Seria Sztuka Czytania

Redaktor prowadzący: DARIUSZ SOŚNICKI

Redakcja posłowia: ZOFIA SMYK

Zestawienie indeksu: ZOFIA SMYK

Korekta: ANNA GĄDEK, JOANNA PIKUŁA

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Projekt okładki i stron tytułowych: PRZEMEK DĘBOWSKI

Zdjęcie wykorzystane na okładce: Polska Agencja Prasowa S.A.

Opracowanie typograficzne, łamanie książki drukowanej: manufaktura | manufaktu-ar.com

Copyright © by Anna Barańczak, 2016

Wybór, opracowanie i posłowie:
Copyright © by Adam Poprawa, 2016

Nieupoważnione powielanie lub wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

Wydanie drugie, rozszerzone
Wydanie pierwsze w tej edycji
Wrocław 2016

ISBN 978-83-65588-41-8

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

.

Sztuka Czytania

NOWA SERIA Wydawnictwa Ossolineum

Książki o literaturze, ale także o sztuce czy kulturze masowej, które same mają walor literacki. Nie wierzymy w obiektywną wiedzę o wytworach ludzkiej wyobraźni, natomiast chętnie damy się przekonać komuś, kto dysponuje niepowtarzalnym stylem.

Czytanie może być sztuką także wtedy, kiedy interpretator posiada nadzwyczajną sprawność albo kiedy widzi swój przedmiot z wyjątkowej perspektywy.

Kwintesencją serii są książki pisarzy o pisarzach.

Wstęp

Zacznijmy od trzech cytatów:

1.

Ponuro gwiżdże północny wiatr,

świat ginie w chmurze śnieżnej –

Zda się, że piersi rozerwie mi

żal gorzki i bezbrzeżny.

Więc bez odpłaty za młodość mą

życie mi całe spłynie?

nie wstanąż szczęścia dni?... Gwiżdże wiatr,

świat w chmurze śnieżnej ginie.[1]

2.

biały człowieku!

(śnieg) gdzieżeś to bywał?

biały w baranie (poamerykański, po Mamie, drze się,

brudzi)

(barany) po wojnie modne, jak nigdy (w Garwolinie).

Pekaes im ustępuje. Ale czy mi chodziło o

zawołanie? no więc słowo

wam daję ascetyczne, białe,

wyprane ze wszystkiego, że

zrobił na mnie ten cholernik

wrażenie, ta zaraza, to ko-

pnięcie, ten śnieg, [...][2]

3.

Spadek temperatury i niedawne opady śniegu sprawiły, że ulice miasta stały się śliskie i niebezpieczne. Na skutek pogorszenia warunków atmosferycznych zanotowano kilka wypadków, których główną przyczyną były poślizgi pojazdów i nieostrożna jazda kierowców.[3]

Gdybyśmy mieli dokonać porównawczej analizy języka, jakim operują te trzy – dotyczące wspólnego tematu – wypowiedzi, i odpowiedzieć na pytanie, która z nich spełnia wymogi stawiane przez potoczną opinię utworowi poetyckiemu, sprawa wydawałaby się z pewnością zupełnie jasna. W każdym razie – jasna dla kogoś, kto pojęcie języka poetyckiego rozumie w sposób tradycyjny. W swoim klasycznym studium Jan Mukařovský wyróżnił – dla celów polemicznych oczywiście – trzy zasadnicze kryteria, do których przeciętny konsument poezji przymierza zwykle tekst językowy, chcąc określić jego poetyckość lub niepoetyckość. W myśl takiego rozumienia język poetycki jest, po pierwsze, językiem ozdobnym, „pięknym”, „niecodziennym”; po drugie – jest językiem emocjonalnym, nastawionym na wyrażenie uczuć: po trzecie – określa się go często jako język „naoczny”, plastyczny, obrazowy[4].

