© Copyright by Wydawnictwo Poligraf, 2018

© Copyright by Tomasz Łabanowski, 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Żaden fragment nie może być publikowany ani reprodukowany bez pisemnej zgody wydawcy lub autora.

Książka została oparta na wywiadach, których wersje audio znajdują się w prywatnych zbiorach autora

Projekt okładki: Aleksandra Mikołajko

Opieka redakcyjna: Klaudia Dróżdż

Korekta: Adrianna Hess

Skład: Wojciech Ławski

Zdjęcie na okładce: Maggie Habieda, Fotografia Boutique

Menagement w sprawie koncertów: Krzysztof Bogucki, Impresariat, tel. 508 750 659

E-mail autora: vai6@wp.pl

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Książka wydana
w Systemie Wydawniczym Fortunet™

www.fortunet.eu

ISBN: 978-83-7856-876-6

Wydawnictwo Poligraf

ul. Młyńska 38

55-093 Brzezia Łąka

tel./fax (71) 344-56-35

www.WydawnictwoPoligraf.pl

ROZDZIAŁ 1

NAJWCZEŚNIEJSZE WSPOMNIENIA MATKI DOTYCZĄCE IVANA KOMARENKO ORAZ JEGO MŁODOŚĆ

Fot. 1. Galina Stiepanova. Zdjęcie wykonane podczas wywiadu

Źródło: zbiory własne autora

1.1. WYWIAD Z MATKĄ IVANA – GALINĄ STIEPANOVĄ

Matka Ivana na samym początku wywiadu uprzedziła, że przywołanie wspomnień z czasów dzieciństwa może doprowadzić ją do płaczu. To był dla niej trudny okres. Spytana o swoją matkę – babcię Ivana – stwierdziła, że nie ma tu o czym mówić1. Była ona po prostu alkoholiczką. Z powodu jej zachowania Pani Galina od najmłodszych lat była obarczana ogromną odpowiedzialnością za rodzinę. Urodziła się jako najstarsza z dzieci i świat wymagał, by to ona zajęła się młodszym rodzeństwem, Giennadijem i Irą. Najwcześniejszym wspomnieniem z dzieciństwa jest to, że w ich domu nigdy nie było rodzinnego ciepła. Matka z powodu choroby alkoholowej często znikała z domu i wracała niekiedy nawet po miesiącu nieobecności. Po dniach spędzonych poza domem potrzebowała odpoczynku wśród najbliższych. Te momenty były jedynymi krótkimi okresami, kiedy w domu dawało się odczuć odrobinę matczynej miłości2. W innych okolicznościach matka Pani Galiny swoim zachowaniem przypominała w jej oczach raczej mężczyznę niż matkę trójki dzieci. Skłonna była do bójek z silniejszymi od siebie mężczyznami, które często kończyły się jej zwycięstwem. Sam Ivan dziwi się temu, jakim cudem mogła ona dożyć tak sędziwego wieku, skoro nieodłącznymi atrybutami, z którymi zawsze kojarzyła mu się Babcia, był zapalony papieros i butelka wódki. Któregoś dnia Pani Galina spostrzegła, że matka wróciła do domu z obcym mężczyzną. Oboje wsiedli na motor i odjechali3. Okres jej nieobecności dłużył się tak bardzo, że ojciec zaczął szukać pomocy u rodziców żony. Pani Galina nie jest co do tego przekonana, ale sądzi, że miała wtedy piętnaście lub szesnaście lat. Została w domu sama z dwojgiem młodszego rodzeństwa. Spoczywało na niej mnóstwo obowiązków, w związku z czym, jak wspomina, była bardzo wymagającą opiekunką. Przełożyło się to również, jak stwierdza, na jej późniejsze życie. Pozostawionym bez opieki dorastającym rodzeństwem zaczęli interesować się mieszkańcy wyspy Sachalin. Dom, w którym mieszkali, był w opłakanym stanie. Powoli zaczęły się szerzyć pogłoski o tym, że dzieciom trzeba znaleźć rodziny zastępcze bądź po prostu powinny one trafić do domu dziecka.

