Tytuł oryginału

THE FUTURE IS HISTORY

HOW TOTALITARIANISM RECLAIMED RUSSIA

Copyright © 2017 by Masha Gessen

Projekt okładki

Magda Palej

Zdjęcie na okładce

© Vitaliy Belousov/Sputnik/East News

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Joanna Popiołek

Korekta

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-8123-835-9

Warszawa 2018

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Gintrowskiego 28

www.proszynski.pl

Pamięci Swietłany Bojm

DRAMATIS PERSONAE

Główne postacie tej książki to siedem osób, pojawiających się na różnych etapach narracji. Do nazwania moich bohaterów zastosowałam zmodyfikowaną konwencję, używaną we współczesnym rosyjskim. Czytelnik jakiejkolwiek rosyjskiej powieść wie, że Rosjanie mają kilka imion. Oficjalnie każda osoba ma swoje własne imię oraz patronimik, otczestwo, czyli formę utworzoną od imienia ojca. W dzisiejszej Rosji zestawienie obu stosuje się jednak tylko przy oficjalnych okazjach oraz w odniesieniu do osób starszych. Jednocześnie wiele imion ma zdrobnienia. Większość Rosjan przez całe życie posługuje się formą wybraną dla nich w dzieciństwie, w większości przypadków, choć nie zawsze, ze zdrobnienia potrafimy też wyprowadzić oficjalne imię. Na przykład każdy chłopiec, na którego mówi się Sasza, to Aleksandr, większość dziewczynek o imieniu Masza to Marie. Zwracając się do dzieci, Rosjanie prawie zawsze używają zdrobnienia.

W mojej książce o tych, którzy pojawiają się w niej jako dzieci, piszę przy użyciu zdrobnienia na przestrzeni całej historii (na przykład Masza, Liosza). W przypadku postaci pojawiających się jako dorośli używam pełnej formy ich imienia, na przykład Borys czy Tatiana. Ci, którzy występują od razu jako osoby starsze, noszą przez cały czas zarówno swoje imię, jak i otczestwo. Oto lista głównych bohaterów. Naturalnie na stronicach tej opowieści pojawiają się jeszcze dziesiątki innych postaci, lecz jedynie epizodycznie.

Żanna (rocznik 1984)

Borys Niemcow, ojciec

Raisa, matka

Dmitrij, mąż

Dina Jakowlewna, babcia

Masza (rocznik 1984)

Tatiana, matka

Galina Wasiliewna, babcia

Borys Michajłowicz, dziadek

Siergiej, mąż

Sasza, syn

Sierioża (rocznik 1982)

Anatolij, ojciec

Aleksandr Nikołajewicz Jakowlew, dziadek

Liosza (rocznik 1985)

Galina, matka

Jurij, ojciec biologiczny

Siergiej, ojczym

Sierafima Adamowna, babcia

Marina Arutiunian, psychoanalityczka

Maja, matka

Anna Michajłowna Pankratowa, babcia

Lew Gudkow, socjolog

Aleksandr Dugin, filozof, aktywista polityczny

PROLOG

Wiele mi o Rosji opowiadano i ja sama opowiedziałam o tym kraju niejedną historię. Kiedy byłam jedenasto- czy dwunastolatką, gdzieś pod koniec lat siedemdziesiątych, mama wyjaśniła mi, że ZSRR to państwo totalitarne: przyrównała ten system polityczny do reżimu faszystowskiego, co – jak na radziecką obywatelkę – stanowiło uwagę niezwykłą, wyrażoną niespotykanymi słowami. Rodzice powiedzieli mi, że komuniści będą już zawsze u władzy, dlatego musimy wyjechać z kraju.

Gdy pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku byłam początkującą dziennikarką, radziecki reżim zaczął się chwiać, po czym rozpadł się w stertę gruzu albo przynajmniej tak to wyglądało, dołączyłam do tłumu reporterów, którzy podekscytowani dokumentowali, w jaki sposób mój kraj otwiera się na wolność i zmierza ku demokracji.

Trzecią i czwartą dekadę życia poświęciłam na dokumentowanie agonii rosyjskiej demokracji, która nigdy się tak naprawdę nie narodziła. Różni ludzie różnie to postrzegali – wielu twierdziło, że Rosja po prostu zrobiła krok wstecz po dwóch pierwszych wykonanych w kierunku demokracji. Niektórzy za ów stan rzeczy winili Władimira Putina i KGB, inni przypisywali to rzekomemu umiłowaniu, jakie Rosjanie żywią do żelaznej pięści, jeszcze inni odpowiedzialność zrzucali na nieliczący się z nikim władczy Zachód. Na jakimś etapie żywiłam przekonanie, że przyjdzie mi pisać o schyłku i upadku władzy Putina. Niedługo potem okazało się, że po raz kolejny – już jako osoba w średnim wieku, z dwojgiem dzieci, wyjeżdżam z Rosji. I podobnie jak wcześniej moja mama, teraz ja tłumaczyłam dzieciom, dlaczego nie możemy dłużej żyć w tym kraju.

Widać było wyraźnie dlaczego. Obywatele Rosji od przeszło dwudziestu lat tracili swoje prawa i wolności. W 2012 roku rząd Putina rozpoczął jawny proces politycznego dławienia demokracji. Kraj toczył wojnę z wrogiem wewnętrznym oraz z sąsiadami. W 2008 roku Rosja dokonała inwazji na Gruzję, a w 2014 zaatakowała Ukrainę, anektując wielkie połacie jej terytorium. Prowadziła jednocześnie wojnę informacyjną z zachodnią demokracją – zarówno z samym pojęciem, jak i codzienną rzeczywistością. Zachodnim obserwatorom zajęło jednak trochę czasu zrozumienie, co się naprawdę dzieje w Rosji – teraz świat ma świadomość różnych wojen, jakie ona toczy. W odczuciu współczesnych Amerykanów Rosja znów stała się imperium zła oraz symbolem zagrożenia dla egzystencji świata.

