotyka się ich ot tak, przypadkiem. On nie ma postury mordercy... Po czym można by w nim rozpoznać mordercę? Po dłoni, stopie, ramieniu? Po twarzy?

Liczyłem, że ktoś – jakiś sąsiad – nas usłyszy i zainterweniuje. Ale nikt nie zaczął się dobijać do drzwi. Reda z uporem próbował skrępować mi ręce szalikiem. A że wciąż mu się to nie udawało, znów wyciągnął pistolet, który chwilowo schował do wewnętrznej kieszeni swojego płaszcza ze sztucznej skóry. Rzuca szalik na podłogę czy – nie pamiętam już – zakłada sobie na szyję, przewraca mnie na materac: leżę z twarzą wciśniętą w beżowy materiał pościeli o sztucznym, niby-brzoskwiniowym zapachu proszku do prania. Ze strachu, że mnie zastrzeli, nie krzyczałem, kiedy mnie gwałcił. Leżałem nieruchomo. Oddychałem przez materac tlenem o aromacie dziwnej brzoskwini. Uderzał we mnie biodrami z suchym, matowym odgłosem. Skupiłem się na zapachu brzoskwini. Mówiłem sobie, że prawdziwa brzoskwinia tak nie pachnie. Wokół nas wciąż ta sama cisza. Należało się choć trochę bronić. Chcąc uniknąć, jak uważałem, najgorszego, musiałem obchodzić się z nim oględnie. On do tego właśnie – do mojego sprzeciwu – starał się doprowadzić. Dosiadał mnie, ale materializował się we wszystkim dookoła, wiem też, że motyw ten powraca w moich relacjach z tego zdarzenia. Wszystko stawało się jakby przedłużeniem Redy: poduszka była Redą, ciemności były Redą, pościel była Redą.

Szarpałem się, ale nienadmiernie, by go uspokoić, a moje krzyki momentalnie wchłaniała grubość materaca. Musiałem utrzymać tę kruchą równowagę, szamotać się, niezbyt jednak gwałtownie, odpychać go, ale niezbyt agresywnie. Krzyczałem również z bólu, ale autentyczne stawienie oporu spowodowałoby, że posunąłby się jeszcze dalej, dlatego z góry kalkulowałem podrygi i jęki: robiłem wszystko, by stłumić prawdziwe jęki bólu, które niechcący mogłyby mi się wymknąć, udawałem tylko, że jęczę, tłumioną siłę prawdziwych jęków wykorzystywałem do wydawania jęków udawanych i koncentrowałem się na myśli: Kto widział, by brzoskwinia tak pachniała – to nie jest zapach brzoskwini, tylko idea jej zapachu. Szarpałem się mocniej, aby spotęgować jego rozkosz, a tym samym przyśpieszyć koniec. Kontrolowałem wszystko, wszystko odmierzałem – w każdym razie do tego dążyłem, zmuszałem się, by to robić.

Policjantka powiedziała, że ona na moim miejscu wrzeszczałaby jak najgłośniej by mogła.

Wtedy jego ciało zadrżało i przebiegły je spazmatyczne skurcze. Poczułem, jak jego członek sztywnieje, nabrzmiewa, sprawia mi większy ból. W trakcie orgazmu będzie słabszy, mniej czujny – mógłbym mu się wyrwać. I w tym momencie, dokładnie w tym momencie, kiedy przeżywał orgazm, przyłożyłem mu łokciem w żebra. Nie byłem odważny, po prostu zaryzykowałem.

Tego się nie spodziewał. Był zaskoczony, zbity z tropu. Upadł na bok, stoczył się z mojego łóżka jak przewrócony na plecy, bezsilny, machający szaleńczo odnóżami insekt. Nagle stracił równowagę, w spodniach wokół kostek, ze spojrzeniem zbłąkanej, ściganej zwierzyny, z członkiem jeszcze sztywnym i prostym jak pałka, stojącym i nagle śmiesznym, zredukowanym do kawałka różowego ciała nieporadnie umieszczonego między pachwinami.

Rzuciłem się do drzwi. Od mojego łóżka do drzwi są niecałe dwa metry. Wybiegłem na klatkę schodową prawie goły, po moich udach czerwonymi, krętymi smugami spływała krew, gdy mnie dopadł, ledwie podciągnąwszy spodnie, z jeszcze rozpiętym rozporkiem. Nie zaciągnął mnie z powrotem do środka. Z łatwością mógł to zrobić, wystarczyłoby pogrozić mi bronią. Stał przede mną jak sparaliżowany. Znowu ujrzałem strach w jego oczach, ale tym razem większy, tak jakby strach był upiorem przechodzącym z jednego na drugiego, z moich do jego oczu. Na korytarzu, kiedy stał tak przede mną zmieszany, objawiła się cała jego rażąca nieudolność. Możliwe, że pożałował swojego czynu. Oszołomiony upadkiem i gwałtownym zwrotem sytuacji, stracił głowę, nie wiedział już, co powinien czy co może zrobić. Był biednym stworzeniem, roztrzęsionym i niezdecydowanym. Nie miałem dla niego litości. Nie wzruszyła mnie jego nagła słabość, nie zmartwiło mnie to, ale też nie radowałem się, nie triumfowałem. Pozostało jedno pytanie – jak zeznałem w komisariacie pod koniec przesłuchania – jedyne niespokojne pytanie, które tłukło mi się po głowie: „Co teraz?”. Rzuciłem do Redy: „Teraz się wynosisz albo zacznę krzyczeć”. Policjanci, kiedy opowiedziałem im, jak wyglądał koniec, nie wierzyli własnym uszom. „To wszystko? I wtedy uciekł?”. Odparłem zgodnie z prawdą: „Tak, to krótkie niewinne zdanie go spłoszyło”. Reda najpierw stał bez ruchu. Z rozdrażnioną miną poprosił: „Nie rób tego”. Drzwi do mieszkania były otwarte – zrobił kilka kroków w stronę wejścia, pochylił się, wyciągnął rękę po swój płaszcz wiszący obok drzwi, a ja patrzyłem, jak się wycofuje, jak odchodzi spłoszony, nawet zalękniony, kiedy mnie mijał. Wiedziałem, że niczego już nie będzie próbował. To był koniec.

Wróciłem do mieszkania, zamknąłem drzwi. Wtedy wrócił Reda. Usłyszałem, jak przywarł twarzą do drzwi i zapytał: „Na pewno chcesz, bym sobie poszedł? Przykro mi. Przepraszam”. Zażądałem: „Odejdź”. To był koniec.

Policjant nie mógł w to uwierzyć. „Następnego dnia – powiedziałem Clarze – ledwie chciał spisać to, co przed chwilą usłyszał”. Nie mógł pogodzić się z tym, że to już koniec historii. Koniec nie może być taki przyziemny, tak niepoważny, tak rozczarowujący. „I co dalej?” – zapytał, jakby musiał za wszelką cenę usłyszeć ciąg dalszy. „Zostałem w mieszkaniu. Teraz mówię, że wiedziałem, że mam to już za sobą, ale chodziła mi po głowie myśl, że może wrócić. Zamknąłem się w mieszkaniu i czekałem. Usiadłem na łóżku. Na pościeli, na podłodze – wszędzie była krew”. Obawiałem się AIDS. Powinienem jak najszybciej przyjąć leki. Jednak istniało ryzyko, że Reda nie odszedł. Kto wie, czy nie został na klatce schodowej, ukrył się i czeka. Przez dłuższą chwilę siedziałem, nic nie robiąc, nienawidząc go – dałem sobie czas, aby go znienawidzić, później postanowiłem wyjść.

Wziąłem prysznic. Nie, prysznic wziąłem po powrocie ze szpitala. Ubrałem się i poszedłem do szpitala, chyba zabrałem z sobą parasol, ale go nie otworzyłem. Na wypadek gdyby Reda się zaczaił, w kieszeni miałem scyzoryk, by się bronić. Na dworze padało, chmury wisiały nisko, ciężkie jak bloki betonu, i siąpił drobny deszczyk – delikatna i nieprzyjemna mżawka, która osiada na twarzy i wsiąka w ubrania. W tym deszczu doszedłem do szpitala. Trochę trwało, zanim znalazłem wejście na pogotowie. Powtarzałem sobie, że ten zapach brzoskwini był naprawdę niedorzeczny. W szpitalnej poczekalni chodził tam i z powrotem jakiś bezdomny.

10

Po urodzeniu dziecka musiała rzucić pracę. „Przy tej robocie, którą musiałam tam odwalać, naprawdę o wiele lepiej mi w domu” – powiedziała.

Jej mąż nadal tajemniczo milczy, a ja, odkąd wrócił do domu, głowię się, co znaczy to milczenie. Kiedy Clara zaczęła opowiadać, pomyślałem, że to pewnie zmęczenie po całym tygodniu pracy lub jego zwykła nieśmiałość i niemota – chyba że jego zwykła nieśmiałość i niemota są tylko przejawem roli mężczyzny na wsi (mężczyznę tutaj kojarzy się z małomównością, przynajmniej w obecności kobiety lub dziecka), poza tym na pewno przyczynia się do tego również jego praca. Jest kierowcą ciężarówki w firmie handlowej i od ponad dziesięciu lat prawie nie ma go w domu: ciągle w drodze, samotny, przywykł do tego, że przez pięć czy sześć dni w tygodniu do nikogo ust nie otwiera.

Od ponad dziesięciu lat jeździ w trasy po całej Europie i obrzeżach Azji, za jedyne towarzystwo w swojej ciężarówce mając zamocowany nad posłaniem telewizor. Tygodniowo pokonuje na autostradach tysiące kilometrów, widząc przed sobą te same pasy asfaltu i te same tablice drogowe, różniące się tylko wypisanymi na nich nazwami miast, których i tak nie zwiedza z braku czasu, z braku wszystkiego – są dla niego jedynie ciągami liter i nazw magazynów, które co najwyżej wyrażają różnice w stawkach płacy zależnie od odległości, jaka dzieli te miasta od Francji. Berlin na przykład oznacza sto euro więcej na comiesięcznym kwicie wypłaty, Kraków – dwieście pięćdziesiąt euro, Ryga – czterysta i tak dalej. Nie odzywa się, tak jak dziś, ani słowem – ani nie może, ani tego nie pragnie, chyba że w środku nocy, zamawiając na stacji benzynowej u półżywego ze zmęczenia sprzedawcy kawę albo cierpkie wino w kartonowym kubku, sam na sam z unoszącym się w ciężarówce zapachem własnego ciała, ostrym, wydzielanym na skutek spania i jedzenia w ciasnej przestrzeni kabiny.

Kiedyś pojechałem z nim do Londynu. Miałem dwanaście lat, zaproponował, bym mu towarzyszył. Wyjeżdżał na jedną noc i dwa dni. Zgodziłem się, wyobrażając sobie, że nareszcie zobaczę inny kraj niż Francja i w końcu będę mógł wypróbować tych kilka angielskich zwrotów nauczonych w szkole. Pojechałem z nim, ale w miarę jak wjeżdżaliśmy coraz głębiej na teren Anglii, zmuszony byłem stwierdzić, że nie usłyszymy ani jednego angielskiego słowa, nie zobaczymy ani jednej uliczki w ani jednym mieście. Przemierzaliśmy tylko bezimienne obszary dalekich przedmieść po to, by dotrzeć do wielkiego magazynu, w którym mój szwagier rozładował towar z ciężarówki, nie odzywając się ani słowem do angielskich robotników. Zamawiał „rosbif”, nie zadał sobie trudu, by rzucić krótkie „hello” zamiast „bonjour”, wcześniej mruknąwszy do mnie na stronie: „Jestem Francuzem, to mówię po francusku”. Z naszej podróży zachowałem jedynie wspomnienie samotności i smutku, i jego sylwetki, kiedy spał obok mnie na posłaniu.

Clara mówi dalej, a on się nie odzywa. Tak więc mówi, że dochodziła siódma rano, kiedy przekroczyłem automatyczne drzwi Szpitala Saint-Louis. Pustego. Reda zniknął niecałą godzinę wcześniej.

Opisałem jej szpital, rankiem dwudziestego piątego grudnia spokojny i wyciszony. Pielęgniarka zjawiła się na izbie przyjęć dopiero po dwudziestu minutach. Wyprostowana i elegancka podeszła do mnie i podała mi zimną wodę w kubku z białego, półprzezroczystego plastiku. Płakałem. Powtarzałem na okrągło moją historię i płakałem. Nie okazywała żadnego zniecierpliwienia ani irytacji, pozostała spokojna, profesjonalna, opanowana: „Ależ pan był odważny. To straszne, co pan przeżył, to prawie jak śmierć”. Spytała, czy mam rodzinę, którą można by zawiadomić, odpowiedziałem, że nie. Po jej odejściu ryłem paznokciami po cylindrycznych rowkach plastikowego kubka. Chciało mi się krzyczeć, z wielkim trudem powstrzymywałem gwałtowną chęć poprzewracania wszystkich mebli w pokoju zabiegowym, gwałtowną chęć, by zabazgrać ściany, podrzeć prześcieradła, dać się ponieść szaleństwu, gryźć poduszki, rzucać na nich głową w prawo i lewo, dopóki się nie rozprują i nie wyleci z nich pierze, a później patrzeć, jak wzlatuje w powietrze, jak miękko osiada na mojej głowie i ramionach, i ujrzeć przerażoną twarz pielęgniarki, kiedy tu wejdzie.

Pielęgniarka zapowiedziała, że wkrótce przyjdzie lekarz, to tylko kwestia paru minut, niewiele ponad zwykły czas oczekiwania, to wszystko dlatego „oczywiście”, że są święta i mają ograniczoną liczbę personelu. „Lekarze też mają prawo świętować” – stwierdziła, a ja przytaknąłem: „Tak, oczywiście, zaczekam”. „Potrzebuje pan jeszcze czegoś?”. Nie potrzebowałem niczego. Podziękowałem jej wylewnie, z przesadą. Dziękowałem, że ocaliła mi życie. Pozostaje mi tylko czekać. Wciąż nie wychodząc z roli, pojechałem po bandzie: „Mam szczęście, że trafiłem na kogoś takiego jak pani”.