Z zacytowanych powyżej trzech tekstów pierwszy spełnia wszystkie te warunki znakomicie. Jest w sferze języka odpowszedniony, niecodzienny, ozdobny; w potocznej rozmowie nikt nie użyje przecież form „za młodość mą” czy „nie wstanąż szczęścia dni?”, które wydają się jak gdyby zarezerwowane wyłącznie dla mówienia poetyckiego; z drugiej strony, prezentowany przez ten tekst sposób posługiwania się językiem nie dopuszcza użycia jakichkolwiek wyrażeń codziennych, mało wzniosłych i mało ozdobnych. Spełniony został również wymóg emocjonalności: „żal gorzki i bezbrzeżny” jest w cytowanym tekście za pomocą określonych środków językowych nie tylko wyrażany, ale nawet hiperbolizowany. I wreszcie, tekst jest wyraziście „obrazowy”: emocjonalne kategorie są w nim niejako „przetłumaczone” na mowę zjawisk konkretnych i naocznych (wiatr, zawieja itp.), które paralelnie towarzyszą bezpośrednim wynurzeniom.

Na przeciwnym biegunie znajduje się niewątpliwie tekst 3: tutaj z kolei sprawą zupełnie oczywistą jest niepoetycki charakter użytego języka. O jakiejkolwiek „ozdobności” czy „pięknie” mówić tu, rzecz jasna, nie można; wypowiedź jest kompletnie wyżęta z emocji; jeśli zaś jest stosunkowo bardziej „obrazowa” niż np. fragment podręcznika logiki formalnej, to tylko w tym sensie, że przywołuje pewne wyglądy konkretnej rzeczywistości (śnieg, oblodzone jezdnie itp.), ale w celach bezpośrednio użytkowych (tj. po prostu dla poinformowania odbiorcy, że spadł śnieg, a nie dla wywołania w nim pośrednio jakichś doznań estetycznych i emocjonalnych, jak to było w przykładzie 1).

Co natomiast począć z tekstem 2?

Na pierwszy rzut oka i przy zastosowaniu dotychczas przywoływanych tradycyjnych kryteriów jest on jeszcze bardziej „niepoetycki” niż tekst 3. Można by powiedzieć: nie tylko „apoetycki”, ale i „antypoetycki”. Na wymóg „ozdobności” i „piękna” odpowiada ostentacyjną brzydotą i niedbałością językową (wtrącane w nawiasach wyjaśnienia, rozbijające spójność wypowiedzi; potoczne skróty pojęciowe w rodzaju „poamerykański” czy „pekaes”, w sensie ‘autobus’; niestaranne rozpoczynanie zdania od „no więc”; wulgaryzmy typu „ten cholernik” czy „ta zaraza”; itp.). Co się tyczy kryterium emocjonalności, wiersz nie tyle jest jej pozbawiony, ile operuje emocjonalnością mającą charakter wyraziście niepoetycki: wszystko, co w tym wierszu emocjonalne, przekazane jest za pomocą ekspresywizmów potocznych (jak choćby wspomniane wulgaryzmy). Wreszcie „obrazowość”, zdecydowanie ograniczona, ustępuje przed – nazwijmy to tak – ruchem abstrakcyjnych, wewnątrzjęzykowych, a nie plastycznych skojarzeń: perseweracja przymiotnika „biały” w coraz to nowych kontekstach wiąże się z odwołaniem do zleksykalizowanych całostek językowych, takich jak zwrot „biały człowiek” czy (potraktowany „na odwrót”) fragment dziecinnej piosenki Gdzieżeś to bywał, czarny baranie. A więc – język „antypoetycki”? „antypoezja”?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp

[1] K. Tetmajer, Preludia, w: tegoż, Poezje wybrane, oprac. J. Krzyżanowski, wyd. 2, zmienione, Wrocław 1968, s. 39, BN I 123.

[2] M. Białoszewski, biały człowieku!..., w: tegoż, Było i było, Warszawa 1965, s. 31.

[3] „Kronika wypadków”, „Gazeta Poznańska” 1973, nr 41.

[4] J. Mukařovský, O języku poetyckim, w: Praska szkoła strukturalna w latach 1926–1948. Wybór materiałów, tłum. W. Górny, red. M.R. Mayenowa, Warszawa 1966, s. 130 i n.; por. podobne ujęcie u R. Jakobsona (Co to jest poezja, tamże, s. 112–129).