Stłumienie demokracji, działania wojenne, a nawet regres Rosji na światowej scenie politycznej to procesy, które faktycznie się toczyły i których byłam świadkiem. Chciałam o tym opowiedzieć. Pragnęłam jednocześnie dać świadectwo temu, co się nie wydarzyło – wolności, której ludzie nie zyskali, oraz demokracji, której nie chciano. Jak snuć opowieść o tym wszystkim? Gdzie szukać przyczyny niepowodzeń? Od czego zacząć tę historię i od kogo?

Popularne książki o Rosji – czy innych krajach – dzielą się na dwie obszerne kategorie: opowieści o ludziach władzy (carach, Stalinie, Putinie i ich kręgach), które mówią o tym, jak kraj był i jest rządzony, oraz historie „zwykłych ludzi”, pokazujące, jak się w nim żyje. Napisałam już i takie, i takie, a jeszcze więcej przeczytałam. Ale nawet najlepsze z nich – szczególnie te najlepsze – pokazują zaledwie jedną stronę medalu. Jeśli myśleć w kategoriach dziennikarskich, czyli tak jak ja to robię, gdyby wykorzystać przyrównanie do hinduskiej opowieści o sześciu ślepcach i słoniu, większość książek opisuje tylko głowę słonia albo jedynie jego nogi. I nawet jeśli niektóre dodają do tego opis ogona, trąby i tułowia, bardzo niewiele z nich próbuje wyjaśnić, że słoń to słoń i co to za zwierzę. Tym razem moim zamiarem jest zarówno słonia opisać, jak i go zdefiniować.

Zdecydowałam się rozpocząć od upadku państwa komunistycznego – może należałoby zakwestionować założenie, że „upadło”? Postanowiłam również skupić się na ludziach, dla których koniec ZSRR był pierwszym lub jednym z pierwszych wspomnień kształtujących osobowość – pokoleniu Rosjan urodzonych między początkiem a połową lat osiemdziesiątych. Dorastali oni w latach dziewięćdziesiątych, być może najbardziej sprzecznie ocenianej dekadzie w historii Rosji – niektórzy pamiętają ją jako okres wyzwolenia, gdy tymczasem dla innych stanowiła czas chaosu i cierpienia. To pokolenie przeżyło całe swoje dorosłe życie w Rosji rządzonej przez Władimira Putina. Wybierając postacie, szukałam także osób, których życie drastycznie zmieniło się w wyniku stłumienia demokracji, zapoczątkowanego w 2012 roku. Liosza, Masza, Sierioża i Żanna, czwórka młodych ludzi, którzy pochodzą z różnych miast, rodzin i faktycznie różnych światów ZSRR, pozwoliła mi opowiedzieć, jak wyglądało dorastanie w kraju, który się otwiera, i osiąganie dojrzałości w zamykającym się społeczeństwie.

Wybierając tych bohaterów, zrobiłam to, co zwykle robią dziennikarze: znalazłam ludzi, którzy z jednej strony byli „zwyczajni” – ich doświadczenie stanowiło egzemplifikację doświadczenia milionów innych, a jednocześnie nietuzinkowi – inteligentni, z pasją, zdolni do introspekcji, potrafiący barwnie opowiedzieć historię swego życia. Tymczasem umiejętność wyszukania sensu w życiu człowieka, w świecie to funkcja wolności. Radziecki reżim pozbawił ludzi nie tylko możliwości życia w wolności, ale także umiejętności pełnego zrozumienia, czego zostali pozbawieni i w jaki sposób. Postawił sobie za cel, by wymazać pamięć indywidualną i historyczną oraz zlikwidować badania nad społeczeństwem. Jego zaciekła wojna z naukami społecznymi spowodowała, że przez wiele dziesięcioleci badaczom zachodnim było dużo łatwiej interpretować Rosję niż samym Rosjanom, ale jednak jako outsiderzy z ograniczonym dostępem do informacji nie za bardzo mogli oni wypełnić powstałą próżnię. Sytuacja ta nie dotyczy tylko kwestii czysto naukowych, ale stanowi wręcz atak na człowieczeństwo rosyjskiego społeczeństwa, które utraciło narzędzia, a nawet język, umożliwiające zrozumienie samego siebie. Jedyne opowieści, jakie snuli o sobie Rosjanie, były autorstwa sowieckich ideologów. Co może wiedzieć o sobie współczesny kraj pozbawiony socjologów, psychologów czy filozofów? I co mogą o sobie wiedzieć jego obywatele? Dotarło do mnie, że dokonany przez moją matkę prosty akt sklasyfikowania radzieckiego reżimu oraz przyrównania go do innego wymagał niezwykłej dozy wolności, którą czerpała ona – przynajmniej częściowo – z faktu, że już podjęła decyzję o emigracji.

Aby uchwycić szerszy obraz tragedii spowodowanej utratą intelektualnych narzędzi, które pomagają nadawać sens otaczającej rzeczywistości, szukałam Rosjan próbujących się nimi posługiwać. Grupa bohaterów rozrosła się, obejmując socjologa, psychoanalityczkę oraz filozofa. Jeśli ktokolwiek ma narzędzia do opisania słonia, to przede wszystkim oni. Nie są to ani „zwykli ludzie” – historii o ich walce, by wskrzesić niemal z martwych swoją dyscyplinę wiedzy, chyba nie sposób uznać za reprezentatywne – ani „wpływowi”, są to ludzie, którzy próbują zrozumieć. W erze Putina nauki społeczne zostały pokonane i zdegradowane w jakiś nowy sposób, a moi bohaterowie stanęli przed odmiennym zestawem niemożliwych wyborów. Kiedy starałam się spleść razem te historie, wyobrażałam sobie, że piszę długą rosyjską opowieść (bynajmniej nie fikcyjną), próbującą uchwycić zarówno obraz indywidualnych tragedii, jak i wydarzenia oraz idee, które je ukształtowały. Mam nadzieję, że w efekcie powstała książka pokazująca nie tylko, jak się żyło w Rosji w ciągu ostatnich trzydziestu lat, ale również czym była Rosja przez cały ten czas, czym się stała i w jaki sposób. Na krótko pojawia się też nawet słoń (patrz str. 540).