Ściany szpitalnego pokoju zabiegowego były pokryte graffiti, rysunkami, jakimiś napisami, a ja, leżąc na zakurzonym łóżku, które przy każdym moim ruchu trzeszczało, zastanawiałem się, kto mógł mieć dość czasu, by to zrobić bez obawy, że wejdzie lekarz i go na tym przyłapie. Ja bym się nigdy nie odważył. Ale nikt nie przychodził. Mimo obietnicy pielęgniarki lekarz się nie zjawiał. Wychodziłem na korytarz i szedłem do pokoju naprzeciwko, utyskując na przedłużające się oczekiwanie tonem łagodnej skargi: „Obawiam się, że nie będę mógł dłużej czekać”. Po czym wracałem i czekałem. Wstałem z łóżka i kręciłem się w kółko, tak długo się kręciłem, aż w końcu gwałtowne mdłości zmusiły mnie do wyjścia. Pielęgniarkę, która siedziała w gabinecie naprzeciwko, dokąd tyle razy chodziłem, zawiadomiłem, że mi niedobrze: „Jak przyjdzie lekarz, to jestem w toalecie”, ale myślałem: To przez was. Przez was muszę tam iść. To przez was jestem chory, ponieważ pozwalacie mi umrzeć.

W toalecie przed umywalką stał bezdomny. Z brudnymi włosami, opadającymi na czoło i lepiącymi się do twarzy, trzymał głowę pod urządzeniem do suszenia rąk, z którego wydobywał się podmuch ciepłego powietrza. Clara opisuje go tak: pochylone plecy, głowa pod suszarką. Otwierał usta, nabierając powietrza i wydymając, deformując policzki jak dziecko, które wystawia głowę przez okno jadącego z dużą prędkością samochodu, podobnie jak ja lubiłem robić do wieku dwunastu czy trzynastu lat podczas jazdy z ojcem samochodem. Bezdomny otwierał usta, ukazując bezładne, żółtoczarne uzębienie, zresztą nie tyle uzębienie sensu stricto, ile ciąg brunatnych pieńków niczym małe spiczaste skałki rozdzielonych pustymi, jałowymi przestrzeniami, swego czasu wypełnionymi przez inne zęby. Wydawał z siebie głębokie westchnienia, ciche jęki rozkoszy. Nie zwracał na mnie uwagi. Nad jedną z umywalek opłukałem usta, pełne jeszcze wymiocin. Uniosłem głowę. Przyjrzałem się sobie w lustrze: oczy miałem bardziej niebieskie niż zwykle. „Wydały mi się piękne” – wyznałem jeszcze tego samego wieczoru Didierowi i Geoffroy. Wypluwałem do odpływu umywalki żółtawe, odrażające strzępki, a on, z dala od świata i innych ludzi, pod działaniem ciepłego powietrza w ustach dalej ciągnął swój długi żałosny jęk. Wychodząc, uśmiechnął się do mnie. Znów ujrzałem jego zęby, wyobraziłem sobie, jak wgryza się nimi w kawałek surowego mięsa, krew na jego brodzie, na ustach. Dziesięć minut później znalazłem się z powrotem w pokoju zabiegowym. Lekarza ciągle nie było. Niecierpliwiłem się, zaciskałem pięści i szczęki, myślałem: Teraz już za późno, jesteś chory, to przez nich jesteś chory – wstawałem i znów zaczynałem się kręcić, chodzić w kółko po pokoju. Teraz już za późno.

„Znów przeszedł przez korytarz, ostatni raz „– powiedziała Clara.

Mówi, że poszedłem do gabinetu naprzeciwko, nie wiedząc, że lekarz już tam jest. Po raz kolejny zapytałem, kiedy przyjdzie lekarz, a inna pielęgniarka w głębi pokoju, ta, z którą dotąd nie zamieniłem słowa, choć od chwili mojego przybycia również tam była, w każdym razie ta, którą brałem za drugą dyżurującą pielęgniarkę, ta, która się nie przedstawiła, ale odruchowo uznałem ją za drugą pielęgniarkę, ta, którą nazwałem na własny użytek „drugą pielęgniarką”, odwróciła się do mnie, wyjaśniając, że to ona jest lekarzem: „Zaraz do pana przyjdę”. Była tu od chwili mojego przybycia. Kazano mi czekać, mówiono, że lekarz wkrótce się zjawi, a trwa to dłużej, niż powinno, ponieważ są święta, a teraz zrozumiałem, że lekarz od początku tu był, od moich pierwszych kroków w tym widmowym szpitalu siedział sobie w gabinecie naprzeciwko pokoju zabiegowego, ledwie kilka metrów dalej. Lekarka układała na komputerze pasjansa, podczas gdy ja odchodziłem od zmysłów, gdy w moim ciele z każdą mijającą sekundą prawdopodobnie rozwijał się AIDS, który rozpoczął już swoje nieubłagane dzieło niszczenia moich komórek odpornościowych.

Przyszła do mnie po ponad godzinie czekania w strachu – nie usprawiedliwiła się, nie przeprosiła za zwłokę, nie była zmieszana z powodu kłamstwa koleżanki. „Pan Bellegueule, czy tak?”. Dodała, że to zabawne nazwisko, zrobiła tę prostacką uwagę, na co odpowiedziałem niechętnie, że już się tak nie nazywam. W duchu liczyłem: Policz do pięciuset i nie będziesz jej już więcej oglądał. Usiadła przed komputerem kilka kroków od łóżka i nim zdążyła zadać mi pierwsze pytanie, dorwałem się do głosu. Musiałem jej opowiedzieć o tym lęku, który dziś rano poczułem na myśl, że w przypadku mojej śmierci zawiadomią tylko moją rodzinę – rodzinę w wąskim znaczeniu, rodzinę biologiczną, tę, która figuruje w moim akcie urodzenia – nie zawiadomią jednak ani Didiera, ani Geoffroy, ani nikogo z przyjaciół, z którymi dzielę życie tu, w Paryżu, właśnie z dala od mojej oficjalnej rodziny.

11

(KOSZMARNA WIZJA)

O  tym również Clara nie wiedziała – o tej nieznośnej wizji mojego własnego pogrzebu, zrodzonej prawdopodobnie pod wpływem lektury innej, sprezentowanej mi przez Didiera na gwiazdkę książki Claude’a Simona pod tytułem Akacja, zresztą to chyba całkiem naturalne wyobrazić sobie własny pogrzeb. Geoffroy powiedział, że każdy przynajmniej raz w życiu o tym pomyślał – kiedy mi to mówi, jestem rozdarty między wstydem, że jestem taki sam jak inni, a poczuciem ulgi, że nie jestem nienormalny. Opowiedziałem więc pielęgniarce o scenie mojego pogrzebu z udziałem wyłącznie nieobecnych i o innych nieobecnych rozmawiających z nieobecnymi, kilku kuzynach i kuzynkach niemogących zrozumieć mojej śmierci, okoliczności mojej śmierci, zadających sobie te same pytania co funkcjonariusz policji. „Ale dlaczego wpuścił w środku nocy do mieszkania obcą osobę, co też mu przyszło do głowy, tamten pewnie go zmusił, jak nic musiało się zdarzyć coś, o czym nie wiemy, nikt nie wpuszcza obcego w środku nocy, to nie jest normalne, podejrzana sprawa, mówię wam, podejrzana”. Albo gorzej – w tej wizji niektórzy z nich odgrażaliby się: „Tego ciapatego, tego brudnego muzola, który go zabił, dorwę, zabiję, wyrwę mu jaja”, a inni dodawaliby własny komentarz: „Mówiłem mu zawsze «Uważaj!», ale mogłem sobie gadać zdrów, i tak mnie nie słuchał, uparty jak osioł, zawsze słuchał tylko siebie”. Ci zaś, którzy znaliby prawdę, a przynajmniej wiedzieli trochę więcej od innych, do ostatka swoich dni strzegliby sekretu, wstydząc się za mnie, niezdolni powiedzieć innym mieszkańcom miasteczka, robotnikom czy znajomym, o prawdziwych okolicznościach mojej śmierci, mówiliby tylko: „Został zabity, to była napaść, Arab go udusił, został uduszony przez jakiegoś skurwiela Araba (wciąż ta skłonność do nazywania Arabami wszystkich mieszkających na południe od Hiszpanii, z Portugalczykami, Grekami, a nawet Hiszpanami włącznie), ale on zawsze chciał postawić na swoim”. Pilnowaliby się, by nie wymknęło im się jakieś słowo mogące ich zdradzić, na przykład „chłopak, którego do siebie zaprosił” albo „poznany przez niego chłopak podobnej orientacji”.

A miejscowe kobiety, które na placyku – jak w wielu innych miasteczkach okolonym przez kościół, merostwo i szkołę – spotykają się i wymieniają ostatnie nowiny, miejscowe kobiety i tak wiedziałyby swoje: „Słyszałyście o tym biednym małym Bellegueule’u... (Przymiotnik „mały” lub „mała” oznaczał czyjegoś syna lub czyjąś córkę. Często nazywano mnie małym Bellegueule’em, czyli synem Bellegueule’a – mojego ojca, podobnie jak moi bracia i siostry byli nazywani czasem małymi Bellegueule’ami, a nawet mojego ojca najstarsi ludzie w miasteczku, którzy znali go jeszcze jako dziecko, nazywali małym Bellegueule’em). No więc małego Bellegueule’a zabił jakiś Arab, którego sprowadził do siebie, aby z nim robić te rzeczy... Ja tam zawsze mówiłam, że on jest taki, no wiecie, skoro więc jeszcze... To było do przewidzenia! Pokój jego duszy! Mimo wszystko biedny chłopak, nie zasłużył na to, w szkole dobrze się uczył i był uprzejmy, zawsze mówił «dzień dobry», zawsze, kiedy się go spotkało w piekarni, nigdy nie odstawiał ważniaka, zawsze się przywitał. Nawet jak stał na chodniku naprzeciwko, zawsze gestem pozdrowił, czasem nawet gotów był specjalnie przejść na drugą stronę ulicy”. Tymczasem w Paryżu Didier i Geoffroy nie mieliby pojęcia, co mnie spotkało. Mówiłem pielęgniarce: nie mieliby pojęcia, że nie żyję, zastanawialiby się, czemu od trzech dni nie daję znaku życia – pisywaliśmy do siebie dziesiątki, czasem setki maili i SMS-ów dziennie – zapukaliby do moich drzwi, zadaliby dozorczyni kilka pytań, nie usłyszeliby żadnej odpowiedzi. Dowiedzieliby się jakiś czas po pogrzebie, za późno. Tak więc w moim koszmarze z łatwością wizualizuję tę scenę: po przyjeździe pociągiem z Paryża na dworcu w Abbeville wzięliby taksówkę – w Abbeville trzeba wysiąść, później polami rzepaku, buraków i kartofli jechać jeszcze samochodem siedemnaście kilometrów – znaleźliby się więc na tym nieznanym dworcu w tym nieznanym regionie, Geoffroy trzymałby w ręku okazały bukiet, dopiero co kupiony w kwiaciarni naprzeciwko dworca (mimo że Didier powiedziałby: „Po co kupować nieboszczykowi kwiaty, i tak ich nie zobaczy”), i z powodu tych kwiatów kupionych u życzliwej i uśmiechniętej kobieciny o spracowanych dłoniach, z którą zamieniliby kilka zdań w małej hali dworcowej w Abbeville, gdzie czekałby z Didierem na przyjazd taksówki, z powodu tej zbyt wielkiej, zbyt rzucającej się w oczy wiązanki, nie mówiąc już o nieprzyjemnym szeleście celofanu, w który byłaby owinięta, wszyscy by na niego patrzyli i jak nic czułby się głupio. Kupiłby bukiet kwiatów przesadnie, niedorzecznie wielki, bo „on je tak bardzo kochał” (te słowa, nieuchronnie śmieszne, jeśli wyjąć je z kontekstu, pozbawione tchnącego w nie życie ładunku emocjonalnego, z jakim zostają wypowiedziane, te słowa są śmieszne wyłącznie wskutek ich uzewnętrznienia). Wsiedliby do taksówki, aby uniknąć spojrzeń innych ludzi niemogących pojąć, co robią tu ci dwaj dziwnie wyglądający osobnicy, niepasujący do scenerii, zupełnie nie na miejscu: w małym robotniczym miasteczku, gdzie widuje się niewielu paryżan, dwóch czekających na taksówkę facetów ubranych w eleganckie miejskie płaszcze, w okrągłych okularkach, jakie noszą tylko mole książkowe, wygląda pociesznie, ponieważ nikt tutaj nie jeździ taksówką, nigdy, zbyt drogo, tylko w przypadku kłopotów ze zdrowiem, wtedy bowiem za taksówkę zwraca ubezpieczalnia. Ludzie pomyślą: „Co to za cudaki, tych dwóch?”, ewentualnie niektórzy popatrzą na nich ze współczuciem – współczucie jest całkiem prawdopodobne, zwłaszcza ze strony kobiet, od najwcześniejszych lat wychowywanych w większej gotowości do ulegania tego typu emocjom. Kobiety nauczyły się szybciej wzruszać – te bardziej inteligentne, te, które zrozumiałyby, że najpewniej chodzi tu o wiązankę żałobną, że ci dwaj są krewnymi z miasta przybyłymi na pogrzeb, mogłyby się wzruszyć. W końcu obaj wsiedliby do taksówki, która by ich zawiozła na miejscowy cmentarz. Siedzieliby w niej ściśnięci z powodu ogromnej, nieporęcznej wiązanki, z poczuciem dyskomfortu z powodu taksówkarza, który by palił, gdyż tutaj, z dala od centrum, z dala od wielkich miast, z dala od życia politycznego, jest się również daleko od prawa zakazującego palenia w przestrzeni publicznej, siedzieliby więc ściśnięci w towarzystwie tego taksówkarza, palącego i utrudniającego oddychanie Didierowi, który nie znosi dymu nikotynowego, ale nic nie mówi, nie śmie się odezwać. Możliwe, że płaczą, mają ściśnięte, wysuszone gardła, nie są w stanie wykrztusić słowa, ewentualnie tylko ciche łkanie, któremu ten drugi od razu przytakuje z lekkim, niedostrzegalnym skinieniem głowy i równie cichym pomrukiem zgody, „mhm”.

