Tytuł oryginału: Skotten i Köpenhamn: ett reportage om Lars Vilks, extremism och yttrandefrihetens gränser

Copyright © Niklas Orrenius, 2016

Published by agreement with Copenhagen Literary Agency ApS, Copenhagen

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2018

Copyright © for the Polish translation by Katarzyna Tubylewicz, 2018

Redaktor prowadzący: Szymon Langowski

Redakcja: Justyna Wodzisławska

Korekta: Magdalena Owczarzak

Projekt okładki i stron tytułowych: Magda Bloch

Fotografia na okładce: © Freya Ingrid Morales/Anadolu Agency/Getty Images

ISBN 978-83-7976-971-1

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

Niektóre szczegóły dotyczące prywatnego życia Larsa Vilksa zostały pominięte, by nie ryzykować jego bezpieczeństwa. Z podobnych względów dokonano też zmiany niektórych imion.

Spis treści

WSTĘP. ZAMACHY W KOPENHADZE, ZAMACHY W PARYŻU

WIĘZIEŃ WE WŁASNYM KRAJU

CI, K TÓRZY NIENAWIDZĄ L ARSA VILKSA

PROROK W RODZINNYM MIEŚCIE?

MECZ PIŁKI NOŻNEJ POD UKRYTYM ADRESEM

ZATRZYMANY W SZTOKHOLMIE

GRANICE WOLNOŚCI SŁOWA. SZWECJA ZAMYKA STRONĘ INTERNETOWĄ

NIECZYSTY PRAGNIE OCZYSZCZENIA

WRÓG LUDU

ÖREBRO – MIASTO PIERWSZEJ ISKRY

DŻIHADYSTA Z VIVALLI

TAKFIRYŚCI W SZWECJI

PREMIER, K TÓRY PIŁ W MECZECIE HERBATĘ

DANIA VS. SZWECJA

CIEMNA STRONA

E-MAIL OD JULII CAESAR

NIENAWIŚĆ DO MUZUŁMANÓW

LARS VILKS I RASIZM

TO, CO NIEWIDOCZNE

MAHU I PROROK

wstęp.
zamachy w kopenhadze, zamachy w paryżu

Lars Vilks leży na podłodze z kafelków w chłodni w Kopenhadze. Marznie, jest mu niewygodnie. Przed sobą ma poukładane jedna na drugiej skrzynki z piwem marki Tuborg. We wnęce przy wyjściu stoi policjant z odbezpieczoną bronią. Ktoś wrzeszcząc, dobija się do drzwi. To jeszcze jeden policjant. Zostaje wpuszczony, trzyma w rękach uniesiony do góry pistolet.

Wygląda na osobę w szoku, myśli Vilks.

Zauważa, że policjant jest ranny. To rana postrzałowa nogi, mężczyzna krwawi. Nie przestaje krzyczeć. Nie opuszcza broni. Słychać zbliżające się syreny.

Szwedzki artysta nie czuje strachu, pomimo strzałów, krwi i wrzasków.

Byli już wcześniej napastnicy, którzy próbowali go zabić. Został zaatakowany parokrotnie, potem przenoszono go do bezpiecznego pomieszczenia. Jednak teraz, kiedy leży w chłodni z nogami w dżinsach przyciśniętymi do podłogi, nie może odpędzić myśli, że tym razem jest inaczej. To, co się dzieje teraz, jest poważniejsze od wszystkiego, co zdarzyło się wcześniej.

Teraz wszystko się zmieni, myśli Vilks.

Kilka minut wcześniej: siedzi w sali wykładowej obok chłodni i słucha wykładu Inny Szewczenko, aktywistki FEMEN-u. Ukraińska feministka jest dziś drugą osobą występującą w centrum kultury Krudttønden. Seminarium nosi tytuł Sztuka, bluźnierstwo i wolność słowa. Szewczenko wskazuje Vilksowi i ponad trzydzieściorgu pozostałym słuchaczom na problem ale-osobowości:

– Ludzie ci mają zwyczaj mówić: „Wolność słowa – oczywiście tak, ale…”. Owo „ale” jest słowem kluczowym.

Seminarium zostało zorganizowane przez Komitet Larsa Vilksa – stowarzyszenie założone przez duńskich dziennikarzy i publicystów, by wspierać szwedzkiego artystę, na którego wydano wyrok śmierci.

Centrum Krudttønden znajduje się w dużym i zielonym parku Fælledparken w dzielnicy Østerbro. To stary ceglany budynek z XIX wieku, kiedyś znajdowały się w nim stajnie wojskowe. Wchodził w skład koszarów. W roku 1990, gdy z budynku nie korzystało już wojsko, został przebudowany i przekształcony w gminne centrum kultury, w którym odbywają się między innymi wydarzenia muzyczne i teatralne. Organizowane są tu koncerty jazzowe, działają kluby taneczne. Komitet Larsa Vilksa wynajmuje tutaj salę na swoje spotkania.

Vilks siedzi na scenie przy niewielkim stoliku, obok niego policjant z duńskich służb specjalnych – dzisiaj to jeden z jego ochroniarzy. Artysta wygląda jak zwykle: pognieciona jasnoniebieska koszula, pod spodem biały podkoszulek, niebieskie dżinsy, mocne okulary w grubych czarnych oprawkach. Siwe potargane włosy.

Za chwilę przyjdzie kolej na jego wypowiedź. Szewczenko kontynuuje przez mikrofon przemyślenia na temat wolności słowa oraz ale-osobowości:

– Dlaczego wciąż mówimy „ale”, kiedy…

Paf!

Strzał! Inna Szewczenko natychmiast rozumie, co się dzieje. Rzuca się na ziemię. Następuje kanonada, kolejne: paf-paf-paf-paf-paf-paf!, strzałów jest coraz więcej, nie mają końca. Terrorysta znajduje się na ulicy przed budynkiem. Strzela ze skradzionego karabinu maszynowego Mannlicher M95, standardowej broni duńskiej armii.

Omar el-Hussein to dobrze zbudowany dwudziestodwulatek ubrany w granatową kurtkę i ciemne spodnie. Twarz zasłonił jasnoczerwoną arafatką. Zanim zaczął strzelać, próbował otworzyć drzwi do sali wykładowej prowadzące prosto z ulicy. Naciskał klamkę, ale drzwi były zamknięte na klucz. Teraz przeszedł kilka metrów, do głównego wejścia budynku, żeby tamtędy spróbować dostać się do środka.