CZĘŚĆ I

MIEJSCE URODZENIA: ZSRR

Rozdział I

Rocznik 1984

MASZA

W siedemdziesiątą rocznicę Wielkiej Rewolucji Październikowej babcia Maszy, z wykształcenia technik rakietowy, zaprowadziła ją do cerkwi św. Jana Rycerza w centrum Moskwy, by ją ochrzcić. Masza miała trzy i pół roku, przez co była o jakieś trzy lata starsza od wszystkich innych dzieci zgromadzonych tego dnia w cerkwi. Jej babcia Galina Wasiliewna liczyła sobie lat pięćdziesiąt pięć, czyli mniej więcej tyle, ile większość obecnych tam kobiet. Były stare – w ZSRR na emeryturę przechodziło się właśnie w pięćdziesiątym piątym roku życia i trudno byłoby znaleźć choć jedną, która nie została już babcią – ale nie na tyle wiekowe, by pamiętać czasy, kiedy wiarę w Rosji praktykowało się otwarcie i z dumą. Jeszcze do niedawna Galina Wasiliewna nie myślała wiele o religii. Jej matka chodziła do cerkwi i ją ochrzciła. Ona sama studiowała fizykę na uniwersytecie. I chociaż skończyła studia kilka lat wcześniej, zanim „podstawy ateizmu naukowego” stały się przedmiotem obowiązkowym na wszystkich wydziałach, uczono ją, że religia to opium dla ludu1.

Większość dorosłego życia Galina Wasiliewna spędziła, zajmując się sprawami, które w dużym stopniu stanowiły zaprzeczenie religii – miały one charakter materialny, absolutnie niemistyczny i wylatywały w kosmos. Ostatnio pracowała w jednostce badawczo-produkcyjnej Mołnia (Błyskawica), która zaprojektowała radziecki wahadłowiec Buran (Burza Śnieżna). Jej zadanie polegało na stworzeniu mechanizmu, który pozwoliłby załodze otworzyć drzwi promu po wylądowaniu. Praca nad wahadłowcem została już niemal całkowicie ukończona. W kolejnym roku Buran wyruszy w kosmos. Pierwszy planowany bezzałogowy lot zakończy się sukcesem, ale potem prom już nigdy nie poleci – zabraknie dalszych funduszy na projekt i mechanizm do otwierania drzwi nigdy nie zostanie wykorzystany.2

Galina Wasiliewna zawsze była niezwykle wrażliwa na subtelne zmiany nastrojów i wymogów otaczającego ją świata, co stanowiło nadzwyczaj użyteczną cechę w takim kraju jak Związek Radziecki, bo tu rozeznanie, skąd wieje wiatr, mogło oznaczać różnicę między życiem i śmiercią. Teraz, chociaż wszystko w jej życiu zawodowym zdawało się zmierzać w jak najlepszym kierunku – Buran miał wyruszyć w swój pierwszy lot dopiero za rok – czuła, że gdzieś coś pęka, i to na dodatek u podstaw jedynego świata, jaki zna – tego świata zbudowanego na fundamencie rzeczy materialnych. Powstałe szczeliny domagały się, by pustą przestrzeń wypełnić innymi ideami – czy może nawet lepiej – innymi fundamentami. Jakby wyczuwała, że solidna i pozbawiona wymiaru mistycznego rzecz, na której budowę poświęciła całe życie, stanie się bezużyteczna, pozostawiając po sobie metafizyczną pustkę.

Galina Wasiliewna uczyła się pewnie, że religia to opium dla ludu, i może też wmawiano jej, jak i pozostałym mieszkańcom kraju oraz świata, że bolszewicy pokonali zorganizowaną religię, ale ponieważ przeżyła w Związku Radzieckim ponad pół stulecia, wiedziała, że to nie do końca jest prawdą. Jeszcze w latach trzydziestych XX wieku, gdy była dzieckiem, większość dorosłych mieszkańców ZSRR twierdziła, że wierzy w Boga3. To młode pokolenie miało wyrosnąć całkowicie wolne od przesądów, w których religia stanowiła tylko jeden z elementów, a także wolne od smutków rodzących jej potrzebę. Potem, kiedy Galina miała dziewięć lat, wybuchła druga wojna światowa. Niemcy postępowali w głąb kraju tak błyskawicznie, a komunistyczne władze zdawały się tak bezradne, że ludziom nie pozostawało nic innego, jak pokładać wiarę właśnie w Bogu4. Nic więc dziwnego, że radzieckie przywództwo dość pośpiesznie zbratało się z Rosyjską Cerkwią Prawosławną i od tego momentu komuniści oraz kler wspólnie walczyli przeciwko faszystom5. Po wojnie Cerkiew wróciła do swej pozycji instytucji bardziej odpowiedniej dla starszego pokolenia, pozostała jednak świadomość, że w sytuacjach katastrofy może być dla ludzi ucieczką.

Babcia powiedziała Maszy, że chodzą do kościoła przez wzgląd na Aleksandra Mienia, prawosławnego księdza spełniającego oczekiwania wiernych pokroju Galiny Wasiliewny. Jego rodzice byli przyrodnikami, a on sam potrafił rozmawiać z ludźmi, którzy nie wychowali się na łonie Kościoła. Wprawdzie został wyświęcony na księdza przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną, od wojny tak naprawdę pozostającą na usługach Kremla, miał jednak swoje sposoby uczenia się i kształcenia innych, co omal nie doprowadziło do jego aresztowania6. Teraz, kiedy następowało jakby ogólne otwarcie, Mień mógł zdobyć spektakularną popularność, gromadząc tysiące wiernych, a wkrótce może nawet setki tysięcy, choć minie jeszcze kilka dobrych lat, zanim w Związku Radzieckim będzie można wydawać jego książki. Masza nie za wiele rozumiała z tego, co babcia mówiła jej o księdzu Aleksandrze czy świetle nauk Jezusa, ale nie miała nic przeciwko chodzeniu do kościoła.

Święto obchodzone siódmego listopada, czyli rocznica wybuchu Wielkiej Rewolucji Październikowej7, zawsze było jej ulubionym, ponieważ babcia, która przez trzysta sześćdziesiąt cztery dni w roku raczej niechętnie i nieumiejętnie gotowała, tego dnia piekła niezwykle lubiane przez Maszę paszteciki.

