Mojemu ojcu

Bracia

Popołudnie pewnego lipcowego dnia 1938 roku. Chwila poobiednia, na ławeczkach pod rozłożystą jabłonią przy drewnianym ogrodowym stole siedzą: mój ojciec – najmłodszy z braci, wówczas trzydziestopięcioletni, średni brat Marian oraz Edward – najstarszy. Jak zwykle po obiedzie przygotowanym przez moją matkę trzej panowie prowadzą rozmowy polityczne.

Najstarszy z braci to zagorzały endek1, średni to komunista o krańcowo różnych poglądach, były członek Komunistycznej Partii Polski, i ojciec mój Czesław, który należał do „Strzelca”2 Piłsudskiego, o poglądach umiarkowanie lewicowych. Każdy z braci miał inne poglądy polityczne, wymiana swoich racji kończyła się zawsze kłótnią, po której panowie rozchodzili się w swoje strony. Pozostawał tylko mój ojciec, u którego to spotkanie miało miejsce.

Po jakimś czasie cały proceder się powtarzał, dyskusją sterował najstarszy z braci – Edward, najbogatszy i najbardziej szanowany. Mimo różnic w poglądach bracia nie używali nigdy obelżywych słów i w miarę szanowali swoje przekonania.

Rodzina, z której wywodził się mój ojciec, zamieszkiwała niegdyś tereny na wschód od Wołynia. Mężczyźni zajmowali się hutnictwem szkła. Dziadek mój, Aleksander, z żoną Anną, skoligaconą z rodziną Ławskich z domu Macander, zajmował się wychowywaniem sześciorga dzieci – czterech synów i dwóch córek.

Majątek swój posiadali w sąsiedztwie dóbr Radziwiłła. Dziadek mój – współwłaściciel lub właściciel huty szkła Bogusławka (trudne do ustalenia) – był człowiekiem majętnym, szanowanym wśród sąsiadów – Polaków i Ukraińców. Ojciec mój ukończył sześć klas szkoły w Kijowie i na tym jego edukacja się zakończyła. Do końca życia mówił z typowo wschodnim akcentem. W 1916 roku dziadek zginął w niewyjaśnionych okolicznościach. Prawdopodobnie przyczyną jego śmierci był zabłąkany pocisk artyleryjski z przebiegającego nieopodal frontu. Babka Anna zachorowała na tyfus i zmarła w 1917 roku. Oboje pochowani są na cmentarzu w Bogusławce.

Ojciec opowiadał, że rodzina dziadka zapraszana była przez Radziwiłła na różne uroczystości w jego pałacu, a ojciec mój razem z jego synem przystępował do pierwszej komunii świętej. Mój tata ostatni kontakt z Radziwiłłem miał w 1943 roku, kiedy przez jakiś czas zatrudniony był w hucie w Nieborowie. W pewnym momencie na dziedziniec huty zajechała karoca zaprzężona w parę koni. Wysiadł z niej ostatni właściciel Nieborowa, Radziwiłł, eskortowany przez dwóch oficerów niemieckich.

Przyjechał, jak się później dowiedziałem, spotkać się z robotnikami pracującymi w hucie. Wśród robotników panował zwyczaj, że dostojnego gościa otaczali z daleka cienkim pasemkiem szkła prosto z wanny. Była to stara tradycja powitalna. W ten sposób powitany gość musiał się wykupić, dając określoną sumę pieniędzy, później przeznaczoną na alkohol.

Ojciec, znając z czasów dzieciństwa zacnego gościa, w imieniu robotników pozdrowił go i przypomniał mu o dawnym sąsiedztwie. Radziwiłł podziękował i życzył wszystkim oraz ojcu wszystkiego najlepszego. Na tym wizyta się zakończyła.

Z opowiadań ojca wiem, że w okresie rewolucji październikowej w Bogusławce działy się dantejskie sceny. Rodzina dla ratowania życia zmuszona była przenieść się do Kijowa. W Bogusławce w 1917 roku powstał oddział Armii Czerwonej i zaczął rozprawiać się z burżujami – wrogami rewolucji. Miejscowość ta przechodziła kilka razy z rąk do rąk. Raz władali nią biali, raz czerwoni3. Czerwoni, gdy zdobyli tę miejscowość, natychmiast wyłapywali przeciwników rewolucji i przy obowiązkowo zgromadzonych mieszkańcach dokonywali egzekucji przez rozstrzelanie. Po wyparciu czerwonych biali wyłapywali ich zwolenników i na tym samym placu ustawiali drewniany pień, i po kolei każdemu szablą ścinali głowę. Proceder ten powtarzał się kilkanaście razy, zginęło ponad trzysta osób.

W tym czasie sytuacja Polski była trudna, granice wschodnie nie zostały ustalone, a przegrana armia niemiecka wycofywała się na tereny środkowej i zachodniej Polski. Tereny wschodniej Polski zaczęła zajmować Armia Czerwona, ustanawiając komunistyczne rządy. Od 1919 roku coraz częściej dochodziło do starć między tworzonymi w szybkim tempie oddziałami armii polskiej a postępującą Armią Czerwoną. W niedługim czasie chaos potyczek zamienił się w regularną wojnę między Rosją sowiecką a Polską.

Polska chociaż częściowo chciała odzyskać dawne ziemie, zabrane w czasie rozbiorów. Postępy jej ofensywy doprowadziły wczesną wiosną 1920 roku do zajęcia Kijowa. Zamierzenia Piłsudskiego dotyczące stworzenia federacji z Ukrainą nie przyniosły powodzenia. Wobec nacierającej Armii Czerwonej armia polska wycofała się z Kijowa. Męska część mojej rodziny (wraz z moim ojcem) doświadczyła trudów razem z cofającą się armią. Pozostała część rodziny została wywieziona na północny Kaukaz, a w szczególności do Czeczenii, gdzie osiedlili się w jej stolicy – Groznym. Po wojnie czeczeńsko-rosyjskiej zostali rozproszeni po różnych miastach północnego Kaukazu. Żyją tam do dziś.

Były to czasy, w których nie można było żyć, nie zaznawszy skutków toczących się zmagań militarnych, zwłaszcza w czasie pierwszej wojny światowej, rewolucji bolszewickiej, o której wspomniałem, wojny polsko-rosyjskiej w 1920 roku, paktu rosyjsko-niemieckiego przeciwko Polsce w 1939 roku i ludobójstwa dokonanego na Polakach na Wołyniu przez nacjonalistów ukraińskich wspomaganych przez Niemców w latach 1940–1944.

Okrutne czasy wojen pozostawiły wyraźne ślady na psychice mojego ojca. Wiedział, że wszelkie dobra materialne dzisiaj są, jutro może ich nie być, i nie przywiązywał do nich większej wagi.

1 Zwolennik endecji, czyli Narodowej Demokracji – polskiego ruchu politycznego o ideologii nacjonalistycznej.

2 Inaczej Związek Strzelecki. Paramilitarna organizacja powstała w 1919 roku we Lwowie.

3 Białymi określano przeciwników władzy bolszewickiej, a czerwonymi zwolenników.

Kanarki

Lato 1939 roku było gorące, w sadzie dojrzewały owoce. Ja i mój kolega Stasiek, którego rodzina mieszkała obok nas w Skierniewicach, najbardziej lubiliśmy czerwone wiśnie. Objadaliśmy się nimi przy każdej okazji. Pamiętam pewien letni słoneczny dzień. Na koniach przyjechało do nas trzech żandarmów wojskowych, zwanych potocznie kanarkami, ponieważ mieli żółte otoki na czapkach. Konie uwiązali przy płocie naszej posesji, sami poszli do sadu, a ja z kolegą Staśkiem najpierw wdrapaliśmy się na płot, a potem jakimś cudem udało nam się wsiąść na ich konie, uwolnić wodze i przejechać jakieś pięćset metrów. Do dziś nie wiem, jak to zrobiliśmy.

We wczesnych latach osiemdziesiątych, gdy miałem własnego konia, niektórzy pytali mnie, od jak dawna jeżdżę konno. Odpowiadałem, że od pięćdziesięciu lat, ale to była prawda, w którą nikt nie chciał uwierzyć.