Przyjeżdżają. Po trzech kwadransach podróży taksówką podjeżdżają pod cmentarz i kierowca – przez całą jazdę obserwując w lusterku wstecznym obu cudaków (postanowił to zrobić, bo wiedział, że paryżanie nie ośmielą się zaprotestować) – żąda zapłaty nieprzyzwoicie wysokiej jak na trasę liczącą zaledwie siedemnaście kilometrów. Powiedział sobie – on, który ma bardzo niewielu klientów, zresztą ma jeszcze drugą pracę, z taksówki by przecież nie wyżył – no więc powiedział sobie, że nie będzie miał żadnych skrupułów, aby tych dwóch frajerów ze stolicy skasować na więcej, niż powinien, niby czemu miałby tego nie zrobić, to słuszna forma redystrybucji dóbr: oskubie tych paryskich bubków, których nie trawi i których obecność tutaj uważa za tak niestosowną, że aż śmieszną (przypomina sobie, jak w dzieciństwie nucił: „Paryżole głupie trolle, paryżanie głupie dranie”). Didier bez protestu płaci. Wie, że taksówkarz z niego zdziera, ale ma to w nosie, brak mu siły na dyskusje. Wysiadają z taksówki i idą przez błoto – ich buty grzęzną w rozmokłej ziemi, z każdym krokiem wzbijają małe, brązowe pęcherzyki powietrza na powierzchni kałuż. Pada oczywiście wszechobecny na Północy deszcz, niekończący się deszcz, który zrasza im twarze i sprawia, że cała scena wygląda jeszcze bardziej patetycznie. Otwierają niską bramę z zardzewiałego metalu, swego czasu, dopóki nie złuszczyła się z niej farba (wciąż ten deszcz), w kolorze ciemnozielonym. Zamykana, przenikliwie skrzypi, zgrzyta z chrzęstem rdzy, a oni ramię w ramię idą dalej, nie patrząc na siebie, nie zamieniając z sobą ani słowa, z opuszczonymi głowami wypatrując na betonowych nagrobkach, w większości opuszczonych, porosłych mchem i bluszczem, ukrytego nazwiska. Jest grób, niewidoczny pod kwiatami złożonymi przez miejscowe kobiety – „To był jeszcze prawie dzieciak...” – tak gęsto, że nie znajdują miejsca na położenie swoich, więc trudno, kładą je na sąsiednim grobie. „Nie mogliśmy być nawet na pogrzebie”.

12

Zmieniła się. Kiedy zrozumiała, co mnie tu sprowadza, głos jej się zmienił. Mówiła, nie patrząc na mnie, z twarzą zwróconą w stronę ekranu komputera oświetlającego jej kości policzkowe fioletowawą poświatą.

„«Być może kazała ci czekać, bo myślała, że to nic poważnego, skoro tak co trzy minuty chodziłeś z pokoju zabiegowego do gabinetu lekarskiego i z powrotem – powiedziałam Édouardowi. – Bezustannie to otwierałeś, to zamykałeś drzwi, później znów otwierałeś i zamykałeś, i wstawałeś, i siadałeś». Musiała pomyśleć, że go nosi, że nie może usiedzieć w jednym miejscu. Prawdopodobnie ten facet z izby przyjęć nic nikomu nie powiedział. Nigdy nie wolno ufać rejestratorom, tacy są zawsze najgorsi. Możliwe, że pielęgniarka też nie pisnęła ani słowa.

No więc wszystko jej opowiada. Ale od razu dodaje, że nie zamierza złożyć doniesienia w komisariacie – tylko po co w takim razie jej to wszystko powtórzył, z detalami, wszystko? Czemu to miało służyć? Mimo to próbowała go namówić, aby zmienił zdanie”.

Zdecydowanie odmawiałem. Trochę nalegała, że to niby dla mojego dobra, aby mi pomóc, że istnieją procedury prawne, a ja myślałem: Jak może jeszcze wierzyć, że tego typu procedura naprawdę pomoże. Komu? Myślałem: Boję się – ale mówiłem: „Nie jestem zainteresowany”. Myślałem: Boję się zemsty – ale mówiłem: „Nie chcę tego”, i dodawałem – co nie zmienia faktu, że to prawda, nawet jeśli nie był to pierwszy, główny powód – że nie chcę złożyć zeznań na policji z przyczyn politycznych, ponieważ nienawidzę represji, samej myśli o represji, uważałem bowiem, że Reda nie zasługuje na więzienie. Przede wszystkim jednak myślałem: Boję się. Sprawiała wrażenie, jakby mnie nie usłyszała, wciąż wpatrzona w ekran komputera, wciąż z tą fioletowawą poświatą na twarzy wpadającą w odcień fuksji. Od dawna, od lat musiała wiedzieć, że jej praca polega przede wszystkim na zarządzaniu milczeniem i umiejętności narzucania go w reakcji na paranoję chorych. Wręczyła mi receptę i przypomniała, że gdybym zmienił zdanie, jutro nie będzie jeszcze za późno na złożenie zeznań. Wchodząc do bazy danych, zauważyła: „Widzę, że miał pan już do czynienia z naszym oddziałem”. To prawda. Dwa lata temu przyjąłem terapię prewencyjną przeciwko AIDS. I po chwili, krzywiąc się, dodała: „A zresztą, to nie problem” – ale jej słowa oznaczały, że jednak to jest problem, a właściwie to ja jestem problemem. Powiedziała to trochę zbyt szybko i zbyt głośno, jakby od kogoś właśnie usłyszała, że przeciwnie, to jest problem, albo jakby w reakcji na okrzyk któregoś pielęgniarza: „Ten chłopak to dopiero problem!”, jakby ten pielęgniarz wskoczył na biurko czy łóżko szpitalne i złożywszy dłonie w trąbkę, wrzeszczał na cały głos, że jestem problemem. „To nie problem” – powtórzyła obronnym tonem, zwyczajnie dlatego, że w pierwszym odruchu pomyślała dokładnie odwrotnie, taka była jej pierwsza naturalna reakcja, i teraz rozpaczliwie i wbrew sobie starała się pomyśleć co innego, usprawiedliwić się we własnym sumieniu z tego, czego nie wypowiedziała na głos, lecz co pomyślała, i próbowała słowem odkupić własne poczucie winy.

Clara powiedziała mężowi, że wstaliśmy, lekarka otworzyła przede mną drzwi i ruszyliśmy korytarzem, mijając doskonale równy ciąg szpitalnych drzwi, prawie wszystkich zamkniętych.

Robiło się ciemno. Obcasy lekarki stukały na powleczonej sztucznym tworzywem podłodze. Ich odgłos idealnie wpasowywał się w mrok korytarzy, zdawał się jego pochodną. Odprowadziła mnie aż do windy i poinstruowała: „Proszę zjechać do podziemia i pójść drugim korytarzem na lewo. Podziemie, drugi korytarz na lewo. Tam pan znajdzie szpitalną aptekę i otrzyma leki”. I dodała: „Jest jeszcze czas zgłosić to na policję, proszę pana”.

„I miała rację, należało to zrobić” – skwitowała sprawę Clara.

Podziękowałem jej, pożegnałem się i nacisnąłem guzik, żeby sprowadzić windę.

Wysiadłem z windy. W podziemiu panowała cisza jeszcze bardziej przejmująca niż na piętrze. Przez sekundę, nie dłużej, poczułem się tak, jakbym w tym szpitalu był tylko ja jeden, jakby lekarka tylko czekała, kiedy się odwrócę, by uciec, jakby wszyscy w pośpiechu, ale ukradkiem, nie uprzedzając mnie, wynieśli się, zapomnieli o mnie i teraz do końca moich dni będę się błąkał po tym labiryncie korytarzy. Ruszyłem na poszukiwanie apteki. Słyszałem jakieś odgłosy, lecz wydawały się tak odległe, że mógłbym godzinami szukać ich źródła, biegać tam i z powrotem, próbując je zlokalizować i nie mogąc do nich dotrzeć, zbliżyć się, uchwycić. Wszystkie korytarze wyglądały tak samo. Znalazłem aptekę, dostałem kilka leków w kapsułkach, włożyłem je do kieszeni i wyszedłem.

Wróciłem do domu i usiadłem na łóżku. W myślach powtarzałem: Teraz nie mam już nic do roboty. Upływający czas przygnębiał mnie. Teraz nie wiesz już nawet, co z sobą zrobić. Sprawdziłem na iPadzie, która godzina, i pozwoliłem spokojnie mijać minutom. Geoffroy powiedział, że to normalna reakcja organizmu na szok – po tak gwałtownym przyspieszeniu potrzebny był mi powrót do wolniejszego tempa życia, zupełnie jakby moje ciało po raz kolejny nie nadążało za rzeczywistością, która zaczynała się już zmieniać. To wtedy wyszorowałem całe mieszkanie i zszedłem na dół do pralni.

„Po pralni wraca do siebie i otwiera okno. Pomyślał, że w ten sposób jeszcze bardziej odkazi mieszkanie, przewietrzy je. Był w takim stanie, że lepiej nie mówić – ubzdurał sobie, że konieczna jest w nim wymiana powietrza, tak by nie zostało już ani trochę tego, którym oddychał Reda. Tak więc staje przed oknem, trzyma się zasłon i z całych sił oddycha. Dyszy. Specjalnie zmusza się do kaszlu, aby pozbyć się tego powietrza z płuc. Rozumiesz, miał wątpliwości co do pochodzenia tlenu. Powiedział: «Zmuszałem się do kaszlu, bo byłem pewny, że w płucach mam wciąż to samo powietrze, które wdychał i wydychał Reda, później ja z kolei je wdychałem i wydychałem, teraz więc ono tkwi w moich płucach». A tego, rozumiesz, nie chciał. Właśnie dlatego stanął przed otwartym oknem i sapał, pluł i kasłał, żeby się go z nich pozbyć”.

Henri już się obudził. Kiedy włączyłem iPada, przy jego imieniu na Facebooku zobaczyłem zielony punkcik i wysłałem mu wiadomość. Zaproponował, abym do niego wpadł, i po moim drugim wpisie z zapewnieniem, że nie chciałbym mu przeszkadzać – w co oczywiście nie uwierzył – poszedłem na najbliższą stację Véliba, wypożyczyłem rower i pojechałem do Henriego. Pedałowałem w zimnym powietrzu, łzawiły mi oczy, skóra na przegubach rąk mi spierzchła i poczerwieniała. Didier i Geoffroy jeszcze spali.

Przyszedłem do Henriego i wyciągnęliśmy się na łóżku. Pomyślałem, że powinniśmy uprawiać seks, byłem gotów nawet go o to błagać, by pójść jeszcze dalej w wymazywaniu śladów Redy – chciałem zaliczyć następny etap jego likwidacji. Nie chciałem, żeby „Reda był ostatnią osobą, z którą spałem”.

Kilka godzin później napisał do mnie Geoffroy. Leżałem z zamkniętymi oczami obok Henriego. Zbliżało się południe.

„Sam rozumiesz, nie mogli przecież wpaść znowu na siebie na place de la République” – powiedziała Clara. Wyszedłem od Henriego, podziękowałem mu. „Jestem do dyspozycji o dowolnej porze dnia i nocy” – odparł. Zaczekałem na Geoffroy na przystanku autobusowym przy gare de l’Est. Za każdym razem, kiedy z wyjścia z metra, z taksówki lub z bramy dworca z tyłu za mną wyłaniał się jakiś przechodzień, myślałem: Znalazł mnie. Musiałem długo wpatrywać się w jego twarz, by się upewnić, że to nie Reda. Tamtego dnia wszędzie go widziałem, wszystkie twarze stawały się jego twarzą i nawet kiedy człowiek wychodzący z metra nie był do niego ani trochę podobny, nawet jeśli była to kobieta lub wysoki mężczyzna – a Reda był niski – potrzebowałem czasu, aby moje serce zwolniło i bym mógł zobaczyć prawdziwą twarz tej osoby.

Clara opowiada dalej, jak patrzyłem na zegar na przystanku i myślałem: Szybciej Geoffroy, szybciej, liczę do stu dwudziestu pięciu i jeśli przy stu dwudziestu pięciu cię nie będzie, to znaczy, że Reda mnie znajdzie. Nie przychodził. Jeszcze raz policzę do dziewięćdziesięciu dwóch i jeśli tym razem się nie pojawisz, to pewne, tym razem Reda mnie na pewno znajdzie. W końcu przyszedł. Jadąc do Didiera, wzięliśmy taksówkę, Geoffroy zaproponował, że za nią zapłaci, byśmy szybciej dojechali, ponieważ domyślał się, że w metrze bałbym się spotkać Redę. W taksówce staraliśmy się rozmawiać o czym innym, ale słowa zmieniały znaczenie, zupełnie jakbyśmy mówili jakimś zakodowanym językiem. Zapytał mnie, co chciałbym zjeść, i nagle słowo jedzenie oznaczało szalik, poprosił taksówkarza, żeby nastawił głośniej radio, i słowo muzyka oznaczało pistolet, a Didier oznaczało Reda.

13

Didier czekał w kawiarni Le Select. Z daleka go zauważyłem – był w swetrze, który dostał wczoraj ode mnie w prezencie. Siedział na kanapie w głębi sali, za wieszakiem na płaszcze, przed nim stała filiżanka. Sprawiał wrażenie zasmuconego – to zasmucenie, które podnosiło mnie na duchu, z czasem zaczęło mi ciążyć. Na filmie dokumentalnym, który oglądaliśmy wczoraj z Clarą na piątce, głos spoza kadru mówił o gwałtach popełnianych na czarnoskórych kobietach przez cały okres trwania niewolnictwa. Kiedy spoza kadru padło słowo gwałt, wyczułem skrępowanie Clary, zobaczyłem, jak ściąga usta, mruży oczy. Nienawidziłem jej za to zakłopotanie, nienawidziłem tego jej zasmucenia zmuszającego mnie do powrotu w przeszłość, myślałem: Ona nigdy nie zdoła zrozumieć, że ta historia to coś, do czego jestem najbardziej przywiązany, a co zarazem wydaje mi się najbardziej obce i dalekie temu, kim jestem, z całych sił tulę tę historię do piersi w obawie, że zostanie mi odebrana, a zarazem czuję tylko niechęć, najgłębszą niechęć, kiedy ktoś szepnie, że ona należy do mnie, jest tylko moja – natychmiast, jak tylko mi się o niej przypomni, mam chęć rzucić ją precz i odejść.