„Po cholerę to zrobiłaś?”, spytała matka Maszy, kiedy przyszła odebrać córkę i zauważyła malusieńki krzyżyk na jej szyi. Na tym jednak zakończyła się cała dyskusja. Tatiana nie była osobą zbyt rozmowną – była człowiekiem czynu. Zorientowawszy się, że jest w ciąży, udała się do komórki partyjnej na uczelni w nadziei, że komunistyczne władze zmuszą przyszłego ojca jej dziecka, który w tym czasie „chodził” co najmniej z jeszcze jedną dziewczyną, by się z nią ożenił. Nie była to prośba nietypowa i nie byłaby to pierwsza taka interwencja dokonana przez KPZR, jednak w jej przypadku odbiła się rykoszetem – ojciec Maszy stracił stanowisko wykładowcy na uniwersytecie i w konsekwencji prawo do mieszkania w Moskwie, musiał się więc przeprowadzić z powrotem w ojczyste strony, hen, hen na wschodzie ZSRR, tysiące kilometrów od swoich przyjaciółek.

Nowa sytuacja, którą było macierzyństwo, przyniosła ze sobą kolejne nieprzyjemne niespodzianki. Tatiana stała się zależna od matki i ojca. Niemal wszyscy w jej pokoleniu wykorzystywali rodziców jako darmową opiekę do dzieci8; jedyne alternatywne rozwiązania to albo działające w najbliższej okolicy państwowe przedszkola – skrzyżowanie dziecięcego więzienia z przechowalnią – albo zaporowo drogie, nie do końca zgodne z obowiązującym prawem usługi prywatnych opiekunek. Tatiana w ogromnym stopniu zdołała się już od rodziców uniezależnić, w przeciwieństwie do wielu rówieśników nie mieszkała z nimi, ale ponieważ z inną rodziną dzieliła mieszkanie komunalne, dziecko ponownie przywiązało ją do mieszkania rodziców, które znajdowało się kilka przecznic dalej. Galina Wasiliewna i Borys Michajłowicz dysponowali dwoma pokojami z kuchnią, mieli więc dosyć miejsca, by zajmować się Maszą, a z racji tego, że oboje pracowali jako wyżsi stopniem naukowcy w przemyśle kosmicznym, mieli więcej czasu niż córka studentka. Tatiana rozumiała, że aby na dobre uciec z rodzinnego domu, potrzebuje zarobić pieniądze i wykorzystać znajomości. Ani jedno, ani drugie w zasadzie nie było zgodne z radzieckim prawem. Zakazywało ono właściwie wszelkiej przedsiębiorczości, ale na większość interesów, którymi się zajmowała, władze przymykały oko.

Trzyletnią Maszę przyjęto do niezwykle prestiżowego, elitarnego, wręcz niedostępnego przedszkola z internatem dla dzieci członków Komitetu Centralnego. (W zasadzie kiedy Masza przyszła na świat, średnia ich wieku wynosiła prawie siedemdziesiąt pięć lat9, służyło więc ono bardziej ich wnukom oraz prawnukom, a także dzieciom kilkorga niezwykle przedsiębiorczych obywateli ZSRR, takich jak Tatiana). A tak opisał tę instytucję pisarz wywodzący się z poprzedniego pokolenia wychowanków:

W środku wszystko aż pachniało dobrobytem i świeżo pieczonymi pierożkami. Szczególnie olśniewający był Kącik Lenina, gdzie pod fotkami familii Uljanowów, rozmieszczonymi niczym ikony na tablicy ogłoszeń obszytej szkarłatnym aksamitem, stały bukiety białych mieczyków. Na okalającej budynek werandzie, wychodzącej na pobliski las, potomkowie nomenklatury spali na świeżym powietrzu, opatuleni w śpiworki z gęsiego pierza. Zjawiłem się tam w tak zwanej martwej godzinie, czyli w radzieckim rozumieniu w porze leżakowania.

– Pobudka, mali komuniści! – zakrzyknęła nauczycielka, klaszcząc w dłonie. Uśmiechnęła się przebiegle. – Pora na rybi tłuszczyk!

Smukła opiekunka, która – nadal dobrze pamiętam – nazywała się Zoja Pietrowna, podeszła do mnie z łyżką pełną czarnego kawioru w dłoni10.

Kiedy Masza trafiła do przedszkola, Kącik Lenina stracił nieco ze swego blasku, a wychowawcy lekko stonowali niektóre zużyte zwroty i już nie tak często zwracali się do dzieci słowem „komuniści”. Pozostały jednak codzienne porcje kawioru, które tym bardziej kontrastowały ze światem zewnętrznym, gdzie codzienne braki produktów spożywczych stanowiły element widoczny na każdym kroku. Ale nawet tam panowała wszechobecna radziecka zbita w jedną bryłę kaszka przedszkolna, którą można było postawić pionowo na talerzu. W przedszkolu istniał internat – dzieciaki mieszkały tam przez pięć dni w tygodniu, co stanowiło szczyt luksusu à la ZSRR. W sobotę i niedzielę Masza, podobnie jak wielu jej rówieśników, zwykle nocowała u dziadków. Wysiłki, by utrzymać ten styl życia, powodowały, że Tatiana była najczęściej zajęta przez siedem dni w tygodniu.

Kiedy Masza miała cztery lata, matka nauczyła ją rozpoznawać podrobione dolary. Gdyby cię złapano z obcą walutą, nieważne, czy prawdziwą, czy sfałszowaną, oznaczałoby to spore kłopoty – radzieckie prawo przewidywało za to do piętnastu lat za kratkami11. Tatiany jednak strach się nie imał, przeciwnie, to był jej żywioł. Zajmowała się również korepetycjami – rozpoczęła od tego, że sama uczyła, ale wkrótce zrozumiała, że aby zarobić porządne pieniądze, potrzebuje dużego obrotu. Zaczęła kontaktować klientów – zwykle uczniów szkoły średniej, przygotowujących się do trudnego ustnego egzaminu wstępnego na studia – z kolegami z uniwersytetu, którzy mogli ich przygotować. Jako korepetytorka sama została przy niezwykle intratnej i rzadkiej specjalności, którą udało się jej opanować: przygotowywała młodych ludzi na konfrontację z „gwoździami do trumny”.