Po przyjściu żandarmów jeden z nich zapytał, czy nikt nie ruszał koni. Opowiedzieliśmy, że nic nie wiemy. Strach nas ogarnął, bo ojciec na pewno by mnie ukarał. Miałem wtedy zaledwie siedem lat i do dziś dumny jestem z tej przygody.

Wojna

Było to ostatnie spokojne i beztroskie lato w Polsce. Nieubłaganie zbliżał się wrzesień 1939 roku. Pamiętam, że matka zapisała mnie w maju do szkoły jako sześciolatka. Rok szkolny zaczynał się pierwszego września. Pamiętam z tego okresu rozmowy o zbliżającej się wojnie. Ojciec na wiosnę 1939 roku został powołany do wojska. Chodziłem z matką do koszar odwiedzać go, lecz nikt tak naprawdę nie wierzył w to, iż może nadejść wojna.

Wśród ludzi jednak panował jakiś niepokój, władze wydały rozporządzenia o rozszczelnieniu płotów, gdyż bano się gazów trujących, oklejano szyby w oknach. W narodzie, mimo niepokoju, był też optymizm, mówiono, że się nie damy. W maju zwolniono ojca z wojska i znów mówiono, że może wojny nie będzie. Jak wiemy, były to złudne oczekiwania.

W lipcu 1939 roku ojciec znów poszedł do wojska. Stanowił kadrę podoficerską Czwartego Batalionu 18 Pułku Piechoty, który pozostał w Skierniewicach do drugiego września.

Pozostałe bataliony 18 Pułku wchodziły w skład 26 Dywizji Piechoty. Już od kwietnia włączono je w struktury Armii Poznań. Pamiętam, jak ojciec w dniu wymarszu na wojnę przybiegł się z nami pożegnać, był już w hełmie. Byłem zainteresowany jego strojem i lornetką. Nie wiem, czy miał pistolet. Wziął na ręce najmłodszą siostrę. Pachniał zupełnie inaczej niż zawsze. Trwało to wszystko bardzo krótko, pożegnał się i biegiem wrócił do swoich żołnierzy. I tak poszedł na wojnę.

Wrzesień (chyba trzeciego) 1939 roku. Siedziałem przy stole i jadłem obiad, matka moja podała krupnik. Nie zdążyłem zjeść swojej porcji, gdy nagle rozległ się potężny wybuch, ściany domu się zatrzęsły. Matka wyszła na zewnątrz i powiedziała, że niemieckie samoloty zrzucają bomby na naszą ulicę.

Bardzo się bałem. Wszyscy, poza dziadkiem, który został w domu, udaliśmy się nad rzekę, gdzie już inni ludzie zbudowali prowizoryczny schron.

W czasie tego przejścia widziałem nurkujące w powietrzu z ogłuszającym wyciem samoloty niemieckie. Później w jednym z nich rozległ się wielki huk. W trakcie lotu nurkowego, który wykonywał samolot, widziałem twarz lotnika niemieckiego, którą pamiętam do dziś.

Na naszym polu były dwa duże leje po wybuchach bomb. Pierwszy dzień wojny był dla mnie wielkim szokiem. Przez następne dwa lata panicznie bałem się samolotów.

Około dziesiątego września matka zdecydowała się opuścić dom i poszliśmy piechotą do Lasów Bolimowskich. Bardzo baliśmy się nadchodzącego wojska niemieckiego. Po krótkim pobycie w lesie zatrzymaliśmy się we wsi Borowiny, gdzie, ku naszemu dużemu zdziwieniu, zastaliśmy wojsko polskie.

Żołnierze karmili konie, nic się nie działo, zdawało mi się, że jest już po wojnie. Skoro jednak słońce zbliżało się ku zachodowi, żołnierze uformowali szyki i odjechali na swoich koniach.

Było mi wtedy bardzo smutno. W późniejszych latach, studiując historię kampanii wrześniowej, doszukałem się, że to był 9 Pułk Strzelców Konnych z Grudziądza. Następnego dnia widać było eskadry samolotów niemieckich lecących w kierunku Sochaczewa, a po niedługim czasie słychać było detonacje zrzuconych bomb.

Było to przesilenie bitwy nad Bzurą, której nie będę tu opisywał. Następne dni to walki odwrotowe Armii Poznań i Armii Pomorze w kierunku Warszawy, gdzie Brygada Kawalerii generała Abrahama śmiałym atakiem od strony Bielan otworzyła drogę do Warszawy.

Wróciliśmy do domu, za parę dni widziałem wkraczające do nas wojsko niemieckie. Panował jakiś smutek i żal, że nie mogliśmy się obronić, nadchodziły ciemne dni okupacji.

Okupacja

Do szkoły nie poszedłem. Budynki szkolne były częściowo zajęte przez służby niemieckie lub zburzone. Rok szkolny się nie rozpoczął. Matka od samych początków mojej młodości bardzo dbała o moją edukację. Abym nie utracił roku, chodziłem na naukę do córki młynarza – pięknej, może dwudziestoletniej kobiety, która zajęła się moją edukacją.

Powrót ojca

W połowie października, stojąc na progu domu, zauważyłem ojca wchodzącego na posesję. Wracał z wojny, ubrany był w ten sam mundur wojskowy. Był w płaszczu wojskowym i czapce polówce, ale bez orzełka. Twarz poszarzała, zarośnięta, widać było po nim zmęczenie, ale był szczęśliwy. Wszyscy bardzo się cieszyliśmy.

Po odpoczynku w następne dni ojciec opowiadał nam wszystkim o minionych dniach wojny – od momentu wyjścia jego batalionu z koszar. W ciągu dwóch dni cały batalion znalazł się pod Grójcem, tam został zaatakowany przez lotnictwo niemieckie. Ponieśli duże straty w ludziach. Marsz na Warszawę był już niemożliwy, zagony 8 Armii Niemieckiej zagradzały drogę. Duża część żołnierzy razem z moim ojcem, przez most w Górze Kalwarii, przedostała się na drugą stronę Wisły, następnie udali się w kierunku północno-wschodnim aż do przygranicznego miasteczka Sarny.

Duża liczba wojska została podporządkowana dowódcy Armii Polesie i miała za zadanie odeprzeć atak nacierającej armii niemieckiej.

Zadania te nie zostały wykonane. Jak wiadomo, siedemnastego września armia rosyjska od strony wschodniej zaatakowała broniącą się Polskę. Jednostki armii polskiej stawiały opór, a ojciec mój otrzymał rozkaz zdobycia dworca kolejowego w mieście Równe, zajętego przez Rosjan. Zdobyli dworzec, walcząc na bagnety, zapakowali w wagony znajdujących się tam żołnierzy rosyjskich i odesłali ich na Wschód. Za ten czyn rozkazem dowódcy ojciec odznaczony został Krzyżem Walecznych.

Przez następne dwa dni miasto Równe było we władaniu polskim. Dowódca zgrupowania, widząc beznadziejną sytuację okrążonych wojsk polskich – z zachodu nacierały wojska niemieckie, ze wschodu rosyjskie – dwudziestego drugiego września rozwiązał zgrupowanie.

Na własną rękę żołnierze mogli udać się do swoich domów, mojemu ojcu się udało, jednak nie wszyscy mieli takie szczęście. Duża część wojska dostała się do niewoli rosyjskiej, a potem została rozstrzelana przez NKWD lub wywieziona na Syberię. Kadra oficerska została w 1940 roku rozstrzelana w Lesie Katyńskim i w innych miejscach kaźni.

Starsi rozmawiali, że za niecały rok ta wojna się skończy, że Anglicy i Francuzi, nasi sojusznicy, zbrojnie wystąpią przeciwko Niemcom. Tak jednak się nie stało. Na wiosnę Niemcy zaatakowały Francję, którą bardzo szybko pokonały. Obroniła się tylko Anglia.