We foyer centrum kultury znajduje się sześciu policjantów zabezpieczających spotkanie Komitetu Vilksa, które ma wysoki stopień ryzyka. Dwóch z nich to szwedzcy ochroniarze artysty, dwóch należy do duńskich służb specjalnych PET, są jeszcze dwaj zwykli duńscy policjanci. Za blatem bufetu we foyer stoi dwóch barmanów gotowych do sprzedawania piwa, kawy i drinków.

Kiedy Omar el-Hussein podnosi karabin i naciska spust, ma zapewnioną dobrą widoczność, szyby drzwi wejściowych są duże. Trafia mundurowego PET w ramię, a drugiego duńskiego policjanta w udo. Kolejni dwaj zostają zranieni odłamkami szkła. Barmani chronią się za bufetem i nie doznają obrażeń.

W sali wykładowej czarne kotary zasłaniają okna wychodzące na foyer. Dlatego publiczność w środku nie widzi, co się dzieje, gdy mężczyzna z bronią automatyczną przystępuje do ataku. Za to słyszy. Strzały, tłukące się szkło, krzyki.

– Uciekaj, Lars! Szybko!! Już!!! – wrzeszczy duński policjant siedzący obok Vilksa.

Szturcha go, popycha przed sobą przez całą salę w stronę niedużej chłodni na drugim końcu pomieszczenia. Lars potyka się o krzesło, upada, policjant popycha go dalej, Vilks pełznie po podłodze, szybko, szybciej. Pośpiech sprawia, że w chłodni ląduje też Helle Merete Brix, dziennikarka zajmująca się kulturą, przewodnicząca Komitetu Larsa Vilksa. Po drodze zalicza mocne uderzenie w plecy. „Nie mogę już szybciej biec!” – myśli.

Drzwi do chłodni zamykają się. Lars Vilks i Helle Merete Brix dostają od policjanta polecenie, żeby wpełzli pod nieduży stół.

Dziennikarka leży teraz na podłodze chłodni, jest zszokowana. W całym jej ciele krąży adrenalina. Zimno podłogowych płytek przeszywa nogi w czarnej spódnicy i czarnych kozakach. Myśli galopują. Pięćdziesięciosześcioletnia Brix uważa siebie za osobę dość zdystansowaną, która niechętnie przekracza sferę cudzej prywatności. Jednak teraz czuje, że musi kogoś złapać za rękę. Po sekundzie namysłu wyciąga dłoń do mężczyzny obok.

Lars Vilks odpowiada uściskiem, trzymają się za ręce przez długą chwilę. On myśli o strzelaninie. Że nie przypomina jego wyobrażeń o dźwięku naładowanej broni palnej. Raczej fajerwerki.

Odwraca się w stronę Helle Merete Brix.

– Gadają, że po sześćdziesiątce to już koniec życia. Ale nie musi tak być – mówi.

Na zewnątrz zamachowiec kładzie rękę na klamce drzwi do domu kultury. Próbuje dostać się do środka, ale przeszkadzają mu w tym ochroniarze Vilksa. Oddają w jego stronę piętnaście strzałów. Kolejnych kilka dokłada duński policjant. Większość policyjnych kul nie przechodzi przez solidne, laminowane szyby, odbijają się od nich albo utykają w szkle. El-Hussein nie zostaje trafiony – ale ostrzał sprawia, że zawraca i zaczyna uciekać. Szwedzcy ochroniarze otrzymają z czasem za tę akcję medal od komendanta skańskiej policji.

W sali wykładowej, zaledwie metr od strzelaniny, znajduje się ambasador Francji w Danii François Zimeray. Ma pięćdziesiąt trzy lata, jest szczupłym mężczyzną o żywym spojrzeniu z ciemnymi kręconymi włosami, które na skroniach zaczynają już siwieć. Nie jest typowym dyplomatą, bardziej aktywistą, który przez całe dorosłe życie angażował się w walkę o prawa człowieka.

Seminarium Komitetu Vilksa odbywa się kilka tygodni po atakach terrorystycznych w Paryżu, na „Charlie Hebdo” i na żydowski sklep spożywczy Hyper Cacher. Zimeray był wtedy zdumiony i wzruszony reakcjami Duńczyków. Tysiące ludzi zebrały się przed francuską ambasadą na Kongens Nytorv z pochodniami, kwiatami i kondolencjami.

Ambasador ma zwyczaj powtarzać, że jest „trochę leniwy”. Jednak chociaż seminarium z udziałem Vilksa odbywa się w sobotę, dyplomata nie potrafił odmówić przyjścia, gdy dostał zaproszenie. Zwłaszcza że zna liderkę FEMENU-u Innę Szewczenko. W swojej wcześniejszej roli ambasadora do spraw praw człowieka pomógł jej uzyskać francuską wizę. Chce posłuchać jej wystąpienia.

Przyjeżdża do centrum kultury na rowerze. Potem będzie się zastanawiał nad tym wyborem środka transportu. W oczach ambasadora rower to symbol otwartości. Na rowerze jeżdżą ludzie beztroscy.

– Wydaje mi się, że nawet nie przypiąłem tego roweru do stojaka.

Po pierwszym strzale ambasador, podobnie jak Lars Vilks, myśli, że to petardy albo fajerwerki. Po trzecim strzale rozumie: to jak w „Charlie Hebdo”. Rzuca się na podłogę. To już koniec, myśli. Słyszy więcej strzałów. Czeka na śmierć. Potem widzi, że komuś z publiczności udało się otworzyć zamknięte na klucz drzwi na ulicę. Wstaje i wybiega razem z innymi. Skręca w prawo. Wpada na klatkę schodową i tam się chowa.

Reżyser filmowy Finn Nørgaard to inny uczestnik seminarium, który także wydostał się z lokalu. Finn Nørgaard wybiera inną drogę niż większość uciekających: biegnie w lewo. Tuż za nim jest Omar el-Hussein. Zamachowiec strzela Nørgaardowi w plecy. Z bliska.

Kiedy kilka minut później Zimeray opuszcza kryjówkę na klatce schodowej i ostrożnie kieruje się z powrotem w stronę Krudttønden, zauważa Nørgaarda leżącego na chodniku. Reżyser nie żyje. Atak terrorystyczny ma pierwszą śmiertelną ofiarę.