Didier doradził, bym o tym mówił tyle, ile będzie konieczne, ale powinienem jednocześnie w miarę szybko zmieniać temat rozmowy – nie po to, bym zapomniał, nie, gdyż zapomnieć się nie da, a zresztą, jak mówił, być może zapomnienie wcale nie jest pożądane, nawet jeśli w danym przypadku można by je rozważyć, choć tak czy inaczej nie można, i miał rację. Z doświadczenia wiem, że autyzm tych, którzy chcą o przeszłości zapomnieć, jest równie groźny, co autyzm tych, którzy o niej obsesyjnie myślą. Nauczyłem się, że nie chodzi o to, czy zapomnieć, czy nie, bo to fałszywa alternatywa, jedyne wyjście – jak w tym tygodniu, po upływie prawie roku, powiedziałem Clarze – to osiągnąć taką formę pamięci, która nie powtarza przeszłości, i od tamtej nocy dwudziestego czwartego grudnia nad tym pracuję, obiecałem to Didierowi. Usiłuję wypracować pamięć, która umożliwiłaby mi uwolnienie się od przeszłości poprzez jej wyolbrzymienie, a zarazem unicestwienie – dzięki temu im więcej bym sobie przypominał, im bardziej pławiłbym się w zachowanych obrazach, w tym mniejszym stopniu stanowiłbym ich centrum.

Ale zaraz potem Didier dodał: „Trzeba zgłosić tę sprawę na policję”. Nie chciałem. Wpatrywałem się w sweter, który miał na sobie, który już nosił, wiedziałem, że był to z jego strony miły gest pod moim adresem – chciał w ten sposób podkreślić wartość mojego prezentu. Mówiłem sobie, że dobrze w nim wygląda. Chciałem mu powiedzieć, że do twarzy mu w tym kolorze i powinien go częściej nosić. Powtarzał: „Trzeba zgłosić tę sprawę na policję”. Nie rozumiałem go. Mówiąc to, sam sobie przeczył, miałem do niego o to żal, nie znosiłem go. Wcześniej się to nie zdarzało. Geoffroy był bardziej od niego powściągliwy, miał więcej wątpliwości, od wielu miesięcy pisał sążniste dzieło o wymiarze sprawiedliwości, a właściwie krytykę sądownictwa, którą miał zatytułować Sądzić. Prawie codziennie dyskutowaliśmy o tej książce, znałem z grubsza jej treść, dlatego myślałem, że stanie w mojej obronie. Oczekiwałem, że opowie się po mojej stronie, ale w końcu i on uznał, że to ważne, by mimo jego zastrzeżeń złożyć doniesienie o popełnieniu przestępstwa, a ja pomyślałem: Dla kogo ważne? Myślałem: Tak czy inaczej, nie wolno ci posłać drugiego człowieka do więzienia, nie wolno ci tego zrobić, nie zdobędziesz się na to – jedynie własna zarozumiałość mogła mi tu pomóc, była moim jedynym wsparciem, rozglądałem się wkoło i tylko ją widziałem, czepiałem się jej i myślałem: Oni nie wiedzą, co to znaczy, lecz ja wiem, ja to widziałem, a oni nie, nie wiedzą. Odwiedziłeś kiedyś w więzieniu swojego kuzyna Sylvaina i zapamiętałeś to, wszystko pamiętasz, opisywał ci tamtejsze warunki życia, i nie tylko on. Nie tylko on. Widziałeś te wyczerpane, spustoszone, sponiewierane twarze innych więźniów, wyniszczone, spustoszone twarze rodzin przy wyjściu z aresztu śledczego, sfatygowane, tak jakby dla ulżenia więźniom zabierały z sobą część ich zmęczenia. Oni jednak tego nie wiedzą, nie mogą wiedzieć, nie mogli tego zobaczyć, niczego nie widzieli – o, zarozumiałości moja, pomóż mi! – niczego nie widzieli, ale ja bardzo dokładnie to pamiętam, nie widzieli wyjścia z więzienia, nie wiedzą, o czym mówią, nie widzieli tego ceglanego muru, cienia rzucanego przez ceglany mur, rodzin pod tym murem, rodzin błagających, czołgających się, czekających na wywołanie swojego nazwiska, czekających, kiedy będzie im wolno wejść do rozmównicy. Jednakże hamowałem się, milczałem. Mówiłem tylko, że jeśli Reda trafi do więzienia, to po wyjściu mnie znajdzie i się zemści, na co Didier odparł: „Ale to się nigdy nie zdarza”. Emmanuel powiedział mu kiedyś, że to się nigdy tak nie kończy. Emmanuel wiedział, był przecież adwokatem, „on wie to lepiej od ciebie”, był wystarczająco kompetentny, by twierdzić, że tego rodzaju zemsta nie istnieje. Wlepiałem wzrok w stojącą przede mną filiżankę Didiera i myślałem: Mimo wszystko to nie umniejsza mojego strachu, nie czyni go mniej opresyjnym, moim strachem powinni przejmować się bardziej niż domysłami, powinni myśleć przede wszystkim o moim strachu i dopiero później o reszcie, ale tego nie robią, nie myślą ani o mnie, ani o moim strachu – lecz się nie przyznałem, co naprawdę o tym sądzę, oczywiście, że nie, wyjaśniłem im tylko, że nie chcę, aby ta sprawa ciągnęła się jeszcze przez wiele miesięcy. W trakcie postępowania sądowego zmuszono by mnie do powtarzania wciąż tego samego, a zatem to, co się wydarzyło, stałoby się jeszcze bardziej realne, jeszcze bardziej by się we mnie utrwaliło, utrwaliło w moim ciele, w mojej pamięci. Nie wiedziałem jeszcze, czy i w jakiej mierze będę chciał o tym później z kimkolwiek rozmawiać, nie domyślałem się, że moje dzisiejsze zachowanie przy pielęgniarce było zapowiedzą tego, kim będę przez kilka następnych tygodni, zresztą to i tak niczego nie zmienia, ponieważ możliwość mówienia o tym zdarzeniu, wynikająca z wewnętrznej potrzeby, lub zmuszenie mnie do mówienia przez obcych ludzi to dwie różne rzeczy, radykalnie różne, niemające z sobą nic wspólnego, całkowicie sprzeczne. Teraz już wiem, że między tymi dwoma pojęciami, określanymi wspólnym mianem mówienia, nie ma nic wspólnego. Czasami to, co nazywa się mówieniem, bliższe jest cierpieniu, milczeniu, wypluwaniu niż mówieniu. Teraz już wiem, że mowa kłamie, na co Didier odparował, że składając doniesienie, szybciej bym o wszystkim zapomniał. Pomyślałem: Nieprawda, on wie, że to nieprawda, obaj chcą cię zamknąć w historii, która nie jest twoją historią, chcą cię obciążyć historią, której wcale nie chciałeś, nie twoją, i to właśnie od godziny ci mówią, powtarzają do znudzenia: zgłoś się na policję, złóż zeznania – chcą, byś to zrobił, byś poniósł tę historię na własnych plecach, więc co z tego, że będziesz przez długie miesiące wędrował zgarbiony pod jej ciężarem, co z tego, że nadwyrężysz sobie kręgosłup, co z tego, że trudno mi ten ciężar udźwignąć, że pękają mi żebra, że rani moją skórę, że zrywa mi ścięgna, że uciska moje narządy wewnętrzne. Didier i Geoffroy rozmawiali, a ja, pochłonięty własnym gniewem, przestałem już rozumieć ich słowa, już ich samych nawet nie widziałem, wyczuwałem tylko dwie karcące postaci obok. Nie byli już moimi przyjaciółmi, którzy tyle razy ratowali mi życie, myślałem: Są tacy jak Reda. Są Redą. Jeśli Reda oznacza chwilę, w której musiałeś przeżyć coś, czego nie chciałeś, jeśli Reda oznacza utratę czegoś, milczenie, twoją nieobecność, chwilę, gdy musiałeś robić coś, czego nie chciałeś, musiałeś przejść przez coś, czego nie chciałeś, być tym, kim nie chciałeś zostać, to na próżno szukasz. Pomyślałem: Na próżno szukam, nie widzę między nimi żadnej różnicy, są przedłużeniem Redy, są Redą. Nie patrzyłem na nich, próbowałem odnaleźć ich prawdziwe twarze i myślałem: Są Redą, są Redą. Jeśli Reda tamtej nocy odebrał ci swobodę ruchów, jeśli pozbawił cię możliwości wyboru, to oni w tym momencie robią dokładnie to samo, a ty błagasz – tak jak wtedy Redę – żeby cię oszczędzili, żeby przestali, lecz oni nie przestają, dławią cię, duszą, ty błagasz, by przestali, a oni dalej robią swoje. Didier wciąż mnie przekonywał: „Jeśli nie zgłosisz tego na policję, zrobi to innym, innym zrobi to samo, co tobie, elementarne poczucie solidarności nakazuje chronić innych ludzi”. Tylko dlaczego ja muszę za to płacić? To, że przeżyłem, nie wystarczy? Milczałem jednak, a w głowie miałem gonitwę myśli: On ci to radzi nie w twoim, tylko we własnym interesie, nie, nawet nie we własnym, nic na tym nie zyska, jeśli złożysz doniesienie o popełnieniu przestępstwa, co miałby bowiem zyskać? Nic. Powtarza tylko wyuczone frazesy, ale nie ma nic do zyskania – tymczasem Geoffroy mówił dalej, naciskał, topił mnie pod ciężarem historii, której nie chciałem uznać za moją, wciskał mi głowę w błoto, z którego dopiero co zdołałem się wydobyć, nalegał: „Tobie się udało, ale następną osobę, którą spotka, zabije”. Ale to nie ty zapłacisz tę cenę, nie tobie przyjdzie po raz drugi za to płacić, nie ty się poświęcisz. Teraz kolej na innego – nie słucha cię, wyrwij, utnij mu język, żeby przestał wciąż gadać, nie musisz za to jeszcze raz płacić. I myślałem też: Dlaczego ofiary Historii zmusza się, by zostały jej świadkami – jakby samo bycie pokonanym nie wystarczyło – dlaczego pokonani muszą jeszcze dodatkowo zaświadczać o stracie, dlaczego muszą jeszcze opowiadać o niej do upadłego, do całkowitego wyczerpania, to niesprawiedliwe, nie jestem niczyim aniołem stróżem. Wciąż siedząc uparcie z zasznurowanymi ustami, myślałem: Nie, powinno być odwrotnie, powinno ci przysługiwać prawo do milczenia, ofiarom przemocy powinno się pozwolić milczeć, tylko im powinno być wolno zachować milczenie, a innym powinno się wyrzucać, że nie powiedzieli wszystkiego... Tymczasem Didier coraz bardziej się nakręcał, a Geoffroy, choć nadal bardziej od niego powściągliwy, wyraźniej, z rosnącym przekonaniem, coraz głośniej go popierał.

Ze wstydem spuszczałem wzrok, było mi przecież wstyd, to oczywiste, i w duchu powtarzałem: Przykłada mi pistolet do pleców, żeby mnie zagonić do komisariatu, ale nie mogłem tego powiedzieć na głos, ponieważ by mnie wyśmiali, chociaż miałem rację, i myślałem: Nie chcą pozwolić ci uciec, ty chcesz uciekać, ale nakłaniają cię, byś pozostał w miejscu. Chcesz uciec z tego mieszkania, w którym jesteś z Redą, ale nie chcą dopuścić do twojej ucieczki, nie chcą, żebyś przyłożył mu łokciem w żebra. Ich wyrzuty dławiły mnie w gardle, pulsowały mi w skroniach, spływały po udach. Aż w końcu po długiej chwili milczenia, zrozpaczony i u kresu sił, skapitulowałem: „Zgoda, dajcie mi trochę czasu, bym to przemyślał, zjedzmy, a kiedy skończymy, wtedy wam odpowiem, ale chciałbym, żebyśmy podczas jedzenia mówili o czym innym, pozwólcie mi chociaż zjeść, jeśli nie żądam zbyt wiele”. Po skończonym posiłku zapłaciliśmy i ruszyliśmy na policję – nie byłem już panem własnego ciała, tylko patrzyłem, jak prowadzi mnie ono do komisariatu.

14

Tak więc Clara opowiada mężowi, że wieczorem dwudziestego piątego grudnia całą trójką wkroczyliśmy do komisariatu przy place Saint-Sulpice. Opisuje zwisające z sufitu girlandy, choinki w rogach pokoju, różnokolorowe żarówki świecące na czerwono, zielono, niebiesko i żółto. Męczą mnie jej dygresje, słucham coraz mniej uważnie.

Policjantka dyżurna zapytała, co nas sprowadza, ale nie byłem w stanie wykrztusić ani słowa. Jąkałem się. Didier odpowiedział za mnie: „Ten młody człowiek chciałby złożyć doniesienie o popełnieniu przestępstwa”. Ciągną cię za kołnierz. „Z jakiego powodu?” – zapytała. Ciągną cię za kołnierz, a ona im pomaga. „Gwałt i usiłowanie zabójstwa” – odparłem. Tego się nie spodziewałaś. Cofnęła się lekko, zawahała, popatrzyła na naszą trójkę.

„Zatkało ją” – skwitowała moje oświadczenie Clara.

Utkwiłem spojrzenie w tej policjantce, by dotarło do niej, że mówię poważnie. Przygwoździłem ją wzrokiem. Dotarło: „Zaraz się panem zajmiemy”. Dwaj mężczyźni siedzący obok niej odwrócili głowy w moją stronę, chwilowo niezainteresowani tym, co właśnie robili. Przyszedł po mnie policjant: „To pan?”. Skinął głową Didierowi i Geoffroy, uśmiechnął się do mnie i poprosił, żebym za nim poszedł. Przyjaciele nie mogli mi towarzyszyć, musieli zaczekać w ciemnym korytarzu.

Policjant wprowadził mnie do swojego gabinetu i wskazał mi krzesło. Wyszedł na chwilę, ale zaraz wrócił i powiedział: „Słucham pana”.

Z początku zapisywał to, co mówiłem. Opowiadałem chaotycznie. Dopiero po pewnym czasie zorientowałem się, że stukot klawiatury komputerowej słychać coraz rzadziej, aż w końcu całkiem ucichł. Mówiłem. Wreszcie mi przerwał i stwierdził, że nie może się zająć „sprawą taką jak moja”.

„To sprawa zbyt poważna, proszę pana” – odeśle mnie więc do innego komisariatu, w tej samej dzielnicy, kilka ulic dalej. Wyobraziłem sobie, jak się podrywam, silnym pchnięciem ramienia otwieram drzwi, które rozpadają się w drzazgi, i biegnę korytarzem, biegnę ulicą, biegnę w ciemności nocy. Ale nadal siedziałem na krześle, a policjant znów wyszedł z gabinetu.