„Gwoździe do trumny” to pytania opracowane specjalnie dla kandydatów pochodzenia żydowskiego. Radzieckie wyższe uczelnie dzieliły się na dwa rodzaje – te, które w ogóle nie przyjmowały Żydów, oraz te, które przyjmowały dokładnie określoną ich liczbę. Zasady o nieprzyjmowaniu naturalnie nie zostały sformułowane w żaden oficjalny sposób – odmowa przyjęcia odbywała się przy użyciu szczególnie sadystycznych metod. Kandydaci żydowskiego pochodzenia zwykle zdawali egzaminy wstępne wraz z innymi aplikującymi na studia. Wyciągali pytania dokładnie z tej samej puli, co wszyscy pozostali. Jeśli jednak udawało im się zadowalająco odpowiedzieć na dwa lub trzy pytania z kartki, wówczas w sytuacji gdy znajdowali się sam na sam z egzaminatorami, zazwyczaj otrzymywali rzucony mimochodem problem jakby dopełniający uzyskaną odpowiedź. To był właśnie ów „gwóźdź do trumny” – w matematyce zadanie nie tyle skomplikowane, co nierozwiązywalne – kandydat najczęściej zaczynał się wtedy zacinać i to oznaczało jego koniec. Egzaminatorzy wbijali wówczas gwóźdź do trumny: kandydat Żyd nie zdawał egzaminu. O ile oczywiście nie pobierał korepetycji u Tatiany. Doprowadziła ona do perfekcji sztukę uczenia swoich klientów nie tylko, jak reagować na konkretne „gwoździe”, które udało się jej jakimś sposobem sprokurować, ale wynalazła również ogólny algorytm, pozwalający uznać, a także dowieść, że problem jest nierozwiązywalny. Ta blondynka z wystającymi zębami potrafiła uczyć radzieckich Żydów, jak pokonywać antysemicką machinę, co z kolei Maszy zapewniało stały dostęp do kawioru oraz obrzydliwej komunistycznej kaszki z kotła KC.

ŻANNA

Żeby mieć chociaż zbliżone szanse, nie należało być Żydem. „Narodowość” – to, co Amerykanie nazwaliby „przynależnością etniczną” – wpisywano w każdy istotny dokument tożsamości, począwszy od aktu urodzenia przez paszport wewnętrzny po świadectwo ślubu i dane personalne w pracy czy szkole. Kiedy już raz człowiekowi przypisano „narodowość”, w zasadzie nie dawało się jej zmienić, co więcej, przechodziła ona z pokolenia na pokolenie. Ojciec Żanny, Borys, jakimś cudem – przypuszczalnie dzięki intuicji i wysiłkom swoich rodziców – był szczęśliwym posiadaczem dokumentów, które poświadczały, że jest etnicznym Rosjaninem. Mając ciemnobrązowe oczy i ciemne kręcone włosy oraz rodziców o rozpoznawalnych żydowskich imionach Dina i Jefim, nikogo nie próbował oszukiwać – zwykle udawało mu się wbrew logice ucinać dociekliwe pytania twierdzeniem, że jest „pół-Żydem”. I ta właśnie umiejętność, dokumenty świadczące o właściwej narodowości plus najwyższe stopnie w szkole pozwoliły mu się dostać na uniwersytet. Wcześniej jednak pojawiła się pewna istotna przeszkoda: w przeciwieństwie do przeważającej większości uczniów radzieckich szkół średnich Borys nie wstąpił do Komsomołu – Komunistycznego Związku Młodzieży – i dlatego jego świadectwo ukończenia szkoły określało go jako „politycznie niepewnego”. Jego matka Dina Jakowlewna próbowała wpłynąć na szkołę, by jakoś zmienić tę klasyfikację. Zdawać by się mogło, przedsięwzięcie niemożliwe do przeprowadzenia, ale trzeba było je podjąć. W ich rodzinie, składającej się wyłącznie z przyrodników oraz lekarzy, wszyscy byli genialni i każdy wybitny. Określenie zmieniono. Borysa przyjęto na wydział radiofizyki Państwowego Uniwersytetu miasta Gorki. Studia skończył z wyróżnieniem, a rozprawę doktorską złożył w wieku 24 lat. W rodzinie wszyscy byli zgodni, że z czasem otrzyma Nobla za badania w zakresie fizyki kwantowej.

Żanna przyszła na świat w 1984 roku, czyli wtedy, kiedy Borys zakończył doktorat. Jej matka Raisa uczyła francuskiego. W radzieckim pojęciu należeli do bohemy, co oznaczało, że prowadzili życie w stylu zachodnim, systematycznie poszerzając swój krąg towarzyski. Wynajmowali dom, podczas gdy starsza siostra Borysa z dzieckiem mieszkała razem z Diną Jakowlewną – norma w tamtych czasach. Drewniany stary dom stał w zdewastowanym centrum miasta, nie było wanny ani prysznica, tylko ubikacja. Rodzina jakoś sobie radziła – grzali wodę na kuchni i myli się w miednicy bądź brali prysznic u znajomych, no a poza tym nie na tyle przesiąknęli Zachodem, by się kąpać codziennie. Byli jednak dostatecznie europejscy, by grać w tenisa – rzadki sport, któremu zawdzięczali fotografię na rozkładówce w lokalnej gazecie, kiedy Żanna dopiero uczyła się chodzić. Cała trójka ze zdjęcia ma ciemne włosy i pokazuje białe zęby w uśmiechach od ucha do ucha. W szarzyźnie miasta zdecydowanie się wyróżniali.

Miasto nazywało się Gorki, na cześć rosyjskiego pisarza Aleksieja Pieszkowa, który zgodnie z rewolucyjną tradycją przyjął wymowny pseudonim, oznaczał on „gorzki”. Kiedy Żanna zaczęła rozumieć cokolwiek z otaczającego ją świata, nie miała zielonego pojęcia, że istniał pisarz o nazwisku Gorki, sądziła, że to po prostu nazwa jej miasta. Komunistyczne władze najwyraźniej myślały podobnie – cztery lata przed narodzinami Żanny wybrali je na miejsce zesłania fizyka Andrieja Dmitrijewicza Sacharowa, laureata Pokojowej Nagrody Nobla z 1975 roku i jednocześnie najbardziej znanego dysydenta w kraju. Nazwisko Sacharow wywodzi się od słowa „cukier”, a ze sposobu, w jaki ojciec Żanny je wymawiał, dziewczynka wnioskowała, że tego człowieka otacza jakaś magiczna aura. Błagała, żeby tata zabrał ją ze sobą, kiedy oświadczał, że idzie do „domu Sacharowa” – nie zdawała sobie sprawy, że w zasadzie nie odwiedza on wielkiego człowieka, lecz po prostu idzie trochę tam w celu, który można by nazwać chłonięciem atmosfery, ale i tak nie chciał jej zabrać. Kiedy dostała kociaka, nazwała go Andriej Dmitrijewicz Sacharow.