Podczas gdy z ciała Nørgaarda uchodzi życie, Vilks wciąż jest zamknięty w chłodni razem z Helle Merete Brix.

Odkąd jego rysunek Profeten Muhammed som rondellhund (Prorok Mahomet jako pies na rondzie) stał się w 2007 roku znany opinii publicznej, organizacje terrorystyczne takie jak Al-Kaida czy Asz-Szabab nawołują swoich zwolenników do zabicia szwedzkiego artysty. Z tego powodu Vilks tak przywykł do życia z uzbrojonymi ochroniarzami, że nazywa ich „swoją rodziną” lub „chłopakami”. Zdarza się, że ochroniarze doradzają Vilksowi, który często ledwo wiąże koniec z końcem, gdzie kupić tańszą polędwicę oraz inne produkty.

Rozumie, dlaczego został wepchnięty do chłodni. Ochroniarze mają za zadanie dopilnować jego bezpieczeństwa. Jednak minęło już ponad pół godziny od strzelaniny. Siedemdziesięcioletnie ciało Vilksa zaczyna protestować przeciw niewygodnej pozycji, w której przymusowo tkwi razem z dziennikarką.

Do niewielkiego pomieszczenia wchodzi jeden z jego szwedzkich ochroniarzy. Z zewnątrz słychać głosy, już spokojniejsze niż wcześniej. Vilks i Brix podejmują próbę wstania z podłogi. Zauważa to jeden z policjantów.

– Nie! Zostańcie na miejscu! – krzyczy.

Przykucają i z powrotem wciskają się pod stół. Wiedzą już, że w strzelaninie rannych zostało kilku policjantów, ale nie dotarła do nich informacja o zabiciu Finna Nørgaarda.

Lars kontynuuje rozmowę z Helle Merete. Lekka ironia staje się ich sposobem na radzenie sobie z sytuacją, która jest i straszna, i absurdalna. Vilks wskazuje ręką znajdujące się przed nimi butelki tuborga:

– Skoro mamy tu jeszcze poleżeć, może powinniśmy sobie otworzyć piwko?

Helle Merete Brix uśmiecha się. Zazwyczaj w ogóle nie pija piwa. Niezobowiązujące komentarze artysty pomagają jej, kiedy leży na zimnej podłodze. Pomagają jej nawet jego kiepskie dowcipy. Dzięki temu udaje się jej powstrzymywać panikę.

W końcu mogą razem wyjść z chłodni. Ochroniarze i duńscy policjanci natychmiast przeprowadzają Vilksa do czekającego nań samochodu.

Brix wchodzi do sali wykładowej. Zdumiona orientuje się, że seminarium na temat wolności słowa i bluźnierstwa ponownie się toczy. Polsko-brytyjska artystka Agnieszka Kołek wygłasza wykład o sztuce niewygodnej. Jeden z organizatorów z Komitetu Larsa Vilksa, Niels Ivar Larsen, dziennikarz piszący o kulturze w „Dagbladet Information”, nakłonił ją, by po ataku wrócić do ustalonego programu.

– W świetle tego, co zaszło, chodziło o pryncypia. Uznałem, że jedyne, co możemy zrobić, to kontynuować – tłumaczył potem Larsen.

Agnieszka Kołek pokazuje zdjęcia w PowerPoincie i mówi o znaczeniu wolności słowa. Niewielu uczestników seminarium zdaje się jej słuchać. Większość patrzy w swoje telefony komórkowe i wysyła wiadomości do bliskich. Są uwięzieni w miejscu przestępstwa – policja blokuje teren wokół centrum Krudttønden. François Zimeray naciska ikonkę Twittera w komórce. „Still alive in the room – pisze na oficjalnym Twitterowym koncie ambasady @francedk. – Żyję, jestem w sali wykładowej”.

W końcu przyjeżdża autobus ewakuacyjny, który zabiera uczestników seminarium. Zostają zawiezieni na posterunek policji w Bellahøj. Czekają tam na nich pizza, kawa, psycholog oraz przesłuchanie.

Lars Vilks nie zostaje zawieziony na komisariat autobusem. Mknie przez Kopenhagę w konwoju. Trzy samochody policyjne z migającymi światłami i wyjącymi syrenami. Szybkie tempo. Inne samochody muszą ustąpić im miejsca.

W samochodzie nikt się nie odzywa. To niedobry moment, żeby pytać o coś policjantów, myśli Vilks. Nadal nie wie, że zamachowiec zastrzelił człowieka. Mimo to ogarnia go smutek. Seminarium na temat wolności słowa skończyło się strzelaniną i policyjnymi syrenami – to smutne, myśli. Nie dane mu było wygłosić wykładu o prześladowanej kubańskiej artystce Tani Bruguera.

Smutek przynosi też ulgę. Przez wiele lat Vilks słuchał i czytał o różnych ludziach w Szwecji, którzy podważali sens zapewniania mu tak poważnej ochrony policyjnej. Czy to naprawdę konieczne, żeby wydawać miliony koron na całodobowe zapewnianie bezpieczeństwa artyście? Czy groźby wiszące nad nim nie są trochę rozdmuchane?

Teraz, myśli wśród wycia syren Lars Vilks, mam z głowy ten rodzaj oskarżeń.

Tymczasem zaledwie kilometr od posterunku policji w Bellahøj, w kafejce internetowej Powerplay przed ekranem komputera siedzi Omar el-Hussein. Minęło sześć godzin, odkąd zamordował Finna Nørgaarda. Teraz przygotowuje następny atak. Szuka w internecie informacji o duńskim polityku Mogensie Camrem, znanym z niechęci do islamu i ostrych wypowiedzi.

Przez wiele lat Mogens Camre był socjaldemokratą. W roku 1999 zmienił partię na nacjonalistyczną i antymuzułmańską Duńską Partię Ludową (Dansk Folkeparti). „Przekonanie o istnieniu rozsądnych muzułmanów, którzy wspierają demokrację i prawa człowieka, jest iluzją” – twierdzi. Nazywa muzułmanów piątą kolumną, z którą należy się uporać tak, jak to zrobiono z Hitlerem.

Poczytawszy o Mogensie Camrem, El-Hussein wpisuje w wyszukiwarkę nowe słowo: „Synagoga”.