Dowiedziałem się, że muszę pojechać tam radiowozem. Zjawiło się dwóch funkcjonariuszy, którzy mieli mnie eskortować. Myślałem o swetrze Didiera. Powiedzieli, że miejsce, w które mam się udać, znajduje się tylko trzysta metrów dalej i moi przyjaciele dojdą tam na piechotę. Zapytałem, czy mogę im towarzyszyć. „Wolałem przejść tych kilkadziesiąt kroków z nimi, porozmawiać, bardzo mi brakowało ich wsparcia” – relacjonowałem wizytę w komisariacie Clarze, poza tym nie rozumiałem, dlaczego muszę jechać tam radiowozem. Policjanci nie potrafili odpowiedzieć mi na to pytanie. Takie są rozkazy, w każdym razie tego wymaga procedura – orzekli, że postępują zgodnie z procedurą, a ja pomyślałem: Czy przestrzega się procedury dlatego, że jest procedurą? Procedura służy chyba raczej temu, by wszystko przebiegało jak najbardziej sprawnie. Jakiś czas potem Geoffroy powiedział, że istniało racjonalne uzasadnienie takiego trybu postępowania, wyjaśnił mi jakie, ale zapomniałem.

Słyszę, jak Clara mówi do męża:

„Dwóch niskich i łysych facetów z brzuchami piwnymi. Nie ci przystojni policjanci, jakich się widzi w serialach telewizyjnych – wysocy i muskularni. Nie, nie ma się co łudzić, tacy nie istnieją. Tylko dwóch małych, brzuchatych łysoli z wątłymi ramionkami. Édouard uprzedził Didiera i Geoffroy, że ci dwaj, którzy czekają przy drzwiach, zawiozą go do drugiego komisariatu, ponieważ dopiero tam będzie można spisać jego zeznania. I powiedział im, że mogą już iść”.

Nie słuchaj tego więcej. Policjanci uprzedzili, że w tym drugim komisariacie Didierowi i Geoffroy nie wolno będzie ze mną zostać, nie będę mógł się z nimi widzieć ani rozmawiać, no to powiedziałem im, że mogą już iść. Oczywiście wcale tak nie myślałem, a oni nie są idiotami, więc zostali. Kiedy dotarłem do tego drugiego komisariatu, jeszcze bardziej ponurego, jeszcze bardziej zimnego i grobowego, już na mnie czekali. Gdy ja wsiadałem do samochodu, zapinałem pasy, a policjant zwolnił hamulec ręczny i ruszył, gdy silnik się rozgrzał, oni już tam byli, siedzieli, a Didier rozmawiał z policjantką, która chciała, bym następnego dnia spotkał się z psychiatrą. Kazali mi zgłosić się na pierwsze piętro.

Były chwile, kiedy do Didiera i Geoffroy miałem mniej pretensji, gdyż porwał mnie ciąg wydarzeń i nie myślałem już o tym, jaki jestem na nich wściekły, a nawet wciągnąłem się w tę grę. Wykazywałem wiele zapału, na pytania policji odpowiadałem tonem wzorowego ucznia, każdą odpowiedź, jakiej im udzieliłem, kwitowałem z zadowoloną miną kujona, który wie, że zachował się bezbłędnie, okazał się użyteczny, jest świadom własnej przydatności, później jednak złość wracała. Przypominałem sobie, że nie chciałem robić tego, co właśnie robiłem, i złość powracała, ale złość to przysięga zbyt trudna do dotrzymania.

„I kazali mu wszystko opowiedzieć od nowa”.

Kazali mi zacząć od nowa – policjanci z pierwszego komisariatu nie zachowali nic z tego, co zdążyli spisać, nawet samego początku, choćby paru linijek. A mnie chciało się przede wszystkim spać. Miesiąc później przeniosłem się do Frédérica, który mieszka niedaleko i Didiera, i Geoffroy. Pierwszej nocy nie bałem się spać w swoim mieszkaniu, ale drugiej okazało się to już niemożliwe – Geoffroy twierdzi, że to się często zdarza, to specyfika drugiej nocy, ludzie boją się spać nie pierwszej, tylko drugiej nocy, słyszał o tym na procesach, w których uczestniczył, pisząc książkę o wymiarze sprawiedliwości. Tak więc nazajutrz wpadłem w panikę na myśl o nocy w moim mieszkaniu i wtedy Frédéric zaproponował, żebym na kilka miesięcy się do niego przeniósł. Powiedział: „Przyjadę po ciebie” i kwadrans później czekał już w taksówce pod moim domem. Musiałem wciąż powtarzać i powtarzać, wszyscy ludzie wokół zmuszali mnie do powtarzania, nie widziałem już mężczyzn ani kobiet, tylko powtórki ukryte w ich ciałach, zresztą po półgodzinie oboje, policjant i policjantka, powtórzyli słowo w słowo to samo – oni też się powtarzali, tym samym niedbałym, chłodnym i profesjonalnym tonem – co policjant z place Saint-Sulpice: „To nie jest sprawa dla nas”. Należało się z nią zwrócić do instancji bardziej kompetentnej, do innych osób, w tym przypadku do policji kryminalnej. „Nie mam już siły” – wyznałem, co policjantka skwitowała: „Rozumiem”. Naradzili się i policjantka sięgnęła po telefon, obiecując, że zaraz znajdzie rozwiązanie, pewnie chciała mnie podnieść na duchu. Czekałem. Okazało się, że mogą przyjąć ode mnie zeznanie, a następnie przesłać je do policji kryminalnej. Nie będę musiał po raz trzeci wszystkiego powtarzać, nawet jeśli później będę musiał zgłosić się na policję kryminalną, gdzie zadadzą mi z pewnością parę pytań, nawet mimo lektury mojego zeznania, które im zaraz prześlą.

Próbowałem wyobrazić sobie moje życie w ciągu najbliższych miesięcy, ale widziałem tylko procedury.

Zszedłem na parter. Tym razem kazałem Didierowi i Geoffroy wrócić do domu. Policjantka zaproponowała mi skorzystanie z jednego z telefonów w komisariacie, żebym mógł ich zawiadomić, czego jeszcze się ode mnie oczekuje – mieli tylko zapisać na skrawku papieru swoje numery i będę mógł do nich zadzwonić. Ze środka reklamowego folderu „Nabór do policji” – leżały tam w trzech wielkich stosach – wyrwałem kartkę. Zapisali na niej swoje numery telefonów, wilgotny atrament błyszczał na kredowym papierze. Pisząc, wciąż jeszcze protestowali. Nalegałem. W końcu mi uwierzyli, że naprawdę chcę, by już sobie poszli. Nie położą się spać, będą czekali na mój telefon. Było już bardzo późno, północ, może pierwsza w nocy.

Patrzyłem, jak idą w stronę wyjścia. Kiedy tylko przestąpili próg i zniknęli w mroku, poczułem, że wszystko się we mnie zapada: chciałem krzyczeć, ale nie byłem w stanie wydobyć głosu, powietrze zrobiło się ciężkie, nie mogłem nim oddychać, wszystko we mnie – gardło, usta, przełyk, płuca – zapadało się, kurczyło, zamieniało w spłaszczone, unerwione, pomarszczone strzępy kauczuku. Chciałem za nimi pobiec, biec do utraty tchu, przytrzymać ich za ręce, pociągnąć z powrotem, uczepić się ich i błagać, żeby zostali, już więcej mnie nie słuchali, gdy zażądam, aby mnie zostawili samego. Zmusiłem się do zakasłania, chcąc dodać sobie otuchy hałasem, chcąc tym hałasem wykreować czyjąś obecność. Przez chwilę stałem w korytarzu i dopiero wtedy do mnie dotarło, jak bardzo jest zimno. Ta noc, podobnie jak poprzednia, nierozerwalnie kojarzy mi się ze wspomnieniem zimna.

15

O  tym wszystkim Clara usłyszała ode mnie w ciągu tych kilku dni, odkąd u niej jestem. O tym, że następnego dnia musiałem wrócić do szpitala – pobieżne badanie tamtego ranka na pogotowiu nie wystarczyło, musiałem poddać się badaniom w szpitalu większym, posiadającym specjalistyczny oddział sądowy, powszechnie znany pod skrótem POP, czyli Pogotowie dla Ofiar Przemocy, żeby lekarz mógł potwierdzić napaść, obrażenia ciała i całą resztę, wytropić na moim ciele ślady przemocy, czego poprzedniego dnia, z racji mojej odmowy, w Szpitalu Saint-Louis nie zrobiono. Biernie zgadzałem się na wszystko, co sugerowali. Byłem zmęczony.

Wyjaśniono mi, że na POP-ie zespół medyczny będzie mógł precyzyjnie ustalić, czy w trakcie duszenia padłem ofiarą napaści, czy próby zabójstwa, co „radykalnie wszystko, proszę pana” by zmieniało. Badając i mierząc ślady na mojej skórze, można było orzec, czy przekroczyłem tę symboliczną i szczelną dla niewprawnego oka granicę oddzielającą zwykłe zranienie od otarcia się o śmierć. Co do wymuszonej penetracji, to również należało jej dowieść, jak wyrażali się naukowo, drogą badania klinicznego.

Clara dodaje, że wizyta została umówiona telefonicznie przez policjanta tego samego wieczoru, kiedy złożyłem zeznania w komisariacie przy place Saint-Sulpice.

Osiem godzin po przesłuchaniu zjawiłem się rano na Pogotowiu dla Ofiar Przemocy w Szpitalu Hôtel-Dieu. Tego świątecznego ranka wszystko w Paryżu toczyło się w zwolnionym tempie: nieliczne samochody, przechodnie, zdawało się, że nawet Sekwana, nietypowo spokojna, płynie wolniej.

W szpitalu tym drogę na POP wskazywały kartki formatu A4 przymocowane pinezkami do ścian. Pchnąłem obrotowe drzwi, zapytałem: „Czy to tutaj?” i nie musiałem nawet kończyć zdania, by pielęgniarka z izby przyjęć odpowiedziała: „Tak”. Pracuje na tym oddziale od tak dawna, że wystarczy jej pierwszy rzut oka i już wie, być może z powodu mojej intonacji albo ruchu warg, co mnie tu sprowadza. Przed jej oczami przedefilowały wszystkie wydarzenia tej świątecznej nocy, od spotkania na placu po ucieczkę, włącznie z niebieskawą poświatą na naszych ciałach, gdy leżeliśmy w łóżku – włącznie z incydentem, o którym ostatnio opowiedziałem Clarze: trzy kwadranse po naszym wejściu do mieszkania, gdy leżeliśmy z Redą pod moim czerwonym grubym kocem, nadzy i zdyszani, wystraszył nas jakiś hałas. Napłynął znikąd, nagle rozległ się tuż obok nas. Usłyszeliśmy, jak ktoś podchodzi pod drzwi mojego mieszkania, a raczej nie tyle czyjeś zbliżające się kroki, ile kogoś, kto już tam stoi. Zamarliśmy bez ruchu. Spojrzeliśmy na siebie. Jego twarz wyrażała pytanie, a moja odpowiedź, że wiem tyle samo, co on. Próbowaliśmy wstrzymać oddech, ale im bardziej się staraliśmy, tym bardziej stawał się urywany, nierówny i głośny. Głosy za drzwiami zbliżały się coraz bardziej, już tylko kilka centymetrów dzieliło je od moich drzwi – nie było słychać słów, tylko jakieś mruczenie, mamrotanie, szelest ubrań nieznajomych, tkaninę ocierającą się o mahoniowe drzwi. Reda położył mi dłoń na torsie. Moje osłupienie sięgnęło zenitu, gdy usłyszałem i zorientowałem się, że ktoś włożył klucz do zamka: klucz obracał się, ale drzwi się nie otwierały. W uszach, w gałkach ocznych nerwowo poruszających się pod powiekami czułem bicie własnego serca, zastanawiałem się, o co chodzi, i w końcu doszedłem do wniosku, że to Cyril, który miał klucz do mojego mieszkania i być może, jak to on, wracając z kolacji wigilijnej, chciał mi zrobić niespodziankę, a może sobie pomyślał, że mnie nie ma, i chciał skorzystać tej nocy z mieszkania. Słychać było, jak mechanizm zamka stawia opór, jak człowiek za drzwiami napiera ramieniem, wyjmuje klucz i z powrotem go wkłada – w żaden sposób nie mógł otworzyć, próbował siłą, nie dawał za wygraną.

Teraz wyraźniej słychać było męski głos. Nie wiem, jak długo trwały te zmagania człowieka z drzwiami, ile czasu upłynęło między pierwszym natarciem i chwilą gdy zrozumiałem, o co chodzi, a on ze śmiechem odszedł. Tak, na pewno wracał z kolacji wigilijnej i w stanie upojenia alkoholowego pomylił moje drzwi ze swoimi. Jego głos się oddalił, on sam zaś zszedł po schodach – na które piętro, nie wiem. Więcej go nie słyszeliśmy. Parsknęliśmy śmiechem i w późniejszych dniach takie właśnie chwile wspominałem z trwogą i z nostalgią.

W poczekalni znajdowały się jeszcze trzy inne osoby. Siedziały ze spuszczonymi głowami i ledwie na mnie spojrzały, kiedy wszedłem, od razu więc odruchowo zrobiłem to samo: odwróciłem wzrok, żeby same nie musiały mnie o to poprosić.

Były tam dwie kobiety – siedziały obok siebie – obie szczupłe, ładne i mocno umalowane. Jedna miała na nogach muszkieterki, druga czerwone lakierowane balerinki w grochy, dobrane – przypuszczam, że celowo – pod kolor jej szminki. Trzecia osoba, zdecydowanie wysokiego wzrostu, w pantoflach na obcasach, w których wydawała się jeszcze wyższa, i nieco zgarbiona, nogi miała męskie: owłosione, łydki grube, krzepkie, umięśnione. Ubrana była w czarną skórzaną mini i sztuczne futro w lamparcie cętki, rozpięte, sięgające kolan. Włosy miała krótkie, mocny zarost. Złościła się na pielęgniarki z izby przyjęć. Wsłuchiwałem się w jej niski głos, tak kontrastujący z tą minispódniczką i futrem z nieprawdziwego lamparta. Starając się robić to dyskretnie, kontemplowałem jej poruszającą urodę, i wszyscy, jak przypuszczam, zachowywali się podobnie – zerkali na nią po kryjomu.