Oto w jaki sposób wiosną 1987 roku, a więc gdy Żanna miała niecałe trzy lata, miasto opisała żona Sacharowa Jelena Bonner:

Można by pomyśleć, że to bynajmniej nie początek kwietnia, ale późna jesień albo początek zimy. […] Widzę, jak piesi, krocząc, wyciągają stopy z kałuż – olbrzymie ciężkie grudy błota poprzywierały im do butów. Wiatr przygina czubki drzew aż do samej ziemi. Z ciemnego nieba pada deszcz ze śniegiem, pozostawiając brudnobiałe plamy na powierzchni tego, co chyba, jak mi się wydaje, nie zasługuje na miano „ziemi”.12

Żanna miała sporą dozę pewności, że to najgorsze z miast na ziemi, a jego pełna goryczy nazwa opisuje życie tych, którzy muszą tam mieszkać, zwłaszcza jej matki Raisy, większą część dnia poświęcającej polowaniu na coś do jedzenia. Czasem Raisa jechała pociągiem do Moskwy – noc w jedną stronę, dzień na wystawaniu w kolejkach, żeby następnej nocy wracać. Wypad do stolicy najczęściej owocował wędlinami, których w Gorkim nie widziano od lat. Wprawdzie tam też były różne kłopoty z zaopatrzeniem, ale to nic w porównaniu z ich miastem, gdzie w sklepie sprzedawano jedynie bliżej nieokreślony ciemny sok w trzylitrowych szklanych słojach z cynowymi zakrętkami. Stąd Moskwa jawiła się nie tylko jako ziemia obiecana, ale i kraina obfitości. Pewnego razu Raisa wróciła z cukierkami – przezroczystą plastikową torbą byle jak opakowanych szarobrązowych roladek. Były mieszanką soi z cukrem i pokruszonymi orzeszkami ziemnymi, oprószone kakao. Żannie wydawało się, że nigdy w życiu nie jadła nic równie dobrego. Innym razem znajoma Raisy przywiozła w sportowej torbie banany. Były zielone i twarde, ale Raisa, która w przeciwieństwie do córki widziała wcześniej takie owoce, wiedziała, że trzeba je schować do ciemnej szafki, by dojrzały. Borys nie uczestniczył w codziennych zakupach, choć od czasu do czasu też z dumą prezentował coś, co mu się udało „zdobyć” – to radzieckie określenie na upolowanie trudnych do kupienia produktów spożywczych. Żanna myślała, że tata potrafi „zdobywać” rzeczy, bo jest bardzo dzielny. W jej pojęciu był superbohaterem.

Dziewczynka nie miała ustalonej godziny chodzenia spać, a ponieważ w domu zawsze byli goście, którzy rozmawiali zgromadzeni wokół stołu, siedziała wraz z nimi do północy albo i dłużej. Tata, którego nie obowiązywały sztywne godziny pracy, podwoził ją do pobliskiego przedszkola w drodze do laboratorium. Zwykle zbiegało się to z początkiem owej „martwej godziny” – leżakowania, co się akurat dobrze składało, ponieważ w domu Żanna nie dosypiała.

Kiedy miała około trzech lat, treść rozmów wokół stołu w starym drewnianym domu zaczęła się zmieniać. Ich tematem przestał być anomalny efekt Dopplera czy jakiekolwiek inne zagadnienie teoretyczne właśnie analizowane przez Borysa, a zaczęła być elektrociepłownia atomowa, którą zamierzano zbudować w Gorkim. Rozpoczęto już wykopy pod fundamenty13. Od katastrofy w elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie minął zaledwie rok; rząd starał się utrzymać w tajemnicy informację o tamtejszej awarii, ale jedyne, co udało mu się zrobić, to tylko spowolnić jej rozpowszechnienie. Teraz ludzie zdążyli się już dowiedzieć, jak wielkie były straty i niebezpieczeństwo. Dina Jakowlewna, pediatra, nie przestawała wiercić synowi dziury w brzuchu: „Jak ty, fizyk, możesz się biernie przyglądać, kiedy coś takiego zamierzają zbudować w granicach miasta?”.

Przez całe życie Żanny, Raisy, Borysa, a nawet Diny Jakowlewny obywatele radzieccy pozostawali bierni, kiedy władze świadomie narażały ich życie na niebezpieczeństwo. Teraz jednak coś się zmieniło. W 1985 roku nowy sekretarz generalny KC KPZR, przywódca Związku Radzieckiego, oświadczył, że kraj obierze „nowy kurs”. Nie był pierwszym sekretarzem generalnym, który używał tych słów, a nawet określenia pierestrojka, oznaczającego „przebudowę”, tyle że teraz rzeczywiście coś się zmieniało. Dina Jakowlewna poszła na wiec, żeby protestować przeciwko planowanej elektrowni atomowej. Jeszcze rok wcześniej partia na takie zgromadzenie by nie pozwoliła, uznając je za przestępstwo wobec państwa, zaś uczestników aresztowano by i osądzono. Po siedmiu latach Sacharowowi pozwolono opuścić miejsce zesłania – mógł wrócić do Moskwy. Fizyk, wynalazca radzieckiej bomby wodorowej, już dawno zaczął prowadzić krucjatę na rzecz bezpieczeństwa nuklearnego. Borys odwiedził go w jego moskiewskim mieszkaniu i nagrał z nim wywiad, w którym ten wielki człowiek wypowiadał się przeciwko elektrowni atomowej. Wywiad został opublikowany w miejskiej gazecie „Gorkowskij Raboczij” („Robotnik z miasta Gorki”). Sacharow skończył wtedy rozmowę następującymi słowami: „Mam nadzieję, że uda się wam zmienić bieg wydarzeń. Jestem całkowicie po waszej stronie”14.