Ma dwadzieścia dwa lata, urodził się w Danii w rodzinie Palestyńczyków, którzy sami wychowali się w obozie dla uchodźców w Jordanii.

Był trudnym nastolatkiem. Kiedy miał dwanaście lat, jego wychowawca szkolny wezwał rodziców na rozmowę. Opowiedział o tym, jak Omar przeszkadza na lekcjach i jak trudno nad nim zapanować. Mama, biochemik z wykształcenia, pracująca jako laborantka, też uważała, że syn sprawia kłopoty. Za dobre rozwiązanie uznała przeprowadzenie się wraz z nim i jego młodszym bratem do Jordanii, żeby tam Omara „nauczyli rozsądku”. Po trzech latach wrócili do Danii, do dzielnicy Nørrebro w Kopenhadze. Chciała, żeby trzynastoletni już Omar uzyskał duńskie wykształcenie. Niedługo po przeprowadzce zaczął przestawać z ludźmi przestępczego gangu. Kradł samochody i włamywał się do mieszkań. Kilka razy uciekał z aresztu po tym, jak został ujęty przez policję.

Jednocześnie był obiecującym kickbokserem i rozpoczął naukę w liceum, w klasie o profilu humanistycznym. Dobrze mu szło w szkole. Jego dawni nauczyciele i koledzy z klasy, mówiąc o nim, używają słów „inteligentny”, „chętny do dyskusji” i „zdolny”. Ale są i tacy, którzy wspominają jego agresję, nieprzejednanie i nienawiść.

„Szczególnie interesował go konflikt palestyńsko-izraelski. Nie bał się mówić głośno o tym, że nienawidzi Żydów” – wspomina w duńskiej gazecie „Ekstra Bladet” Victor, jeden z kolegów szkolnych Omara.

Jako osiemnastolatek po raz pierwszy został skazany za przestępstwo z użyciem przemocy: pobił rówieśnika. Przerwał naukę w liceum, palił dużo haszyszu i popełniał coraz poważniejsze wykroczenia. Chodził po mieście uzbrojony w nóż, bagnet albo miecz i parokrotnie został skazany za złamanie zakazu posiadania broni.

W roku 2013 pod silnym wpływem narkotyków ugodził nożem mężczyznę, także rówieśnika, którego nigdy wcześniej nie spotkał. Zauważył go w lokalnym pociągu w Kopenhadze i opętany paranoją uznał, że to tamten go wcześniej zaatakował. Dwukrotnie mocno dźgnął mężczyznę: najpierw w udo, potem w pośladek. Ofiara uszła z życiem, ale rany mogły być śmiertelne.

W wieku dwudziestu jeden lat Omar el-Hussein został więc skazany na dwa lata więzienia, była to czwarta odsiadka w jego życiu.

Personel więzienia zauważył zmiany w zachowaniu El-Husseina. Kierownictwo zakładu penitencjarnego uznało, że więzień wykazuje oznaki ekstremizmu i radykalizacji, i w związku z tym skontaktowało się z duńskimi służbami specjalnymi PET, aby je ostrzec. Później PET poinformuje, że Omar el-Hussein „znajdował się na radarze służb specjalnych”, ale nie było powodu, by sądzić, że planuje atak terrorystyczny.

Został wypuszczony z więzienia dwa tygodnie przed seminarium Komitetu Larsa Vilksa. Na profilu na Facebooku zamieszczał filmiki propagandowe organizacji terrorystycznej Państwo Islamskie (ISIS) i zadeklarował lojalność względem jej przywódcy Abu Bakr al-Baghdadiego. (Nie podpisywał się wtedy nazwiskiem, ale pseudonimem „Abu Ramadan al-Muhajir”).

Siedem minut przed rozpoczęciem ataku na seminarium Komitetu Larsa Vilksa umieścił na swoim Facebooku wiadomość po arabsku:

Przyrzekam Abu Bakrowi wierność i posłuszeństwo w pomyślności i niepowodzeniu oraz że nie sprzeciwię się otrzymanym od niego rozkazom, chyba że chodziłoby o popełnienie świętokradztwa.

W Kopenhadze powtarza się ten sam schemat, który można było zobaczyć miesiąc wcześniej w Paryżu: Najpierw zamach na osoby broniące wolności słowa i krytyczne względem religii, potem atak na Żydów.

Poszukiwany przez wszystkich kopenhaskich policjantów Omar el-Hussein wychodzi z kawiarenki internetowej. Udaje się w stronę największej w mieście synagogi na ulicy Krystalgade. Pozbył się już karabinu maszynowego, jest uzbrojony w dwa pistolety.

Wielka Synagoga została zbudowana w roku 1833. To imponujący budynek, który zyskał międzynarodową sławę dzięki swej architekturze zawierającej elementy egipskie. Podczas nazistowskiej okupacji Danii w latach 1940–1945 członkowie gminy żydowskiej z pomocą chrześcijańskich przyjaciół ukryli zwoje Tory w blisko położonym kościele Świętej Trójcy.

Omar el-Hussein nie jest pierwszym terrorystą, który obrał sobie za cel tę synagogę. 22 lipca 1985 roku palestyńska komórka terrorystyczna z bazą w szwedzkiej Uppsali umieściła w niej bombę pełną gwoździ. Eksplozja wybiła wszystkie okna i zniszczyła potężne drzwi synagogi z dębowego drewna. Na szczęście w bożnicy nie było akurat ludzi, ale bomba była tak pokaźna, że siedmiu mieszkańców pobliskiego żydowskiego domu starców odniosło lżejsze rany, gdy eksplozja potłukła szyby w budynku. Niemal w tym samym momencie została zdetonowana jeszcze jedna bomba w innej części Kopenhagi, przed siedzibą amerykańskiego biura lotniczego Northwest Orient. Zabiła przejeżdżającego obok algierskiego rowerzystę i zraniła kolejne dwadzieścia pięć osób. Przed kopenhaskim oddziałem izraelskich linii lotniczych El Al jeden z zamachowców umieścił torbę z trzecią bombą, ale zwróciła na to uwagę jakaś starsza pani: „Młody człowieku, zapomniał pan torby!”. Terrorysta zestresował się i zgarnął bagaż z ładunkiem wybuchowym. Kilku świadków zauważyło potem podenerwowanego mężczyznę z torbą, którą ostatecznie wrzucił do kanału, zanim wsiadł na prom do Malmö, a potem w pociąg do Uppsali. Kiedy po jakimś czasie policja wyłowiła torbę, okazało się, że znajdujący się w niej ładunek był dużo silniejszy od obu bomb, które wybuchły.