Któregoś dnia, zanim to wszystko się stało, Pani Galina odebrała depeszę. Widniała w niej krótka informacja zawierająca godzinę, o której ma stawić się w miejscu, gdzie znajdował się jeden z nielicznych telefonów na wyspie. Od rodzinnego domu miejsce to było oddalone o ponad pięć kilometrów. Pani Galina wspomina tylko, że trzeba się było szybko zbierać, by zdążyć na czas. Malutką Irę pozostawiła pod opieką sąsiadki. Sama zaś chwyciła mającego wtedy około jedenastu lat Giennadija za rękę i skierowała się w wymienione w depeszy miejsce. Faktycznie zadzwonił telefon. W słuchawce odezwał się głos jej ojca, który stwierdził, że nic nie udało mu się osiągnąć. W rodzinnym domu swojej żony został oskarżony o to, że sam doprowadził swoją wybrankę do takiego stanu. Całkowita wina leży po jego stronie, w związku z czym nie otrzyma on na miejscu żadnej pomocy od rodziny żony. Drzwi się zatrzasnęły, pozostawiono go samemu sobie. Doprowadziło to Panią Galinę do płaczu. Kolejne informacje dały jej jednak do zrozumienia, że zrządzenie losu podsunęło jej ojcu pewne rozwiązanie sytuacji. Czekając na pociąg powrotny, spotkał Koreańczyka, który przekazał mu ogłoszenie o tym, że na Syberii, w nowo powstającym miasteczku – Niżnie-Ilimsku – poszukiwani są ludzie do pracy. Ojciec Pani Galiny wiedział, że to prężnie rozwijające się miejsca Rosji. Znał korzyści, jakie może przynieść Rodzinie zmiana miejsca zamieszkania, i oświadczył swojej córce, że wkrótce pojawi się ponownie na Sachalinie tylko po to, by ich stamtąd zabrać4.

Szyn Jen Fir – ojciec Pani Galiny – zarówno w jej wspomnieniach, jak i we wspomnieniach Ivana jawi się jako osoba bardzo szlachetna. Brakowało mu tylko odpowiedniego podejścia do dzieci, o które całym sercem dbał. Nie potrafił jednak zapewnić im takiej miłości i czułości, jakiej od niego wówczas oczekiwały.

Z domu, jak wspomina Pani Galina, zabrali niewiele. Niewiele zresztą w nim pozostało ze względu na tryb życia, jaki prowadziła Nadieżda. Podróż koleją transsyberyjską bardzo ich męczyła. W Chabarowsku, gdzie rozpoczęła się pierwsza kontrola biletów, okazało się ponadto, że Giennadij ma zakupiony niewłaściwy bilet. Aby nabyć właściwy, trzeba było wydać ostatnie pieniądze, które wcześniej przeznaczono na spokojne odbycie dalszej podróży. Ta zaś potrwać miała jeszcze cztery doby. Ojciec Pani Galiny nie dawał za wygraną. Dla dobra swoich dzieci zrezygnował zupełnie z jedzenia5. Od czasu do czasu udawało mu się znaleźć gdzieś niewielką ilość pożywienia, którą przynosił swoim potomkom. Pani Galina wspomina ogórek, który udało mu się zdobyć. Traktował go z wielkim szacunkiem. Skrupulatnie go umył, obrał i podzielił pomiędzy dzieci. Pozostałe racje żywnościowe udawało mu się zdobywać dzięki zbieraniu butelek.

Pierwsze wspomnienie, jakie powraca, gdy Pani Galina przypomina sobie opuszczenie pociągu – to potężny mróz. Podróż odbyła się na przełomie marca i kwietnia, więc temperatura, jaką zastali w Niżnie-Ilimsku nocami spadała nawet do sześćdziesięciu kresek poniżej zera6. Wbrew oczekiwaniom na miejscu nie zastali żadnego miasteczka. Wszystko dopiero zaczynano powoływać do życia. Rozlokowano ich w wojskowym namiocie, w którym oprócz nich znalazło się jeszcze prawie dwudziestu lokatorów. Namiot wyglądał na wielki, jednak w środku podzielony był na małe komórki. Do jednej z nich trafił Szyn Jen Fir wraz ze swoimi dziećmi.