W końcu plany budowy elektrowni zarzucono i Borys odnalazł coś, co angażowało go równie mocno albo nawet mocniej niż fizyka. Słowo „polityka” rozbrzmiewało wokół stołu coraz częściej, a w końcu dołączyło do niego jeszcze jedno: „wybory”.

***

Zarówno Masza, jak i Żanna urodziły się w Związku Radzieckim, najdłużej istniejącym państwie totalitarnym, i to w 1984 roku, który w wyobraźni mieszkańców Zachodu symbolizował totalitaryzm. Książki George’a Orwella nie wolno było opublikować w społeczeństwie, które opisywała, tak więc czytelnicy w ZSRR nie mieli do niej dostępu do 1989 roku, kiedy cenzurę ograniczono na tyle, by czołowy magazyn literacki kraju zamieścił jej tłumaczenie15. Jednak już w 1969 roku dziennikarz Andriej Amalrik wydał – to znaczy napisał na maszynie i rozprowadził kopie wśród znajomych – esej równie długi jak książka, zatytułowany Czy Związek Radziecki przetrwa do 1984 roku? Twierdził w nim, że reżim zmierza w kierunku implozji16. Amalrika, który już wcześniej był więźniem politycznym, aresztowano wraz z człowiekiem oskarżonym o rozpowszechnianie książki i obu skazano na karę więzienia. Na zakończenie procesu Amalrik oświadczył: „Zdaję sobie sprawę, że rozprawy takie jak ta mają zastraszyć – i wielu się przestraszy – ale i tak uważam, że proces wyzwolenia idei już się rozpoczął i nie sposób go powstrzymać”17. Spędził ponad trzy lata za kratkami, po czym trzy na zesłaniu, a następnie musiał opuścić Związek Radziecki. W 1980 roku zginął w wypadku samochodowym w Hiszpanii w drodze na konferencję poświęconą prawom człowieka18. Radziecki reżim trwał nadal, nawet do połowy lat osiemdziesiątych.

Ale około roku 1985 coś zaczęło pękać. Czy dał temu początek nowy sekretarz generalny Michaił Gorbaczow, nawołując do zmian i proponując głasnost oraz pierestrojkę? A może po prostu nazywał ów proces, który mniej więcej piętnaście lat wcześniej starał się opisać Amalrik? Amalrik twierdził, że ideologia marksistowska nigdy tak naprawdę nie zawładnęła całym państwem, a ponieważ Rosyjska Cerkiew Prawosławna straciła kontrolę nad społeczeństwem, teraz krajowi, który nie ma ogólnie przyjętych jednoczących przekonań i jest rozrywany w przeciwnych kierunkach przez grupy społeczne o sprzecznych dążeniach, grozi samozniszczenie.

Amalrik był jednym z niewielu obywateli ZSRR, którzy postrzegali reżim jako z założenia niestabilny, większość była bowiem przekonana, iż posadowiony jest na skale czy raczej na radzieckim żelbetonie. I że będzie trwał wiecznie. W roku, w którym Almarik stanął przed sądem, inny dysydencki autor, Aleksandr Galicz, napisał piosenkę o grupce przyjaciół przysłuchujących się któremuś z jego nagrań. Jeden ze słuchaczy uważa, że piosenkarz ryzykuje zbyt wiele swymi antyradzieckimi dowcipami. „Autor nie musi się niczego bać – odpowiada gospodarz. – Zmarł jakieś sto lat temu”19. (Galicz został zmuszony do emigracji w 1974 roku i trzy lata później zginął w swoim paryskim mieszkaniu w wyniku porażenia prądem20).

Wszyscy, którzy analizowali sytuację ZSRR, czy to wewnątrz kraju, czy poza jego granicami, napotykali tę samą trudność – musieli oprzeć swoje wnioski na fragmentarycznej wiedzy i wyrazić je w języku nieadekwatnym do zadania. Państwo bowiem nie tylko ukrywało niezbędne informacje za ścianą sekretów i kłamstw, ale również od dziesięcioleci prowadziło wojnę z wiedzą jako taką. Jej najbardziej symboliczna, choć absolutnie nie najgwałtowniejsza bitwa, rozegrała się w 1922 roku, kiedy Lenin polecił, aby co najmniej dwustu intelektualistów (szacunki historyków różnią się w tym względzie), między innymi lekarzy, ekonomistów i filozofów, zostało deportowanych na pokładzie jednostki, którą później nazwano Statkiem Filozofów (w zasadzie było tych jednostek kilka). Deportację przedstawiono jako humanitarną alternatywę dla kary śmierci. Przyszłe pokolenia intelektualistów nie miały tyle szczęścia – ci, którzy okazywali się nielojalni wobec władzy, trafiali do więzienia, często tracili życie, a niemal zawsze odsuwano ich od wybranej dyscypliny21. W miarę jak reżim dojrzewał, ograniczenia nałożone na nauki społeczne stawały się silniejsze i wraz z upływem czasu sięgały coraz głębiej. O ile wyścig zbrojeń zmotywował rząd radziecki, by odnowić i rozwijać nauki ścisłe i techniczne, o tyle nic – albo prawie nic – nie potrafiło skłonić reżimu do rozwoju filozofii, historii oraz nauk społecznych. Dyscypliny te obumarły do tego stopnia, że w 2015 roku czołowy ekonomista rosyjski napisał, iż w latach siedemdziesiątych XX wieku elita ekonomistów radzieckich nie była w stanie zrozumieć dzieła napisanego pół stulecia wcześniej22.

Specjalistom nauk społecznych, pracującym w ZSRR w latach osiemdziesiątych, brakowało nie tylko informacji, ale również umiejętności, wiedzy teoretycznej oraz języka, niezbędnych do zrozumienia własnego społeczeństwa. Wysiłku tego, i to wbrew wszystkim przeciwnościom i trudnościom, podejmowało się bardzo niewielu z nich, ale poruszali się oni w ciemnościach, po omacku.