W roku 1989 czterech Palestyńczyków zostało skazanych przez Sąd Rejonowy w Uppsali za udział w zamachach kopenhaskich w roku 1985.

Kiedy Omar el-Hussein zbliża się do synagogi, jest tuż po północy. W lokalach gminy panuje podniosły nastrój. Osiemdziesięciu gości zebrało się, by uczcić bar micwę dwunastoletniej dziewczynki – żydowski odpowiednik chrześcijańskiego bierzmowania. Kilka godzin wcześniej El-Hussein przeczytał na stronie gminy, że właśnie tutaj tego wieczoru odbędzie się uroczystość.

Synagoga i siedziba gminy żydowskiej mają ochronę, to wieczór, kiedy cała Kopenhaga mówi o ataku terrorystycznym w Krudttønden. Dan Uzan, trzydziestosiedmioletni członek gminy, stoi przed lokalem w roli ochroniarza. Poza tym oddelegowano tu kilku policjantów, wszyscy pilnują synagogi.

Omar el-Hussein idzie ulicą, zataczając się. Policjanci widzą go i uznają, że jest pijany. Pochyla się, jakby miał zwymiotować. Możliwe, że udaje, iż jest mocno wstawiony, by nie wzbudzić podejrzeń ochrony i policji. (Z pewnością mówi to coś o kulturze picia w Skandynawii). Policjanci nie próbują interweniować i El-Hussein może kontynuować swój pijany spacer, aż znajdzie się obok Dana Uzana. Z odległości jednego metra strzela w głowę członka gminy żydowskiej. Uzan ginie na miejscu.

W strzelaninie, która się wywiązuje, Omar trafia obu policjantów, a sam ucieka z miejsca zbrodni bez szwanku, chociaż jeden z policjantów strzela w jego stronę.

Pościg przybiera na sile. Nocą policja otrzymuje informację o miejscu, w którym przebywa zamachowiec: ukrył się w parku Mjølnerparken w dzielnicy Nørrebro. O godzinie piątej rano kilku policjantów zabija Omara el-Husseina strzałami z broni maszynowej po tym, jak zamachowiec trzykrotnie strzelał do nich.

A Lars Vilks? Po przesłuchaniu w komisariacie zostaje odwieziony do swojego szwedzkiego mieszkania pod tajnym adresem pod opieką zespołu uzbrojonych pracowników służb specjalnych. Policjanci transportują obiekt przez most nad Sundem w kuloodpornym samochodzie.

Przeszło miesiąc wcześniej, w styczniu 2015 roku, ja sam także mknąłem przez ten most – tyle że w przeciwną stronę. Właśnie doszło do masowego mordu w redakcji „Charlie Hebdo” i moja gazeta „Dagens Nyheter” wysłała mnie do Francji, żebym napisał o zamachu. Rzuciłem się do pociągu jadącego z rodzinnego Malmö na kopenhaskie lotnisko Kastrup, by złapać pierwszy lot do Paryża.

W czasie ataku na redakcję „Charlie Hebdo” zostało zastrzelonych dwanaście osób, wśród nich redaktor naczelny Stéphane „Charb” Charbonnier i czterech innych karykaturzystów. Terroryści zamordowali też dwóch policjantów. Jeden z nich był ochroniarzem „Charba”, który od kilku lat znajdował się na tej samej liście skazanych na śmierć co Lars Vilks. Lista została opublikowana przez Al-Kaidę w 2013 roku w jej internetowym piśmie „Inspire”. Organizacja terrorystyczna nakłaniała muzułmanów na całym świecie, by zastrzelili Vilksa, „Charba” i paru innych określanych mianem „wrogów islamu”.

Na lotnisku Charles’a de Gaulle’a wylądowałem kilka godzin po zamachu. Wsiadłem w pociąg do centrum, zameldowałem się w hotelu blisko redakcji „Charlie Hebdo” i wyszedłem w miasto, żeby zacząć pracę.

Na placu Republiki zebrały się już dziesiątki tysięcy ludzi. Wielu z nich wyciągało ku wieczornemu niebu przybory do pisania – ołówki, długopisy i flamastry – by w ten sposób uczcić wolność słowa i pamięć zamordowanych rysowników.

Dziewięć osób niosło elektroniczne tablice z małymi żarówkami, które układały się w świecące litery. Dziewiątka ta szła przez tłum zdecydowanym krokiem w stronę znajdującego się na środku placu wielkiego monumentu z rzeźbą Marianny, narodowego symbolu Francji. Kiedy dotarli do celu, unieśli litery w stronę zebranych. Utworzyły dwa słowa: NOT AFRAID. BEZ LĘKU.

Tłum skandował:

– Liberté, liberté, liberté! Wolność, wolność!

A potem:

– Charlie, Charlie, Charlie liberté!

Zbierało się coraz więcej i więcej ludzi. Rozpacz wywołana przez zamach terrorystyczny i mord na satyrykach zamieniła się w potężną, triumfalną manifestację poparcia dla demokratycznych wartości Republiki Francuskiej.

Na placu spotkałem czterdziestosiedmioletniego robotnika budowlanego i malarza Chiheba Bouanene, który trząsł się z zimna w zbyt cienkiej kurtce. Trzymał w rękach kawałek kartonu, na którym napisał eleganckimi zakrętasami: JESTEM MUZUŁMANINEM. JESTEM CHARLIE HEBDO.

Jak tylko dowiedział się, że terroryści, którzy zaatakowali redakcję, krzyczeli: „Bóg jest wielki!” i „Pomścimy Proroka!”, podjął decyzję. Zrobię tabliczkę, pomyślał. Muszę zrobić tabliczkę i pojechać na plac Republiki.

Ludzie pokochali Chiheba i jego słowa. Starsze panie całowały go w policzek. Młode dziewczyny i chłopcy chcieli sobie robić z nim selfie.