Warunki były bardzo ciężkie, jednak Pani Galina wiedziała, że nie mogli tego uniknąć. Miała świadomość, że gdyby zostali na Sachalinie, prawdopodobnie działoby się jeszcze gorzej. Na Syberii ich życie powoli zaczęło nabierać kształtów. Jej ojciec jako kowal szybko znalazł pracę. Ich sytuacja finansowa wciąż jednak pozostawiała wiele do życzenia. W trosce o dobro młodszego rodzeństwa Matka Ivana także musiała się zatrudnić. Niedawno poznana przyjaciółka zaproponowała, by wraz z nią podjęła pracę w magazynie, która polegać miała na paleniu w piecu. Długo się nie zastanawiała. Następnego dnia rano rozpoczęła pracę. Niestety, musiało minąć dość dużo czasu, by zrozumiała, jakie ryzyko mogą pociągać za sobą czynności, które wykonywała. Któregoś dnia, podczas zmiany, którą pełniła akurat jej przyjaciółka, piec wybuchł7. Obrażenia, jakich doznała, nie pozwoliły jej na dalszą pracę. Ogrzewanie budynku pozostało od tej pory wyłącznie w rękach Pani Galiny. Po wypadku przyjaciółki liczba obowiązków wzrosła tak bardzo, że o Pani Galinie napisano krótki artykuł w lokalnej gazecie. Z uśmiechem na twarzy Matka Ivana wspomina, że jego tytuł brzmiał Córka Kowala.

Któregoś dnia, ku zdziwieniu wszystkich, w Niżnie-Ilimsku pojawiła się jej matka8. Wyglądało na to, że podjęła starania, aby zmienić swoje życie9. Na jej ciele tym razem zabrakło siniaków i zadrapań. Ogólny stan jej zdrowia wskazywał na to, że jest w dobrej formie, zarówno fizycznej, jak i psychicznej, oraz że mogłaby przynajmniej trochę odciążyć swoją córkę w jej nadmiarze obowiązków10. Taki bieg zdarzeń bardzo ucieszył Panią Galinę. W końcu znowu można było poczuć domową, rodzinną atmosferę.

Te chwile są jednymi, które Pani Galina wspomina jako najmilsze momenty z młodzieńczych lat. Cała ta sytuacja nie okazała się jednak wyjątkowa. Stało się to, czego najbardziej można było się obawiać. Nowe miejsce zamieszkania nie pomogło Nadieżdzie w walce z jej chorobą alkoholową. Wkrótce jej nałóg stał się ponownie problemem, który oczywiście w głównej mierze spoczął na głowie Pani Galiny. Z biegiem czasu obecność matki tak jej zaczęła ciążyć, iż czas spędzany przy niej postanowiła ograniczyć do minimum11. Stało się to o wiele łatwiejsze, kiedy na swojej drodze życia natknęła się na mężczyznę, który przedstawił jej się jako Ivan Komaradze12.

Po raz pierwszy spotkała go wówczas, gdy zaczął pracować w tajdze – niedaleko stanowiska pracy Pani Galiny. Od tego momentu spotkania stawały się coraz częstsze i coraz dłuższe. W jego obecności Pani Galina była w stanie choć na moment zapomnieć o problemach, których tak wiele gromadziło się w jej domu. Od kiedy matka zaczęła ją bić, a reakcje obcych ludzi na jej podbite oczy i posiniaczone niemal całe ciało wywoływały wstyd i przygnębienie, postanowiła wracać do domu coraz rzadziej. Szczęśliwie schronienie znalazła u niedawno poznanego przyjaciela. Ich relacje zaczęły się zacieśniać. Pani Galina wspomina, że to był przystojny mężczyzna, o pięknych rysach twarzy. Urodził się na Ukrainie, a na Syberię przybył, by trudnić się hodowlą jeleni. To w jego właśnie domu znalazła schronienie przed trudami syberyjskiego życia.

