Tytuł oryginału

FLÜGEL FÜR DEN SCHMETTERLING

Copyright © 2017 Knaur Verlag. All rights reserved by Verlagsgruppe Droemer Knaur GmbH & CO. KG, München

Projekt okładki

Krzysztof Rychter

Zdjęcie na okładce

© Frank Rothe

Redaktor prowadzący

Joanna Maciuk

Redakcja

Małgorzata Grudnik-Zwolińska

Korekta

Maciej Korbasiński

ISBN 978–83–8123-854-0

Warszawa 2018

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Gintrowskiego 28

www.proszynski.pl

WSTĘP

NASZA DROGA WYMAGA ODWAGI

To myśl o kobietach takich jak Ntailan Lolkoki skłoniła mnie do tego, by publicznie opowiedzieć o swoim losie. Zawsze pragnęłam pomagać innym kobietom, tym, które także musiały przejść przez to samo co ja. Dlatego przed laty zaczęłam mówić o swoich doświadczeniach z obrzezaniem, nawet jeśli potem zawsze przypominałam sobie o tym, jak jako pięcioletnia dziewczynka siedziałam na skale w mojej somalijskiej ojczyźnie. Jak bardzo się wtedy bałam o poranku, kiedy matka wsunęła mi do ust kawałek korzenia i powiedziała: „Bądź dzielna”.

Aby zapobiec okropnościom, jakie nastąpiły po tych słowach, jestem dzielna, ale w sposób, którego moja matka wtedy nie mogłaby sobie wyobrazić. Opowiadam otwarcie o moich cierpieniach, by innym dzieciom i kobietom oszczędzić bólu i następujących potem problemów emocjonalnych, jakie u mnie – tak jak u wszystkich innych, czy się do tego przyznają czy nie – spowodowało okrutne obrzezanie.

Stopniowo przyzwyczajam się do tego, że każdy wie, co mi się przytrafiło, niezależnie od tego, gdzie się pojawię. I obawiam się, że Ntailan czeka podobna przyszłość teraz, kiedy zdecydowała się ujawnić swoją historię opinii publicznej.

Dlatego chcę pogratulować jej odwagi. Jak dotąd żadna afrykańska kobieta nie zdobyła się na to, by opowiedzieć także o tym, co nieuchronnie następuje po obrzezaniu: o zmianie w odczuwaniu i dosłownie okrojonym doznawaniu. Jakże często wzbraniałam się przed udzielaniem informacji o tym, czy dzisiaj mam satysfakcjonujące życie seksualne. Przecież już wystarczająco się odkryłam, to była moja pierwsza myśl, kiedy dziennikarze zadawali mi to pytanie. Moglibyście być nieco bardziej taktowni. Oszczędźcie, proszę, nam kobietom kolejnego okrucieństwa: wywlekania na światło dzienne naszych problemów emocjonalnych.

Tak dużo zostało zrobione, a mimo to wciąż jeszcze niewystarczająco dużo. Wielu ludzi, także w Europie, wie, że istnieje coś takiego jak obrzezanie, i rozumie, jaka okropność kryje się za literami FGM1, i być może zna nawet różnice między poszczególnymi formami obrzezania. A jednak mało mówi się o tym, jak bardzo poprzez FGM zmieniają się odczucia kobiet. Dlaczego pojawiają się problemy podczas uprawiania seksu i jakiego rodzaju są to trudności? Dlaczego kobiety, które to spotkało, są tak inne? Która spośród nich kiedykolwiek odważyła się porozmawiać na ten temat choćby tylko z innymi obrzezanymi? Poruszanie tego tematu z osobą postronną, nie, to wydaje się w ogóle niemożliwe.

Do dzisiaj stanowiło to wielkie tabu. Nawet między nami kobietami. Aż dzieje się coś takiego: jedna z nas pisze książkę, w której ujawnia swoje słabości i problemy dnia powszedniego, także te związane z życiem seksualnym. Opowiada, jak długo trwało, nim wreszcie powzięła decyzję, by poddać się operacji rekonstrukcyjnej. A ponadto relacjonuje, jak dzięki operacji zmieniło się to, co odczuwa i przeżywa.

To nowy krok, bardzo ważny dla nas, tych, których to dotyczy. Miejmy nadzieję, że ta książka zachęci wiele kobiet, by pójść drogą, którą poszła jako pierwsza Ntailan Lolkoki, i pokaże im, że można poddać się rekonstrukcji. Być może ułatwi to kobietom, które zostały skrzywdzone poprzez FGM, podjęcie odważnej decyzji, by jeszcze raz dały przystęp ostrzu noża do tego tak wrażliwego miejsca ich ciała. By wzbudziły w sobie zaufanie, dały się uśpić, skaleczyć i ponownie zszyć. By nauczyły się radzić sobie z rozchwianiem hormonalnym, z jak dotąd być może nieznanym brakiem równowagi emocjonalnej i z uczuciami takimi jak pożądanie. Jestem wdzięczna Ntailan Lolkoki za to, że w imieniu wielu innych znajduje w sobie odwagę, by o tym wszystkim mówić.

To wspaniałe, że jestem współodpowiedzialna za to, że Ntailan dziś tak dobrze się wiedzie. Przyczyniły się do tego mój przykład i praca Desert Flower Foundation, a także zespół szpitala Waldfriede w Berlinie oraz Desert Flower Center. To dobrze, że dzisiaj wiemy, jak się to odbywa: przywracanie obrzezanym kobietom ich odczuć. I że teraz, a także w przyszłości być może będziemy mogli bardziej otwarcie rozmawiać o innych konsekwencjach obrzezania: bliznach, depresjach, traumach.

Ntailan Lolkoki znalazła w sobie siłę, by przełamać tabu. Pomyślałam kiedyś, a także często mówiłam: „Tylko Afrykanka może pomóc Afrykance”, ponieważ mamy to samo zaplecze kulturowe, dzielimy się tymi samymi historiami, które definiują, co jest dobrym kobiecym życiem i jak ono powinno wyglądać. W osobie Ntailan Lolkoki wreszcie objawiła się Afrykanka, która zdobyła się na to, by opisać także swoje odczucia cielesne – i poprzez to poszerzyć wyobrażenie nas wszystkich o tym, co znaczy być kobietą. Do tego jest ona osobą, która po operacji rekonstrukcyjnej odnalazła w sobie kreatywność, apetyt na życie, krótko mówiąc: swoje szczęście, niezależnie od tego, jak mogliby to ocenić inni ludzie lub jej środowisko kulturowe.

W ostatnich latach mogliśmy się przekonać, jak wielce korzystne dla kobiet, których to dotyczy, jest to, że opinia publiczna, a więc osoby postronne, zwraca uwagę na problem. Dzięki pozyskanemu zrozumieniu rośnie gotowość do angażowania się w akcję przeciwko obrzezaniu i do zwracania uwagi na to, jakie ten okrutny zwyczaj niesie zagrożenia. Jestem pewna, że kobiety borykające się z tym problemem teraz łatwiej znajdą drogę do instytucji, w których będą mogły uzyskać pomoc. Oby powiodło im się jak Ntailan Lolkoki, tak żeby mogły opowiedzieć o tym, jak zapobiegły kolejnym aktom obrzezania w swoim środowisku – lub o pozytywnym wpływie operacji rekonstrukcyjnej na ich życie.

Nasza droga wymaga odwagi, jednak na końcu dzielimy się szczęściem.

Waris Dirie, marzec 2017 roku

1 FGM – female genital mutilation – z ang. okaleczenie kobiecych narządów płciowych (przyp. tłum.).

PROLOG

Coś się zmieniło. Nie odzyskałam jeszcze w pełni świadomości, ledwie zdołałam otworzyć oczy, mimo to od razu poczułam, że nastąpiła we mnie jakaś przemiana. Moje ciało reagowało inaczej, przez moment myślałam nawet, że stałam się kimś innym. Cudowna energia przeniknęła mnie od stóp do głów. Płynęła przez plecy, gromadziła się w karku, szukała drogi ujścia przez głowę i twarz. Czułam wspaniałe łaskotanie rozchodzące się po całym ciele i niemal nie mogłam uwierzyć, że to było moje ciało i że ta kobieta leżąca na szpitalnym łóżku to rzeczywiście ja, Ntailan Lolkoki.

Moje ciało zalewały fale szczęścia i czułam nieposkromioną radość, jakiej ostatnio doświadczyłam jako dziecko podczas mojego cudownego dzieciństwa w Maralal, kiedy byłam jeszcze szczęśliwa i nietknięta.

ROZDZIAŁ 1

DZIECIŃSTWO W KENII

Na wyprawie z ojcem

Wiszące nisko nad horyzontem wieczorne słońce opromieniało nasz dom czerwonym światłem. Mieszkaliśmy w środku małej manyatty, tradycyjnej wsi. Składało się na nią kilka domostw z gałęzi, trawy i gliny, które właściwie nie były niczym więcej jak szałasami. Krowy pasły się jeszcze na zewnątrz, dlatego w obrębie otaczającego wieś ochronnego, ciernistego żywopłotu było dość dużo miejsca dla mnie i innych dzieci, tak więc bawiliśmy się wysuszonym krowim łajnem, materiałem bardzo dobrze nam znanym. Nawet chaty naszej manyatty były nim pokryte. Jednym uchem nasłuchiwaliśmy krowich dzwonków, które miało przywiązane nasze bydło. Jeśli dzwonienie stawało się głośniejsze, wiedzieliśmy, że krowy ruszyły w cowieczorną drogę powrotną do zagrody. Jednak tego dnia nie pozwoliliśmy, by to nam przeszkodziło kontynuować zabawę. Dopiero kiedy inny hałas wmieszał się między brzęczące dźwięki dzwonków, zaczęłam nasłuchiwać. Przepełniona radością poderwałam się, ponieważ dobrze znałam ten warkot.

My, dzieci, nadbiegałyśmy ze wszystkich stron i krzyczałyśmy z zachwytem: Gari ya trac!, co znaczy: „Terenowy land rover!”. Dzisiaj, kiedy jestem dorosła, a mój niemiecki jest o wiele lepszy, zawołałabym zapewne całkiem automatycznie: „Terenowy samochód myśliwych!”. To, co słyszeliśmy, było niewątpliwie odgłosem służbowego samochodu mojego ojca. Często wyjeżdżał nim na dłużej. Zadaniem jego i jego pomocników było ściganie złodziei bydła, kłusowników i bandytów w całej Kenii.

Nasza mała wieś była otoczona krzaczastym ogrodzeniem, więc tak jak inni prześlizgnęłam się między zaroślami na zewnątrz, by czekać na samochód terenowy, który mogliśmy już teraz całkiem wyraźnie rozpoznać, podobnie jak siedzących w nim żołnierzy w mundurach. Silnik zawył donośnie, kiedy kierowca jeszcze raz dodał gazu, by mijając nas, skierować land rovera do manyatty. Moi liczni kuzyni, kuzynki i ja nie mogliśmy się doczekać, by otworzyć drzwi imponującego pojazdu i pozdrowić jego pasażerów.