Przyjmował owe wyrazy uznania z mieszaniną radości i przygnębienia. Wyjaśnił, że świadomie odgrywa rolę dobrego muzułmanina w epoce pełnej uprzedzeń i negatywnych uogólnień o wyznawcach islamu. Wzruszając ramionami, powiedział:

– Żyjemy w islamofobicznym świecie. Jeśli mogę zniuansować czyjś obraz muzułmanów, robię to.

Miał na myśli, że należy mierzyć się ze współczesnością taką, jaką ona jest.

Nie sposób żądać od wszystkich muzułmanów, żeby odżegnywali się od terroru w imię islamu – ale Chiheb miał nadzieję, że przedstawiciele meczetów w Paryżu jednoznacznie potępią zamach (co wielu rzeczywiście zrobiło).

Okna mojego hotelowego pokoju wychodziły na plac Republiki. Podczas gdy na zewnątrz śpiewali demonstranci, ja pisałem długi reportaż o „Charlie Hebdo”, długopisach wymierzonych w niebo, o Chihebie Bouanene i o sprzeciwie paryżan. Kiedy wysłałem artykuł do redakcji w Sztokholmie, wyszedłem na dwór i zacząłem spacerować bez celu, w głowie szumiało mi od ustępującego stresu związanego z deadline’em. Nagle w mojej kieszeni zadzwonił telefon.

– Kolejny atak – usłyszałem głos redaktora. – Musisz jechać do Porte de Vincennes we wschodnim Paryżu. Jest tam żydowski sklep, w którym wzięto zakładników.

Pół godziny później stałem pomiędzy kilkoma blokami mieszkalnymi, masywnymi budynkami z lat sześćdziesiątych zeszłego wieku, liczącymi sobie po dwanaście pięter. Ziemia bujała mi się pod stopami, kręciło mi się w głowie. Pracowałem dwie doby bez przerwy na sen i trochę zbyt wiele razy zapomniałem o posiłku.

Na płocie tuż obok tłoczyły się dzieci, wspinały się jedno na drugie w nadziei, że zobaczą coś ciekawego. Ich ulica, jak sięgnąć okiem, została zamknięta dla ruchu. Dziennikarze telewizyjni z fryzurami w stylu CNN i mocnym światłem bijącym w twarz raportowali na żywo tuż obok dzieciaków. Wszędzie policyjne furgonetki.

– Patrz, jeszcze więcej policjantów!

– Wszyscy mają karabiny maszynowe!

Podniecone dzieciaki miały po osiem, dziewięć lat, czasem więcej. Większość chłopców, ale było też kilka dziewczyn. Dzieci mieszkały w blokach przy Porte de Vincennes, obok sklepu koszernego Hyper Cacher. Sklep należy do francuskiej sieci marketów wielkopowierzchniowych z asortymentem produktów koszernych, akceptowanych przez religię. Wśród klientów przeważają bogobojni Żydzi.

Usłyszałem, jak jeden ze starszych chłopaków tłumaczył młodszym:

– Kapujecie? To nie przypadek, że ze wszystkich sklepów wybrał ten. To sklep żydowski!

Wszystkie kawiarnie i restauracje w okolicy były zapchane dziennikarzami, na wszystkich stolikach laptopy i aparaty fotograficzne. Trwała walka o gniazdka elektryczne, o podładowanie komórek i innego sprzętu. Goście podłączali się z zawziętymi minami, żeby wysyłać zdjęcia i fragmenty tekstów do swoich rodzimych redakcji. Kelnerki nie odrywały wzroku od znajdujących się w kawiarni ekranów telewizyjnych, które relacjonowały na żywo rozgrywający się tuż obok atak terrorystyczny.

– Skończyły się już wszystkie kanapki i jedzenie. Mamy kawę i piwo – powiedziała jedna z nich, nie spuszczając wzroku z telewizora.

W sklepie Hyper Cacher zamachowiec Amedy Coulibaly też poczuł głód. Ściągnął z półek co trzeba i zrobił sobie „małą kanapkę”, jak opowie później jeden ze świadków.

Kiedy ponownie stanąłem pomiędzy ciężko uzbrojonymi policjantami i ciekawskimi dziećmi, przyszło mi do głowy, że rodzice dzieciaków powinni zabrać je do domu. A zaraz uświadomiłem sobie, że gdyby podobny dramat rozgrywał się w moim sąsiedztwie w Malmö, trudno byłoby utrzymać z daleka mojego dziewięciolatka.

Zaczynało się ściemniać. Coulibaly już od kilku godzin więził zakładników. Zastrzelił trzy osoby, ich ciała leżały na podłodze sklepu. Miał ze sobą cały arsenał broni: kałasznikowa, dwa inne pistolety maszynowe, dwa zwykłe pistolety, ładunek wybuchowy i duży nóż.

– Jestem członkiem Państwa Islamskiego – powiedział zakładnikom. – Nie boję się śmierci.

Jeden z przetrzymywanych dorastał na tym samym przedmieściu Paryża co Coulibaly. Przyjął w sklepie rolę „kolegi”. Rozmawiał z terrorystą i odwracał jego uwagę, podczas gdy inni dyskretnie wysyłali esemesy do znajdującej się na zewnątrz policji.

– Dobry z ciebie kumpel – powiedział, kiedy Coulibaly poczęstował go jedzeniem. – Ale trochę straciłem apetyt.

Amedy Coulibaly był raz przyjazny, raz brutalny.

Strzelił do sprzedawcy Yohana Cohena, kiedy ten wykorzystując chwilę nieuwagi terrorysty, sięgnął po jeden z jego pistoletów i wymierzył go w zamachowca. Kiedy nacisnął spust, broń zacięła się. Coulibaly strzelił mu w głowę. Teraz Cohen leżał pod ścianą, krztusząc się własną krwią.

Brzmi tak, jakby się dusił, pomyślał jeden z zakładników.

– Chcecie, żebym go wykończył? – spytał swoich więźniów Coulibaly.

– Nie – odpowiedziała większość.

Pół godziny później charczenie ustało.

My, którzy byliśmy na zewnątrz, nie wiedzieliśmy na razie nic o tym, co działo się w sklepie. Coulibaly zaciągnął metalowe żaluzje w oknach i nie można było zajrzeć do środka.