Początkowo ulga. Z czasem jednak sprawy zaczynały nabierać niewłaściwego charakteru. Ivan stał się bardzo zaborczy. Zazdrość, którą okazywał, nie pozwalała na to, by związek z Galiną funkcjonował na prawidłowych zasadach13. Początkowo kobieta myślała, że mają podobny ogląd rzeczywistości. W dzieciństwie oboje byli wychowywani w podobnych warunkach. Doświadczenie braku matczynej miłości było znane aż zbyt dobrze zarówno jemu, jak i jej. Teraz Galina myślała, że to moment, w którym można by nadrobić stracony czas. Była jednak w błędzie. Ivan zaczął traktować ją jak własność. Im dłużej przy nim przebywała, tym częściej nachodziły ją myśli o tym, że powoli staje się ubezwłasnowolniona. Na odwrót było już jednak za późno. Wkrótce na świat miało przyjść ich dziecko. Młoda kobieta łudziła się jeszcze nadzieją, że ten fakt załagodzi trudną sytuację, w jakiej znalazł się ich związek.

Gdy tylko Pani Galina zaczęła wracać do sił po porodzie, przyszedł do niej lekarz. Oświadczył, że w szpitalu był jej mąż, który narobił sporo kłopotów personelowi szpitala. Lekarz wyraził swoje oburzenie, ponieważ został niemal pobity, gdy przekazał mu informację o tym, że stan zdrowia zarówno dziecka, jak i matki nie zezwala im na opuszczenie szpitala. Ojciec noworodka stwierdził, że nie będzie kolejny raz pokonywał rzeki, by ich odebrać, po czym, trzaskając drzwiami, wyszedł. Panią Galinę następnego dnia odebrała matka. Dziecko było już w dobrym stanie, a kobiety, które wraz z nią leżały na porodówce, były pod ogromnym wrażeniem urody jej niemowlaka14. Każda z nich stwierdziła, że byłaby najszczęśliwszą matką na świecie, gdyby jej dziecko urodziło się tak urodziwe jak jej mały Ivan.

Matka zabrała Panią Galinę z dzieckiem do siebie. Kobiecie zależało jednak na tym, by niemowlę pierwsze chwile swojego życia spędzało z obojgiem rodziców. Nie chciała dopuścić do tego, by najwcześniejsze wspomnienia jej dziecka powieliły to, czego kiedyś sama doświadczyła. Wkrótce udało jej się dotrzeć do domu ojca jej dziecka15. Ten jednak, wbrew oczekiwaniom Pani Galiny, okazał się oziębły. Pierwszymi słowami, jakie wówczas od niego usłyszała, były jedynie wyrazy aprobaty, że dziecko urodziło się białe i nie miało azjatyckich rysów twarzy, jak jego matka. Nic więcej nie udało się od niego usłyszeć. Początkowo pomyślała, że to tylko kwestia stresu z powodu nowej sytuacji, w której oboje się znaleźli. Przypuszczenia jednak się nie sprawdziły. Z godziny na godzinę sytuacja się pogarszała. Ojciec dziecka przejawiał względem niej coraz więcej agresji. Wszystko zaczęło wymykać się spod jej kontroli. Im dłużej przebywała w jego domu, tym częściej musiała bronić się przed przemocą fizyczną, jaką wobec niej zaczął stosować Ivan.

Musiała w końcu podjąć decyzję o opuszczeniu domu. Przeczuwała, że jej partner w swoim zachowaniu może posunąć się o krok za daleko. Jej lęki nasilały się, gdy myślała o tym, co może stać się dziecku. Mimo że na zewnątrz zapadł zmrok, sytuacja zmusiła ją, by wraz z niemowlęciem ratować się ucieczką. Warunki niestety nie sprzyjały opuszczeniu domu. Kwietniowe noce pod względem temperatury bywają bardzo zróżnicowane. Tej nocy jednak termometr wskazywał kilka kresek poniżej zera. Pani Galina wraz ze swoim dzieckiem tak się wyziębiła, że nad ranem trzeba było ich przetransportować do szpitala. Nigdy nie spodziewała się tak szybkiego powrotu do lecznicy, którą niedawno opuściła.

1 Wywiad dwunasty, rozmowa z Galiną Stiepanovą. Czas wywiadu: 2 minuta, 50 sekunda. Matka Ivana posługuje się językiem rosyjskim, w związku z czym Ivan musi na bieżąco tłumaczyć Jej wypowiedzi. Słuchając wspomnień Mamy, staje się tak zafascynowany opowieścią o przeszłości Rodziny, że niemal zupełnie zapomina o tłumaczeniu.