Gari ya trac! Gari ya trac!, krzyczeli jedni przez drugich i przepychali się w kierunku samochodu.

„Ostrożnie! Ostrożnie!”, rozbrzmiewały niczym echo głosy matek i ciotek, które również przybywały w pośpiechu.

W końcu cała gromada dzieci stłoczyła się wokół auta, by powitać ojca oraz jego ludzi. Inni rzucili się na żołnierzy w mundurach maskujących. Moja najstarsza siostra Esther, druga pod względem starszeństwa Hellen i ja podbiegłyśmy uradowane do naszego ojca i objęłyśmy ramionami jego nogi.

– Habari zenu? – Jak się macie? – powitał nas w suahili, moim ojczystym języku.

Naturalnie miałyśmy się świetnie. Wiedziałam dobrze, że zawsze wspaniale nam się wiodło, kiedy ojciec był w domu. Nasza matka była wtedy w szczególnie miłym nastroju i gotowała ulubioną potrawę ojca: managu na matumbo – zielony szpinak z podrobami. Nie pomstowała na nas, kiedy coś robiłyśmy nie tak, poza tym była zbyt zajęta, musiała potem zatroszczyć się o ubrania ojca. A on miał czas, by się nami zająć – chociaż w naszym plemieniu żadne z nas, dzieci, nie miało szczególnie bliskich stosunków ze swoim ojcem, w każdym razie nie my, córki. Jednak kiedy ja i moje siostry byłyśmy jeszcze małe, znałyśmy naszego ojca wyłącznie jako uprzejmego i łagodnego mężczyznę, którego kochałyśmy.

Kiedy żołnierze z oddziału wypili chai, herbatę z mlekiem i dużą ilością cukru, z najlepszych porcelanowych filiżanek matki oraz trochę się wzmocnili, pożegnali się i udali w drogę do swoich kwater w centrum Maralal.

Nasze siedlisko, dom i manyatta, miejsce, w którym spędziłam najszczęśliwsze godziny dzieciństwa, było położone tylko kilometr od stolicy dzisiejszego hrabstwa Samburu: Maralal, miasta położonego na wysokości 1965 metrów na wietrznej wyżynie w północnej Kenii na płaskowyżu Laikipia.

Kiedy powracam myślami do dzieciństwa, widzę wyraźnie przed oczami Maralal: chronione kolczastym żywopłotem chatki pośrodku sawanny, otoczone ze wszystkich stron wzgórzami. Widzę nasz dom. Widzę naszą manyattę. Leżała nieco poza miastem, ale jeszcze niezbyt głęboko w dzikiej okolicy, zamieszkiwanej przez licznych Samburu i członków innych plemion. Widzę pokryte krowim nawozem chatki moich ciotek i ich dzieci, krowy i kozy oraz karminowe słońce na horyzoncie. Widzę zieloną trawę i kolorowe kwiaty przed naszym domem, moje dwie starsze siostry, Esther i Hellen, oraz moją matkę, przepiękną Masajkę, która się o nas troszczyła. Według mnie dbała o wszystko.

Wizyty ojca zawsze były czymś szczególnym. Tego wieczoru, kiedy żołnierze już sobie poszli, bardzo cieszyłyśmy się z tego, że był z nami. Obie moje starsze siostry i ja nie odstępowałyśmy go ani na krok. On musiał jeszcze odbyć kilka rozmów ze starszymi i najstarszymi klanu, którzy przyszli do niego specjalnie ze swoimi sprawami, a my skakałyśmy mu po kolanach niczym małpki albo trzymałyśmy się go kurczowo, obejmując za nogi.

Przywiózł nam trochę wyjątkowych smakołyków, jedzenie, jakim odżywiają się żołnierze podczas służby. Ale o wiele ważniejsze było co innego: nazbierał mnóstwo historii, które opowiadał nam, kiedy zapadał zmrok, a my słuchałyśmy go w napięciu i z nabożnym szacunkiem. Ojciec pracował dla specjalnej jednostki kenijskiej policji i do jego zadań należało chwytanie złodziei bydła i kłusowników. Jego historie rozgrywały się w buszu, gdzie wraz ze swoimi ludźmi robił obławy na skradzione bydło i jego złodziei. W jego opowieściach pojawiały się lwy atakujące śpiących żołnierzy i porywające jednego z nich. Wspominały także o minach lądowych i o tym, jak land rover został wyrzucony w powietrze, a kilku żołnierzy zostało ciężko rannych.

Słuchając tych opowieści, mogłyśmy wyczuć, jak bardzo nasz ojciec kochał naturę i jak dobrze ją znał. Podziwiałyśmy go i spijałyśmy słowa z jego ust, kiedy opowiadał nam o swoich przygodach w buszu. A moja siostra Hellen, która zawsze najłatwiej umiała owinąć sobie ojca wokół palca, powiedziała w języku suahili: Baba kesho utatupeleka kutembea?

Ojciec zaśmiał się i przytaknął bez słowa. Rzeczywiście chciał nas następnego ranka wziąć na wędrówkę przez otaczający nas busz!

Obudziłyśmy się, zaledwie zaczęło świtać, takie byłyśmy podniecone; było bardzo wcześnie, ale nie mogłyśmy się już doczekać, kiedy ruszymy. Szybko wciągnęłyśmy na siebie ubranie, umyłyśmy ręce oraz stopy i udałyśmy się z ojcem w drogę. Pamiętam jeszcze, że tego dnia miał na sobie czarne spodnie. Kiedy nie nosił munduru, zawsze ubierał się w czarne albo szare spodnie i wkładał białe koszule, którym nasza matka nadawała wspaniały wygląd. Kiedy udałyśmy się z nim na wycieczkę, ona została w domu z naszą najmłodszą siostrą Naserian.

Najpierw Esther, Hellen i ja poszłyśmy za ojcem przez dolinę tuż obok niewielkiego lasu z zarośli i drzew. Wielokrotnie wspólnie z moimi kuzynami i kuzynkami wypasałam tutaj kozy, co było typowym zadaniem młodszych dzieci. Obok ciągnął się gęsty, tropikalny las, który znałam z opowieści ciotek i starszych kuzynów oraz kuzynek, będący obiektem mojej wielkiej fascynacji. Tam przytrafiały się przygody, tam czaiło się niebezpieczeństwo. Ryk lwa, dobiegający czasami z głębi buszu, już nieraz wprawił mnie w paniczny lęk i nocą nie pozwalał mi zasnąć. Tym razem byliśmy w drodze z ojcem i czułyśmy się bezpiecznie, kiedy zmierzałyśmy w jego kierunku. Soczysta zieleń sawanny połyskiwała pod stopami, w marszu towarzyszyły nam kolorowe motyle.

W końcu dotarliśmy do gęstego, bujnego lasu, który spośród wszystkich habitatów Kenii charakteryzował się największą różnorodnością fauny i flory. Ojciec nauczył nas, jak nazywa się wiele spośród rosnących tu roślin. Kiedy dostrzegałyśmy imisigiyoi, lamuria i imorijo, wtedy wiedziałyśmy, że znajdujemy się w tropikalnym lesie. Ojciec znał nie tylko rośliny, lecz także zwierzęta. Wyjaśniał nam, jak tropił zaginione bydło, a także kłusowników w puszczy. Do orientacji służyły mu zdeptana trawa oraz połamane gałązki krzewów i drzew. Żaden ślad stopy kłusownika, żaden odcisk kopyta lub łapy nie uszedł jego uwagi, umiał z nich czytać, wiedział, jak je interpretować. Po zapachu i wyglądzie kału stwierdzał, kiedy dane zwierzę było w miejscu znalezienia odchodów, i wiedział, jak daleko mogło się oddalić. Znał wszystkie zwierzęta, jakie tam żyły, potrafił rozróżnić odgłosy, jakie wydają, i dokładnie oszacować, kiedy i skąd grozi niebezpieczeństwo. Czuł, kiedy w pobliżu znajdowały się drapieżniki, słonie, żyrafy i gazele, umiał je wytropić, zanim one go odkryły. Z naszym ojcem ani las deszczowy, ani busz nie stanowiły zagrożenia, przebywanie tam stawało się ekscytującą przygodą, którą się rozkoszowaliśmy.

Wędrowaliśmy przez wąwóz, w którym było chłodno i wilgotno oraz nieco cuchnęło stęchlizną. Skały piętrzyły się jedna nad drugą, z góry zwisały liany. Ojciec wymieniał nazwy paproci i mchów oraz pnączy kwitnących w najróżniejszych odcieniach lila. Także tutaj było mnóstwo wielkich, połyskliwych motyli, a kiedy się przystawało na chwilę i odwracało głowę, na końcu zielonego wąwozu można było dostrzec niebieskie niebo. Nieustannie uderzały nas w nozdrza nowe zapachy, a ojciec wyjaśniał nam, skąd pochodzą. Kiedy nagle poczułyśmy szczególnie ostry zapach i pytająco popatrzyłyśmy na ojca, nic nie powiedział i dał nam znak, żebyśmy milczały. Zaczął się skradać powoli, a potem się zatrzymał. Stanęłyśmy za nim i wyglądałyśmy teraz ostrożnie zza jego pleców na małą polanę, jaka się przed nami rozpościerała. Zaparło nam dech nie tylko z powodu okropnego smrodu.

Najpierw spojrzałam na Hellen, następnie na Esther. Potem wszystkie trzy z szeroko otwartymi z paniki oczami popatrzyłyśmy na ojca. Nie mogłyśmy uwierzyć w to, co zobaczyłyśmy: przed nami na ziemi leżał kilkutonowy słoń. Najwyraźniej już od dłuższego czasu był martwy. Tam, gdzie niegdyś znajdowały się ciosy, teraz ziały dwie krwawe dziury.

Po słoniu łazili mężczyźni, kobiety i dzieci z plemienia Turkana; mieli noże w rękach. Cały klan Turkana był zajęty obdzieraniem słonia ze skóry. Lud Turkana – pasterze mieszkający przede wszystkim na północy Kenii – nie był szczególnie lubiany przez inne plemiona. Ich ludzie byli uważani za agresywnych i niebezpiecznych. Kiedy nas odkryli i dostrzegli, że przyglądamy się im zszokowani, natychmiast zaczęli nam straszliwie urągać.

– Ejok – powiedział mój ojciec spokojnie i w ten sposób uprzejmie pozdrowił starszych Turkana. Jednak ci z plemienia Turkana pomyśleli zapewne, że chcielibyśmy dostać nieco mięsa słonia, i byli rozdrażnieni.

– Nyamunen! – krzyknęli i zabrzmiało to agresywnie. Następnie jeden ze starszych z rozmachem przeciął powietrze nożem i wbił go poniżej ucha słonia. Z napięciem przyglądaliśmy się temu, co robił. Wwiercił się nożem głęboko w mięso. Na naszych oczach sięgnął do otworu, w głąb miejsca, gdzie musiał znajdować się mózg słonia, i wyjął pełną garść rozkładającej się masy, po czym wrzucił ją do kubka. Następnie przytknął go do ust i siorbiąc, przełknął odrobinę mózgu słonia. Masa w kubku wyglądała jak mieszanka zupy dyniowej z krwią, przez chwilę było mi niedobrze ze strachu i obrzydzenia. Popatrzyłam na siostry, które odwzajemniły moje zszokowane spojrzenie. Nasz ojciec zdawał się nie odczuwać strachu. Ponieważ on pewnie stał w miejscu, uspokoiłyśmy się. Wiedziałyśmy, że nic złego nie może się nam przydarzyć. Zachowywał się spokojnie i dyplomatycznie, po prostu odprowadził nas od trupa słonia, jakby nic szczególnego się nie wydarzyło.

Słoń jest zwierzęciem opiekuńczym naszego klanu, dlatego nigdy go nie zabijaliśmy. Poza tym zabijanie słoni było zabronione. Ten słoń był już martwy, dlatego ojciec zrezygnował z interwencji, chociaż był na służbie rządu.

Teraz poprowadził nas dalej w las w kierunku Barsaloi. Czułam się jak poszukiwaczka przygód i czekałam podekscytowana, co jeszcze uda nam się przeżyć. Nagle ojciec znów się zatrzymał i pokazał, że mamy go naśladować. Następnie wskazał ręką nieco na prawo grupę drzew, między którymi zadomowiło się stado pawianów. Ojciec wyjaśnił nam, że pawiany mogą być bardzo agresywne, kiedy chodzi o jedzenie, i surowo nakazał, żebyśmy zawsze były ostrożne, gdybyśmy były same w drodze i zauważyły gromadę pawianów. Przyglądaliśmy się z dystansu zwierzakom, niektóre były większe i cięższe niż ja. Na szczęście wydawały się zajęte sobą. Iskały się wzajemnie, parzyły się i sprzeczały ze sobą, obserwowaliśmy je zatem z wielkim zainteresowaniem.

W końcu ojciec oznajmił, że musimy wracać. W drodze powrotnej pokazał nam odcisk łapy drapieżnego kota.

– Simba – powiedział i kiedy ruszyliśmy dalej, natychmiast nas uspokoił, wyjaśniając, że odcisk łapy musi już mieć przynajmniej kilka godzin, więc najprawdopodobniej lwa już nie ma w pobliżu. Mimo to bardzo się ucieszyłam, kiedy dotarliśmy do naszej manyatty i chaty, gdzie mama akurat przygotowywała kolację.

Niedługo potem po ojca przyjechał kierowca land roverem i znów zapanował zwykły dzień powszedni.

Skąd pochodzę

Zaraz po porodzie moja matka nazwała mnie Ntailan, to znaczy: „namaszczona”. Pobrzmiewało w tym życzenie, by wszystko, czego się dotknę, przemieniało się w złoto. Kiedy przyszłam na świat, rodzice byli jeszcze ze sobą szczęśliwi i moje imię odzwierciedla to szczęście.

Mój ojciec, wtedy młody wojownik Samburu, od 1956 roku pracował dla Anti-stock-theft unit (ASTU) kenijskiej policji, która jako jednostka paramilitarna i szybka grupa interwencyjna zajmowała się chwytaniem złodziei bydła. Pewnego dnia roku 1960 obowiązki zaprowadziły go do miasta Athi River. Ten dzisiejszy ośrodek przemysłowy znajdujący się niedaleko Nairobi był wtedy małym centrum na obszarach zamieszkiwanych przez Masajów. Nazwa miasta wywodzi się od rzeki o tej samej nazwie. Athi wypływa z równiny Athi leżącej na południe od Nairobi, przepływa przez miasto i łączy się następnie z rzeką Nairobi, po czym tworzy w Thika urocze wodospady Fourteen Falls. Zależnie od poziomu wody można tam zobaczyć jeden lub nawet ponad czternaście małych wodospadów.

Przed setkami lat Masajowie razem z ludem Samburu wywędrowali z obszarów dzisiejszego Sudanu lub dzisiejszej Etiopii i udali się na południe. Podczas gdy Samburu pozostali na skraju centralnej wyżyny kenijskiej i na pustyniach północy, Masajowie poszli dalej na południe i w XVIII wieku dotarli na tereny graniczne dzisiejszych Kenii i Tanzanii. Ci nomadzi i wojowniczy hodowcy bydła byli w stanie bardzo skutecznie bronić swojego terytorium. Zostało ono zagarnięte przez Europejczyków jako jedne z ostatnich we wschodniej Afryce. Masajowie wypierali inne osiadłe grupy etniczne lub mieszali się z nimi. W XIX wieku organizowali wyprawy łupieżcze na karawany i zagrażali nawet wielkim miastom wybrzeża, takim jak Mombasa. Dlatego do dzisiaj uchodzą za dumnych wojowników i są za to podziwiani przez inne ludy Kenii, a także przez Europejczyków.

Potęga Masajów została złamana, kiedy wraz z europejskimi osadnikami do wschodniej Afryki została przywleczona najpierw zaraza bydła, a następnie ospa, do tego w 1899 roku w Kenii zapanowała straszliwa klęska głodu, która dotknęła przede wszystkim ludność mieszkającą w centralnej Kenii. W tym czasie Brytyjczycy zdołali umocnić swoją władzę kolonialną w kraju, do Kenii przybyli przedstawiciele licznych towarzystw misyjnych. Na początku XX wieku większość Masajów została wywłaszczona, ich terytoria zostały przyznane brytyjskiej administracji kolonialnej, która sprzedawała ziemię europejskim osadnikom. Tworzone później przez rząd rezerwaty stały się powodem konfliktów z Masajami, bo w ten sposób zakwestionowano ich prawo do przestrzeni życiowej.

Dzisiaj Masajowie stanowią już tylko około dwóch procent ludności Kenii. Mieszkają głównie w południowej części kraju oraz na północy sąsiadującej od południa Tanzanii i w większości próbują kontynuować swój tradycyjny styl życia jako pasterze. Ponieważ od wieków życie Masajów skupiało się na wypasaniu stad bydła, uprawa roli przez większość z nich jest traktowana z lekceważeniem. Według starodawnego mitu bydło podarował Masajom bóg Enkai. Dlatego uważają siebie za jedynych i prawowitych właścicieli całego bydła na świecie.

Kiedy mój ojciec w 1960 roku przyjechał do Athi River, bydło Masajów pasło się w płaskiej dolinie, otoczonej wzgórzami Ngong. W tym czasie Masajowie byli jeszcze znani jako złodzieje bydła. Rabunek bydła odgrywał istotną rolę w życiu plemiennym, w ten sposób bowiem młodzi wojownicy Masajów mogli dać świadectwo swojej męskości. Mimo to kradzież bydła była zakazana.

Mój ojciec akurat odnalazł kilka sztuk skradzionego bydła i odstawił kłusowników do więzienia w Athi River, gdzie spotkał przepiękną młodą Masajkę, która pracowała tam jako strażniczka. Miała zostać moją matką. Jednak nie od razu było to proste i oczywiste, ponieważ w tym czasie była żoną innego mężczyzny. Był Masajem i także pracował jako strażnik w więzieniu. Miała z nim syna, jednak najwyraźniej nie była zbyt szczęśliwa, ponieważ natychmiast uległa urokowi młodego wojownika Samburu i zakochała się w nim. Kiedy kilka dni później mój ojciec ze swoimi ludźmi musiał wrócić do kwatery głównej w Gilgil, moja matka pojechała razem z nim. Została potajemnie wywieziona z miasta wraz ze swoim synem, ukryta w skrzyni ładunkowej land rovera.

Niestety pierwszy syn matki, wobec którego mój ojciec uzyskał prawo do opieki, dwa lata później zmarł. Według mnie byłoby cudownie mieć starszego brata. Zamiast tego miałam dwie starsze siostry: Esther była ode mnie starsza o pięć lat. A dwa lata przede mną przyszła na świat Hellen. Urodziłam się w Gilgil, gdzie ma swoją kwaterę główną Anti-stock-theft unit.

Gilgil leży w dzisiejszym hrabstwie Nakuru, niedaleko miasta Nakuru, przy głównej drodze do Nairobi. Kwatera główna ASTU znajduje się tylko cztery kilometry na zachód od centrum miasta. Ponieważ jednostka wcześniej używała jako środka transportu koni, a nie land roverów, dysponuje olbrzymią farmą, na której do dzisiaj hoduje się konie. Poza tym w mieście są dwa wielkie baraki armii kenijskiej (Kenya Defence Forces, w skrócie KDF) oraz centrum National Youth Service2 (NYS). Do dzisiaj Ministerstwo Obrony jest największym pracodawcą w mieście, a wojsko wywiera wielki wpływ na wizerunek miasta.

Ojciec spędzał wtedy większość czasu w podróżach służbowych po różnych częściach kraju. Matka zostawała z nami sama w Gilgil. Dlatego kiedy miałam trzy lata, rodzice postanowili, że dla nas, dzieci, będzie lepiej, kiedy będziemy dorastały w Maralal, żebyśmy wychowywały się nie w mieście, lecz jak Samburu i mogły poznać naszą kulturę. A więc ojciec, jak wielu wojowników Samburu, którzy zostali wojskowymi, wysłał swoją rodzinę z powrotem do krainy Samburu.

Moja matka, córka z plemienia Masajów, przeprowadziła się zatem z nami na północ Kenii, by żyć wśród Samburu. Samburu i Masajowie mówią podobnymi językami i są ze sobą blisko spokrewnieni. Przecież przybyli razem do dzisiejszej Kenii i dopiero w XVII wieku rozdzielili się na dwie grupy etniczne w rejonie Turkana w północnej Kenii. Tak jak Masajowie Samburu żyją jako na poły nomadyczni pasterze i należą do przywiązanych do tradycji ponad czterdziestu wielkich grup etnicznych w Kenii. Podczas gdy dla większości turystów odwiedzających Kenię Maralal jest po prostu punktem wyjścia w podróży na dziką północ, dla Samburu oznacza ono to, na co wskazuje nazwa: „dom bogów”.

Maralal

Matka, Esther, Hellen i ja przeprowadziłyśmy się zatem do Maralal, kiedy miałam trzy lata. Już tam przyszła na świat moja młodsza siostra Naserian. W pierwszym roku mieszkaliśmy w osiedlu Changaa, części miasta, która została tak nazwana w nawiązaniu do nielegalnego wtedy napoju alkoholowego changaa. Mieszkałyśmy między ludźmi z różnych plemion, którzy porzucili swój tradycyjny sposób życia i wynikające z niego poczucie godności. W osiedlu Changaa mieliśmy pomieszczenie z dwoma łóżkami: jedno było dla matki i małej Naserian, drugie dla mnie i moich obu starszych sióstr. Między nimi stał jiko, metalowy piec, który służył do gotowania. Miałyśmy do dyspozycji toaletę, która znajdowała się poza domem w osobnym małym budynku. Jednak kiedy w nocy musiałyśmy pilnie skorzystać z ubikacji, niekoniecznie tam chodziłyśmy, po prostu w ciemności załatwiałyśmy się gdzieś na zewnątrz.

Pamiętam wieczór, kiedy mama przygotowała dla nas chapati, tradycyjne cienkie placki. Esther, Hellen i ja wybiegłyśmy, kucnęłyśmy w szeregu i bez skrępowania robiłyśmy siku. Hellen skończyła pierwsza i pobiegła z powrotem do domu, tuż za nią poszła Esther. Ja wciąż jeszcze kucałam w ciemnościach, kiedy nagle naszła mnie obawa, że zostanie dla mnie za mało chapati, jeśli się nie pospieszę. Musiałam jak najszybciej ruszyć w ślad za moimi dwiema siostrami, tak więc kończyłam opróżnianie pęcherza, biegnąc jak najszybciej do domu. Wpadłam do pomieszczenia niczym strzała, i to prosto na jiko, przy którym stała matka i gotowała. Z rozpędu oparłam się ręką o rozpalony, gorący piec, po czym z przerażeniem zauważyłam olbrzymie pęcherze, które błyskawicznie się utworzyły na dłoni. Ręka nie tylko okropnie mnie bolała, lecz także strasznie wyglądała. Ból i panika chwyciły mnie za gardło, bałam się, że zostanę oszpecona na całe życie. Próbowałam powstrzymać łzy i szukając pomocy, błagalnym wzrokiem wpatrywałam się w matkę.

– Nie martw się, zajmę się tym – powiedziała spokojnie i sięgnęła po odpowiedni środek. Matka użyła ndulele, zioła leczniczego trochę przypominającego z wyglądu krzak pomidora. Roślina ta rosła wszędzie w okolicy, a matka zbierała ją i suszyła. Teraz codziennie nakładała zioło na ranę, która wkrótce przestała mnie boleć. Zioło sprawiło, że w miejscu oparzenia szybko utworzyła się nowa skóra, tak że dzisiaj nie pozostała widoczna nawet najmniejsza blizna. Jakże wdzięczna jestem matce, że umiała właściwie zająć się oparzeniem. Za każdym razem, kiedy widzę ludzi z bliznami po oparzeniach, zadaję sobie pytanie, dlaczego nikt jeszcze nie odkrył tego kenijskiego środka leczniczego i nie wprowadził go do użytku na całym świecie.

Czas spędzony w osiedlu Changaa w centrum Maralal był krótkim okresem przejściowym. Matka zaczęła budować dla nas dom nieco poza miastem, w Shabaa. Każdego dnia udawała się do Shabaa, by nadzorować budowę i osobiście przy niej pomagać. Niekiedy zabierała nas ze sobą i przydzielała nam do wykonania drobne zadania. Działka budowlana była położona kilometr od centrum miasta, obok placu ćwiczeń kenijskiej armii, na skraju dzikiej przyrody. W bliskim sąsiedztwie znajdowało się także Ministry of Works, w skrócie MOW, a więc Ministerstwo Prac Publicznych i Transportu, które Samburu nazywali lopurdi, co oznacza tyle co: złodzieje. Kiedy w 1970 wprowadziliśmy się do naszego domu, maszyny MOW zaczęły akurat na nowo asfaltować drogę do Barsaloi.

Z okna mogłyśmy obserwować, jak na placu ćwiczeń w dolinie żołnierze walczyli ze sobą, jak biegli i do siebie strzelali. Kiedy ich nie było, pędziłyśmy na plac, by zbierać plastikowe pociski, jakich używali podczas ćwiczeń. Niektóre kule zostały przerobione na ozdoby dla wojowników Samburu. Z okna mogłyśmy obserwować słonie, które przychodziły z pobliskiego lasu i blokowały drogę, tak że niekiedy nawet kenijska armia musiała przerywać manewry.

Z naszego domu miałam rozległy widok na wzgórza otaczające Maralal. Jako dziecko zadawałam sobie pytanie, co też może znajdować się za tymi wzgórzami. Były wielkie i przepiękne, podobne do wzgórz w bawarskich Prealpach, dokąd miałam pojechać później, w zupełnie innym etapie mojego życia. Spędzałam całe godziny, wyobrażając sobie, co znajduje się za tymi wzgórzami, i marząc, by to odkryć.

Za wzgórzami rozpościerała się dzika północ Kenii. Mieszkali tam członkowie tradycyjnych wspólnot plemiennych. Kiedy zachowywałyśmy się niegrzecznie, ojciec groził nam, że sprzeda nas starcom żyjącym za wzgórzami. Było to miejsce, którego się bałyśmy, a które mimo to niesłychanie nas fascynowało.

Nowo wybudowany dom, w którym spędziłam najszczęśliwszy okres dzieciństwa, był przepiękny. Był zbudowany z drewna i miał cementową podłogę. Ściany sypialni uszczelniliśmy gliną, przez co uzyskały czerwonobrązową barwę. W pokoju mieszkalnym dodatkowo domieszaliśmy do gliny popiół, tak że ściany połyskiwały białawo. Wyposażenie pokoju było drewniane: stały tam krzesła i stół z cudownymi obrusami, które moja matka wykonała samodzielnie. Umiała, nie używając żadnych wzorów, haftować naprawdę skomplikowane ornamenty. Miała wzór w głowie i wzbudzając powszechny podziw, precyzyjnie przenosiła go na tkaninę.

Mieliśmy dwie sypialnie, jedną dla matki i młodszych dzieci, drugą dla reszty dzieci i naszej babci, matki naszej mamy, która przez pewien czas z nami mieszkała. Ten pokój służył także za kuchnię, była również druga kuchnia przed domem, gdzie często siedzieliśmy razem wieczorami.

Przy domu mama zasadziła kaktus, wokół domu rosły kwiaty, była też zielona łąka, na której się bawiliśmy. Mieliśmy także ogród, w którym uprawialiśmy kukurydzę, oraz drugi, w którym sadziliśmy warzywa i który nazywaliśmy shamba. Tak jak wielu Masajów i Samburu nie odżywialiśmy się już wyłącznie mlekiem i krwią bydła, jedliśmy także zboże i warzywa.

W niektóre noce budziliśmy się, gdy słonie zabłąkały się do naszego warzywnego shamba. Aby je przepędzić, używaliśmy bębnów. My dzieci stałyśmy tam razem z naszą ślepą babcią i bębniłyśmy tak głośno, jak tylko byłyśmy w stanie. Głośno hałasując, mogłyśmy zrobić na słoniach wrażenie, że jesteśmy silniejsze od nich. Naturalnie zdawałyśmy sobie sprawę z tego, że to nieprawda. Bądź co bądź słoń afrykański jest największym lądowym zwierzęciem świata. W odróżnieniu od słoni azjatyckich najczęściej zarówno samce, jak i samice mają potężne ciosy, które wykorzystują do kopania, grzebania i naturalnie do obrony. Od dziecka byłyśmy przyzwyczajone do słoni pojawiających się przed drzwiami naszego domu i dlatego nie za bardzo się ich bałyśmy.

Tuż za naszym domem i za shamba znajdowała się manyatta, w której mieszkali nasi krewni. Osiedla Samburu przypominają te Masajów, tyle że u nich nazywają się enkang.

Enkang zamieszkuje kilka wielkich rodzin. Tylko aktywni wojownicy Masajów, elmoran, żyją we własnych zagrodach, zwanych manyatta. Wokół enkangu lub manyatty wznosi się z kolczastych gałęzi ochronne ogrodzenie, które ma chronić przed dzikimi zwierzętami i złodziejami. Wewnątrz ogrodzenia znajduje się krąg chat lub domów. Najczęściej są one budowane na szkielecie z drewnianych tyczek przeplatanych gałęziami. Ściany są pokrywane miękką gliną, niekiedy zmieszaną z trawą. Dachy są płaskie, najczęściej pokryte słomą i często wzmocnione mieszanką gliny. W środku osiedla stoją zagrody dla bydła i kóz, również otoczone ogrodzeniem z ciernistych gałęzi. Ziemia w enkangu jest wydeptana przez bydło i najczęściej spieczona na kamień przez palące promienie słońca.

Manyatta, w której mieszkali nasi krewni Samburu, wyglądała bardzo podobnie: w centrum były umieszczone zwierzęta. Każda rodzina w manyatcie miała własne stado krów, które były dojone rano i wieczorem. Dookoła zagród dla zwierząt stały gliniane chaty. Kozy i owce swobodnie wchodziły do domostw, w których mieszkały moje ciotki i kuzynostwo. Chaty były budowane wyłącznie przez kobiety. Używały do tego gałęzi i liści drzew oraz wysuszonego krowiego nawozu na dach.

Kiedy porównuję moją matkę z innymi kobietami, to jako prawdziwa Masajka wyróżniała się niczym księżniczka. Była elegancką i wytworną kobietą, nosiła europejskie ubrania, które były kolorowe jak tęcza. Emanowała wielką siłą i godnością. Od małego uczyła nas, że powinnyśmy odnosić się do innych z szacunkiem, tak jak ona. Matka troszczyła się o wszystko, o manyattę, o nasz dom, o nas dzieci i o dochody. Porządek i piękno były dla niej równie ważne jak dla wielu Niemców, których później miałam poznać.

Kierowała nie tylko naszym ogniskiem domowym, lecz także całą manyattą i przewodziła rodzinie, która składała się głównie z kobiet. Mężowie naszych ciotek, tak jak mój ojciec, najczęściej byli nieobecni. Wujkowie spędzali większość czasu w buszu, gdzie żyli ze swoim bydłem i innymi małżonkami. U Samburu mężczyźni, jeśli mogą sobie na to pozwolić, mają wiele żon.

Wszystkie nasze ciocie odnosiły się do siebie z ogromną życzliwością, w ogóle w całej manyatcie i w chatach panowała harmonia. Przynajmniej dopóki nie wrócili mężczyźni. Kiedy wujkowie zjawiali się w domach, nigdy się nie śmiały, sprawiały wrażenie smutnych i poważnych. Zaczynali oni dyskutować z moją matką, która podczas ich nieobecności kierowała całym gospodarstwem domowym. Dlatego kiedy byłam dzieckiem, nabrałam przeświadczenia, że mężczyźni po prostu nie lubią, kiedy kobiety są szczęśliwe. Cieszyłam się, kiedy wujkowie nas opuszczali i wszystko znów toczyło się swoim zwykłym trybem.

Szczęśliwe dni

Nasza matka budziła nas słowami: nyoto enkera, i szła do krów, aby je wydoić. Moje siostry i ja nachylałyśmy się na zmianę nad zbiornikiem z wodą i myłyśmy się. Następnie smarowałyśmy sobie skórę olejem, by chronić się przed słońcem. W odróżnieniu od naszych ciotek i ich dzieci, które piły tylko mleko, u nas na śniadanie było uji, papka z mąki kukurydzianej, niekiedy moja matka dodawała do niej nieco soli, a od czasu do czasu nawet cukier.

Potem razem z dwiema starszymi siostrami udawałam się do szkoły. Kiedy akurat w manyatcie było bardzo dużo mleka, zabierałam je ze sobą w butelce na sprzedaż. W drodze do szkoły zanosiłam je do domu znajomego, który handlował mlekiem. Po szkole przynosiłam pustą butelkę, po czym oddawałam pieniądze matce. Od dziecka miałam swój wkład w utrzymanie rodziny i byłam z tego niezwykle dumna.

Tak jak moje siostry chodziłam do katolickiej szkoły misyjnej, w której uczyły się tylko dziewczynki. Kiedy pierwszy raz przyszłam do szkoły, wielkie wrażenie zrobił na mnie budynek z kolorowo pomalowanymi ścianami, różnobarwne drewniane klocki – na których miałyśmy się później uczyć liczenia – ale także dzieci w klasie i mili nauczyciele, których traktowałyśmy z wielkim szacunkiem. Tak dużo i tak długo się uczyli. Uważałyśmy to za coś naprawdę wyjątkowego.

Na rozpoczęcie nauki otrzymałam od ojca pierwszy ołówek i od tej pory podczas każdej jego wizyty dostawałam w prezencie kolejny. Jednak pierwszego dnia szkoły mój ołówek tak bardzo mi się już nie podobał, ponieważ Hellen dostała nie tylko prawdziwe wieczne pióro, lecz także kałamarz z atramentem, którym napełniało się wieczne pióro, kiedy było puste. Nie mogłam się doczekać, kiedy będę starsza i również będę mogła pisać piórem.

Zaraz na początku zrobiono mi w szkole próbny test. Ponieważ podczas testu oszukiwałam, zostałam wysłana do drugiej klasy, którą potem musiałam powtórzyć. Ale że wszystko już raz słyszałam i już się tego uczyłam, odtąd byłam zawsze najlepsza w klasie.

W drodze do szkoły musiałyśmy przejść obok szkoły dla chłopców, gdzie starsi chłopcy na oczach wszystkich myli się nago. Cieszyłam się, że mogłam chodzić do szkoły dla dziewcząt.

Szkoła została zbudowana w 1965 roku, kiedy do Maralal przybyli pierwsi misjonarze i założyli misję Maralal. Jednym z celów tej placówki było umożliwienie kształcenia dziewczynkom Samburu, ponieważ Samburu sami z siebie nie uważali tego wtedy za konieczne. Najczęściej wysyłali oni do szkoły jednego z synów, pozostali zgodnie z tradycją plemienną mieli stać się wojownikami.

Podobnie jak u Masajów klany Samburu są podzielone na grupy według wieku. Mamy zatem ilayoik, nieobrzezanych chłopców, ilmoran, obrzezanych wojowników, i ilpayiani, odpowiedzialnych za politykę i władzę sądowniczą starszych. Mniej więcej co dziesięć lat odbywa się inicjacja chłopców, by stali się mężczyznami. Wszyscy wspólnie poddani inicjacji mężczyźni stanowią grupę wojowników, ilmoran.

Po obrzezaniu młodzieńcy musieli ubrać się na czarno i potem mogli polować na ptaki. Niekiedy wybierali się na łowy na dziewczyny. Brali nas na cel strzałą, której grot nie był z metalu, lecz z twardej gumy. Strzała z takim grotem mogła zabić ptaka, ale nie człowieka. Mimo to trafienie taką strzałą było bolesne. Dlatego czasami musiałyśmy brać nogi za pas, kiedy w drodze do domu zauważyłyśmy, że jedna z takich grup młodzieńców podążała za nami. Nie chciałyśmy zostać trafione strzałą w kostkę. Chociaż potem zawsze chichotałyśmy i wygłupiałyśmy się.

Nie wszyscy chłopcy chodzili do szkoły. I tylko rodzinom, które znajdowały się pod silnym wpływem katolickich misjonarzy, przychodziło do głowy, by wysłać do szkoły dziewczynki.

Naturalnie szkoła została u nas założona z pewnego określonego powodu: była częścią katolickiej misji. Zbudowano w niej kościół, a obok przedszkole i aptekę szpitalną. Przy budynku szkolnym znajdował się ponadto klasztor, w którym żyli młodzi mnisi. Zasadzili drzewa, między innymi palmy daktylowe, które były już duże, kiedy zaczęłam naukę. Wokół budynku rozciągał się rozległy trawnik z kilkoma kaktusami, otoczony przepięknym kamiennym murem. Lubiłam spokojny i zarazem pogodny nastrój, jaki panował w misji.

Moją ulubioną siostrą była siostra Cheopalda. Podarowała mi książkę z najróżniejszymi opowieściami. Wyjątkowe wrażenie zrobiła na mnie historia o Jasiu i magicznej fasoli, w której mały Jaś dostaje fasolki, z których wyrasta gigantyczna roślina sięgająca aż do nieba.

Do siódmego roku życia od razu po lekcjach wracałam do domu, gdzie mama zawsze gotowała dla mnie coś smacznego. Inaczej bowiem niż w domach moich ciotek i kuzynek, które pościły aż do wieczora, u nas jadło się obiad – matka gotowała dla nas często gęstą owsiankę z mąki kukurydzianej, kiteke.

Po lekcjach moim zadaniem było pilnowanie kóz i owiec oraz przepędzanie ich na najlepsze pastwiska, gdzie mogły się najeść do syta. Czasami byłam ze zwierzętami poza domem całkiem sama. Żeby mieć jakieś zajęcie, wymyślałam piosenki, swoje własne melodie i teksty, po czym śpiewałam je kozom. Zwykle tylko przez chwilę wszystko szło po mojej myśli, ponieważ kozy miały swoją wolę i robiły to, co chciały. Niektóre z nich były szczególnie uparte i ani moje namowy po dobroci, ani stosowane przeze mnie drastyczne środki nie były w stanie nakłonić ich do robienia tego, co chciałam.

Zupełnie inaczej było, kiedy towarzyszyli mi moi kuzyni i kuzynki. Wspólnie o wiele łatwiej mogliśmy pilnować kóz, a czasami były nawet tak grzeczne, że się zajmowaliśmy ciekawszymi rzeczami i kompletnie o nich zapominaliśmy.

Do bardziej interesujących spraw należało poznawanie samych siebie, wzajemne badanie, oglądanie u innych dzieci tych części ciał, których się samemu nie posiadało, a nawet ich dotykanie. Kiedy powracam myślami do tego okresu dzieciństwa, do doświadczeń, jakie my dzieci wspólnie zdobyliśmy podczas wypasania kóz, wtedy zadaję sobie pytanie, czy dorośli celowo nie pozwolili nam odkryć naszej seksualności, ponieważ wiedzieli, że i tak wkrótce na zawsze będziemy musiały się z nią pożegnać.

Niektóre dziewczęta przed obrzezaniem miały kontakty seksualne z mężczyznami. Były to dziewczyny wychowane zgodnie ze starą tradycją. Otrzymywały w prezencie naszyjniki z paciorków od swoich przyjaciół, dumnych wojowników, i dlatego bardzo je podziwiałyśmy. Te dziewczęta wydawały mi się przepiękne. Nie osłaniały górnej części ciała T-shirtem ani żadnymi współczesnymi ubraniami, lecz nie licząc naszyjników, od pasa w górę były nagie i wszędzie chodziły tak przyozdobione – także pasać kozy. Dziewczęta te spędzały dużo czasu na upiększaniu się, by podobać się wojownikom. Także mężczyźni starali się wyglądać jak najbardziej atrakcyjnie.

Wszystko to wydawało mi się zupełnie normalne, między innymi fakt, że mężczyźni Samburu dawali młodym dziewczętom naszyjniki w prezencie. I że w zamian za to oczekiwali, że te dziewczyny się z nimi prześpią. Ponieważ rodzice sami nie mogli kupić paciorków swoim córkom, akceptowali to, ponieważ noszenie efektownych naszyjników zapewniało Samburu wielkie poważanie.

Jako dziecko nie zastanawiałam się nad tym, czy „paciorkowe dziewczęta” były już wystarczająco dojrzałe, by uprawiać seks. Uważałam, że są o wiele starsze ode mnie i nie robią niczego nienormalnego. Już wtedy jednak widziałam, jak nieśmiałe były te dziewczęta Samburu, które miały mało naszyjników, w porównaniu z tymi, które nosiły wiele tych ozdób. Te drugie były bardziej pewne siebie, wydawały się dumne ze swoich stosunków z wojownikami i z samych siebie. Była to część ich życia.

Ale chociaż to wszystko działo się przed moimi oczami, było mi w gruncie rzeczy obojętne. O wiele ważniejsza była możliwość cieszenia się czasem wolnym. I tylko jakby mimochodem zwracałam uwagę na te zdarzenia. Na przykład moja kuzynka Peleswan często brała udział w zabawie na wielkiej hałdzie piachu, która znajdowała się niedaleko naszego domu. Długo byłam przekonana, że jest najpiękniejszą dziewczyną. I nie musiała chodzić do szkoły. Moje siostry i ja jedyne w naszej manyatcie uczęszczałyśmy na lekcje. Peleswan wkrótce po swoim obrzezaniu została sprzedana przez mojego wujka jednemu ze starszych. Wziął ją ze sobą do buszu i słuch o niej zaginął.

W pewnej odległości od naszego domu, w kierunku MOW, rosło nasze ulubione drzewo z rodziny kaparowatych, w języku Samburu: loitaakine. Spędzaliśmy wiele godzin, wspinając się na nie, albo po prostu siedzieliśmy między gałęziami. Czasami ktoś spadał z drzewa, jednak nie przypominam sobie, żeby kiedykolwiek ktoś poważnie się zranił.

Pewnego razu Hellen wspięła się na inne drzewo, na którym odkryła ptasie gniazdo. Kiedy wdrapała się na górę, chwyciła nieostrożnie jedno z piskląt i niechcący złamała mu nóżkę. Na karę nie trzeba było długo czekać. Kiedy chciała zejść na dół, poślizgnęła się, spadła z drzewa i sama zraniła się w nogę.

Innym razem podczas pilnowania kóz odkryłyśmy gniazdo pszczół. Hellen wzięła wysuszoną gałąź i wetknęła ją do środka. Musiałyśmy bardzo szybko ratować się ucieczką i wszystkie krzyczałyśmy wniebogłosy, kiedy pszczoły rzuciły się za nami w pogoń. Dziwnym trafem, w przeciwieństwie do mojej siostry, nie użądliła mnie ani jedna pszczoła.

Podczas wakacji, kiedy nie musiałyśmy pilnować kóz, Esther, Hellen i ja często chodziłyśmy do tak zwanego silango, nad jezioro za naszą szkołą. Droga prowadziła w dół, więc idąc od naszego domu w kierunku szkoły, z wielkiej radości po prostu żwawo zbiegałyśmy, jak zwierzęta, kiedy wypuści się je z klatek. Po dotarciu nad jeziorko wskakiwałyśmy do wody, opryskiwałyśmy się przy brzegu i spędzałyśmy całe godziny na zabawach w wodzie.

Pewnego razu, w wyjątkowo ładny dzień, najpierw padało, po czym ziemia szybko obeschła, jednak wszystkie rośliny dookoła pięknie się zazieleniły i wydawały się pełne życia. Wokół latały motyle i ćwierkały ptaki. Do naszych uszu docierały dzwonki pasących się krów. Na brzegu była cudownie miękka glina, którą dawało się bardzo łatwo ugniatać. Kilku małych chłopców wpadło na ten sam pomysł co my. Wbijali dłonie głęboko w miękką glinę, wyciągali całe bryły i formowali z niej byki. Moje siostry i ja naśladowałyśmy ich, jednak my lepiłyśmy małe dziewczynki. W ten sposób wykonałyśmy lalki z gliny. Ustawiłyśmy je na palącym słońcu, gdzie szybko wyschły i zrobiły się twarde. Kiedy pobrzękiwanie dzwonków krów zrobiło się głośniejsze, owinęłyśmy nasze zabawkowe dzieci w kawałek materiału, który oderwałyśmy od ubrania. Podczas zabawy nosiłyśmy stare ubrania, miałyśmy zatem nadzieję, że mama nie zauważy, kiedy pojawi się w nich kolejny ubytek.

Minęłyśmy ulicę prowadzącą do Barsaloi i jak tylko zobaczyłyśmy na horyzoncie nasz dom, pobiegłyśmy w jego kierunku. Chociaż droga prowadziła pod górę i po całym dniu byłyśmy już zmęczone, nie mogłyśmy odmówić sobie przyjemności urządzenia wyścigu. Uwielbiałyśmy biegać i bawić się w berka. Mogłyśmy tak całymi godzinami dokazywać na gigantycznym placu zabaw dzikiej natury, która nas otaczała.

Kiedyś szłam razem z mamą ze szkoły, gdy drogę zablokowało stado słoni. Te olbrzymie ssaki często przechadzały się po okolicy. A od ojca dowiedziałam się, że stado słoni zwykle składa się z około dziesięciu słonic oraz ich potomstwa i najczęściej przewodzi mu jedna z najstarszych samic. Opowiadał nam, że takie grupy niekiedy na pewien określony czas łączą się w luźne gromady, liczące nawet kilkaset osobników. Najwyraźniej miałyśmy do czynienia właśnie z takim stadem. Jak urzeczona przyglądałam się niekończącemu się pochodowi słoni, które niespiesznie kroczyły niedaleko nas, i zobaczyłam nagle, jak kilkoro dzieci zbliżyło się do przechodzących zwierząt. Widocznie nie miały tyle szczęścia co my i żeby dostać się do domu, musiały przejść przez stado. Podeszły bardzo blisko do słoni i zapewne chciały przecisnąć się między nimi. Jedna z samic, która miała z pewnością ponad dwa metry wysokości i musiała ważyć ponad dwie tony, nagle uniosła trąbę. Zaczęła niespokojnie wachlować uszami i olbrzymimi nogami wzbiła chmurę kurzu. Myślałam, że chciała tylko wystraszyć dzieci, jednak matka uznała sytuację za o wiele groźniejszą. Kiedy słonica zaczęła tam i z powrotem kołysać głową, matka podbiegła do stada, schwyciła dzieci i je odciągnęła. Słonica zatrąbiła donośnie, co miało być zapewne ostatnim ostrzeżeniem. Szybko wycofaliśmy się jeszcze spory kawałek dalej. Matka wyjaśniła nam, że słonica miała przy sobie małe i dlatego w żadnym razie nie wolno się wtedy do niej zbliżać. Ostrzeżenie matki było bardzo kategoryczne: chodziło o to, żebyśmy my, dzieci, już nigdy więcej nie popełniły tego błędu. Nie była to bowiem jedyna słonica wędrująca po naszej okolicy ze swoim potomstwem. Matka nakazała dzieciom, aby zaczekały, aż całe stado przejdzie. Często zastanawiałam się, jak długo ci biedacy musieli stać tam w upale i czekać. Trwało to na pewno dłuższą chwilę, ponieważ kiedy ruszyłyśmy, nie mogłyśmy dostrzec ani początku, ani końca wielkiego stada słoni.

Tylko pozornie żyliśmy w otoczeniu nietkniętej natury, obóz wojskowy był przecież bardzo blisko i tak samo jak obserwowaliśmy dzikie zwierzęta, wracając ze szkoły do domu, widziałyśmy także traktory i koparki MOW (Ministry of Works), które swoimi olbrzymimi metalowymi łyżkami zagłębiały się w ziemię i ją wydobywały. To był pierwszy krok podczas budowy drogi. Było niesamowite, że robotnicy, używając swoich olbrzymich pojazdów, rzeczywiście byli w stanie przenosić góry.

Z czasem maszyny MOW oddalały się coraz bardziej od Maralal. Zdołały nawet wybudować drogę prowadzącą na Mount Kulal; ta góra znajduje się dalej na północ, na wschód od jeziora Turkana. Do dzisiaj zadaję sobie pytanie, jak udało im się tego dokonać: po jednej stronie drogi bez żadnego zabezpieczenia grunt opada stromo w dół, po drugiej stronie ma się wrażenie, że jedzie się korytarzem wyciętym w zboczu góry. Za każdym razem, kiedy jechałam tą drogą, modliłam się po cichu, żeby z naprzeciwka nie wyjechał żaden samochód.

Innym razem moje siostry i ja w drodze do domu napotkałyśmy stado oryksów. Należą one do największych antylop Kenii. Dziesięcioro zwierząt miało bez wyjątku ponad półtora metra wysokości i prezentowało się przepięknie. Zafascynowane podeszłyśmy do nich. Ich długie ostro zakończone rogi sterczały prostymi liniami do tyłu. Głowy miały czarne z białymi wzorami, także ich sierść tworzyła efektowne wzory. Wyglądały na bardzo silne, a jednocześnie sprawiały wrażenie łagodnych.

Zrobiłyśmy dokładnie to samo co dzieci, które po prostu podeszły do stada słoni, i bez lęku skierowałyśmy się do oryksów. Matka by nas stłukła, gdyby nas na tym przyłapała, ponieważ wiedziała, że te wielkie antylopy wcale nie były niegroźne. Jednak my nie odczuwałyśmy strachu, a antylopy nic nam nie zrobiły.

Później pewnego razu ojciec opowiedział nam, że oryksy podobnie jak wielbłądy mogą bardzo długo wytrzymać bez wody.

Taki był kraj mojego dzieciństwa: wolne królestwo pełne stad zwierząt, na ogół spadało wystarczająco dużo deszczu i było pod dostatkiem jedzenia zarówno dla zwierząt, jak i dla ludzi. Niemniej jednak jako dziecko byłam nieustannie głodna. Wydawało się, jakby jedzenie było dla mnie ważniejsze niż dla moich sióstr, które nazywały mnie żarłoczną. Hellen, która była nieco pulchna, chętnie kpiła ze mnie, kiedy rosnąc, wystrzeliłam w górę i nabrałam nieposkromionego apetytu. Mówiła mi: „Żresz jak koza”. Kozy mają w zwyczaju jeść bez ustanku. Mimo to nigdy nie przytyłam. Mogłam sobie pozwolić na doświadczenie uczucia głodu, ponieważ w zasadzie nigdy nie brakowało nam jedzenia, nie było u nas tak jak w wielu innych rodzinach w Afryce. Nie miałyśmy żadnego powodu, by kłócić się o jedzenie. Jednak jako siostry w pewnym sensie rywalizowałyśmy ze sobą. Hellen i ja kłóciłyśmy się wyjątkowo często. Niekiedy walczyłyśmy ze sobą tak zajadle, że turlałyśmy się po ziemi, wzbudzając przy tym olbrzymią chmurę pyłu. Z zewnątrz zapewne ktoś w ogóle nie mógłby nas rozróżnić.

Wobec obcych jako dziecko byłam raczej nieśmiała i to, co myślałam, zachowywałam dla siebie. Do pewnego stopnia czułam się samotna, pomimo iż uczestniczyłam w naszych swawolnych zabawach. Często miałam poczucie, że inni, nawet moje siostry, nie rozumieją mnie. Być może jest to całkiem typowe zachowanie średniego dziecka, które nigdy nie będzie takie duże jak najstarsze i nigdy nie jest tak rozpieszczane jak najmłodsze dziecko w rodzinie, a przez długie lata byłyśmy tylko trzy.

Było to spokojne, uporządkowane życie.

Kiedy rozlegało się pobrzękiwanie dzwonków, wiedziałyśmy, że wkrótce będzie kolacja i że powinnyśmy ze zwierzętami zmierzać do domu. Wieczorem krowy były dojone tak samo jak rano. Dla moich cioć i kuzynek mleko było głównym produktem spożywczym, dlatego wieczór był najważniejszą porą dnia.

Jakże lubiłam wieczory mojego dzieciństwa. Miałam ciotkę, która zawsze śpiewała podczas dojenia, co dodawało wieczornym godzinom wyjątkowego uroku. Często przysłuchiwałam się jej śpiewowi i obserwowałam przy tym mamę, jak doiła naszą krowę Nanyokie. Nanyokie miała czerwonawą sierść i nie lubiła ludzi. Niechętnie dopuszczała do siebie, nie pozwalała sobie rozkazywać, a już na pewno nie małym dzieciom. Mimo to trzeba było ją wydoić, więc mama poleciła mi, żebym ją podczas dojenia głaskała – także po wymieniu i zadzie. To była tradycyjna metoda Samburu i Masajów uspokajania dzikich krów. Na szczęście działała nawet na Nanyokie. Nasza druga krowa, Ngaroya, była przyjazna i łagodna, więc kiedy moja mama ją doiła, mogłam się nieco pokręcić i podziwiać krótki zachód słońca, smugi czerwonego światła słonecznego na horyzoncie, obserwować, jak się rozszerzały, intensywnie rozświetlały, a potem znikały bez śladu.

Wieczorem ze zwierzętami wracali moi starsi kuzyni i kuzynki. Spędzali cały dzień ze zwierzętami, krowami i kozami w lesie, a po powrocie opowiadali nam o swoich przygodach. Pamiętam kuzynkę Sereti, która wtedy miała już czternaście lat. Była znacznie starsza od nas, sprawiała wrażenie dorosłej i była bardzo dojrzała. Miała wiele naszyjników z paciorków, ale nigdy nie widziałam żadnego z jej przyjaciół. Być może spotykała się z mężczyznami w buszu, gdzie pilnowała bydła. Natomiast kuzynka Ndutayon była jeszcze starsza niż Sereti. Mnie, dziecku, wydawała się niesłychanie dorosła: bądź co bądź miała osiemnaście lat. Ndutayon nosiła wiele naszyjników, miała zatem kontakty z wieloma wojownikami. Mimo to była smutna, ponieważ jeszcze nie wyszła za mąż, być może dlatego, że nie była tak szczupła jak inne dziewczęta. Podczas gdy my byłyśmy wesołe, kiedy wieczorem siedziałyśmy przy palenisku matki Ndutayon i mogłyśmy słuchać opowieści, Ndutayon była smutna. „Zostawcie mnie samą”, mamrotała. Natomiast zawsze radosna Sereti była buntowniczką i wydawało się, że nie rozmyśla tak często o zamążpójściu. Rzeczywiście wyszła za mąż dopiero w wieku dziewiętnastu lat, co w przypadku dziewcząt Samburu oznaczało dość późny ślub.

Często po wspólnym dojeniu krów zostawałyśmy jeszcze w domu ciotki i przysłuchiwałyśmy się w skupieniu, jak ktoś opowiadał baśniowe historie Masajów. Dla moich sióstr i mnie było to coś szczególnego, ponieważ żyłyśmy w raczej zwesternizowanym gospodarstwie domowym i przyglądałyśmy się przechodzącym wojownikom Masajów, jakby wyskoczyli z jakiegoś filmu. Z takim samym zafascynowaniem słuchałyśmy, kiedy nasze ciotki i kuzyni powtarzali tradycyjne opowieści. Niekiedy przesiadywałyśmy zasłuchane u naszej cioci nawet do północy, nawet kiedy nasza mama poszła już do domu. Albo same w języku suahili powtarzałyśmy historie, które usłyszałyśmy od naszego ojca.

Snucie opowiadań było typowym zajęciem wieczorem, po zapadnięciu zmroku. A ciemności przydawały opowieściom szczególnej magii. Kiedy po szkole pilnowałyśmy kóz, nigdy nie byłam w stanie nakłonić moich krewnych do opowiedzenia choćby najkrótszej historii. A często błagaliśmy je o to. Milczały, jakby było zabronione opowiadanie w ciągu dnia. I poniekąd było to słuszne: mogło doprowadzić do tego, że zapomniałybyśmy o krowach i kozach i zwierzaki by się zgubiły.

Być może dlatego wydawały mi się tak ekscytujące wizyty naszego kuzyna Aloisa. Był od nas starszy i umiał czytać i pisać. Często spędzał u nas szkolne ferie i wtedy spał u nas w pokoju. On nie czekał do wieczora. W biały dzień brał jedną ze swoich książek, powieść, i zaczynał nam czytać. Przy tym żywo wymachiwał rękami i nogami, odgrywał scenki, jakby to był film, a siostry i ja siedziałyśmy i chłonęłyśmy to widowisko z otwartymi ustami.

Także ojciec nie podporządkowywał się tej regule i raczył nas historiami w ciągu dnia. Posługiwał się wtedy suahili i potrafił nas nimi zauroczyć. Siedzieliśmy razem w pokoju dziennym, który, jak wiem dzisiaj, wyglądał dokładnie tak samo jak europejski pokój dzienny, i zapominaliśmy przez to o naszej matce, która zapewne przebywała w sypialni lub przygotowywała jedzenie.

Czasami gotowała dla nas także moja siostra Esther, pierworodna – i to zawsze było coś smacznego. Może skromnie, ale wystarczająco dobrze, a ponieważ jedliśmy wszyscy razem, było to przyjemne bycie z bliskimi, którego dzisiaj mi brakuje.

Naturalnie były i gorsze okresy, na przykład gdy pora sucha się przeciągała. Wtedy owsianka, którą przygotowywała dla nas matka, szybko wydawała się niesmaczna, a kto jak inni w manyatcie żył, jedząc tylko mleko, cierpiał. Jednak dni, kiedy nie było pod dostatkiem jedzenia, zdarzały się rzadko. Zresztą nie mieliśmy porównania. Dla nas było to po prostu normalne: mięso podczas mojego dzieciństwa z reguły jedliśmy tylko wtedy, kiedy jakieś zwierzę zdechło. Zjadaliśmy mięso i sprzedawaliśmy skórę. Jednak mogliśmy wyczuć w smaku mięsa, że zwierzę cierpiało.

Mięso smakowało o wiele lepiej, kiedy zwierzę zostało przez nas ubite. Wówczas w całej manyatcie panował uroczysty nastrój. Rozpalało się wiele palenisk, na których były grillowane kawałki zwierzęcia, a zapach mięsa rozchodził się po najdalszych zakamarkach chat.

To, czego nie zjedliśmy od razu, cięliśmy w długie, cienkie paski, by je wysuszyć. Nasze ciotki gotowały część mięsa i przechowywały je w tykwie. Dzięki temu dłużej pozostawało zdatne do spożycia i można je było zaoferować gościom, gdy przyszli z ważną wizytą. Czasami moje siostry i ja dostawałyśmy do spróbowania odrobinę. To była wielka uprzejmość z ich strony, oznaczała, że nasze ciocie bardzo nas lubiły.

Samburu i członkowie innych plemion, zamieszkujących północną część Kenii, przybywali do Maralal, kiedy chcieli wymienić osła, kozy lub owce na mąkę kukurydzianą, cukier lub tłuszcz. Przed wyruszeniem w drogę powrotną do domu często nocowali u nas przez jedną lub dwie noce. Zakupy również przechowywali u nas w domu.

Pewnego razu, kiedy członkowie plemienia nocowali u nas ze swoimi zapasami, nagle zniknęło pół kilograma cukru. Kobieta, która to zauważyła, spytała o to mnie i moją siostrę Hellen. Podejrzewała, że go zjadłyśmy. W życiu do głowy by mi nie przyszło, żeby tknąć coś, co było własnością naszych gości, ale znałam swoją siostrę. Chociaż śmiała się ze mnie, że jestem żarłoczna, to ona nie potrafiła powstrzymać łakomstwa. Kobieta straszliwie się rozgniewała i pytała nas nieustannie, czy zjadłyśmy cukier. Przebyli długą drogę, by go kupić, a teraz brakowało połowy. Hellen zaprzeczała, a ja, chociaż miałam przeczucie, że mogła być sprawczynią, milczałam. Zanim kobieta z towarzyszami i teraz już tylko połową kilograma cukru ruszyła w drogę, przeklęła nas. Ledwie członkowie plemienia poszli sobie, Hellen strasznie się rozchorowała. Być może miało to związek z klątwą, a może po prostu z cukrem, który zjadła.

Matka skarżyła się niekiedy, że nasz ojciec nie przysyła wystarczającej ilości pieniędzy. Był wtedy kapralem i zarabiał 600 kenijskich szylingów, co dziś miałoby wartość około 6 euro na miesiąc. Połowę z tego otrzymywałyśmy my.

Produkty spożywcze były wtedy tanie. Kilogram cukru można było kupić za 2,50 szylinga. Za 10 szylingów utrzymywałyśmy się przez trzy dni. Naturalnie nie pozwalałyśmy sobie na luksusy. Naszym jedynym prawdziwym luksusem było masło, które robiłyśmy z krowiego mleka. Zbierałyśmy z mleka śmietanę do pojemnika, aż w końcu mogłyśmy zrobić z niej masło. Zawsze trwało dłuższą chwilę, zanim uzbierało się pod dostatkiem śmietany, żeby można było robić masło. Zwłaszcza że zakradałyśmy się do pokoju mamy i potajemnie podjadałyśmy. Ale kiedy w końcu było jej dostatecznie dużo, stałyśmy wszystkie dookoła jiko, metalowego pieca, i czekałyśmy w napięciu. Także nasze ciocie robiły masło i wyjątkowo lubiłyśmy jedną z nich, która od czasu do czasu, kiedy ją odwiedzałyśmy, dawała nam do zjedzenia łyżkę masła niczym wyśmienite lekarstwo.

Pod koniec miesiąca pojawiał się zawsze mały samolot i lądował w pobliżu MOW. Robotnicy MOW byli wtedy odpowiedzialni za nie zawsze bezpieczną budowę dróg na północy Kenii i kiedy było słychać samolot krążący nad MOW, oni i ich rodziny rozradowani wybiegali z domów. Pilot najpierw wykonywał kilka okrążeń nad obozem robotników, nim osiadł na równinie około Kisimy. Także my przerywałyśmy to, co akurat robiłyśmy, i obserwowałyśmy z daleka, jak samolot ląduje. Równina Kisimy była płaska jak powierzchnia morza, dopiero za nią wznosiły się wzgórza i tworzyły wspaniały krajobraz, który tak kochałam. Land rover ruszał w drogę do samolotu, by przywieźć z niego pieniądze na pensje dla robotników.

Wielu kierowców MOW było stałymi konsumentami busaa: busaa to lokalny, wciąż jeszcze bardzo lubiany w Kenii, okropnie wyglądający napój alkoholowy. Jest wytwarzany ze sfermentowanej mąki kukurydzianej. W tym celu wycinało się drewniany bęben i używało go jako olbrzymiego rondla, w którym przez kilka dni fermentowała mąka kukurydziana wymieszana z wodą. Potem odfiltrowywało się mąkę, a resztę wypijało jako busaa.

Także kilku starszych Samburu było uzależnionych od busaa i stawali się coraz bardziej agresywni. Niekiedy obserwowałam, jak marnowali najpiękniejszą porę dnia; upijali się i ubliżając ludziom, snuli się po ulicy.

Również ojciec mojej radosnej kuzynki Sereti był uzależniony od busaa. Na szczęście mieszkał w buszu w pobliżu Barsaloi, a nie u nas w manyatcie. Przypominam sobie, jak kiedyś pojawił się kompletnie pijany i zaczął bić swoją żonę, matkę Sereti, a naszą ciocię. Na szczęście ojciec akurat był w domu i od razu interweniował. Złapał pijaka za nogę i odciągnął go od cioci, wyciągnął go z domu, a nawet kilometr od naszej manyatty – w każdym razie tak mi się wydawało jako dziecku. Wtedy miałam jednak tylko podejrzenie co do szkód, jakie może wyrządzać busaa.

W internacie misji

Kiedy skończyłam siedem lat, zamieszkałam w internacie szkoły misyjnej Saint Mary’s. Wszystkie uczennice i ja byłyśmy tam przez trzy miesiące, a potem na miesiąc wracałyśmy do rodziców. W ciągu roku szkolnego spędzałyśmy zatem dziewięć miesięcy w internacie i trzy miesiące w domu.

W internacie było inaczej niż w domu. Naturalnie tam też zawsze najpierw się myłyśmy, kiedy wstawałyśmy rano. Potem jednak, jeszcze przed lekcjami, musiałyśmy poddać się inspekcji. Sprawdzano, czy mamy czyste paznokcie, czy mamy przy sobie chusteczki, a nawet czy nasza bielizna jest w porządku. Rano przekazywano także ogłoszenia. Rozdawano listy od członków rodziny i włoskich rodzin patronackich.

W szkole było kilka dziewczynek z Barsaloi, których edukację szkolną opłacała misja katolicka. Rodziny we Włoszech przekazywały pieniądze, żeby te dziewczynki mogły chodzić do szkoły. Przesyłały też ubrania dla swoich podopiecznych, korespondowały z nimi. Dziewczęta otrzymywały zdjęcia od opiekujących się nimi włoskich rodzin, które nam pokazywały. Chociaż nie miałam takiej rodziny, mogę powiedzieć, że był to mój pierwszy kontakt z Europą. Ze zdziwieniem oglądałam zdjęcia pokazujące ludzi i budynki w Europie. Jakże obce wtedy mi się to wydawało!

W czasie kiedy uczęszczałam do szkoły, katoliccy misjonarze przeniknęli już daleko w głąb krainy plemienia Samburu i zdołali odnieść kilka sukcesów. Dzięki pomocy patronów z Włoch wiele rodzin uzyskało możliwość wysyłania córek do szkoły i tak też robiły. Dlatego coraz więcej dziewczynek w niedzielę chodziło na mszę do kościoła. Były to małe dziewczynki – przyozdobione wieloma naszyjnikami – które w innej sytuacji na pewno nie miałyby dostępu do edukacji. Już wtedy myślałam sobie, że naprawdę bardzo musiało im zależeć na kształceniu się. Kiedy dziewczynka zaczynała uczęszczać do szkoły, oznaczało to, że nie będzie już otrzymywać w prezencie naszyjników z paciorków. Nie byłam w stanie wykoncypować, dlaczego tak było. Jednak bardzo się cieszyłam, że mój ojciec miał pod dostatkiem pieniędzy, aby mnie i moje siostry wysłać na naukę. Chodzenie do szkoły było równoznaczne z tym, że nie jest się paciorkową dziewczyną. I byłam z tego dumna. Miałam szczęście, że moi rodzice byli wykształceni i wysłali mnie na naukę. Miałam szczęście, że nosiłam zachodnie ubrania, a nie paciorki. Miałam też szczęście, że nie zostałam wydana za starszego mężczyznę. Ta część tradycyjnego życia mojego plemienia została mi oszczędzona.

Po porannej inspekcji zaczynały się lekcje. Każda klasa liczyła około czterdziestu dziewczynek, a było czternastu nauczycieli. Program nauczania odpowiadał założeniom brytyjskich władz kolonialnych. Pomijając lekcje muzyki i czasem przedmioty uzupełniające, nie uczyłyśmy się niczego o Afryce ani o naszej kulturze i historii.

Za to codziennie chodziłyśmy na msze i poznawałyśmy religię chrześcijańską. Wydawała mi się obca i zastraszająca. Lekcje religii i uczestnictwo we mszach wzbudzały we mnie uczucie, jakobym była zła i miała okropną duszę. Czułam się znacznie pewniej i bezpieczniej w tradycji i wierze mojego plemienia.

Właściwie nie wolno mi było opuszczać internatu, jednak nieustannie biegałam do domu, żeby odwiedzić matkę. Potrzebowałam jej miłości, a mimo to miałam straszne wyrzuty sumienia, że łamałam reguły i że nie wystarczała mi miłość Boga. Niezależnie od tego wyjątkowo lubiłam siostrę misjonarkę Cheopaldę, która uczyła nas zajmowania się gospodarstwem domowym. Chociaż pieczenie, gotowanie i szycie nie interesowały mnie za bardzo, godziny spędzone z tą katolicką siostrą były niczym wyspy bezpieczeństwa w ciągu rygorystycznego dnia powszedniego internatu.

Najgorszym nauczycielem był pan Kinyanji uczący matematyki. Był prawdziwym potworem i bił nas, kiedy nie robiłyśmy wystarczających postępów. Był zawsze poważny i smutny. Kiedy się śmiał, był to śmiech sarkastyczny, wiecznie narzekał, nigdy nie był zadowolony, tak więc nic dziwnego, że nikt go nie lubił i niekiedy natrząsałyśmy się z niego.

Kiedy robiłyśmy się zbyt zuchwałe, zawsze dbał o to, żebyśmy zostały surowo ukarane: uczennice z całej szkoły musiały położyć się na trawniku przed salami lekcyjnymi, na trawniku, na który normalnie nie wolno było nam wchodzić. Następnie każdy z nauczycieli brał kij i bili nas, gdy leżałyśmy na ziemi.

Potem w szkole zjawił się mój kuzyn Alois, którego historie tak mnie fascynowały, i został naszym nauczycielem. Uczył nauk przyrodniczych i był w tym naprawdę dobry. Nigdy nie musiał nas bić ani choćby karać, ponieważ po prostu wiedział, jak stworzyć dobrą atmosferę, dzięki której każdy chce się czegoś nauczyć. Kiedy coś nam opowiadał podczas lekcji, słuchałyśmy go z zapartym tchem. Czasami wychodził z nami na zewnątrz i przekazywał nam wiedzę szkolną na podstawie praktycznych przykładów. Zademonstrował nam zapylenie krzyżowe roślin, które rosły wokół szkoły. Później otrzymał stypendium i wyjechał do Izraela, żeby tam dalej studiować.

Moim ulubionym nauczycielem był nauczyciel aktorstwa. Nie ograniczał się do opowiadania nam o teatrze i grze aktorskiej, lecz pisał dla nas sztuki teatralne, które wspólnie ćwiczyłyśmy. Często musiałyśmy się uczyć wielu linijek tekstu na pamięć, do czego najwyraźniej miałam talent. Szybko opanowywałam nie tylko tekst mojej roli. Sprawiało mi wielką radość występowanie wraz z moimi koleżankami w sztuce teatralnej podczas uroczystości szkolnej. Wtedy chciałam koniecznie zostać aktorką.

Dużo się zastanawiałam nad życiem. Okropna wydawała mi się myśl, że mogłabym umrzeć bez zrobienia czegoś wielkiego, bez pozostawienia po sobie czegoś szczególnego. Nie byłam w tym okresie ani najbardziej pewna siebie, ani najładniejsza. Było wiele dziewcząt w szkole, które podziwiałam i które wydawały mi się o wiele ładniejsze.

Szczególnie fascynowała mnie uczęszczająca do naszej szkoły dziewczynka z Somalii. Jej rodzice byli przedsiębiorcami i należały do nich tak zwane dukas w centrum miasta Maralal. W dukas sprzedawano najbardziej potrzebne produkty spożywcze: cukier, ryż, który jedli przede wszystkim Somalijczycy i Borana, nomadyczna grupa pasterska w północnej Kenii; unga, czyli mąka kukurydziana, oraz kimbo, białawy tłuszcz bez smaku, który jest używany przez wszystkie plemiona w Kenii. Poza tym można tam było kupić także coca-colę i fantę, przysmaki, które budziły nasz podziw, ale nigdy ich nie piłyśmy. Małe Somalijki były zawsze dobrze ubrane i miały nawet kilka par butów. Wszystkie nocowały u swoich rodzin, trzymały się razem w szkole i były ze sobą spokrewnione. Wychodziły za mąż wyłącznie w obrębie własnej grupy.

Somalijki miały cudowne długie włosy, o wiele bardziej miękkie od naszych, które nazywały stalową wełną. Musiałyśmy używać olejku kokosowego, by nasze włosy stały się bardziej gładkie. Podziwiałam włosy Somalijek i zapuszczałam swoje. Jednak za każdym razem, kiedy przychodziłam z internatu do domu, matka znów mi je obcinała.

W niedziele mama pięknie nas stroiła i szła razem z nami do kościoła. Jak wszystkie dzieci Samburu chodziłyśmy boso. Czułam się z tego powodu nieco dziwnie. Pewnego razu mama wplotła nam we włosy kolorowe wstążki. Przy każdym kroku w drodze do kościoła wpatrywałam się w moje bose stopy, które nie za bardzo chciały pasować do tekstylnych wstążek.

Moje obie siostry należały w szkole do najlepszych biegaczek. W końcu trenowały od najmłodszych lat i rywalizowały między sobą. Kiedy w szkole organizowano zawody, obie zawsze zdobywały pierwsze miejsca. Najczęściej prowadziła Esther, a Hellen krzyczała za nią: „Poczekaj na mnie!”. Jednak Esther nigdy nie czekała, wygrywała wyścig i Hellen zajmowała drugie miejsce. Zawody sportowe odbywały się w szkole dla chłopców, a moje siostry we wszystkich dyscyplinach były w czołówce: w biegach, skoku w dal i skoku wzwyż. Esther była wspaniała. Potrafiła niesamowicie wysoko skakać, a także dość daleko.

Chłopcy ze szkoły dla chłopców śpiewali potem patriotyczną pieśń, która mówiła o wyzwoleniu się Kenii spod władzy kolonialnej: Kenya nchi yetu – „Nasz kraj Kenia”. Kochałyśmy tę pieśń i śpiewałyśmy ją w domu w weekendy, podobnie jak pieśni w języku suahili oraz pieśni religijne, których uczyłyśmy się w kościele.

Pamiętam wielkie festiwale muzyczne, które odbywały się w okresie, gdy uczęszczałam do szkoły. Przybywali na nie Samburu z całego kraju i nasz kompleks szkolny był pełen dzieci w tradycyjnych strojach. Śpiewały i tańczyły, reprezentując swoją grupę etniczną.

Chłopcy z sąsiedniej szkoły ubierali się jak wojownicy, a my dziewczynki pożyczałyśmy naszyjniki z paciorków od naszych ciotek i tańczyłyśmy jak paciorkowe dziewczęta. To była jedyna okazja, kiedy jako paciorkowa dziewczyna brałam udział w tradycyjnym tańcu.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

WSTĘP. NASZA DROGA WYMAGA ODWAGI

PROLOG

ROZDZIAŁ 1. DZIECIŃSTWO W KENII

Na wyprawie z ojcem

Skąd pochodzę

Maralal

Szczęśliwe dni

W internacie misji

ROZDZIAŁ 2. O ŻYCIU Z TRADYCJAMI

Przygody z ojcem

Cień nad rajem

ROZDZIAŁ 3. OBRZEZANIE

Kitala

Muratare

Nowa rodzina

Oświadczyny

Życie w Ongata Rongai

Dzień obrzezania

ROZDZIAŁ 4. TUŁACZKA I POSZUKIWANIE

Nandi

Uciekinierka

W Nairobi

Pobyt w Mombasie

Pierwsze spotkanie z pustką

ROZDZIAŁ 5. LATA PUSTKI

Spotkanie z Loftym

Anglia

Mój pierwszy pobyt w Niemczech

Rozstanie

ROZDZIAŁ 6. LATA WĘDRÓWKI

Luksus w Berlinie

Wizyta w Kenii

Jako modelka w Londynie

ROZDZIAŁ 7. POSZUKIWANIE SWOICH KORZENI

Powrót do Kenii

ROZDZIAŁ 8. CICHY GŁOS WIARY

Z powrotem w Kenii

Hellen i Ongata Rongai

Moja misja

Esther i Langata

Diguna

Trzy lata w Barnados

Farma

Marzenie o Niemczech

Nadal w Nairobi

ROZDZIAŁ 9. SPOTKANIE Z WYMARZONYM MĘŻCZYZNĄ

Marvin

Festiwal nad jeziorem Turkana

ROZDZIAŁ 10. TRAUMA W KRAJU MARZEŃ

Start z przeszkodami

Pracownica socjalna w Berlinie

Ponowne spotkanie z Marvinem

Bezdenna otchłań

Terapia

Rozczarowanie

ROZDZIAŁ 11. KROKI KU NADZIEI

Śpiew i pociecha

Uczę się wyrażać, co czuję

ROZDZIAŁ 12. SKRZYDŁA DLA MOTYLA

Dzień po operacji

Podnoszenie świadomości

Moja znajomość z Peterem

Niespełniona miłość

Romans

Dla świata bez obrzezania

Dzień, w którym moje życie zaczęło się na nowo – niemal wiersz

EPILOG. JAK ZNALAZŁAM DROGĘ DO OPINII PUBLICZNEJ

PODZIĘKOWANIA

2 Krajowa Służba Młodzieży (przyp. tłum.).