Nagle słychać potężną eksplozję. Echo poniosło się między blokami. Potem jeszcze dwa silne wybuchy. Z Hyper Cacher unosił się czarny dym. Po chwili zaczęła bębnić broń maszynowa, tra-ta-ta-ta-ta-ta, z pewnością ze dwadzieścia strzałów. Na piętnaście sekund zapadła cisza. Potem nowa, długa kanonada. Wycie syren. Ze wszystkich stron słychać było krzyki: z miejsca, z którego wydobywał się dym, z balkonów, z ust biegnących policjantów. Gdzieś rozpaczliwie płakała jakaś kobieta.

Dzieci zeszły z płotów. Nie było śladu po ich ekscytacji. Zostało przerażenie w oczach.

– Chodź, idziemy do domu – powiedział cicho jeden chłopiec do drugiego.

Terrorysta został zabity.

Policjant zawołał:

– C’est fini! To koniec!

Ale to nie była prawda.

Kilka tygodni później doszło do zamachu terrorystycznego w Kopenhadze.

– Kiedy giną ludzie, coś się zmienia. Sytuacja robi się poważna – mówi o strzałach w Kopenhadze Lars Vilks.

Dla mnie coś się zmieniło w Paryżu, kiedy ciekawskie dzieci przed Hyper Cacher usłyszały wybuchy.

Przez ponad piętnaście lat pisałem o ekstremizmie i przemocy. Robiłem wywiady z ludźmi pełnymi agresji i nienawiści, byłem świadkiem wymian ognia, z notatnikiem i długopisem w ręce uchylałem się kulom. Często jest tak, że praca reportera donoszącego o potwornych wydarzeniach ma w sobie coś terapeutycznego. Człowiek jest zmuszony do patrzenia na okrucieństwa i rozmawiania o tym z ludźmi, ale potem, opisując te historie, uwalnia się od nich.

Tym razem w Paryżu nie do końca tak było. Napisałem artykuły i wysłałem je do redakcji w Sztokholmie, a potem wróciłem do domu w Malmö. Jednak eksplozje, dym i kanonady z karabinu maszynowego w Porte de Vincennes zostały we mnie.

Nagle terroryzm nie był już czymś abstrakcyjnym, ale czymś, co ma zapach, co słychać i czuć. Terroryzm śmierdzi dymem i potem paniki, teraz to wiem, jego dźwięk to płacz i eksplozje tak potężne, że masz wrażenie, iż pękają ci błony bębenkowe. Terror stał się dla mnie realny, wżarł się w moją świadomość.

Może ma to związek z codzienną zwykłością okolic Porte de Vincennes. Tak wiele rzeczy przypominało mi tam rodzinne Malmö. Tamtejsze dzieci mogłyby być moimi dziećmi. Moi mogliby być także tamtejsi sąsiedzi.

W tamtej dzielnicy żyją ludzie z korzeniami w różnych częściach świata. Mieszkańcy, których spotkałem, gdy policja dokonała szturmu na sklep i zastrzeliła Coulibaly’ego, byli zszokowani i przerażeni, ale także zdecydowani, że nie pozwolą, by pomiędzy grupami różnych nacji rozprzestrzeniła się podejrzliwość. Brzmieli jak mieszkańcy Malmö podkreślający, że wielokulturowość jest ważną częścią tożsamości ich okolicy i ich samych.

Eve i Al, dwie przyjaciółki, trzydziestolatki, trafiły na policyjne blokady i wybuchy policyjnych granatów hukowych, kiedy wracały z pracy w centrum miasta. Obie należą do narażonych na dyskryminację francuskich mniejszości: Eve jest Żydówką, Al jest czarna.

Eve opowiadała mi, jak ważne jest, żeby paryżanie manifestowali na rzecz demokracji:

– Żydzi, muzułmanie, ateiści, chrześcijanie, wszyscy razem pod flagą humanizmu!

Kiedy Eve mówiła o fladze humanizmu, Al przyglądała się przyjaciółce z boku. Jej spojrzenie było niejednoznaczne, zdawało się wyrażać miłość, ale także smutek. Al powiedziała, że chciałaby demonstrować, ale nie ma odwagi.

– Terroryści chcą wywołać jak najwięcej konfliktów w społeczeństwie. Dlatego zaatakowali sklep żydowski. Boję się, że podczas manifestacji może zdarzyć się coś jeszcze bardziej przerażającego.

– Ale musimy demonstrować – upierała się Eve.

– Wiem – odparła Al. – Jednak ja nie pójdę z tobą.

Pod powierzchnią wydarzeń, z dala od pełnych świateł manifestacji w imię demokracji, kiełkowały też niedowierzanie i teorie konspiracyjne.

Chiheb Bouanene, malarz i pracownik budowlany z tabliczką JESTEM MUZUŁMANINEM. JESTEM CHARLIE HEBDO, spotkał się ze mną następnego dnia przy stacji metra Belleville. To pełna życia, wielokulturowa część XX dzielnicy Paryża, która bardzo przypomina Möllevången[1] w Malmö. Jest tu małe Chinatown z licznymi chińskimi sklepikami i restauracjami. Charakter okolicy nadają także mieszkający tu liczni imigranci arabscy, głównie z dawnych kolonii francuskich w Afryce Północnej. Jest sporo rzeźni halal i meczetów.

Kiedy szliśmy od stacji metra, Chiheb uśmiechał się. Chciał mnie zabrać do kilku meczetów.

– Wszyscy jesteśmy Francuzami – powtarzał w kółko.

Chciał „budować mosty”, wciągnąć do debaty bywalców meczetów i imamów, usłyszeć, jak wspierają demokratyczne wartości, jak stają w obronie Republiki.

Jego uśmiech szybko zgasł, kiedy zaczęliśmy rozmawiać z ludźmi na chodniku przed meczetem Abou Bakr As Saddiq. Starszy wiekiem, ubrany w elegancki płaszcz członek wspólnoty powiedział nam, że jest w stu procentach pewien, iż atak na „Charlie Hebdo” został przeprowadzony przez „władze państwowe oraz wojsko”.

– Nie słyszeliście, że zabity policjant był muzułmaninem? Miał na imię Ahmed. Żaden muzułmanin nie zabiłby muzułmanina. Wierzcie mi, to wojsko. A potem zwalają wszystko na nas, muzułmanów.

Chiheb odpowiedział elegancikowi:

– Ale rozumie pan chyba, że to jakaś teoria konspiracyjna?