*

Przeżycia wojenne źle działały na moją psychikę. Dalej bałem się samolotów, widok niemieckich żołnierzy powodował stres. Trudno było się przyzwyczaić do nowej sytuacji. Zima tego roku była bardzo mroźna, zaczynało brakować żywności, w ogóle nie było węgla na opał. Ojciec ścinał drzewa nad rzeką i takim drewnem paliliśmy w piecu i kuchni w domu.

Na Gwiazdkę dostałem łyżwy przykręcane do butów. Uczyłem się na nich jeździć na zamarzniętej rzece. Szło mi nawet nie najgorzej, stosunkowo szybko nauczyłem się ślizgać oraz grać w hokeja. Umiejętności te przez całą okupację doskonaliłem.

Co jakiś czas z omłóconego zboża ojciec mielił mąkę w młynie i piekliśmy chleb w piecu. Był to najbardziej oczekiwany dzień, taki ciepły chleb niezwykle nam smakował. Na owe czasy był to duży przysmak.

Niemcy wprowadzili dla Polaków racjonowanie żywności. Na kartki można było dostać ćwiartkę chleba czarnego, tak zwanej gliny, trochę marmolady z buraków i kawałek margaryny.

Mięsa Polacy jeść nie powinni, więc go oficjalnie nie dostawali. Ludzie po kryjomu hodowali świnie, z których robili wiadomy użytek, i tym sposobem czasem można było zjeść kawałek mięsa. Chcę tutaj podkreślić, że za nierejestrowaną hodowlę groziła wywózka do obozów pracy, z których się nie wracało. Zagrożenie utraty życia było powszechne.

W tym czasie rozpoczynała się eksterminacja przez Niemców zamieszkałych w mieście Żydów, niszczono ich mienie i przy najmniejszej niesubordynacji rozstrzeliwano ich.

Szkoła

We wrześniu 1940 roku poszedłem do szkoły, matka zapisała mnie do drugiej klasy. Kierownik szkoły numer 4, pan Staszewski, starszy człowiek z siwą bródką, urządził mi egzamin. Kazał napisać kredą na tablicy: „Mama, chleba daj”. Zrobiłem dwa błędy ortograficzne w bardzo nierówno napisanym zdaniu.

Pan Staszewski był bardzo wyrozumiały i ku mojemu zdziwieniu zostawił mnie w drugiej klasie. Już do końca szkoły podstawowej, a nawet w pierwszej klasie gimnazjum, miałem problemy z ortografią i rachunkami.

Wiara mojej matki, że jestem bardzo zdolny, przynosiła mi same kłopoty, bo wcześniejszy rok nauki sprawiał mi duże trudności. Do szkoły nie chodziliśmy zawsze, od czasu do czasu wojsko zajmowało budynek i następowała przerwa w nauce, a w ciągu roku często się ona zdarzała.

W szkole nie uczono historii. Były język polski, rachunki, śpiew i prace ręczne, a od piątej klasy jeszcze geografia.

Języka polskiego uczyła nas pani Tomaszewska, bardzo dzielna nauczycielka, która oprócz języka w tajemnicy przed Niemcami uczyła nas także historii Polski i piosenek patriotycznych. Pamiętam do tej pory piosenkę Jedzie, jedzie na Kasztance siwy strzelca strój, hej, hej Komendancie, miły wodzu mój. Wszyscy chyba wiedzą, o kogo chodziło1.

W 1943 roku zapisałem się do biblioteki za namową mojego starszego kolegi Janka Lewańskiego, pseudonim Goryl. Czytaliśmy dzieła Karola Maja oraz niektóre dostępne książki polskich autorów, na przykład o Baśce Murmańskiej, o traktowaniu jeńców polskich przez rosyjskich strażników podczas wojny w 1920 roku.

Bardzo wcześnie zacząłem naukę na temat współczesnej historii Polski. Pamiętam również plakaty, jakie Niemcy rozmieszczali po mieście, dotyczące zbrodni katyńskiej na polskich oficerach.

Plakat taki przedstawiał polskiego oficera w mundurze, ze związanymi z tyłu rękami, stojącego nad dołem, a za nim enkawudzistę z naganem celującego mu w głowę. Robiło to na nas przygnębiające wrażenie, chodziły słuchy, że tym razem Niemcy mówią prawdę.

Ojciec opowiadał, że zaraz po rozwiązaniu polskiego zgrupowania w 1939 roku na Wschodzie Rosjanie dokonywali selekcji. Komu nie udało się uciec, podzielił los pomordowanych w Katyniu i innych miejscach kaźni.

Po ukończeniu przeze mnie piątej klasy we wrześniu 1944 roku rok szkolny się nie rozpoczął. Później przyszła ostra zima, szkoły zostały zamknięte, a matka zapisała mnie na tak zwane tajne komplety, prowadzone w prywatnym mieszkaniu na ulicy Mickiewicza. Nie pamiętam nazwiska zacnej nauczycielki, która je prowadziła.

Nadrabiałem zaległości w nauce i tam zacząłem uczyć się języka francuskiego, i tak dotrwałem do zakończenia wojny. Otrzymałem zaświadczenie o nauce programu z zakresu szkoły podstawowej – języka polskiego, matematyki i języka francuskiego.

1 Mowa tu o Józefie Piłsudskim (Pieśń o Wodzu miłym).

Czarny Niemiec

Był lipiec 1944 roku. Pewnego razu, gdy wracałem koło rzeki od ojca, który pracował na budowie w parowozowni, i trzymałem zawinięty w papier węgiel, nieopodal jechało bryczką dwóch Niemców w czarnych mundurach. Widząc mnie i moją babkę, jeden z nich wysiadł z bryczki i zaczął biec przez pole prosto do nas, myśląc na pewno, że jesteśmy Żydami.

Wiedząc o możliwych skutkach, natychmiast wyrzuciłem węgiel do rzeki, a papier nadal trzymałem pod pachą.

Niemiec zapytał: Co ty tam niosłeś? Odpowiedziałem, że nic. W tym momencie kopnął mnie, a babka zaczęła na niego krzyczeć: Co pan robi, panie Jaguś?!! Niemiec zatrzymał się, nie przypuszczał, że babka go pozna, zrobiło mu się chyba głupio, bo odszedł.

Poznał ją, a był to miejscowy folksdojcz, tym sposobem babka uratowała mi życie. W tym czasie chodziły słuchy, że Niemcy na frontach wschodnich i zachodnich dostają tęgie lanie. Cieszyliśmy się z tych wiadomości.

W czasie okupacji po zmroku nie wolno było Polakom chodzić po ulicach. Różne ograniczenia ukazywały się w specjalnych obwieszczeniach rozwieszanych na słupach. Nieprzestrzeganie tych zarządzeń groziło surowymi karami, łącznie z utratą życia. Po zmroku chodziliśmy różnymi ścieżkami, omijając ulice i główne trakty. Jedna z takich ścieżek prowadziła nad rzeką, gdzie w nocy Niemcy bali się zaglądać.

Młyn

Było to w roku 1944. Dom moich rodziców znajdował się w sąsiedztwie domu młynarza i jego młyna, blisko rzeki. Było to miejsce różnych wędrówek jej brzegiem oraz częstych zabaw z kolegami i łowienia ryb. Most przy młynie stanowił przejście na drugą stronę. Często przychodziliśmy na ten most, by popatrzeć, jak przepływa woda nad stawidłami, i słuchaliśmy miarowego rytmu turbiny wodnej, poruszającej młyńskie maszyny.

Zdarzało się, że gdy młyn przestawał pracować, młynarz zamykał dopływ wody do turbiny. Woda spływała w dół i na posadzce betonowej często leżały ryby. Stawały się wtedy moim łupem. Lubiłem tam chodzić, ciekawiły mnie maszyny służące do mielenia zboża na mąkę oraz inne akcesoria. Wtedy była to dla mnie tajemna technika, którą starałem się poznać.