„Wydzierała się na całą salę” – podsumowała ją Clara. Ostrzegała, że to nie ujdzie im na sucho: „Jaja sobie ze mnie robią czy co?! – krzyczała. – Tak się nie traktuje młodej kobiety. Żądam lekarza, inaczej źle się to skończy!”. Płakała, tłumiąc tym szlochaniem swoje wrzaski. Mimo to czułem się w tym miejscu bezpiecznie. Siedząc obok nich, czułem, że nic mi nie grozi. Mówiłem sobie, że dzielimy wspólny los – one mogłyby zrozumieć mnie znacznie lepiej i w dużo większym stopniu niż ktokolwiek inny, co przypuszczalnie jest nieprawdą, ale towarzyszące mi od tamtego poświątecznego ranka głębokie przeświadczenie, że nikt tak naprawdę nie może mnie zrozumieć, uległo w tej poczekalni chwilowemu zawieszeniu.

Clara zapala następnego papierosa: słyszę trzask zapalniczki, a po chwili – jak się nim głęboko zaciąga.

„Wezwała go pielęgniarka. Weszła do poczekalni, ale nie wywołała go z nazwiska, jak to się przeważnie robi u zwykłego doktora. Podchodzi i tylko klepie go po ramieniu – tak jakby, no nie wiem, jakby się domyśliła, że Édouard nie chce, by inni usłyszeli, jak się nazywa. Pewnie przy każdym tak robiła. Na pewno się domyśliła. Odezwała się cicho: «Proszę za mną» i odwróciła się, a on poszedł za nią. Rzecz w tym, jak mi powiedział, że miał w kieszeni kopię swoich zeznań, które wczorajszy glina specjalnie mu wydrukował. Postanowił pokazać je lekarzowi, by nie musiał zaczynać całej historii od początku”.

Nie słuchaj tego więcej. Wszedłem za pielęgniarką do gabinetu. Przedstawiłem się lekarzowi, który mocno, zbyt mocno uścisnął mi dłoń. Clara uważa, że lekarze zawsze tak mocno ściskają dłonie, by ustalić przyszły układ sił – tylko już nie słuchaj tego więcej – i usiadłem naprzeciwko, po drugiej stronie biurka.

Zgodnie z planem podałem mu dwie kartki papieru. Wstałem, wyjąłem z tylnej kieszeni dwustronicową kopię zeznań, nachyliłem się i wręczyłem mu ją ze słowami: „Przyniosłem panu kopię mojego zeznania z komisariatu”. Nie przyjął go, ledwie na nie spojrzał. „Wolę, żeby pan sam mi o tym opowiedział”. Nie miałem nic więcej do dodania i nie wiedziałem, co moja relacja miałaby zmienić. Wszystko miał spisane i wydrukowane przed sobą na papierze, a poza tym nie chciałem. Powtórzył: „Wolę, żeby pan sam opowiedział”. Po co? Nie chcę już więcej mówić. Powinien poprosić, żebym to napisał. Pisząc, mówię wszystko, mówiąc, staję się rozwlekły. Mimo to opowiedziałem, ale oczy miałem suche.

„Nie mógł się zmusić do płaczu. Jak łzy nie chcą płynąć, to nie popłyną i już. Myślał o śmierci naszej babki – to się stało, kiedy był jeszcze dzieckiem”. Nie o babce myślałem, tylko o Dimitrim.

Już prawie koniec. Zmierzyli i sfotografowali ślady na mojej szyi. Pielęgniarka trzymała długą, giętką metrówkę, która przypominała miarę krawiecką, i rozwijała ją na mnie. Podawała wielkość śladów lekarzowi, a on zapisywał.

Ona przykładała do mnie metrówkę – czułem na skórze jej zimny, szorstki dotyk – a on robił zdjęcia. Rozmawiał sam z sobą: „Teraz to zrobię bez flesza. O proszę, bez flesza jest lepiej, jeszcze jedno”, a pielęgniarka nim kierowała: „Tutaj są jeszcze ślady, i tu, i tu, i tu”. Kazał mi się nachylać, odwracać głowę, unieść ramię, później drugie, by sfotografować wszystkie obrażenia, żadnego nie przeoczyć. W niektórych miejscach naciskał i pytał, czy mnie boli i jak bardzo w skali od jeden do dziesięciu – za każdym razem miałem ochotę krzyknąć „piętnaście!”, ale odpowiadałem spokojnie „siedem” lub „osiem”. Patrzyłem na zdjęcie w ramce stojące na jego biurku, przedstawiające dzieci na nartach, pewnie jego. Od tak dawna nie jeździłem na nartach... Myślałem o zapachu brzoskwini. Na dłużej zatrzymali się przy sinych śladach na szyi, lekarz zawyrokował: „Stwierdzam, że faktycznie musiał pana dusić z dużą siłą i długo”. Jego słowa wydały mi się komicznie napuszone, ale pomyślałem: Płacz nie był potrzebny, moje ciało mówi samo za siebie.

Kazali mi się rozebrać, a wtedy natychmiast odezwała się we mnie pruderia, moja bezzasadna pruderia. Już w podstawówce okresowe badania były dla mnie męką, to samo ze szkolnymi wyjazdami na pływalnię – biegałem od basenu do basenu, zasłaniając obiema rękami przód kąpielówek, skurczony pod nimi członek, wątłe, rachityczne wręcz ciało, skórę, której bladość wpędzała mnie w kompleksy, tak bladą, że prześwitywały spod niej wiązki żył.

Lekarz i pielęgniarka odwrócili się, utkwili we mnie wzrok – nie udawali, że nie patrzą na moje ciało – i jedno z nich niedbale rzuciło zdanie, które musiało paść: „Proszę zdjąć wszystko”. To, że wiedziałem, co powiedzą, i na to czekałem, w niczym nie umniejszyło zaskoczenia. Lekarz poprosił, bym uklęknął na czworakach na dużej leżance pokrytej brązowym papierem, drapiącym i piekącym niczym papier ścierny. „Uprzedzam, że nie będzie to przyjemne”. Do zbadania głębszych ran i obrażeń używał szpatułki. Później powiedziałem Clarze, że nie było to upokarzające – podwójnym upokorzeniem byłoby przyznanie się do tego. Wsunął w głąb mnie szpatułkę. Robił zdjęcia. Fotografują wnętrze mojego ciała. Przy każdym ujęciu aparat fotograficzny wydawał ciche kliknięcie, a lekarz półgłosem rzucał do pielęgniarki: „Obrażenia, wybroczyny”. Clara mówi, że zapytała mnie, czy bardzo krwawiłem. Bardzo. Krew popłynęła znienacka. Skomentowałem to dowcipnie: „Nie można ufać własnej krwi, atakuje zdradziecko”. Plamiła mi spodnie. Brnąłem dalej: „Można by za mną pójść po jej śladach”. Mój żart nie rozbawił lekarza, nie podjął gry. Chciało mi się śmiać. Nie wiem dlaczego, ale chciało mi się śmiać – podejmowałem następne próby, ale za każdym razem nieudane, żałosne, pozostawiające mi posmak pogardy dla samego siebie. Czułem, że zachowuję się niestosownie, wulgarnie. Lekarz ani na chwilę nie przestał być poważny, lecz ja nie mogłem się uspokoić – ledwie rzuciłem jeden żart, już się go wstydziłem, ale próbowałem z następnym. Widziałem, że nie jestem zabawny, ale znów to robiłem, a on coraz bardziej się zżymał. Po skończonym badaniu poradził, bym się spotkał z psychiatrą. W szpitalu był – do dyspozycji, jak się wyraził – również psychiatra.

Miałem pewność, że jeśli zanadto zagalopuję się w odgrywaniu osoby straumatyzowanej, tym szybciej się nią stanę, i to na długo. Moje ciało bynajmniej nie ignorowało żadnego z przejawów tej traumy. Powiedziałem Clarze: nie mogę ignorować tej krwi, tego lęku przed zostaniem we własnym mieszkaniu. Nie mogę ignorować zmęczenia tą kuracją, śladów na moim ciele, tego, że serce zaczyna mi bić szybciej, kiedy w nocy idę sam ulicą i słyszę, że ktoś, jakiś mężczyzna, idzie za mną, a odgłos jego kroków odbieram jako zagrożenie. Ale wiedziałem, że muszę się okłamywać. Nie twierdzę, że to rozwiązanie idealne, nie wiem, czy u wszystkich zadziała, ale w moim interesie było robić wszystko, by sobie wmówić, że nie jestem w szoku, czuję się dobrze, nawet jeśli to nieprawda, nawet jeśli to było kłamstwo.

Kłamstwa już nie raz mnie ratowały. Jeśli się nad tym zastanowić, wiele wolności w życiu zawdzięczam chwilom, kiedy mogłem kłamać, przy czym przez kłamstwo rozumiem odrzucenie prawdy, którą próbowano mi narzucić, prawdy już we mnie utrwalonej, czasami od dawna, lecz utrwalonej przez innych, z zewnątrz, tak jak ten strach, który zaszczepił we mnie Reda. Miałem świadomość, że kłamstwa są moją jedyną prawdziwą siłą, jedyną bronią, której mogłem, i to bezwarunkowo, zawierzyć. W pociągu, którym tu przyjechałem, natrafiłem w czasopiśmie na cytat z Hannah Arendt, którego nie przytoczyłem Clarze, bo śmieje się ze mnie, ilekroć wspomnę o filozofii. Arendt pisze: „Innymi słowy, rozmyślna negacja rzeczywistości – i zdolność kłamania – i możliwość negowania faktów – i działania – są ściśle z sobą związane, wywodzą się z tego samego źródła: wyobraźni. Gdyż nie jest zrozumiałe samo przez się, że jesteśmy w stanie powiedzieć «świeci słońce» w chwili gdy pada deszcz [...]. Fakt ten wskazuje raczej na to, że będąc w pełni zdolni do objęcia świata zmysłami i rozumem, nie jesteśmy jednak w nim trwale osadzeni, związani z nim w tym znaczeniu, w jakim część jest nierozłączna od całości. Wolno nam świat zmieniać i wprowadzać w nim innowacje”. Temu właśnie zawdzięczam uzdrowienie. Tej możliwości negowania prawdy.

Nie zgodziłem się na spotkanie z psychiatrą, ale czekała mnie jeszcze ostatnia wizyta – obiecano mi, że ostatnia – u lekarza, który zleci mi dalszą kurację. Wolałem udać się do niego bez asysty. Szedłem korytarzem prowadzącym do gabinetu tego drugiego lekarza, pełnym światła dziennego wpadającego przez ogromne okna, i myślałem: Policz do tysiąca dwustu i będzie koniec. Do tysiąca dwustu. Tysiąc sto dziewięćdziesiąt. Tysiąc sto dziewięćdziesiąt osiem. Promienie słońca wypełniały korytarz oślepiającym światłem, zbyt jasnym i czystym, szyderczym. Dotarłem do gabinetu, w którym miałem się zgłosić, i przyłożyłem ucho do drzwi, żeby sprawdzić, czy już moja kolej – czy otwierając je, nie zaskoczę jednej z tych trzech osób, które spotkałem, czy raczej zauważyłem, w poczekalni, w trakcie rozmowy z lekarzem lub płaczącej. Usłyszałem jedynie bicie własnego serca.

Zapukałem. Kobiecy głos zaprosił mnie do środka. Lekarka była wysoka i chuda, miała zapadnięte policzki, wklęsły, wąski nos i lekko drżały jej ręce – twarz adekwatna do roli. Wskazała mi krzesło i poprosiła, bym usiadł. Mówiła bardzo cicho, jakby donośny głos mógł mnie zdeprymować. Uważałem, że przesadza. Nie zadawała zbyt wielu pytań, za co byłem jej wdzięczny. Powiedziała, że to, co mnie spotkało, było jak śmierć. Ja, który czułem ulgę, ponieważ przeżyłem, nie rozumiałem, po co wraca do tematu śmierci.

Słyszę, jak Clara wstaje. Podchodzi do zlewu, napełnia szklankę wodą. Słyszę szum wody, gdy napełnia szklankę, i odgłos przełykania, gdy pije. Odstawia szklankę. Słyszę, jak wraca na miejsce, zgrzyt krzesła przesuwanego po podłodze. Nadal stoję za drzwiami.

„Nienawidzę tych...”.

Nie słuchaj już tego więcej.

Czas wlókł się w nieskończoność. Wyszedłem z gabinetu z receptą i żółwim krokiem, nie spiesząc się, chcąc jak najbardziej skrócić czekający mnie dzień, poszedłem do apteki, później zaś wróciłem do Frédérica. Farmaceuta uważnie przestudiował receptę. Nie wiedział, że to terapia tylko zapobiegawcza, chyba tego nie zaznaczono. Popatrzył na mnie współczującym, płaczliwym wzrokiem naganiacza śmierci, choć wolałbym już raczej gest niechęci niż to litościwe spojrzenie.

Wróciłem na piechotę. Frédéric wyjechał służbowo do Stanów Zjednoczonych i zostawił mi klucze. Wybierałem małe uliczki, jak najdłuższe i najbardziej kręte, mimo to przyszedłem wcześniej, niżbym chciał. Nie mogłem pojąć, jak to możliwe, że idąc tak powoli, tak okrężną drogą, dotarłem na miejsce tak szybko. Padłem na kanapę i pomyślałem: Jak wyglądało moje życie przed spotkaniem Redy?

Przypomniałem sobie, co przeszedłem, wszystkie kolejne etapy – i te urzędowe, wymagane przez procedury, i te nieoficjalne: lekarzy, badania kliniczne, komisariat przy Saint-Sulpice, zeznania złożone w komendzie policji kryminalnej, lekarzy bawiących się w psychiatrów oraz ich rady, ale także, tak jakby to były etapy obowiązkowe i zinstytucjonalizowane na równi z innymi: strach, szamotanie się między słowem i milczeniem, porywy arogancji, by chronić siebie. Moje życie zamieniło się w dłużący się, pusty ciąg godzin. Dziś rano przyznałem się Clarze, że nie byłem w stanie wypełnić miejsca nagle opustoszałego, odkąd skończyło się chodzenie od lekarza do lekarza. Wydawało mi się niewiarygodne, by nie rzec: imponujące, że wcześniej przez długie lata byłem w stanie zagospodarować cały dzień od rana, a w każdym razie od południa, kiedy zwykle się budzę, do wieczora. Teraz całymi dniami tylko nieustannie odliczałem godziny, myślałem: Jeszcze prawie pięć godzin do końca dnia, jeszcze trzy godziny, kalkulowałem: Jeśli wezmę prysznic i będę się mył wystarczająco długo, zużyję trzydzieści minut. Jeśli nie będziesz mył zębów pod prysznicem, tylko zrobisz to później, zużyjesz dodatkowe trzy minuty. Kiedy wychodząc spod prysznica, stwierdzałem, że spędziłem pod nim niecałe trzydzieści minut, za karę gryzłem się w język lub szczypałem w ramię i znów rozważałem: Jeśli pójdziesz na pocztę i wrócisz z rozsądną szybkością, zmitrężysz pełne dwadzieścia minut. Pełne dwadzieścia minut – to proste. Stosowałem różne sztuczki i strategie, zastawiałem na siebie pułapki, w które starałem się wpadać. Co działo się wcześniej? Przed przesłuchaniami? Przed Szpitalem Hôtel-Dieu? Nie żałowałem, że przesłuchania i badania się skończyły, przeciwnie – doznałem ulgi, niezrównanego poczucia wyzwolenia: nareszcie zaznam ciszy, a przynajmniej będę mógł milczeć, kiedy zechcę.