1 Znane powszechnie stwierdzenie Marksa z Przyczynku do heglowskiej filozofii prawa w wersji „religia to opium dla mas”, w Rosji wpajano ludziom jako wyrwane z kontekstu, podobnie jak w innych kulturach Zachodu, w rzeczywistości zdanie to w tłumaczeniu brzmi następująco: „Nędza religijna jest jednocześnie wyrazem rzeczywistej nędzy i protestem przeciw nędzy rzeczywistej. Religia jest westchnieniem uciśnionego stworzenia, sercem nieczułego świata, jest duszą bezdusznych stosunków. Religia jest opium ludu” (cytat za www.marxists.org).

2 Szczegółowe informacje o Mołni na stronie internetowej: http://www.buran.ru/htm/molnianp.htm, zaś dane o promie kosmicznym: http://www.buran.ru/htm/mtkkmain.htm (dostęp 28 X 2015).

3 Steven Merritt Miner, Stalin’s Holy War: Religion, Nationalism, and Alliance Politics, 1941–1945, University of North Carolina Press, Chapel Hill, Londyn 2003, s. 33.

4 Ibidem, s. 32–33.

5 Ibidem, passim.

6 Yves Hamant, Aleksandr Mien’: Swidietiel swojego wriemieni, Rudomino, Moskwa 1994, s. 104–106.

7 Rocznica Rewolucji Październikowej przypada 7 listopada, ponieważ carska Rosja zachowała odrębny kalendarz, w którym nie występował rok przestępny, i dlatego w 1917 roku zdążyła się znaleźć trzynaście dni „w tyle” za kalendarzem zachodniego świata. Kiedy bolszewicy wprowadzili kalendarz gregoriański zamiast juliańskiego, dostosowując go do krajów chrześcijańskich, pozostała część października stała się listopadem.

8 Jennifer Utrata, Women Without Men: Single Mothers and Family Change in the New Russia, Cornell University Press, Ithaca, Londyn, 2015, s. 126–127.

9 Olga Krysztanowskaja, Anatomija rossijskoj elity, Zacharow, Moskwa 2005, s. 180, http://www.telenir.net/politika/sovetskii_soyuz_poslednie _gody_zhizni_konec_sovetskoi_imperii/ (dostęp 28 X 2015).

10 Anya von Bremzen, Mastering the Art of Soviet Cooking: A Memoir of Food and Longing, Crown, Nowy Jork 2013, s. 166–167.

11 Artykuł 87 i 88 kodeksu karnego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej: Ugołownij kodieks RSFSR ot 27 oktiabria 1960 goda, http://avkrasn.ru/article-2004.html (dostęp 28 X 2015).

12 Jelena Bonner, Postskriptum: Kniga o gorkowskoj ssyłkie, Interbook, Moskwa 1990.

13 Borys Niemcow, Ispowied’ buntaria, Partizan, Moskwa 2007.

14 A.D. Sacharow, Interwiu B. Niemcowu, 13 X. 1988, http://www.sakharov-archive.ru/Raboty/Rabot_20.htm (dostęp 2 XI 2015).

15 Rok 1984 w tłumaczeniu Wiktora Goliszewa ukazał się w magazynie „Nowyj Mir”, 1989, nr 2, 3, 4.

16 Andriej Amalrik, Prosuszczeswujet li Sowietski Sojuz do 1984 goda?, http://www.vehi.net/politika/amalrik.html#_ftnref17 (dostęp 21 X 2015).

17 Andriej Amalrik, Poslednije słowo, http://profilib.com/chtenie/31354/andrey-amalrik-stati-i-pisma-1967–1970-lib-7.php (dostęp 31 X 2015).

18 http://antology.igrunov.ru/authors/amalrik/ (dostęp 3 XI 2015).

19 Aleksandr Galicz, Posle wieczerinki, http://www.bards.ru/archives/part.php?id=4156 (dostęp 3 XI 2015).

20 Michaił Aronow, Aleksandr Galicz: Połnaja biografija, Nowoje Literaturnoje Obozrenije, Moskwa 2015.

21 Alexander V. Razin, Tatiana J. Sidorina, The Philosophers’ Ship, Philosophy Now”, III/IV 2001, nr 31, https://philosophynow.org/issues/31/The_Philosophers_Ship (dostęp 31 X 2015); Paul R. Gregory, The Ship of Philosophers: How the Early USSR Dealt with Dissident Intellectuals, „The Independent Review” wiosna 2009, t. 13, nr 4, s. 485–492.

22 Konstantin Sonin, posty na blogu „Udowolstwije byt’ sirotoj” 8 VII 2015 oraz http://ksonin.livejournal.com/574202.html, „Drugaja żizn” 2 IV 2013, http://ksonin.livejournal.com/490977.html (dostęp 31 X 2015).

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

DRAMATIS PERSONAE

PROLOG

CZĘŚĆ I. MIEJSCE URODZENIA: ZSRR

Rozdział I. Rocznik 1984

Rozdział II. Zaliczony egzamin z życia

Rozdział III. Przywileje

Rozdział IV. Homo sovieticus

CZĘŚĆ II. REWOLUCJA

Rozdział V. Jezioro łabędzie

Rozdział VI. Egzekucja Białego Domu

Rozdział VII. Milionerzy

CZĘŚĆ III. POCZĄTEK ODWROTU

Rozdział VIII. Stłumiony ból

Rozdział IX. Dawne piosenki

Rozdział X. Stara śpiewka

CZĘŚĆ IV. ZMARTWYCHWSTANIE

Rozdział XI. Życie po śmierci

Rozdział XII. Pomarańczowe zagrożenie

Rozdział XIII. Wszystko zostanie w rodzinie

CZĘŚĆ V. PROTEST

Rozdział XIV. Historia się powtarza

Rozdział XV. Buduszczego niet

Rozdział XVI. Białe wstążki

Rozdział XVII. Masza, 6 maja 2012 roku

CZĘŚĆ VI. SANKCJE KARNE

Rozdział XVIII. Sierioża, 18 lipca 2013 roku

Rozdział XIX. Liosza, 11 czerwca 2013 roku

Rozdział XX. Rozdzielony naród

Rozdział XXI. Żanna, 27 lutego 2015 roku

Rozdział XXII. Już na zawsze wojna

EPILOG

PODZIĘKOWANIA

UWAGI DO PRZYPISÓW