Sam młynarz nie należał do sympatycznych ludzi. Nie pozwalał wchodzić do młyna i przebywać na moście, ale czasem udało się wejść i obserwować pracę maszyn. Były to moje pierwsze edukacyjne doświadczenia związane z techniką. Bliskość młyna wiązała się też z tym, że można było się dowiedzieć o tym, co się działo w najbliższej i dalszej okolicy, bo do młyna przyjeżdżali ludzie z różnych stron, przynosząc ważne dla nas okupacyjne wiadomości. Dotyczyły one tego, kogo Niemcy aresztowali i za co, kto zginął, a nawet co działo się na frontach, jak Niemcy przegrywają. Młyn w tamtym czasie był pewnym oknem na świat.

Kiedyś wracaliśmy z ojcem z pobliskiej wsi, gdzie ojciec pędził bimber. Była późna godzina nocna, przeszliśmy most, a ojciec zauważył jakieś postacie chodzące przy młynie. Była to godzina policyjna i nie wolno było przebywać Polakom poza domem.

Ojciec się wystraszył, że może to Niemcy, jednak to nie byli Niemcy, tylko Żydzi, których młynarz ukrywał we młynie. Bardzo się wystraszyli, ale ojciec ich zapewniał, że nikt się o nich nie dowie.

Były to dwie kobiety, dwoje dzieci i mężczyzna. Pomimo że było ciemno, widać było, że byli wychudzeni i skromnie odziani. Jedna z kobiet odezwała się do ojca, aby darował im życie, bo jeżeli powie Niemcom, to ci na pewno ich zabiją. Ojciec odezwał się słowami: Ja nie dawałem wam życia, nie mam prawa i zamiaru wam go odbierać, bądźcie spokojni. Słowa te pamiętam do dziś. Zrobiły na mnie wielkie wrażenie. Zawsze sobie o nich przypominam, gdy przechodzę obok młyna.

Kryjówkę mieli blisko turbiny wodnej. Czasem wychodzili późną nocą, aby zaczerpnąć świeżego powietrza i rozprostować nogi.

Młynarz nie był filantropem. Nie za darmo narażał życie swoje i rodziny. Za ukrywanie Żydów groziła mu kara śmierci. Nikt nie doniósł Niemcom o tym, kto w młynie ma kryjówkę. Jednak pewnego dnia tam przyjechali. Mogli się dowiedzieć, że młynarz ukrywa Żydów, bo dokonali rewizji w całym młynie. W czasie, gdy Niemcy zajęci byli szukaniem, żona młynarza przyniosła do moich rodziców małą walizeczkę pełną złotych precjozów.

Ojciec z ciekawości zajrzał do środka, później zamknął ją i schował do łóżka. Niemcy Żydów nie znaleźli, a żona młynarza przyszła i zabrała walizkę pełną złota. Nie pamiętam, czy powiedziała „dziękuję”. Ojciec narażał siebie i całą rodzinę, bo gdyby znaleźli złoto, na pewno by nas rozstrzelali.

Owi Żydzi doczekali się wolności. Przesiedzieli w młynie prawie cztery lata. Po wyjściu na wolność zapisali młynarzowi na własność dwie duże kamienice przy ulicy Narutowicza w Łodzi.

Owe kamienice z czasem przejęła administracja miasta. Nie wiem, jakie były późniejsze losy tych ukrywanych ludzi. Sam młyn podzielił los innych zakładów tego typu w Polsce. Stoi tam do dziś i przypomina mi szare i niebezpieczne dni okupacji niemieckiej.

Okopy

Wrzesień 1944 roku. Do szkoły nie poszedłem, mężczyźni zostali powiadomieni, iż mają obowiązkowo się zgłosić do przymusowych robót fortyfikacyjnych. Ojciec w obawie przed aresztowaniem wysłał mnie.

Zgłosiłem się na miejsce zbiórki. Dali szpadel i pognali nas w okolice wsi Miedniewice, gdzie na polach kopaliśmy okopy strzeleckie i rowy przeciwczołgowe.

Zawsze sprawdzana była lista obecności, potem każdy otrzymał zadanie do wykonania, na zakończenie przychodził Niemiec i kontrolował, czy robota wykonana została prawidłowo i zgodnie z normą. Jeżeli było inaczej, delikwent dostawał lanie. Ja jako prawie dwunastoletni chłopiec dostawałem taką samą normę do wykonania jak dorosły, szło mi bardzo ciężko, bo kopałem rów strzelecki. Mężczyźni, którzy kopali obok mnie, widząc, że się nie wyrabiam, zawsze mi pomagali i w ten sposób uchronili przed restrykcjami Niemców.

W przerwie obiadowej dostawaliśmy ćwiartkę chleba i kostkę margaryny, a do popicia czarną, gorzką zbożową kawę. Ślady tych rowów znaleźć można jeszcze dzisiaj, choć upłynęło już sześćdziesiąt osiem lat.

Szpadel

Wspomnę jeszcze historię pewnego szpadla. Niemiec w czasie przydziału narzędzi do pracy popatrzył na mnie i dał mi trochę mniejszy szpadel, który mi się bardzo podobał. Ponieważ w naszym obejściu nie było takiego, postanowiłem na zakończenie pracy zdjąć go z trzonka, schować do torby i przynieść do domu. Powstały pewne trudności, bo nie mogłem go wyjąć z trzonka. Nie namyślając się długo, podszedłem do polnej gruszy i parę razy uderzyłem o pień. Tym sposobem udało mi się zdjąć szpadel i schować go do torby.

Nie zauważyłem, że w moją stronę biegnie Niemiec, ludzie zaczęli krzyczeć: Uciekaj, uciekaj, a ja spojrzałem w stronę Niemca, który był jakieś pięćdziesiąt metrów ode mnie. Wstąpiły we mnie jakieś nadzwyczajne siły. Biegłem bardzo szybko, udało mi się uciec. Niemiec strzelał na wiwat lub do mnie, tego nie wiem, ale to nie był koniec przygód ze szpadlem.

Szedłem do domu, niosąc go w torbie, gdy znalazłem się za szpitalem, obok obecnego pomnika. Naprzeciw mnie szło z psem dwóch żandarmów wojskowych, tak zwanych blacharzy, a ich pies rzucił się na mnie i mnie przewrócił.

Zacząłem krzyczeć, myśląc, że chyba chodzi o ten szpadel, lecz oni przywołali psa i zaczęli się śmiać, że polski chłopak się wystraszył. Nie zajrzeli do torby i udało mi się dotrzeć do domu. Nic nie powiedziałem rodzicom. Szpadel służył nam do różnych prac jeszcze do lat siedemdziesiątych i przypominał mi przykre i niebezpieczne zdarzenia z lat okupacji.

Areszt

Nadeszła zima 1944 roku. Ojciec dostał pracę w hucie, interesowało mnie to, czym się zajmował, i prosiłem go, aby mnie czasem zabrał do pracy. Pewnej soboty ojciec szedł na nocną zmianę i wziął mnie ze sobą, bo miałem mu pomagać. Pomoc moja polegała na wkładaniu pasemek rafii do form, do których wlewał lejące się szkło i wydmuchiwał określony kształt.

Wytrzymałem nie więcej niż trzy godziny, potem ojciec ułożył mnie na ciepłym piachu i zasnąłem. Obudził mnie około północy z zamiarem pójścia do domu, ubraliśmy się, a ojciec wręczył mi teczkę, oświadczając, że gdyby zbliżali się do nas Niemcy, mam ją odrzucić daleko od siebie. Sam też niósł torbę z jakimiś nieznanymi mi rzeczami.

Była godzina policyjna, zakaz wychodzenia z domów. Gdy dochodziliśmy do kapliczki, przez przejazd łódzki zaczęli zbliżać się do nas dwaj niemieccy wojskowi. Oczywiście teczkę wyrzuciłem w śnieg, a przy ojcu znaleźli surowe podkowy końskie. Ojciec tłumaczył im, że wraca z pracy do domu. Nie chciał iść do miejskiego aresztu i mówił im, żeby zaprowadzili nas z powrotem na posterunek w hucie. Niemcy teczki wyrzuconej w śniegową zaspę nie zauważyli.

Z miejskiego aresztu rzadko kto wracał żywy. Rano aresztantów najczęściej wywozili do zwierzyńca, czyli lasu miejskiego, i tam rozstrzeliwali. Niemcy ulegli namowom ojca i zaprowadzili nas na posterunek w hucie. Do rana spałem na jakimś żelaznym łóżku.

Rano następnego dnia, a była to niedziela, pod eskortą zaprowadzili nas na posterunek siedziby żandarmerii wojskowej na ulicę Lelewela. Tam odbyło się przesłuchanie. Po około godzinie wyjaśnień, wspomaganych pejczem, wypuszczono nas do domu.

W domu o czwartej rano przeprowadzono rewizję, ale niczego nie znaleziono, ponieważ matka wszystkie wojskowe rzeczy wyrzuciła do studni, a tam nie zajrzano. Muszę jeszcze wyjaśnić, że o drugiej w nocy przyjechał na rowerze żołnierz Ukrainiec z posterunku w hucie i powiadomił matkę, że zostaliśmy zatrzymani i o czwartej rano będzie rewizja, i ma się pozbyć wszystkich wojskowych rzeczy. Tym sposobem uratował nam życie.

*

Rewizji doświadczyliśmy też w Warszawie, gdzie w paczkach woziliśmy ziemniaki lub mąkę, które sprzedawaliśmy na bazarze. Zdarzało się, że zabierano nam te paczki, gdyż był to łatwy łup dla Niemców.

Pewnego razu po udanej sprzedaży wsiedliśmy w tramwaj, aby dojechać do dworca. Po krótkim kursie tramwaj zatrzymał się, nadjechały tak zwane budy, czyli kryte samochody ciężarowe, niemieccy żołnierze kordonem otoczyli tramwaj, wygarnęli wszystkich ze środka z zamiarem załadowania na samochody. Zazwyczaj los takich osób nie był nikomu znany, często kończyło się to wywózką do lasu i rozstrzelaniem lub wywiezieniem do obozu.

Ojciec, widząc grożące nam niebezpieczeństwo i słysząc, że dwóch żołnierzy rozmawia po ukraińsku, podszedł do nich i zagadnął w ich języku. Usłyszałem: Ty ziemlak pajdi. Potem wziął mnie za rękę i wyprowadził nas poza kordon. Po raz drugi jego znajomość języka ukraińskiego uratowała nam życie.

Wracaliśmy do dworca na piechotę. W pociągu rozeszła się wieść, że wsiedli niemieccy żołnierze i będzie rewizja. Jakiś mężczyzna zdjął czapkę, mówiąc: Dajcie co kto może. W niedługim czasie zjawili się Niemcy. Podano im czapkę z pieniędzmi, zwinęli je, udając, że czegoś szukają. Na następnym przystanku wysiedli. Oczywiście chcieli od pasażerów pobrać tak zwany haracz. W ten sposób uniknęliśmy rewizji.

Do domu wróciliśmy szczęśliwi, że udało nam się ominąć czyhające na nas nieszczęścia, a ojciec zakazał mi opowiadania o minionych zdarzeniach matce, gdyż bardzo by się denerwowała, że tata naraża mnie na takie niebezpieczeństwa.

*

Zima z roku 1944 na 1945 była bardzo mroźna. Na święta Bożego Narodzenia ubraliśmy skromnie choinkę. Wisiały na niej małe jabłuszka, trochę zwykłych okupacyjnych cukierków, a naturalne świeczki w odpowiednich świecznikach tworzyły uroczysty nastrój. Oczywiście śpiewaliśmy wspólnie kolędy, cieszyliśmy się, że wszyscy żyjemy.

Matka upiekła ciasto z mąki pszennej. Na Wigilię obowiązkowo były postne potrawy: zupa grzybowa, zupa owocowa, grzyby smażone na oleju rzepakowym, ryby smażone oraz kluski z makiem.

Dzielenie się opłatkiem nie należało według mnie do miłych rzeczy. Zawsze otrzymywałem od rodziców wiele życzeń i różnych uwag, nie przepadałem za tym obyczajem, ale kultywowany jest w mojej rodzinie do dzisiaj. Co niedziela obowiązkowo matka wyprawiała mnie na mszę do kościoła, a przed każdymi świętami na rekolekcje i obowiązkową spowiedź.

W kościele był ksiądz, który nazywał się Miecznikowski. Ganił on złe zachowanie młodzieży, straszył czyśćcem i piekłem. Bardzo źle znosiłem te nauki, robiły na mnie przygnębiające wrażenie.

Zbliżał się Nowy Rok 1945. W dniu tym składaliśmy sobie życzenia zdrowia i szybkiego zakończenia wojny. Tej tradycji pilnował zawsze ojciec.

Wyzwolenie

Ostra zima, szkoły zostały pozamykane, przestałem nawet chodzić na prywatne nauczanie. Nadszedł dzień siedemnasty stycznia 1945 roku. Obudził nas rano huk armaty, która co kilkanaście sekund oddawała strzał. Wystraszył mnie olbrzymi huk, a za chwilę usłyszeliśmy warkot samolotów, które z broni pokładowej zaczęły ostrzeliwać niewidoczne cele. Prawdopodobnie samoloty atakowały wycofujące się kolumny wojsk niemieckich. Przypomniał mi się wrzesień 1939 roku, kiedy sytuacja była odwrotna – wtedy niemieckie samoloty atakowały wycofujących się żołnierzy polskich oraz ludność cywilną. Czuliśmy pewną satysfakcję, że dobrze im tak, niech zobaczą, jak to smakuje, bo zło zawsze odpłaca się złem.

Pamiętam, jak ulicą szło dwóch żołnierzy niemieckich z karabinami, w butach mieli granaty pałkowe. W hełmach wyglądali groźnie. Nie zdążyli zabrać się wcześniej z miasta. Los ich był przesądzony, daleko nie uszli. Ojciec oświadczył, że Niemców już nie ma w mieście, a od strony Rawy do miasta wjechały czołgi rosyjskie. Bardzo byłem ciekawy, jak te czołgi wyglądają, ale zakazano mi wychodzenia z domu, bo, jak się później okazało, w mieście pozostali pojedynczy żołnierze niemieccy.

Na ulicy Sienkiewicza wjeżdżające czołgi zostały zaatakowane przez żołnierzy niemieckich, ukrytych w wieżyczkach dawnego kina As. Wystrzelili do nadjeżdżających z tak zwanych pancerfaustów, czyli pocisków przeciwpancernych przebijających pancerz każdego czołgu.

Czołg pierwszy, trafiony dwoma pociskami, zapalił się, a załoga zginęła, drugi czołg próbował uciec, skręcając do parku, ale również został trafiony, lecz załoga przeżyła. Dwóch jej członków zostało rannych, zostali odtransportowani do miejskiego szpitala. Nadjechał trzeci czołg, załoga, widząc, co się dzieje, z odległości pięćdziesięciu metrów skierowała lufę na wieżyczki dawnego kina i jednym wystrzałem je rozwaliła i zabiła znajdujących się tam żołnierzy niemieckich.

Ale to nie koniec historii z czołgami, gdyż stały one tak do wiosny 1945 roku. Jeden, znajdujący się na skraju parku, gdzieś odholowano, a drugi, który stał na chodniku ulicy Sienkiewicza, postanowiono pociąć palnikiem acetylenowym.

Zdarzył się tragiczny w skutkach wypadek – spawacz, który ciął lufę czołgu, nie sprawdził, czy niczego w niej nie ma. Całemu zdarzeniu przyglądała się grupka chłopców wracających ze szkoły. W pewnym momencie nastąpił wybuch, zginął spawacz i jeden z moich kolegów o nazwisku Pawlak, a pozostałych dwóch zostało rannych. Wojna dalej zbierała swoje żniwo.

Moi koledzy oraz Stasiek chodzili do zwierzyńca, gdzie znajdowały się poniemieckie magazyny broni i amunicji.

Rozbierano pociski artyleryjskie. W łuskach tych pocisków znajdował się proch w kształcie cienkich rurek, który wyjmowano. Po zapaleniu zachowywał się jak rakieta. W nocy dawało to ciekawe zjawisko świetlne, tak zwane myszki. Wśród młodzieży taki proch był bardzo popularny. Wszystko było dobrze, gdy pocisk nie był uzbrojony w zapalnik, który w czasie operacji rozbrajania mógł wybuchnąć i zabić niedoświadczonych, żądnych przygód młodych ludzi.