Mój dzień zaczynał się koło południa, kiedy się budziłem. Problem w tym, że nie wiedziałem, czym go wypełnić, a jednocześnie czułem niechęć na myśl o każdej najdrobniejszej rzeczy, o jakimkolwiek celu, na przykład o włączeniu komputera, żeby pisać, czy po prostu o spotkaniu się z kimś – zresztą i tak, jak już wcześniej powiedziała Clara, nienawidziłem innych ludzi. Potrafiłem spędzić na kanapie Frédérica dwa lub trzy dni, zastanawiając się, czy wolę się nudzić, czy robić coś, czego nie znoszę – nie robiłem więc nic. Wyglądałem przez zaciągnięte zasłony na wewnętrzny dziedziniec kamienicy. Ale czas, tak skurczony, nie płynął wcale szybciej. Po tych prowadzących donikąd rozważaniach nie stwierdzałem nagle, że przyspieszył, przeciwnie – w bezczynności czas wlókł się w nieskończoność.

Po obudzeniu się przez długie godziny leżałem w łóżku nieruchomo lub trochę tylko zmieniając pozycję, żeby z powrotem zasnąć. O pewnej godzinie słońce przesączające się przez żaluzje docierało do mojej twarzy i otulało ją ciepłem, które sprawiało, że czułem się jeszcze bardziej apatyczny i marudny.

Nie zasypiałem głęboko – zapadałem w półsen, zachowując niejasną świadomość tego, że nie śpię. Czasami w tym zawieszeniu pomiędzy rzeczywistością i snem wydawało mi się, że mogę wpływać na bieg wydarzeń wypełniających moje sny. Spałem, ale śpiąc, wiedziałem, że to sen, i mogłem w nim dowolnie zmieniać scenerię, sprowadzać różne postaci i powodować znikanie innych, więc niczego się już nie bałem, mogłem skoczyć ze skały lub z sześćdziesiątego piętra wieżowca, mogłem podpalić las, by kontemplować tajemnicze piękno zniszczenia, a kiedy nadciągało jakieś nieszczęście, budziłem się i znów leżałem sam we własnym łóżku.

Osobnik, którym się teraz stałem, wieczorem przezornie rozkładał na skrawku gazety, tuż przy łóżku, tabletki swojej trójterapii. Dzięki temu zaraz po obudzeniu przyjmował leki. Poprzedniego wieczoru rozdrabniał je na małe kawałeczki, by rano łatwiej mu je było przełknąć. Dzięki temu, że miał je pod ręką, mógł dalej leżeć w łóżku, nie musiał wstawać i przynosić dawki z szuflady z lekarstwami. W łóżku trzymał też butelkę z wodą, którą jak własne dziecko nakrywał kołdrą i która czasem w nocy przesuwała się i budziła go, kiedy butelka z chłodną wodą dotknęła jego pleców. Miał ją po to, by rankiem następnego dnia ułatwić sobie przełykanie dużych kapsułek kaletry i truvady, których przyjmowanie nawet osobno albo dzielonych na dwie lub trzy części sprawiało ból i podrażniało przełyk. Jeśli poprzedniego wieczoru zapomniał zabrać butelkę do łóżka, nie wstawał, tylko łykał leki bez popicia i później przez wiele godzin czuł, jak tkwią mu gdzieś w pół drogi między gardłem a żołądkiem. Krztusił się i przełykał, skurczami gardła i przełyku próbował je przepchnąć w dół, żeby dotarły do żołądka, ale jedyne, co uzyskiwał, to puszczanie wiatrów z powodu nadmiaru powietrza, którego się w ten inteligentny sposób nałykał. A przecież lekarz ostrzegał: tych leków absolutnie nie wolno przyjmować na czczo, w każdym razie bez zjedzenia zaraz potem śniadania. I faktycznie, jeśli przyjmował je na czczo, to bardzo często pierwsze, co robił, kiedy w końcu wstał z łóżka, niczym kiepski aktor grający ślepca, z wyciągniętymi rękami, ciągle jeszcze między jawą a snem, mrużąc oczy i z suchością w ustach, wlókł się do łazienki, aby zwymiotować. Kwaśny odór wymiocin do reszty go budził. Miał nadzieję, że nie zniweczy to skutków kuracji i że tabletki – w czasie między ich połknięciem a wylądowaniem na kolanach z twarzą nad sedesem, kiedy pochylony nad muszlą klozetową, mocno trzymając się plastikowej deski, by się nie osunąć, nie wpaść do wymieszanej z wymiocinami wody, wstrząsany spazmami i nie mając już czym wymiotować, przecież był na czczo – no więc miał nadzieję, że tabletki zdążyły się już w żołądku rozpuścić i kanałami naczyń krwionośnych rozprzestrzenić po całym organizmie. Nawet gdy nie wymiotował, od rana do wieczora było mu niedobrze. Nierzadko po południu ucinał sobie drzemkę. W południe się budził, błąkał bez celu po mieszkaniu, o czternastej znowu zasypiał, po czym o osiemnastej ponownie się budził i czekał nerwowo na wieczór, by móc z powrotem pójść spać. Źle znosiło kurację, której musiał się poddać, i odkąd ją zaczął, jego noce wydłużyły się z ośmiu do piętnastu lub szesnastu godzin na dobę, a w dodatku wciąż myślał: I to po tym wszystkim, co przeszedłeś.

Próbował powrotów do normalnego życia. W duchu nazywał je wyłomami. W rozmowach z sobą lubił używać zakodowanego języka i wyrażeń, których z nikim innym nie dzielił, nikomu o nich nie mówił, zazdrośnie zachowywał je na własny użytek. Mruczał pod nosem: „Dzisiaj trzeba będzie spróbować nowego wyłomu”. I wychodził z mieszkania. Zmuszał się, by wyjść. Schodził do kawiarni i podglądał otaczających go ludzi. Wkładał starą bluzę z kapturem, najstarszą, jaką miał, najbardziej znoszoną, podartą. Nie kąpał się. Na brudne, tłuste włosy naciągał kaptur. Ubierał się najgorzej, jak się dało, postanowił: Chcę wyglądać na mój stan, chcę być równie odstręczający, jak moja historia.

Było jeszcze coś.

Stałem się rasistą. Nagle dopadał mnie, przepełniał rasizm, czyli coś, co zawsze uważałem za totalnie obce mojej naturze, i stawałem się kim innym. Stawałem się czymś, co zawsze wykluczałem – człowiek staje się czymś, jedynie wykluczając inne możliwości, inne ewentualne egzystencje, a jedna z tych możliwości wiązała się z przeszłością.

W moim ciele zamieszkała inna osoba – ta osoba zamiast mnie myślała, mówiła, zamiast mnie drżała, bała się, zmuszała mnie, żebym przejmował jej drżenie, kiedy w autobusie lub w metrze zbliżał się do mnie Murzyn, Arab lub potencjalny Kabyl, gdyż byli to zawsze tylko mężczyźni, i ta właściwość była kolejnym absurdem. W rasistowskim fantazmacie, który mną owładnął, zagrożenie miało zawsze twarz mężczyzny – spuszczałem wzrok. Spuszczałem wzrok albo odwracałem głowę i w milczeniu błagałem: Nie zaczepiaj mnie, nie zaczepiaj mnie. Nie spuszczałem głowy, jeśli mężczyzna miał jasne albo rude włosy, ewentualnie jasną karnację.

Przeżywałem podwójną traumę: ogólnie z powodu strachu i mojego własnego strachu.

Trwało to dwa lub trzy miesiące.

A potem był Stambuł. Zaraz po świętach Cyril zaproponował, żebym pojechał z nim do Turcji. Wahałem się. Nie wiedziałem, czy to dobry pomysł, i w tej niepewności, kiedy poszedłem do Szpitala Hôtel-Dieu zrobić badanie krwi, zapytałem pielęgniarkę, co o tym sądzi. Odpowiedziała: „Dobrze panu zrobi przewietrzenie umysłu przez kilka dni”.

Poleciałem z Cyrilem do Turcji. Przez całą podróż spałem. Nie spałem, udawałem tylko, że śpię, by nie rozmawiać. Wszystko starannie zaplanowałem: kiedy koła samolotu dotknęły ziemi, udałem, że się budzę, przeciągam, przetarłem oczy, ziewnąłem, jak człowiek po przebudzeniu łapczywie chwytałem powietrze. Od pierwszych kroków w Stambule, już na lotnisku, zrozumiałem, że ta podróż była błędem – liczyłem dni dzielące mnie od powrotu, mnożyłem je przez dwadzieścia cztery, by wiedzieć, ile godzin będę musiał tam spędzić. Później, żeby wiedzieć, ile to jest minut, na kalkulatorze w komórce jeszcze raz mnożyłem wynik przez sześćdziesiąt. Zacząłem liczyć.

Wszędzie widziałem zagrożenie. Kiedy Cyril na mnie patrzył, miałem pewność, że zaraz odkryje wstydliwą i godną pogardy przyczynę mojego strachu. Zasłaniałem twarz, żeby nie mógł z niej nic wyczytać. W mieście było jeszcze gorzej: rozbrzmiewające na ulicach wezwanie do modlitwy było pieśnią wieszczącą mi rychłą i nieuchronną śmierć, słońce świeciło tylko po to, żeby spalić mi twarz, tłum na głównej promenadzie kłębił się i przepychał tylko w tym celu, by mnie rozgnieść i rozdeptać – świat był wrogą mi inscenizacją. Starałem się nie zdradzić przed Cyrilem, że czułem się bezpieczniej, kiedy szedł obok mnie ktoś, kogo identyfikowałem jako białego Amerykanina lub białego Niemca. Podchodziłem wtedy bliżej, licząc, że w razie napaści mnie obroni, i było mi wstyd z tego powodu. Ale i tak to robiłem.

Już w taksówce mój paranoiczny umysł podsuwał mi rozmaite scenariusze. Kierowca patrzył na nas w lusterku wstecznym i wypytywał o nasze życie, o pracę, o Francję. Cyril odpowiadał za mnie, a ja z każdym jego nowym zdaniem tylko czekałem, że go poniesie i powie coś, co tamtego zezłości. Posyłałem mu surowe, nienawistne spojrzenia. On jednak, jak zwykle spragniony nowych spotkań i rozmów z nieznajomymi, zaprzątnięty pogawędką z taksówkarzem, w ogóle nie patrzył na mnie. Już widziałem, jak taksówkarz po długiej podróży wyboistymi, bezkresnymi drogami zawozi nas na skraj spalonego słońcem lasu. Drzewa w nim nie były brązowe czy zielonkawe, lecz żółte, suche, rozżarzone, jakby je od korzeni po końce gałęzi trawił ogień. Taksówkarz tam właśnie nas wywoził – prosiliśmy, żeby jechał do hotelu, ale on wiózł nas na skraj tego lasu i dobrze wiedziałem, co knuje, ale Cyril, wciąż uśmiechnięty, niczego się nie domyślał, nie widział, co się kroi, tylko nadal rozmawiał z kierowcą i mówił rzeczy, których nie powinien. W tym moim urojeniu chciałem go ostrzec, ale by nie przyspieszać tego, co nieuchronne, nie robiłem tego. W końcu do niego docierało. Oczywiście za późno. Taksówkarz zatrzymywał się, kazał nam wysiadać, łamanym angielskim rozkazywał: Go off! Go outside the car! Z początku mówił w miarę spokojnie, następnie coraz bardziej nerwowo, klnąc i wrzeszcząc: Go out! Później otwierał drzwi, byśmy szybciej wysiedli, popędzał nas kopniakami i w końcu wyciągał skądś broń podobną do pistoletu Redy, dokładnie taką samą – w mojej chorej wyobraźni poznawałem, że to ta sama, byłem pewny, że się nie mylę. I nas zabijał. A kiedy wysadził nas pod hotelem, dałem mu duży napiwek.

16

Nareszcie się odzywa. Mówi: „Będę musiał iść, czekają na mnie”. Na co ona: „Daj mi skończyć, to już prawie wszystko”. Rzeczywiście, od pewnego czasu ton jej głosu zapowiada koniec opowieści. Choć słucham jej coraz mniej uważnie, wyczuwam, że zbliża się do końca mojej historii.

Wieczorem, podczas drugiej rozmowy na komisariacie, zanim wyszedłem, policjantka uprzedziła, że pod moim domem będzie czekało czterech mężczyzn. Pojechali prosto do mojego mieszkania, by zdjąć odciski palców – może w końcu uda im się znaleźć Redę. Didier, który spędzał zbyt wiele czasu przy komputerze, tej zimy miał problem z plecami i musiał unikać chodzenia, zadzwoniłem więc do Geoffroy. Powiedział, że weźmie taksówkę i do mnie przyjedzie. Było koło drugiej nad ranem.

Radiowóz odwiózł mnie do domu. W oknie widziałem niebieskie światła policyjnego koguta. Razem ze mną jechało dwóch mężczyzn. Przyjechaliśmy na place de la République i tam się rozstaliśmy. W ciemnościach przeszedłem kilka kroków wzdłuż opuszczonych kawiarnianych żaluzji i wkrótce dostrzegłem pod moim domem sylwetki czterech mężczyzn z małymi aluminiowymi walizkami. Byli ubrani na ciemno – mieli ciemne kurtki parki, dżinsy i charakterystyczne sportowe buty. Zupełnie jak w serialu kryminalnym – pomyślałem. Marszcząc brwi, wpatrywali się we mnie. Podszedłem i zapytałem: „Jesteście z policji kryminalnej?”, a jeden z nich odpowiedział: „Tak, a pan jest...”. Nie pozwoliłem mu dokończyć: „Tak, to ja”.