2 Ibidem. Czas wywiadu: 5 minuta. Ivan, tłumacząc słowa Mamy, wspomina swojego Dziadka – Koreańczyka, który, jak twierdzi, był wielce szanowanym człowiekiem. Mówi także o jego relacjach ze swoim potomstwem.

3 Ibidem. Czas wywiadu: 9 minuta. W tym momencie można domyślić się, że w Mamie Ivana wciąż kryje się gniew, wzbierający w Niej na myśl o zachowaniu matki. Babcia Ivana obarczyła Galinę ogromną odpowiedzialnością, gdy dziewczynka nie była jeszcze nawet pełnoletnia.

4 Ibidem. Czas wywiadu: 16 minuta, 30 sekunda. Matka Ivana opowiada tu jeszcze o powrocie do domu z miejsca, w którym odbyła się rozmowa telefoniczna. Spotkała wówczas jakiegoś człowieka, który zaproponował jej nocleg. Do domu miała bardzo daleko, w związku z czym przystała na propozycję. W domu mężczyzny okazało się, że ten chce wykorzystać ją seksualnie. Z opresji wyszła dzięki swojemu młodszemu bratu.

5 Ibidem. Czas wywiadu: 21 minuta. Pani Galina wspomina swojego ojca, który ze względu na dobro swoich dzieci sam zrezygnował z jedzenia podczas trwającej kilka dni podróży. Mówi, że charakteryzował się ogromnym poczuciem dumy oraz pracowitością.

6 Ibidem. Czas wywiadu: 23 minuta. Pani Galina wspomina warunki, w jakich początkowo zamieszkali na Syberii. W wydzielonym w namiocie pokoju dla ich rodziny znajdowała się beczka z wodą, w której mogli się myć, oraz dwa łóżka. Stwierdza także, że odmrożenia palców na Syberii są zjawiskiem bardzo powszednim.

7 Ibidem. Czas wywiadu: 24 minuta. Matka Ivana opowiada tu o wypadku, który zdarzył się w kotłowni, w której pracowała.

8 Ibidem. Czas wywiadu: 26 minuta. Z biegiem czasu, gdy budowa bursy została zakończona, przyznano jej rodzinie pokój. Komfort życia od tamtej pory wzrósł znacząco.

9 Ibidem. Czas wywiadu: 28 minuta, 30 sekunda. Pani Galina opowiada o tym, jak bardzo jej matka zmieniała się, kiedy zaczynała pić alkohol. Sprawiała jej tym samym mnóstwo kłopotów, gdyż Pani Galina nigdy nie potrafiła odmówić udzielenia pomocy swojej matce.

10 Ibidem. Czas wywiadu: 30 minuta, 30 sekunda. Pani Galina wspomina, że jej matka wróciła do swojego męża, gdyż nie potrafiła dłużej znosić kochanka, który traktował ją przedmiotowo.

11 Ibidem. Czas wywiadu: 36 minuta, 30 sekunda. Opowiada o tym, jak jej matka ponownie zaczęła pić alkohol, co przyczyniło się do tego, że postanowiła wyprowadzić się z domu.

12 Ibidem. Czas wywiadu: 34 minuta. Matka Ivana opisuje wygląd jego ojca. Porównuje go do hollywoodzkiej gwiazdy filmowej. Stwierdza także, że Ivan odziedziczył po nim niemal wszystkie cechy wyglądu. Jedyną różnicę stanowią włosy – u syna ciemniejsze.

13 Ibidem. Czas wywiadu: 38 minuta, 30 sekunda. Kobieta mówi o warunkach, w jakich wychował się jej mąż, co odbiło się na jego zdrowiu psychicznym. Opowiada swoje przemyślenia na temat tego, skąd u niego wzięła się patologiczna wręcz zazdrość i dlaczego z biegiem czasu zaczął traktować ją jak swoją własność.

14 Ibidem. Czas wywiadu: 41 minuta. Mówi tutaj o wrażeniu, jakie zrobiło jej nowo narodzone dziecko na personelu szpitala oraz na kobietach, które wraz z nią znajdowały się w szpitalu.

15 Ibidem. Czas wywiadu: 42 minuta. Pani Galina wspomina tutaj moment, w którym jej mąż po raz pierwszy zobaczył swoje dziecko. Dokładnie opisuje jego reakcję oraz sposób, w jaki od tamtej pory zaczął się zachowywać.