Zdarzało się również i mnie uczestniczyć w tym niebezpiecznym zajęciu. Zająłem się jednak zbieraniem amunicji karabinowej oraz pocisków rakietowych. W takich pociskach na dole robiło się gwoździem dziurkę, podsypywało się strumyczek prochu i podpalało. Gdy ogień dotarł do otworu w pocisku, następował wybuch i rakieta wznosiła się do góry, oświetlając okolicę.

Zabawy, które tu opisuję, pochłonęły życie około dziesięciu młodych ludzi. Ojciec mój bezwzględnie zakazał mi zajmowania się tym. Posłuchałem go i w skrzynkę metalową po amunicji zapakowałem pociski karabinowe, pociski rakietowe i inne, a skrzynkę zakopałem na naszym placu, gdzie jest do dzisiaj.

Rok 1945, styczeń. Chciałem koniecznie zobaczyć rosyjskie wojsko i czołgi. Na Rynku w mieście stały trzy czołgi T-34. Byłem zauroczony potęgą tych maszyn. Ich silniki pracowały, wydając groźne pomruki. Obok nich kręcili się rosyjscy żołnierze, ubrani w kożuszki. Na głowach mieli tak zwane papachy i na nogach filcowe buty zwane walonkami. Byli bardzo dobrze ubrani do panujących warunków.

*

Zauroczeni byliśmy pierwszymi dniami wolności. Pierwszy raz od pięciu lat widziałem powywieszane biało-czerwone flagi. Czekaliśmy na wojsko polskie, które miało powrócić w niedługim czasie. Wróciło jednak dopiero po zakończeniu wojny w czerwcu 1945 roku. Wtedy jeszcze w zwartym szyku z koszar chodzili co niedziela na mszę do kościoła.

Interesowałem się uzbrojeniem naszego obecnego wojska, gdyż było zupełnie inne niż u żołnierzy polskich w 1939 roku. Mieli inne karabiny. Dawne mausery zostały zastąpione przez rosyjskie mosiny z bagnetami w formie długich szpikulców oraz karabiny automatyczne, tak zwane pepesze, z bębnowymi magazynkami. Na głowach nosili hełmy innego kształtu.

Orzełki znajdujące się na czapkach i hełmach były innego wymiaru i bez korony. Byłem zawiedziony. W pamięci miałem to dawne wojsko, ale i tak cieszyliśmy się, że są z nami.

Budziliśmy się po pięciu latach mrocznej niemieckiej okupacji. Piekarnie piekły już normalny chleb, z naszego domu stopniowo wyprowadzali się okupacyjni lokatorzy, energia powoli zaczynała wracać do ludzi. Nie wiadomo kiedy zniknęła Nina, nasza znajoma z Baranowicz. Uciekała dalej przed, jak mawiała, ruskimi. Panicznie się ich bała. Nie mogliśmy tego zrozumieć. Dopiero później, po wkroczeniu jednostek tyłowych, wiedzieliśmy, dlaczego to zrobiła i na czym opierał się ten strach.

Pewnego letniego dnia szedłem ścieżką nad rzeką do domu, a na przeciwnym brzegu było dwóch rosyjskich żołnierzy z karabinami. Skręcili, aby wybiec na ulicę, a tam czekał już na nich samochód i paru żołnierzy z niebieskimi otokami na czapkach, czyli NKWD. Odebrano im broń, a jeden z żołnierzy, chyba oficer, wyjął rewolwer i starą metodą, w tył głowy, zastrzelił obu, ich ciała wrzucono na samochód i odjechano. Dowiedziałem się później, że żołnierze ci dokonali gwałtu i rozboju i z całą bezwzględnością zostali ukarani. Zdarzały się i takie przypadki.

*

Ojciec tego lata wysłał mnie do ciotki Bireckiej, która była położną w Nieborowie, abym przywiózł od niej dwie butelki bimbru. Puste butelki miałem w teczce.

Wsiadłem do pociągu i pojechałem do Nieborowa. Po chwili dołączyło dwóch rosyjskich żołnierzy. Jeden z nich podszedł do mnie, szarpnięciem oberwał mi wszystkie guziki od bluzy, obmacał mnie, by sprawdzić, czy nie mam pieniędzy, zrewidował teczkę, a potem, zawiedziony, zaczął bluźnić.

Oczywiście bardzo się wystraszyłem, zacząłem płakać, bałem się, że mogą mnie wyrzucić z pociągu, ale ten drugi zaczął uspokajać tego agresywnego, aby dał spokój. Wysiadłem z bijącym sercem, a oni pojechali dalej. Innym razem pewna grupa kilku żołnierzy podjechała samochodem pod nasz dom. Oficer przyszedł zapytać, czy nie mogliby u nas przenocować, a panował wtedy siarczysty mróz. Oczywiście ojciec nie mógł się nie zgodzić.

Ojciec wyciągnął flaszkę bimbru i zaprosił ich dowódcę, aby się napił. Ten nie odmówił, przestrzegł jednak, aby nie rozmawiać zbyt głośno, bo wśród żołnierzy znajduje się komsomolec1 i o całej rozmowie poinformuje politruka2, i może być źle. Oficer, prawie pięćdziesięcioletni kapitan, opowiadał, że przed wcieleniem do wojska siedział w więzieniu. Nie mówił za co, ale opowiadał o reżimie, wyzysku i biedzie panującej w Rosji.

Rozmawiali po ukraińsku, aby utrudnić podsłuchiwanie. Był to mój pierwszy kontakt z rosyjskimi żołnierzami. Nie mogłem z nimi porozmawiać, bo nie znałem wówczas rosyjskiego.

Później ojciec przyniósł dwa snopki słomy i na tej słomie żołnierze zrobili sobie posłanie, a rano odjechali. Na śniadanie zjedli konserwy amerykańskie, tak zwane tuszonki, i zabrali dwie brudne koszule ojca. Pozostał po nich tylko specyficzny zapach.

1 Komsomolec – członek Komsomołu, czyli radzieckiej organizacji młodzieżowej krzewiącej komunizm.

2 Politruk – potoczna nazwa zastępcy przywódcy do spraw politycznych w wojsku radzieckim, zajmującego się poprawnością polityczną.

Armia Krajowa

Dziewiętnastego stycznia 1945 roku rozwiązana została Armia Krajowa. Nie zdążyłem złożyć przysięgi, ponieważ dopiero dwudziestego piątego stycznia kończyłem dwanaście lat. Zabrakło mi tygodnia. Z tego też względu po zweryfikowaniu otrzymałem legitymację członka nadzwyczajnego Szarych Szeregów.

Pomimo rozwiązania Armii Krajowej niektóre jednostki niższego szczebla nie złożyły broni. Dokonywały wyroków na zdrajcach i osobach współpracujących z reżimem hitlerowskim. Zdarzały się ataki na nowo ustanowioną władzę komunistyczną, ponieważ opór w stosunku do tej władzy był bardzo duży. Przypadek, który tu opiszę, był jego przykładem.

W lipcu 1945 roku byłem na dworcu kolejowym w Skierniewicach. W pewnym momencie do poczekalni weszło dwóch młodych ludzi. Ubrani byli w białe koszule z podwiniętymi rękawami, czarne bryczesy i buty z cholewami, tak zwane oficerki. Wybiegli na peron, lecz pociągu żadnego nie było, więc wrócili do poczekalni, a tam czekał na nich już polski milicjant i ubowiec1 rozkazujący milicjantowi, aby do nich strzelał. Milicjant bał się wykonać rozkaz. Na dworcu było sporo ludzi, a on nie wiedział, co zrobić ze swoim karabinem. Młodzi ludzie szybko odepchnęli milicjanta, wybiegli przed dworzec i zaczęli uciekać w stronę parku. Ubowiec wyszedł i zaczął do nich strzelać, lecz nie trafił.

Byli to żołnierze Armii Krajowej. Schronili się w znajdującym się w parku bunkrze, lecz zostali zmuszeni do wyjścia. Ubecy prowadzili ich na ulicę Lelewela, do siedziby Urzędu Bezpieczeństwa, tam, gdzie podczas okupacji znajdowała się siedziba niemieckiej żandarmerii wojskowej.

W czasie eskortowania podszedł do nich oficer rosyjski i uderzył jednego z nich pięścią w twarz. Byli to młodzi chłopcy, mieli może po dwadzieścia lat, jeden z nich kulał na jedną nogę, mówili, że był ranny. Los tych młodych ludzi nie jest mi znany.

Zastanawiałem się, co było przyczyną tego, że milicja i ubowcy tak drastycznie obchodzili się z tymi ludźmi. Później dowiedziałem się, że ci chłopcy wykonali, wydany przez polskie władze podziemne, wyrok na lekarzu, który w czasie okupacji współpracował z niemieckimi władzami i odmówił leczenia rannym powstańcom warszawskim oraz innym członkom Armii Krajowej. Po odczytaniu wyroku zastrzelili go w jego własnej willi.

Jeszcze po zakończeniu wojny jednostki Armii Krajowej rozliczały się z kolaborantami oraz innymi zdrajcami narodu polskiego. Członkowie Armii Krajowej, którzy czynnie nie godzili się z nowym porządkiem, wprowadzanym przez władze komunistyczne, byli zwalczani, osadzani w więzieniach i bardzo często rozstrzeliwani.

Wspomnę jeszcze o ubowcu, który strzelał do tych dwóch młodych ludzi przy dworcu kolejowym. Był to szewc, mający zakład szewski na Rynku w Skierniewicach, członek Polskiej Partii Robotniczej, komunista. Później wstąpił w szeregi Urzędu Bezpieczeństwa, by utrwalać nową władzę ludową i zwalczać czynnie podziemie. Dziwnym zbiegiem okoliczności spotkałem się z nim, kiedy byłem nauczycielem w szkole średniej, a on był przewodniczącym komitetu rodzicielskiego. Aby jeszcze ubarwić sytuację, dodam, że byłem wychowawcą jego syna.

Kiedyś na pewnej uroczystości szkolnej w latach sześćdziesiątych, zakrapianej alkoholem, usiadł obok mnie i zaczęliśmy rozmawiać o dawnych czasach.

– A czy pamięta pan tych akowców, do których pan strzelał w 1945 roku w lipcu przy dworcu kolejowym? – spytałem.

– Ależ, proszę pana, ja do nikogo nie strzelałem, to nieprawda – odpowiedział. Opowiedziałem mu, że ja na tym dworcu wtedy byłem i widziałem całe to zajście. Rzekł mi, że się pomyliłem.

Nie chciałem go więcej gnębić, wtedy nie był już w Urzędzie Bezpieczeństwa. Syn natomiast dobrze się uczył i nie był podobny do ojca ani z charakteru, ani z zainteresowań. Zdał maturę i dostał się na studia.

1 Ubowiec – funkcjonariusz Urzędu Bezpieczeństwa.

Dziedziczka

W czasie zimy, kiedy pogoda była nie do spania pod gołym niebem, pewna kobieta o imieniu Krystyna szukała schronienia, aby się ogrzać. Matka moja, kobieta litościwa i wrażliwa na ludzkie nieszczęścia, zezwalała jej przychodzić do naszego domu i karmiła ją. Kobieta mogła usiąść przy ciepłym piecu. W miarę gdy ciepło ją przenikało, można było od niej poczuć odór niemytego ludzkiego ciała.

Miała na sobie różne łachmany, kilka warstw. Chroniła się w ten sposób przed mrozem, bo nocowała przeważnie pod chmurką. Narażona była na różne kpiny i wyzwiska, bo wszyscy uważali ją za wariatkę.

Krystyna miała poważne zaburzenia psychiczne. Żyła w jakimś nienaturalnym świecie, mówiła, że szuka swojej rodziny i chce wrócić do swojego majątku. Miała pretensje do syna, że jej nie odnalazł, ale twierdziła, że on po nią przyjedzie, może już wrócił z wojny. Nigdy jednak tak się nie stało. Kobieta żyła nadzieją i różnymi urojeniami. Gdy patrzyłem na nią, to ogarniał mnie smutek. Niewiele mogliśmy jej pomóc.

Choć Niemców już nie było, ciągle się bała, że po nią przyjdą. Na noc matka w holu naszego domu robiła jej posłanie na materacu i starej kołdrze. Kobieta była bardzo szczęśliwa, że nikt jej nie napadnie.

Miewała okresy pewnej normalności. Lubiłem wtedy słuchać jej opowieści o tym, jak chodziła na bale, ilu miała starających się o jej rękę, jak jej się dobrze żyło w majątku. Opowiadała nawet, gdzie był ten majątek ziemski, ale nie zapamiętałem nazwy, przypuszczam, że niezbyt daleko. Matka moja wiedziała, że gdzieś tam koło Kutna. Po dawnych czasach na rękach zostały jej jakieś pierścienie, ale nie wiadomo, czy złote. O jednym mówiła, że to pierścień rodowy z herbem.

Na ogół niezbyt dobrze znosiłem jej obecność. Krystyna zwracała się do mnie słowem „paniczu”, imienia mojego nie wymawiała. Słowo panicz wywoływało u mnie frustrację i zażenowanie. Bałem się, że ktoś się dowie i będą mnie tak przezywać.

Miała jakieś dziwne maniery odpowiednie dla swojej klasy, którą najpierw niszczyli Niemcy, a potem włodarze Polski Ludowej. Opowiadała, że była bardzo chora i znalazła się w szpitalu. Prawdopodobnie był to szpital psychiatryczny.

Pewnego razu do szpitala przyjechali Niemcy, załadowali chorych na samochody i wywieźli do lasu. Zaprowadzili wszystkich nad stare okopy z pierwszej wojny światowej i dokonali na nich egzekucji.

Pomimo swojej choroby pacjenci szpitala zdawali sobie sprawę z tego, co ich czeka, byli częściowo świadomi. Zaczęli uciekać w las, jednak kule były szybsze i wszyscy zginęli. Dziedziczce kula rozcięła skórę na głowie. Pokazywała mi później bliznę koło ucha.

Niemcy uważali widocznie, że jest martwa. Gdy odzyskała przytomność, dowlokła się do pobliskich osad, gdzie otrzymała schronienie. I tak miała sporo szczęścia. Niemcy psychicznie chorych traktowali tak jak Żydów czy Cyganów, chcieli ich całkowicie wymordować. Najczęściej szybko ich unicestwiali, dokonując egzekucji, przeważnie przez rozstrzelanie.

Kiedy do nas przychodziła, byłem w szóstej klasie szkoły podstawowej, chodziłem na lekcje języka francuskiego. Gdy pewnego razu powtarzałem słówka francuskie, kobieta zauważyła to i odezwała się do mnie czystą francuszczyzną. Nie wiedziałem, co mam jej odpowiedzieć, z wielkim trudem jej coś rzekłem. Zdziwiony byłem, że zna francuski, i coraz częściej dokonywałem prób rozmowy w tym języku. Mój szacunek do niej wzrastał i zrozumiałem, że nie szata zdobi człowieka.

Od tego czasu, kiedy przychodziłem ze szkoły, to pytała o francuski. Wstyd mi było, że tak słabo mi idzie nauka tego języka.

Dzięki jej pomocy szło mi coraz lepiej, robiłem postępy i zaczynałem być z siebie zadowolony. Nauczycielka, która mnie uczyła, była zdziwiona, że tak dobrze sobie radzę. Nie wyprowadzałem jej z błędu, że to nie była jej zasługa.

Krystyna była u nas do kwietnia. W pewnym momencie zabrała swoje torby, nie wiedzieliśmy, co w nich jest, i bez pożegnania odeszła. Przyznam się szczerze, że brakowało nam jej.

Późną wiosną, chyba w czerwcu, na naszym polu nad samą rzeką znaleźliśmy jej ciało. Łatwo ją rozpoznałem. Z kolegą Staśkiem wykopaliśmy mogiłę. Na dnie grobu włożyliśmy deski i z wielkim trudem ułożyliśmy na nich jej ciało.