„Nie wiedzieli, co jeszcze powiedzieć” – mówi Clara. W milczeniu podszedłem do bramy, żeby wystukać kod wejściowy, a oni ruszyli za mną. Przed wejściem na górę ją sfotografowali, robili dziesiątki zdjęć, słychać było klikanie aparatu, coś tam między sobą komentowali, a ja nie mogłem pojąć, czemu fotografują tę bramę z łuszczącą się niebieską farbą, której Reda nawet nie dotknął, albo moją skrzynkę na listy, której Reda nawet nie zauważył, w każdym razie tak mi się wydawało, nie odróżniłby jej od innych, ponieważ nie przypominam sobie, bym mu podał moje nazwisko, czemu tak interesują się windą, do której Reda nie wsiadł – ale o nic nie pytałem, żeby jak najszybciej sobie poszli. Geoffroy powinien być teraz w pół drogi między swoim i moim domem, w każdym razie niedaleko. Zadawali mi pytania, inne pytania: „Czy dotykał domofonu? Drzwi? Domofonu dotykał palcami? A drzwi?”. Odpowiadałem, że niczego nie dotykał, to ja wprowadziłem kod, ja go do siebie zaprosiłem, ja chciałem, by do mnie przyszedł, a oni nadal robili zdjęcia schodów, gdzie nic szczególnego się nie wydarzyło, albo drzwi do śmietnika, którego Reda nawet nie zauważył. Geoffroy niedługo tu będzie.

Weszliśmy na klatkę schodową. Brałem po dwa stopnie naraz, a oni za mną. Nie pamiętam już, czy z sobą rozmawiali, czy nie. W mieszkaniu postawili swoje aluminiowe walizki na podłodze, otworzyli je. Były wypełnione sprzętem, ale co to za sprzęt – nie wiedziałem. Inspektor – ten, który najwięcej mówił i przedstawił się jako inspektor – wydawał kolegom polecenia. Właśnie udzielał im wskazówek, kiedy do drzwi zapukał Geoffroy. Były niedomknięte i kiedy zapukał, same się otworzyły, więc przeprosił. Wsunął głowę i zakasłał. Inspektor spojrzał na niego, później na mnie i zapytał, czy go znam. Myślę, że widząc, jak zmieniam się na twarzy, od razu się domyślił, że na niego czekałem – Clara mówi, że mam taką twarz, na której znać wszystko. Inspektor powiedział, że Geoffroy nie może zostać, będzie musiał zaczekać, aż wyjdą. „Przykro mi, proszę pana, ale musimy mieć warunki, by należycie wykonać naszą pracę” – orzekł i wydawało się, że naprawdę mu przykro, kiedy dorzucał komentarze na temat wielkości mojego mieszkania, że za małe, nawet już dla pięciu osób o wiele za małe, szukanie w nim pozostawionych przez napastnika odcisków palców nie będzie łatwe. Błagałem inspektora: Geoffroy siedziałby na kanapie, nie ruszyłby się z miejsca, nie odzywał, nie hałasował. Geoffroy sam rozwiązał problem – stwierdził, że nie chce przeszkadzać i zaczeka na klatce schodowej, dopóki nie skończą, w tym samym miejscu, gdzie wczoraj widziałem Redę po raz ostatni. Usiadł na schodach, gdzie musiał co chwilę wstawać, by zapalić światło, które co siedemdziesiąt czy osiemdziesiąt sekund samo gasło. Mówiąc to mężowi, Clara nie wie, że w końcu się poddał i zrezygnowany nie wstawał już, tylko siedział w ciemnościach. Już go nie słyszałem.

Wypytywali mnie. Chcieli się dowiedzieć, z czego mogliby zdjąć odciski, myśleli o pościeli, ale całą wyprałem, tak samo w wysokiej temperaturze wyprałem ubrania. Idąc do Henriego, wyrzuciłem po drodze do ulicznego kosza na śmieci spodnie i bieliznę. Miałem tylko koszulę i sweter, ale do niczego się nie przydały, bo zdjąłem je pięć minut po przyjściu Redy, który ledwie ich dotknął, i nie zachowały się na nich żadne ślady.

Zostały tylko odciski palców na butelce wódki – ale czy Reda jej dotykał? (nie pamiętałem tego, ale chyba nie) – i na paczce papierosów, która wypadła mu z kieszeni, kiedy się ubierał. Butelka była nadal w śmietniku, gdzie ją rano wrzuciłem. Nie umyłem również szklanki, z której pił. Zresztą, sam nie wiem, jak to możliwe, że wszystko tak dokładnie umywszy, aby usunąć ślady jego obecności w moim mieszkaniu, przeoczyłem naczynia i szklankę, z której pił, co uświadomiłem sobie dopiero po powrocie do mieszkania z technikami policyjnymi. Javelem i wszystkimi innymi detergentami, które w domu znalazłem – odór wybielacza mnie uspokajał – wszystko wyszorowałem, ale szklanka, której dotykał ustami, pozostała nietknięta, a już najbardziej niewiarygodne było to, że zostawiłem na podłodze paczkę jego papierosów i mały słownik, który mu także wypadł z kieszeni. Starałem się usunąć wszystkie ślady – umyłem podłogę, ale leżące obok siebie paczkę papierosów i mały słownik omijałem. Na podłodze można było jeszcze dostrzec ślady zostawione przez mopa: na tle czystego, świeżo umytego parkietu odcinał się wyraźnie krąg ciemniejszej podłogi, a pośrodku tego kręgu dwa przedmioty, które nawet o centymetr nie zmieniły położenia. Nie zwróciłeś na nie uwagi, wymyłeś wszystkie po kolei szczebelki żaluzji, których nawet nie dotknął, wyszorowałeś klamki drzwi, wlałeś do sedesu całą butelkę javelu, ale paczkę papierosów i słownik zostawiłeś. Leżą na środku pokoju, a ty nie zwróciłeś na nie uwagi. Inspektor chciał się dowiedzieć, dlaczego pominąłem leżące pod krzesłem papierosy i słownik. Nie umiałem tego wyjaśnić. Zaproponował, bym zszedł do śmietnika po butelkę wódki. Geoffroy uśmiechnął się, kiedy go mijałem. Bez trudu znalazłem plastikową torbę – leżała nietknięta pośród smrodu zgniłych owoców i brudnych pieluch. Wchodząc z powrotem na górę, liczyłem schody: dwa, cztery, sześć, osiem. Wręczyłem torbę policjantom, oni zaś ostrożnie, opuszkami palców wyjęli butelkę. Na rękach mieli lateksowe rękawiczki i używali specjalnego proszku, który rozprowadzali po szklanej powierzchni grubym pędzlem przypominającym pędzel do golenia. Nie znaleźli odcisków. Zdjęli kilka, ale powiedzieli, że są nieczytelne i prawie na pewno do niczego się nie przydadzą, możliwe, że nie były to odciski palców Redy. Została tylko ta szklanka, której z niewiadomych powodów nie umyłem, no i paczka papierosów i słownik. Ani na szklance, ani na paczce papierosów też żadnych odcisków palców nie znaleźli, co może wydawać się dziwne, jak później zauważył Geoffroy, nie przyszło mi to jednak do głowy, byłem zbyt zmęczony, by się czemukolwiek dziwić. Słyszałem, jak mówią, że odciski są zbyt niewyraźne. W duchu modliłem się, aby niczego nie znaleźli. Ponieważ w drugim komisariacie pomagałem im w znajdowaniu śladów, zszedłem do śmietnika po torbę, odpowiadałem na ich kolejne pytania, współpracowałem, nie skłamałem, co byłoby prostsze, że niby torby już tam nie znalazłem, po czym nagle znów brałem się w garść i zmyślałem, że tego czy tamtego nie pamiętam. Oba stwierdzenia, że uczestniczyłem w tym, co się wokół mnie obecnie działo, czy że stawiałem bierny opór, uważam zarazem za prawdziwe i fałszywe, rzeczywistość była gdzie indziej. Technicy spędzili u mnie godzinę i w tym czasie doświadczałem tyle samo sprzecznych pragnień, ile zadawali mi pytań.

Nie słucham już, co mówi Clara.

Rozeszli się po kątach mieszkania – ich sportowe buty skrzypiały na podłodze czy raczej się do niej kleiły z powodu ilości i wymieszania użytych rano detergentów. Rozprowadzali ciemny proszek w różnych miejscach: na paczce papierosów, na bokach metalowej ramy łóżka, na naczyniach w zlewie. Najpierw rozsypywali niewielką jego ilość, po czym przykładali kawałki taśmy klejącej, które w połączeniu z działaniem proszku ujawniały odciski palców. Ponieważ nazajutrz przeniosłem się do Frédérica, proszek przez ponad miesiąc leżał nietknięty. Kiedy w lutym wróciłem do mieszkania, był wszędzie, jakby pod moją nieobecność przeszła przez nie nawałnica popiołu lub węgla.

Jeden z policjantów za pomocą patyczków do uszu i jakiegoś płynu pobierał ze ścianek szklanki, z której pił Reda, próbki DNA. „To nie będzie łatwe, niewiele to da, ślad jest niezbyt wyraźny. O, tu chyba mam jeden jak się patrzy. Tak, tak, temu nie przepuszczę...”. Kiedy szukali śladów, siedziałem na łóżku. W tej części mieszkania już skończyli, więc co jakiś czas wychodziłem na korytarz do Geoffroy i przepraszałem, że każę mu tyle czekać. Kłamał: „Nie, to mi w ogóle nie przeszkadza, dobrze mi tu”. Inspektor prosił, bym za często nie wychodził, ponieważ jestem mu potrzebny.

Wracałem na łóżko. Nie miałem nawet telefonu, by udawać, że czytam SMS-y.

Skończyli i już mieli wychodzić. Inspektor przeprosił za ciemny proszek na naczyniach i wszędzie. To nie problem, nic takiego, zaraz go uprzątnę. Miałem ochotę się w tym proszku wytarzać. Zamknęli swoje aluminiowe walizki, pożegnali się, uścisnęli mi rękę i ruszyli do drzwi. I kiedy już wychodzili, a Geoffroy wstawał, by wejść do środka, zapytali mnie, czy Reda brał prysznic, bo może znaleźliby odciski w kabinie prysznicowej i na butelce z mydłem w płynie, a ja nie skłamałem. Nie wiem dlaczego, ale nie skłamałem – powiedziałem „tak” i przeze mnie zawrócili. Poszli do łazienki i siedzieli w niej przez następne dziesięć minut. Czas wlókł się w nieskończoność. Po dziesięciu minutach na dobre wyszli, przy czym jeden z nich jeszcze raz, już ostatni, zapytał: „Jest pan pewien, że nie ma gdzie indziej śladów?”.

Geoffroy mógł nareszcie wejść do środka. Usiadł obok mnie na łóżku i nie mieliśmy sobie nic do powiedzenia. Dotąd nigdy nam się to nie zdarzyło – czasami wręcz za dużo mówiliśmy, nawet jeden drugiemu przerywając. Nasze słowa nakładały się na siebie, wzajemnie się zderzały, w przerwie na wzięcie oddechu jedno zdanie wchodziło w drugie, implodowało w nim i rozmowa gwałtownie zmieniała kierunek. Ale tamtego wieczoru, siedząc w cuchnącym wybielaczem mieszkaniu, nie mieliśmy sobie nic do powiedzenia. Z dziedzińca nie dobiegał żaden hałas, powietrze wypełniała jedynie cisza i odór detergentów.

Zapytał: „Pewnie chciałbyś się teraz przespać?”. To też zrozumiał, ale nie śmiałem się do tego przyznać. Po tym, jak spędził godzinę, a może dłużej, w ciemnościach na zimnych schodach, nie miałem odwagi powiedzieć mu, żeby wracał do siebie i zostawił mnie samego. „Tylko czy nie boisz się tu zostać sam?”. Nie, nie bałem się. Nie byłem w stanie sklecić zdania zawierającego więcej niż trzy lub cztery słowa. Chciałem zostać sam. Powtórzyłem: „Nie, nie boję się”. Powiedział, że mógłby zostać i poczekać, aż zasnę. Później sobie pójdzie, wyjdzie powoli, bezgłośnie, na palcach, nie trzaskając drzwiami, a jutro wróci z Didierem.

„Okazało się, że o szczęściu pisać nie można, a przynajmniej ja nie potrafię pisać o szczęściu, co w tym przypadku jest jednoznaczne z tym, że o szczęściu pisać nie można, szczęście jest być może zbyt proste, by dało się o nim pisać, napisałem, tak jak teraz czytam i przepisuję z jednej ze sporządzonych wtedy notatek, jest przeżywane w milczeniu, napisałem. Okazało się, że pisać o życiu znaczy tyle, co rozmyślać o życiu, a rozmyślać o życiu to w nie wątpić, a ten tylko podaje w wątpliwość własny życiodajny umysł, kogo umysł ten dławi albo kto porusza się w nim nienaturalnie. Okazało się, że nie piszę po to, by odnaleźć w tym radość, wręcz przeciwnie, pisząc, szukam bólu, coraz silniejszego, coraz bardziej nieznośnego bólu, tak, zapewne dlatego, że ból jest prawdą, a na to, co jest prawdą, istnieje bardzo prosta odpowiedź: prawda nas zjada, napisałem”[4].

Przypisy

[1] Fragment Warkocza Bereniki Claude’a Simona w tłumaczeniu Joanny Polachowskiej.

[2] En finir avec Eddy Bellegueule (Skończyć z Eddym Bellegueule’em) – tytuł pierwszej powieści Édouarda Louisa, dotychczas nieprzetłumaczonej na język polski.

[3] Fragment Azylu Williama Faulknera w tłumaczeniu Joanny Polachowskiej.

[4] Imre Kertész, Kadysz za nienarodzone dziecko, tłum. Elżbieta Sobolewska, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2003, s. 109–110.

Wydawnictwo Pauza powstało jesienią 2017 roku na Saskiej Kępie w Warszawie. Zrodziło się z pasji – do czytania i dobrej prozy zagranicznej. Pauza będzie specjalizować się w literaturze z wyższej półki, która wciąga, pochłania, wywołuje emocje. Czytelnicy znajdą u nas znane i nagradzane książki z całego świata, ale też mocne debiuty literackie. Historia przemocy to czwarta książka Wydawnictwa Pauza.