Potem zwrócił się do mnie z wytłumaczeniem:

– On nie może znieść, że coś tak strasznego zrobili muzułmanie. Dlatego zrzuca winę na innych.

Chiheb był oburzony, widać było, że się wstydzi. Chciałem mu przypomnieć, że nie jest odpowiedzialny za to, co robią lub mówią inni ludzie. Nie zdążyłem. Podszedł do nas kolejny z odwiedzających meczet. Jego opinia: za atak na „Charlie Hebdo” odpowiedzialni są Żydzi, wszystko po to, żeby popsuć opinię muzułmanom. Dokładnie tak samo było z zamachami w Stanach 11 września 2001, zdaniem tego samego rozmówcy.

– Cała masa Żydów nie poszła wtedy do pracy. Wiedzieli, co ma się zdarzyć.

Chiheb Bouanene westchnął. Nie był w stanie zaakceptować, że ludzie z jego miasta na poważnie wierzą w antysemickie teorie konspiracyjne.

Rozumiałem go.

Czułem coś podobnego w 2009 roku, w czasie wojny w Strefie Gazy, kiedy do oburzenia na Izrael wplatał się antysemityzm. Do telefonów komórkowych w Malmö wysłana została wtedy następująca grupowa wiadomość:

Personel McDonalds’a podjął decyzję, żeby cały dochód ze sprzedaży w sobotę przekazać Izraelowi. Nie próbujcie jeść u tych pieprzonych Żydów. Nawet Coca-Cola, Fanta i Sprite są w żydowskich rękach. Ich także unikajcie.

Wielu moich znajomych otrzymało ów esemes. Nagle wyraźne się stało, że nawet we współczesnym świecie i wśród młodych ludzi w moim własnym mieście silne są stare antysemickie teorie spiskowe.

Krótko po zamachach w Paryżu i Kopenhadze przeczytałem dyskusję na Facebooku, która sprawiła, że zacząłem się poważnie zastanawiać nad naturą terroru, a także nad tym, jak naprawdę wygląda życie Larsa Vilksa, nad którym wisi wyrok śmierci. Moja znajoma spotkała artystę i jego ochroniarzy na wieczornej dyskusji w centrum sztuki w Malmö. W mediach społecznościowych napisała, że obecność artysty wywołała „oburzenie i niepokój” dużej części publiczności: „Stawiam wam teraz pytanie: Czy Vilks ma takie samo prawo jak inni, żeby przebywać wśród ludzi w publicznych instytucjach? Moim zdaniem ma, ale wiem, że nie wszyscy się z tym zgadzają”.

Rozgorzała żywiołowa dyskusja. Większość komentujących broniła wolności Vilksa i jego prawa do swobodnego poruszania się w przestrzeni publicznej. Kilka osób wyraziło wątpliwości. „To trudne pytanie” – napisała jakaś kobieta. Dodała, że sama na widok Vilksa oddaliła się, ponieważ „jego obecność oznacza zagrożenie”. Jakiś mężczyzna napisał, że „nigdy nie wiadomo, kiedy ktoś spróbuje go wykończyć… i nie powinno to dotknąć niewinnych”.

Niewinnych, myślę, czytając z rosnącym zainteresowaniem kolejne posty w wątku. Czy oznacza to, że komentujący uważa Larsa Vilksa za winnego?

Winnego czego?

W świecie kultury szwedzkiej Lars Vilks został w zasadzie wykluczony, trafił poza nawias. Narysował proroka Mahometa jako psa. Część muzułmanów przeciw temu zaprotestowała. Poza tym pojawiał się w różnych antymuzułmańskich kontekstach. Wielu uważa, że to wystarczy, by go zniszczyć. Nikt dokładnie nie wie, jakie Vilks ma opinie i przemyślenia oraz jakie wyznaje wartości, ale powszechne jest poczucie, że posunął się za daleko. Że szczuje na muzułmanów.

W czasach, gdy wielu chętnie dzieli ludzi i zjawiska na to, co dobre i to, co złe, Lars Vilks jest interesujący. Jego życiu zagrażają muzułmańscy terroryści z tych samych potężnych ugrupowań, które nienawidzą demokracji, mordują Żydów w Paryżu i w Kopenhadze oraz dokonują rzezi w Iraku i Syrii.

Jednocześnie wśród obrońców Vilksa znajduje się inny gatunek ekstremistów: rasiści używający argumentów na rzecz wolności słowa po to, by podżegać przeciw muzułmanom i imigrantom, ci, którzy klasyfikują ludzi jako niegodnych zaufania niszczycieli społeczeństwa jedynie ze względu na ich religię czy pochodzenie.

Jedni i drudzy ekstremiści wzajemnie się napędzają. Dla Państwa Islamskiego ci, którzy nienawidzą muzułmanów, stanowią doskonałą pomoc w rekrutacji do jego szeregów, zwłaszcza gdy ich wpływy rosną i gdy zajmują coraz więcej miejsca w europejskich parlamentach. Patrzcie, potrafią powiedzieć ludzie werbujący do ISIS, ci z Zachodu depczą po nas, depczą po tobie. Jako muzułmanin w Europie czy USA będziesz zawsze mniej wart. Porzuć to i przyjedź budować z nami kalifat!

A okrutne teatralne mordy Państwa Islamskiego stanowią perfekcyjny materiał dla wypaczonego obrazu muzułmanów, który chcą rozprzestrzeniać najbardziej radykalni fani Vilksa. Podcinanie gardeł, zamachy terrorystyczne, gwałty i czystki etniczne – oto jak wygląda prawdziwa, barbarzyńska natura wyznawców islamu!

Kiedy tak siedzę przed komputerem i czytam facebookowe dyskusje, czuję, że ziarno książki o ekstremizmie, terrorze i różnych rodzajach strachu zostało we mnie zasiane. Czy możliwe jest zbliżyć się do Larsa Vilksa, pomimo potężnego aparatu zbudowanego, by go chronić? A jeśli tak, to czy w ten sposób można się też przyjrzeć naszej epoce, szwedzkiemu społeczeństwu oraz tematom tabu?

Ciąg dalszy w wersji pełnej

[1] Malmö zamieszkują przedstawiciele 174 narodowości. Aż jedna trzecia mieszkańców tego miasta urodziła się poza Szwecją. Można się o tym przekonać na placu Möllevångstorget lub w jego okolicach [wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki].