Copyright © Dariusz Sikorski, 2018

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2018

Redaktor prowadzący

Bogumił Twardowski

Redakcja

Anna Gądek

Korekta

Anna Gredecka

Projekt okładki

Magdalena Bloch

Projekt typograficzny, łamanie

Mateusz Czekała

Mapa

Mariusz Mamet

Zdjęcia na okładce

© Digital Storm/shutterstock.com

© Susanitah/shutterstock.com

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Dariusz Nowacki

eISBN 978-83-7976-037-4

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

fax: 61 853-80-75

redakcja@wydawnictwopoznanskie.com

www.wydawnictwopoznanskie.com

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

1. Kształtowanie się poglądów historyków na religie dawnych Słowian

2. Religia czy religie Słowian? Przedchrześcijańskie czy pogańskie wierzenia Słowian?

3. Dlaczego badacze tak bardzo różnią się między sobą

4. Czy religie przedchrześcijańskich Słowian są religią?

a. Religia a magia

b. Religia a demonologia

c. Mitologia a religia

5. Teoria a badania religii Słowian

6. Źródła do dziejów religii Słowian i problemy ich interpretacji

a. Źródła pisane. Fałszerstwa. Późne źródła

b. Źródła archeologiczne. Archeologia o słowiańskich świątyniach

c. Pogańskie pozostałości w tradycji i kulturze ludowej

d. Świat przedchrześcijańskich wierzeń w językach słowiańskich

7. W co wierzyli dawni Słowianie

a. Bogowie Słowian

b. Przedchrześcijańskie świątynie

c. Posągi bóstw

d. Rytuały

e. Kapłani

8. Obrządek pogrzebowy w wierzeniach Słowian

9. Przedchrześcijańskie wierzenia a chrystianizacja Słowian

Zakończenie

Literatura cytowana

WPROWADZENIE

Niełatwo jest napisać książkę na bardzo popularny temat, o którym spora grupa czytelników ma już wyrobione zdanie na podstawie wcześniejszych lektur wybitnych historyków. Książkę, która w zasadniczej części wyobrażeniom tym zaprzecza. A jednak nie mogłem sobie odmówić skorzystania z okazji, kiedy otrzymałem propozycję z Wydawnictwa Poznańskiego.

Książka przybrała taki kształt z kilku powodów. Podstawowym są ograniczenia wynikające z ogólnych warunków, jakie zaproponowało mi Wydawnictwo, a zatem objętość i popularnonaukowy charakter tekstu. Chcąc się wywiązać z zadania, musiałem wypracować koncepcję książki, która pozwoli się zmieścić w wyznaczonych ramach, a jednocześnie będzie interesująca dla przeciętnego czytelnika zainteresowanego problemem przedchrześcijańskich wierzeń Słowian.

Po drugie, nie jest moim zamiarem powtarzanie tego, co można znaleźć w opracowaniach innych autorów. Postawiłem sobie za cel przedstawienie problemu przedchrześcijańskich wierzeń Słowian od zupełnie innej strony, tej, którą zwykle się pomija bądź której poświęca się bardzo niewiele uwagi. Chciałbym mianowicie pokazać czytelnikowi, w jaki sposób badacze wierzeń Słowian dochodzą do ustaleń, które przedstawiają w swoich opracowaniach w postaci zestawu gotowych twierdzeń w kwestiach szczegółowych czy całościowych obrazów zagadnienia. Skąd czerpią swoją wiedzę, do jakich metod badawczych sięgają oraz do jakich źródeł się odwołują, starając zbliżyć się do poznania słowiańskich wierzeń w możliwie najpełniejszy sposób. Ponadto będę starał się pokazać pułapki, w jakie wpadają badacze podczas swoich poszukiwań, oddalające ich od celu: poznania przedchrześcijańskich religii Słowian. Używam neutralnego terminu „badacz”, gdyż omawiany w tej książce problem nie jest domeną jednej dyscypliny. Tak się składa, że rodzime wierzenia Słowian bardzo szybko stały się polem badań interdyscyplinarnych, zanim jeszcze sam termin oraz tego rodzaju badania w humanistyce zostały uznane za wyznacznik nowoczesności. W mniej więcej równym stopniu wkład w poznanie przedchrześcijańskich wierzeń Słowian wnieśli historycy, archeolodzy i językoznawcy, często z konieczności łączący różne kompetencje naukowe.

Na podstawie spisu treści czytelnik może odnieść wrażenie, że przedstawieniu samej religii Słowian poświęcona jest tylko część, wcale nie większa, prezentowanej książki. Nie będzie się mylił. Oprócz dania pewnego zasobu informacji o stanie naszej wiedzy na temat religii Słowian przed przyjęciem przez nich chrześcijaństwa stawiam sobie dość ambitne – i mam nadzieję, że możliwe do wykonania – zadanie pokazania „historycznej kuchni”. Postaram się, aby czytelnik poczuł się współuczestnikiem badawczej podróży, w której podejmuję się roli przewodnika. Jako przewodnik będę starał się pokazać najbardziej reprezentatywne fakty i problemy, których wyczerpująco nie będę mógł omówić. Jednakże nie ominę interesujących szczegółów, zwłaszcza jeśli ilustrują jakieś szersze i ważne zjawisko. Nie unikam zagadnień trudnych, jeśli uznaję je za istotne dla wyjaśnienia podstawowych problemów badawczych, bez których znajomości nie można zrozumieć pewnych uwarunkowań towarzyszących procesowi badawczemu, w konsekwencji przekładających się na końcowe wyniki.

Zazwyczaj czytelnik prac popularnonaukowych jest informowany jedynie o wynikach dociekań autora książki. Nie ma świadomości ani nie jest wprowadzany w problemy warsztatowe, decydujące niejednokrotnie o ostatecznych rezultatach, jakie kryją się za zwięzłymi podsumowaniami konkretnych zagadnień szczegółowych. W takich sytuacjach czytelnik zdany jest wyłącznie na zaufanie do autora, jego pozycji naukowej, ewentualnie renomy wydawnictwa czy innych cech mających wpływ na ocenę czytanej książki. Obecnie są to często kryteria zawodne, tytuły naukowe nie zawsze znaczą to, co dawniej, a wydawnictwa – nawet renomowane – drukują obok prac wartościowych książki, które nigdy nie powinny się ukazać. Jednakże nie można wymagać, aby przeciętny czytelnik był w stanie prześledzić w szczegółach każdą argumentację. Wymaga to specjalistycznej wiedzy. Ograniczenie to nie wynika z tego, że naukowcy coś skrywają przed szerszą publicznością lub nie chcą się z nią dzielić „wiedzą tajemną”. Potrzebne są tu specjalne umiejętności oraz rozeznanie w źródłach i literaturze przedmiotu w takim zakresie, który może być wymagany jedynie od profesjonalistów poświęcających tej problematyce ogrom czasu. Hobbysta spędzający jedynie czas wolny na własnych dociekaniach w interesującej go problematyce historycznej ma znacznie mniejsze możliwości. Oczywiście musi istnieć pewien poziom zaufania do autora ze strony czytelnika, zwłaszcza w kwestiach najbardziej kontrowersyjnych. Poza tym autor ma prawo liczyć na pewien wysiłek intelektualny podejmowany przez czytelnika, a przede wszystkim na lekturę z namysłem.

Ponieważ nie jestem w stanie poruszyć wszystkich najważniejszych wątków związanych z przedchrześcijańskimi wierzeniami Słowian, jako motyw przewodni dla książki wybrałem jedną z najbardziej istotnych kwestii, która niczym soczewka skupia szereg pokrewnych i intrygujących problemów. Główną osią moich wywodów będzie próba odpowiedzenia na pytanie: dlaczego uczeni od dwustu lat – tyle liczą sobie badania prowadzone według standardów także dzisiaj uznawanych za naukowe – nie mogą wypracować jednej wizji? Takiej, którą przynajmniej większość z nich mogłaby uznać za najbliższą minionej rzeczywistości, za ogólnie obowiązującą. Chcę zatem pokazać, dlaczego najwybitniejsi badacze wierzeń Słowian tak bardzo różnią się poglądami między sobą. Gdzie są przyczyny tego, że wypracowanie wspólnej wizji (dopuszczając warianty różniące się w szczegółach) jest po prostu niemożliwe i w dającej się przewidzieć perspektywie takim pozostanie.

Wydaje mi się, że to podstawowe pytanie jest dobrym punktem wyjścia. Podkreślanie jego wagi wynika z moich wieloletnich doświadczeń dydaktycznych oraz wnikliwej obserwacji dyskusji toczonych na różnych forach internetowych wokół wierzeń słowiańskich. Łatwo zauważyć, że w tych dyskusjach zainteresowane problemem osoby jednoznacznie opowiadają się za którąś z kilku głównych koncepcji odnoszących się do wierzeń Słowian i toczą spory z reprezentantami odmiennych poglądów z dobrze okopanych pozycji w ramach wyznawanej koncepcji. Z rozmysłem użyte przeze mnie słowo „wyznawanej” dobrze oddaje ducha wielu polemik toczonych w tej sprawie, także w dyskursie naukowym. Czasami można odnieść wrażenie, że zwolennicy każdej z koncepcji mają do nich stosunek quasi-religijny, preferowanych przez siebie badaczy traktują jak kapłanów głoszących niepodważalne prawdy, a ich wypowiedzi jak teksty, nie przymierzając, święte.

W niniejszej książce chciałbym przyczynić się w jakimś stopniu do przeniesienia tych sporów na grunt bardziej racjonalny – dyskusji opartej o fakty i weryfikowalne argumenty, do czego może się przyczynić wiedza o tym, jak badacze dochodzą do swoich ustaleń. Sądzę, że pierwszym krokiem musi być uświadomienie osobom zainteresowanym tematem, dlaczego wszystkie próby syntetycznego ujęcia zagadnienia przedchrześcijańskich wierzeń Słowian – jeżeli są podejmowane i prowadzone jako rzeczywiste badania, a nie kompilacje dotychczasowych prac – przynoszą zawsze nowe spojrzenie, odmienne od poprzednich.

Będę zajmował się wierzeniami Słowian notorycznych, czyli takich, których istnienie jako grupy mówiącej zbliżonymi do siebie dialektami słowiańskimi jest potwierdzone źródłami datowanymi od początku VI w. Nie są przedmiotem moich wywodów wierzenia z okresu wcześniejszego, gdyż wikłałoby to nas w problem pochodzenia Słowian i identyfikowania z nimi konkretnych kultur archeologicznych. Badania, które sięgają w przeszłość Słowian dalej niż do V w., napotykają jeszcze większe problemy, wynikające z jeszcze skromniejszego zasobu źródeł pisanych. Żadnego ze źródeł pisanych nie możemy z pewnością odnieść do Prasłowian, a te, które próbuje się z nimi powiązać, nie poruszają kwestii wierzeń. Dla czasów przedhistorycznych, czyli pozbawionych tekstów, z konieczności należałoby się oprzeć wyłącznie na źródłach archeologicznych. Jak bardzo jest to skomplikowane właśnie w kwestiach związanych z ideologią, o tym w rozdziale o źródłach archeologicznych. Jednak najważniejszym problemem byłoby ustalenie, które kultury archeologiczne znane z okresu wcześniejszego niż V w. możemy uznać za słowiańskie. W kwestii pochodzenia Słowian archeolodzy i językoznawcy są podzieleni na dwa obozy: allochtonistów, zakładających, że Słowianie wykształcili się gdzieś na ukraińsko-poleskich stepach, oraz autochtonistów, przyjmujących za teren macierzysty Słowian dorzecze Odry i Wisły. Jeśli zatem autochtonista będzie prowadził swoje badania wierzeń prasłowiańskich na materiałach archeologicznych znad Odry i Wisły, to z czasem może się okazać, że rezultaty tych badań nie będą miały nic wspólnego z Prasłowianami, ale z jakąś inną grupą (czy grupami) etniczną zamieszkującą wcześniej te tereny. Zagłębienie się w jak najwcześniejszy okres jest kuszące, niektórzy badacze właśnie tak robią, wierząc, że pozwoli to uchwycić dłuższą linię rozwoju przedchrześcijańskich wierzeń Słowian. Nie jestem przekonany, czy byłoby to możliwe do zrealizowania.

Próby odtworzenia przedchrześcijańskich wierzeń Słowian są zadaniem szczególnie trudnym. Śmiem twierdzić, że w całości niewykonalnym. Jedyne, na co możemy liczyć, to uzyskanie jakiejś wiedzy fragmentarycznej i ogromnie poszatkowanej. Nie mam przekonania, że fragmenty te można poskładać w całość, będącą wystarczająco uzasadnioną materiałem źródłowym. Bo że można z nich skonstruować ogólny obraz wierzeń słowiańskich, który będzie sprawiał wrażenie zadowalającego, widać po bardzo pozytywnym odbiorze tego rodzaju prób przez czytelników. Przywołując nieco wyświechtaną już metaforę puzzli, nasze zadanie można porównać do sytuacji, kiedy dysponujemy zaledwie niewielką częścią elementów w ilości niewystarczającej do wyrobienia sobie nawet ogólnego poglądu o tym, co mają przedstawiać. Do tego nie mamy obrazka z pudła i tylko w najogólniejszym zarysie (religia) wiemy, co owe elementy w całości powinny przedstawiać. Inaczej mówiąc, wiemy, że puzzle mają przedstawiać jakiś krajobraz, ale kostki będące do dyspozycji nie pozwalają ustalić, czy jest to krajobraz górski, sielski landszafcik, czy może tematem obrazka jest scena rodzajowa, która rozgrywa się tylko na obszernym tle. Konstruując syntetyczne ujęcie przedchrześcijańskich wierzeń Słowian, skazani jesteśmy niemal wyłącznie na domysły – lepiej lub słabiej uzasadnione. Rzeczywistej wiedzy w tym jest niewiele. Może w tej chwili brzmi to zbyt pesymistycznie, ale w dalszych wywodach znajdzie – jak sądzę – uzasadnienie.

W odróżnieniu od naszej znajomości religii większości innych ludów indoeuropejskich (termin ten wyjaśnię niżej) pokrewnych Słowianom w przypadku tych ostatnich posiadamy informacje niezwykle skąpe, a do tego wyłącznie pochodzące od zewnętrznych obserwatorów. Nie dysponujemy żadnymi informacjami o wierzeniach słowiańskich pochodzącymi od samych pogańskich Słowian w okresie przed przyjęciem chrześcijaństwa. W efekcie zasadnicza część naszej wiedzy w tym zakresie budowana jest na podstawie źródeł pisanych z perspektywy wczesnośredniowiecznych (do XII w.), średniowiecznych, a niekiedy nowożytnych autorów chrześcijańskich. Świat rzeczywistych wyobrażeń religijnych Słowian oraz sposób w jaki oni sami tę sferę postrzegali są nam całkowicie niedostępne. Dla porównania warto wskazać, że np. mity germańskie dotarły do naszych czasów w postaci wprawdzie dość późnej i zniekształconej przez autorów chrześcijańskich, ale przynajmniej zapisanej w rodzimych językach. Mając do dyspozycji przekazaną w nich rodzimą terminologię, na jej podstawie możemy postarać się o rekonstrukcję świata wyobrażeń religijnych metodami językoznawczymi. Po drugie, zachował się dość bogaty materiał ikonograficzny (brakteaty, czyli bogato zdobione okrągłe zawieszki z przedstawieniami figuralnymi czy kamienie runiczne wzbogacone przedstawieniami ikonograficznymi), który nie tylko stanowi cenne uzupełnienie przekazów pisanych, ale jest wartością samą w sobie, gdyż są to źródła pochodzące z epoki, kiedy wierzenia przedchrześcijańskie były jeszcze żywe. Nie należy jednak przesadzać z podkreślaniem różnic w rozpoznaniu wierzeń Słowian i ludów sąsiednich, gdyż podobne problemy, które trapią badaczy wierzeń Słowian, są znane badaczom wierzeń ludów germańskich, bałtyjskich i ludów stepowych. Jedynie religie Celtów są lepiej znane, ale tylko dlatego, że lud ten zamieszkiwał tereny od Półwyspu Pirenejskiego po Bałkany i Anatolię i wcześniej wszedł w krąg zainteresowań świata śródziemnomorskiego. Zbiór zapisów źródłowych o wierzeniach Celtów tylko do schyłku antyku (VI w.) obejmuje trzy opasłe woluminy (Hofeneder 2005–2011), podczas gdy wszystkie zebrane teksty do każdej z pozostałych religii zmieściłyby się w jednym niezbyt grubym tomie.

Na koniec muszę jeszcze wyjaśnić parę kwestii. Sądzę, że szczególnie należy uszanować potrzeby czytelników, którzy wolą mieć możliwość choćby częściowej kontroli poglądów głoszonych w czytanej książce, nawet jeśli ma ona charakter popularnonaukowy (gdzie człon „naukowy” ma być nie tylko ozdobnikiem). Powinno się im zatem pozwolić na aktywną lekturę tekstu, którą rozumiem jako wchodzenie w swoisty dialog z autorem przy pomocy wskazanej literatury szczegółowej. Staram się jak najoszczędniej operować przypisami, gdyż dla wielu czytelników – jak mniemają wydawcy – są one obciążeniem i zniechęcają po sięgnięcie do książek z tzw. aparatem naukowym. Dlatego podaję odsyłacze do literatury według tzw. systemu oksfordzkiego, który najmniej rozbija strukturę tekstu. Podana na końcu literatura obejmuje tylko prace bezpośrednio przywoływane przeze mnie w tekście albo te, które w poważnym zakresie wpłynęły na treść książki. Nie można jej potraktować jako wyselekcjonowanej bibliografii. Niemal połowa cytowanej literatury dostępna jest bez ograniczeń w internecie.

W ostatnim czasie słowianofilstwo przerodziło się w pewnych kręgach, zresztą dość szerokich, w coś, co trafnie określono mianem turboslawizmu. Polega on na dowodzeniu za wszelką cenę, zwykle kosztem logiki, że przedchrześcijańska Słowiańszczyzna była obszarem cywilizacyjnego rozkwitu, wręcz jednym z niewielu wiodących ośrodków kształtowania się cywilizacji współczesnej. Słowianie są przedstawiani jako najbardziej biegli we wszystkich dziedzinach, a ich wpływy miały wykraczać daleko poza ich rodzime terytorium. Zresztą nawet rodowód Słowian ma być o wiele bardziej szlachetny, niż opisuje to nauka, która niekiedy traktowana jest jako ekspozytura wrogich sił antysłowiańskich i antypolskich dążących do pomniejszenia dorobku Słowian. Zjawisko turboslawizmu dotyczy również rodzimych wierzeń Słowian, które urosły w oczach wielu autorów do niemal równych wierzeniom Greków i Rzymian, z podobnie rozbudowaną mitologią. Jeszcze niedawno sądziłem, że turboslawizm można ignorować. Dziś zmieniłem zdanie, ponieważ zdobywa coraz większą rzeszę zwolenników, a nawet wkroczył w dyskurs akademicki[1].

Chciałbym, aby chociaż w części przedstawiona tu argumentacja wpłynęła na poglądy „Turbosłowian”. Nie podejmuję w książce głównych wątków obecnych w turboslawistycznej dyskusji nad religiami Słowian tylko dlatego, że zwykłem wchodzić w dyskusję (a robię to często) w oparciu o racjonalne i weryfikowalne argumenty. Niestety, polemizowanie z „wyznawcami” konkretnych wizji wierzeń Słowian najczęściej nie ma sensu. Uważam, że badaniom wierzeń religijnych postawa „wyznaniowa” jedynie przeszkadza. Jako nauczyciel w „Turbosłowianach” widzę zagubionych w zawiłej materii badań historycznych miłośników przeszłości.

[1] Przykładem może być praca doktorska (czyli promotor, dwóch recenzentów i kilkuosobowa komisja – wszyscy będący samodzielnymi pracownikami naukowymi) Piotra Makucha, Od Ariów do Sarmatów. Nieznane 2500 lat historii Polaków, Kraków 2013.

Rozdział pierwszy

KSZTAŁTOWANIE SIĘ POGLĄDÓW HISTORYKÓW NA RELIGIE DAWNYCH SŁOWIAN

Wybitny slawista Aleksander Brückner (zm. 1939) w pierwszym swoim zarysie dziejów przedchrześcijańskiej religii Słowian opublikowanym w 1912 r. tak zaczął swój tekst: „Pomijamy całą dawniejszą literaturę, jako w znacznej mierze przestarzałą”. Nie był do końca konsekwentny w swoim zamiarze, bo w dalszej części wskazywał kilku autorów, do których warto było jego zdaniem sięgnąć i od których czegoś się nauczył. Jego opinia wyrażała jednak ducha epoki, w której również w badaniach nad wierzeniami Słowian zwyciężyła historiografia krytyczna, czyli taka, którą uprawiano według ustalonych metod analizy źródeł. Wiek XIX to okres zmagań kształtującej się metody krytycznej w historiografii, wypracowanej na niemieckich uniwersytetach, która z pewnym opóźnieniem była recypowana w innych krajach europejskich i z podobną zwłoką dotarła do Polski i Europy Środkowo-Wschodniej. Jej ukoronowaniem była pierwsza w pełni naukowa monografia ujmująca całość wiedzy o wierzeniach Słowian, którą opublikował czeski slawista i historyk Lubor Niederle w 1916 r. Jest to nie tylko podsumowanie wcześniejszych badań, lecz także kamień milowy w badaniach nad wierzeniami Słowian. Jasno rozgranicza poglądy formułowane wedle metody naukowej i te powstałe w wyniku „uczonych”, ale bezkrytycznych mniemań. Chętnie bym ją polecił, ale nie została przetłumaczona na język polski. O ówczesnym fermencie intelektualnym towarzyszącym badaniom nad słowiańskimi wierzeniami świadczy to, że sam Brückner krytykował pracę Niederlego za jego zbyt słaby krytycyzm wobec źródeł i poglądów wcześniejszych badaczy.

Każdy problem badawczy ma swoją historię. Nasz ma historię szczególnie długą, sięgającą czasów historiografii przednaukowej. Historyk podejmujący badania nad wierzeniami Słowian musi tę historię badań znać. Powinien zapoznać się nie tylko z nowszą literaturą przedmiotu, ale także z najważniejszymi pracami opublikowanymi sto i więcej lat temu. Nie chodzi tylko o zadośćuczynienie obowiązkowi. Zapoznanie się z koncepcjami badawczymi różnych uczonych rozwijanymi w okresie, kiedy już stosowano metodę naukową w historiografii (czyli mniej więcej od początku XIX w.), jest niezwykle ważne poznawczo. Pozwala zorientować się nie tylko w dotychczasowym stanie naszej wiedzy i niewiedzy. Analizując błędy, jakie popełniali nasi poprzednicy, uczymy się, jak uniknąć własnych, oraz możemy znaleźć inspiracje do swoich poszukiwań. W humanistyce – inaczej niż w naukach przyrodniczych, gdzie postęp dzisiaj mierzy się już nie latami, ale miesiącami – nie wszystko, co napisano dawno, powinno ulec zapomnieniu. Wiele prac powstałych wiek temu do dzisiaj zachowuje swoją wartość naukową, chociaż niekoniecznie w całości. Z drugiej strony, nie zawsze w najnowszych pracach znajdziemy coś rzeczywiście nowego. Zapoznając się z dawniejszą literaturą, możemy ocenić trafność zastosowanych wcześniej metod, zasób wykorzystanych źródeł historycznych oraz sposób ujęcia samego problemu, po to by na tym fundamencie prowadzić własne badania. Ignorowanie osiągnięć poprzedników jest niestety zjawiskiem dość powszechnym. Najczęściej odbywa się to przez selekcję wykorzystanej literatury, w wyniku której opinie badaczy niezgodne z przeświadczeniami danego autora są traktowane jako niebyłe. Istnieje jeden jedyny wyjątek usprawiedliwiający ignorowanie wcześniejszych prac dotyczących naszego problemu, mianowicie kiedy prace podejmujące temat wierzeń Słowian są napisane niezgodnie z metodą historyczną, innymi słowy: kiedy nie mają wartości naukowej. Sam tak robię. Uwzględnianie poglądów autorów, którzy nie dostosowują się do ogólnie przyjętych zasad prowadzenia badań, nie ma sensu. Ewentualna dyskusja jest z zasady jałowa, gdyż nie ma wspólnej dla niej płaszczyzny – metody naukowej. Tej ostatniej nie należy utożsamiać ze szczegółowymi metodami badawczymi charakterystycznymi dla każdej dyscypliny naukowej. Ich dobór jest już kwestią indywidulanych decyzji każdego uczonego.

Znajomość dziejów badań pozwala niekiedy zauważyć, że wcześniejsi badacze formułowali problemy badawcze związane z wierzeniami Słowian w taki sposób, który – jak dzisiaj możemy to ocenić – był mocno zakorzeniony w ówczesnej świadomości społecznej i światopoglądzie poszczególnych badaczy. Jest to zjawisko uniwersalne, gdyż każde badanie historyczne jest osadzone w czasach, w których jest prowadzone. Dodać trzeba, że współcześni badacze nie są wolni od tych samych wpływów, co poprzednicy, ale najczęściej nie są ich w pełni świadomi (piszący te słowa zapewne również). Skoro jednak łatwiej nam wskazać tego rodzaju ograniczenia u naszych poprzedników niż u nas samych, to przynajmniej możemy wyzwolić się z części z nich. Na przykład jeśli badacz jest przekonany o niekwestionowanej cywilizacyjnej doniosłości chrystianizacji Słowian, to może całkiem nieświadomie podkreślać te fakty, które będą wiodły do ukształtowania takiego wizerunku wierzeń przedchrześcijańskich, aby jawiły się one jako bardziej prymitywne i nieporównywalne pod żadnym względem do chrześcijaństwa. Nie ma tu jednak jasnej zależności. Wizja prostych wierzeń Słowian przedstawiona przez dwóch wybitnych badaczy, Henryka Łowmiańskiego (zm. 1984) i Leszka Moszyńskiego (zm. 2006), nie ma nic wspólnego z tego rodzaju uwarunkowaniami.

Inną korzyścią z lektury starej literatury przedmiotu jest możliwość dotarcia do tego momentu, w którym obecnie akceptowane poglądy zostały po raz pierwszy sformułowane. Część z powtarzanych przez uczonych z pokolenia na pokolenie tez o wierzeniach Słowian ma tak dawną metrykę, że bardzo rzadko dostrzega się konieczność ich zweryfikowania. Ponieważ tezy te są przez wszystkich (czy większość) uczonych akceptowane, współczesnym badaczom często nawet nie przychodzi do głowy, aby zadać najprostsze pytania, gdyż uznaje się, że odpowiedzi są oczywiste, bo dawno znane i usankcjonowane długą badawczą tradycją. Śledzenie dziejów badań poszczególnych nawet drobnych zagadnień pozwala takie pozorne „oczywistości” wyeliminować. Często praktykowanym przeze mnie sposobem ujawniania owych rzekomych naukowych oczywistości jest prześledzenie ich historii metodą, którą można by nazwać retrogresywną.

O co chodzi? Każda praca naukowa polega na przywoływaniu w przypisach literatury, na której autor się wspiera. Najczęściej jednak nikt do tych prac nie sięga, a przynajmniej nie wystarczająco uważnie. W przypadku cytowania konkretnego poglądu lub pewnej idei również znajdziemy odpowiedni przypis, który odeśle nas do pracy wcześniejszej, domyślnie dającej jakieś obszerniejsze uzasadnienie. Często zdarza się tak, że w tej kolejnej nie znajdziemy żadnego wyjaśnienia, a jesteśmy odsyłani do jeszcze starszej publikacji, itd. Zdarza się tak, że pogląd jest przejmowany przez kolejnych badaczy bez weryfikowania jego zasadności. Tworzy się wówczas swoisty łańcuch cytowań. Idąc tropem „po przypisach” docieramy w końcu do praźródła, czyli publikacji, w której dany pogląd został sformułowany po raz pierwszy. Niekiedy dopiero tu znajdziemy pełną argumentację i możemy zweryfikować jej jakość, a tym samym wartość wniosków z niej wypływających. Nie zawsze metoda „po przypisach” jest skuteczna, gdyż pewne poglądy obecne w dyskusji są traktowane jako tak oczywiste (np. koncepcja axis mundi – będzie jeszcze o niej mowa – czy uznawanie obrządku pogrzebowego za część religii), że nikt nie troszczy się, aby podać ich rzeczywiste źródło.

W metodzie „po przypisach” nie musi chodzić tylko o zakwestionowanie śledzonego poglądu, ale przede wszystkim o ustalenie źródeł, w oparciu o które został sformułowany, a tym samym uzyskanie pewności co do jego rzeczywiście naukowego charakteru. Przykład można zaczerpnąć z książki Aleksandra Gieysztora Mitologia Słowian. Autor przytacza w niej pewien argument, który ma dowodzić, że przedchrześcijańskie rytuały Słowian mogły prawie w niezmienionej formie przetrwać w obrzędowości ludowej do XIX w. Ma on dowodzić użyteczności źródeł etnograficznych dla badań nad słowiańskimi wierzeniami. Chodzi o opis (autorstwa Saxo Gramatyka; pocz. XIII w.) pewnego rytuału mającego odbywać się w zniszczonej w 1168 r. świątyni słowiańskiej w Arkonie na Rugii:

Przyniesiono także na ofiarę miodownik [kołacz] okrągły, niemal na wielkość człowieczą. Stawiał go kapłan między siebie a gmin i pytał, czy go za nim widzą. Gdy to potwierdzali, wyrażał życzenie, aby ciż sami go po roku dojrzeć nie mogli: lecz nie o śmierć, ani sobie ani ziomkom, upraszał, ale o przyszłe żniwo obfitsze (Gieysztor 2006: 128; tłum. za Brückner 1923: 29).

W pierwszym wydaniu książki (1982) Gieysztor stwierdził, że ten opis jest niemal identyczny z rytuałami chłopów bułgarskich z XIX w., nie było jednak (zgodnie z konwencją książki) żadnego odnośnika do źródeł tej informacji. Nie można jej było zatem zweryfikować. Pytani przeze mnie inni badacze, którzy uznawali ten argument za trafny, nie byli jednak w stanie mi wykazać, dlaczego tak sądzą (padały odpowiedzi w jednym stylu: „bo Gieysztor tak napisał”). Dopiero w nowym rozszerzonym wydaniu Mitologii Słowian z 2006 r. pojawia się przypis odsyłający do literatury i szerzej sprawę wyjaśniający. Dopiero teraz więc można ten pogląd powtarzać, jeśli podziela się argumentację Gieysztora. Wcześniej robiono to wyłącznie na zasadzie zawierzenia uczonemu. Wprawdzie w tym przypadku ufność w autorytet uczonego nie zawiodła, ale nie zawsze tak bywa.

Ciąg dalszy w wersji pełnej