Nie miała przy sobie toreb, na rękach nie było żadnych pierścieni, nie wiedzieliśmy, jak zmarła. Zginęła na naszym polu, widocznie chciała do nas przyjść, ale nie zdążyła.

Chodziły słuchy, że ktoś ją zamordował dla tych pierścieni. Z usypanej mogiły został tylko mały wzgórek. Chodzę czasem nad rzekę i w chwili zadumy przypominam sobie Krystynę, moją „nauczycielkę” języka francuskiego. Wspominam ją z sentymentem i nostalgią.

Liceum

W roku 1946 moja matka udała się do znajomego dyrektora szkoły, który mieszkał na naszej ulicy, i wyprosiła u niego, aby przyjął mnie do drugiej klasy gimnazjum w otwartym niedawno Liceum Pedagogicznym w Skierniewicach. Szkoła ta znajdowała się w budynku pana Moczygęby przy ulicy Piłsudskiego.

Z woli matki miałem zostać nauczycielem. Zostałem przyjęty do drugiej klasy i spotkałem się tam z Mietkiem Nicewiczem, moim przełożonym z harcerstwa. Wszyscy w klasie byli ode mnie starsi o cztery lata. Czułem się w tym środowisku bardzo źle, na dodatek miałem bardzo duże braki z języka polskiego i matematyki. Jedynie z języka francuskiego byłem dobry, ale na przykład z algebry praktycznie nic nie wiedziałem.

Nauczycielka matematyki po przepytaniu mnie orzekła, że muszę znaleźć korepetytora, bo inaczej nie dam sobie rady. Nie chcąc martwić matki, nic w domu nie powiedziałem, byłem jednak załamany, przerażała mnie perspektywa pozostania na drugi rok w drugiej klasie. Próbowałem uczyć się matematyki samodzielnie, ale brak podręczników i bliższego kontaktu ze starszymi kolegami utrudniał postępy.

Pod koniec roku weszła w życie reforma szkolnictwa średniego. Szkoły średnie stawały się czteroletnie, zamiast czterech lat gimnazjum i dwóch lat liceum jak wcześniej.

Po dokonaniu selekcji znalazłem się w pierwszej klasie liceum tej samej szkoły. Niektórych starszych kolegów, tych, co się lepiej uczyli, przesunięto do klasy drugiej, więc awansowałem. W pierwszej klasie byłem prawie równy wiekowo z innymi. Do szkoły średniej chodziłem zatem pięć lat i muszę tu powiedzieć, że było to z korzyścią dla mnie. Zacząłem pilnie uważać na lekcjach matematyki, robiłem postępy, zrozumiałem podstawy algebry. Pamiętam, jak nauczycielka matematyki zadała do domu dwa równania z jedną niewiadomą. Udało mi się samodzielnie je rozwiązać. Byłem bardzo z siebie zadowolony. Wstąpił we mnie nowy duch optymizmu, zacząłem uważać, że jednak dam sobie radę z nauką.

Był to ważny moment w moim życiu. Wiedziałem, że nie należy się poddawać, że o wszystko trzeba walczyć i można osiągnąć założony cel, ale trzeba przede wszystkim liczyć na siebie. Drugim ważnym problemem był dla mnie język polski – fatalna ortografia, błędy gramatyczne. Ocena na pierwszy okres to niedostateczny.

Kiedy wspominam nauczyciela języka polskiego, pana Guzewskiego, to cisną mi się na usta same pozytywy. Był to człowiek bardzo sumienny w pracy, co tydzień zadawał nam napisanie wypracowania na jakiś temat. Potem sprawdzał te wypracowania, oceniał, niektóre czytał na głos i omawiał. Często trafiałem na taką analizę – wyliczał, ile zrobiłem błędów i jakiego typu. Był bezwzględny w ocenie. Czasem mnie pochwalił za trafne ujęcie tematu. Męczył mnie prawie na każdej lekcji, a to z ortografii, a to z interpunkcji, no i oczywiście z gramatyki.

W przeciągu jednego roku nadrobiłem zaległości z poprzednich lat okupacji. Mam wielkie uznanie dla pana Guzewskiego. Na koniec roku oświadczył: Synu, z czystym sumieniem stawiam ci ocenę dostateczną. Byłem w siódmym niebie, że osiągnąłem jakiś pułap wiedzy i otrzymałem promocję do drugiej klasy liceum. Był to czerwiec 1948 roku. Jak się okazało, ostatni rok nauki w tym liceum, gdyż zostało rozwiązane, a wszystkich nas przeniesiono do Liceum Pedagogicznego w Łowiczu.

Z nauczycieli uczących w Skierniewicach pozostał tylko wspaniały, dobroduszny człowiek, dawny nauczyciel akademicki Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, mój wychowawca, pan Duniewicz.

Bukwa

Nauczyciel języka rosyjskiego o pseudonimie Bukwa uczył mnie w trzeciej i czwartej klasie liceum, były to lata 1949–1951, czyli okres narastających prześladowań komunistycznych. Strach było nawet inaczej myśleć, aby czasem nie przyszło komuś do głowy nierozważnie te myśli wypowiedzieć.

Za wyrażanie poglądów niezgodnych z linią partii groziło, w najlepszym przypadku, wydalenie ze szkoły lub osadzenie w więzieniu.

Piszę o tym dlatego, aby uzmysłowić grozę tych czasów tym, którzy mieli szczęście nie żyć w tym okresie i nie przeżyli tych strasznych lat.

Nauczyciel był dość postawnym mężczyzną, ale przy dokładnej obserwacji jego osoby można było zauważyć malujący się na jego twarzy jakiś niepokój, a nawet lęk.

Zastanawialiśmy się, skąd się to bierze. Jeden z kolegów ze starszej klasy sugerował, że musiał doznać w życiu dużych przykrości i stąd ten lęk. Gdy czasem narozrabialiśmy, przychodził do nas, mówiąc: Chłopcy, chłopcy, uspokójcie się, bo ja będę miał kłopoty, i my wtedy ulegaliśmy jego prośbom.

Z czasem nawet go polubiliśmy. Mieszkałem wtedy w internacie, a on miewał czasami dyżury. Nie dawał się wciągać w żadne dyskusje, nie znaliśmy jego poglądów, unikał jak ognia rozmów o zabarwieniu politycznym.

Pewnego razu jeden ze starszych moich kolegów przywiózł z domu, pochodził z Białostocczyzny, litr mocnego bimbru, wędzoną słoninę, cebule. Z tym całym ekwipunkiem wybraliśmy się we trzech, gdy wszyscy już spali, do naszego wychowawcy, który spał w pokoju obok.

Zdziwienie było bardzo duże. Wystraszył się i jak zwykle zaczął mówić: Chłopcy, chłopcy, co wy robicie. Wyrzucą mnie z pracy, a jeszcze gorzej, mogę iść do więzienia. Odpowiedzieliśmy: Niech pan się nie boi, my nikomu nic nie powiemy. Chcieliśmy pana ugościć. Przez moment nie wiedział, co powiedzieć, zastanawiał się, ale pozwolił nam zostać.

Wyciągnęliśmy wtedy bimber, słoninę, cebule oraz ocet. Cytryn wtedy nie było. Nalaliśmy do szklanek bimbru, około setki, za zdrowie i pomyślność pana profesora i bez żadnych oporów wypiliśmy do dna. Słonina z chlebem i z cebulą pokropiona octem bardzo nam smakowała. Dzisiaj, jeśli zobaczę w sklepie wędzoną słoninę, to kupuję i robię sobie kanapkę, która przypomina mi dawne czasy, czyli lata czterdzieste.

Po trzech kolejkach Bukwa jakoś się rozluźnił i zaczął opowiadać o swoich przeżyciach. W młodości zamieszkiwał dawne rubieże wschodnie Polski. Przed wojną uczył matematyki i fizyki w szkole podstawowej. Na początku 1940 roku, po zajęciu tych terenów przez Związek Sowiecki, podzielił los większości Polaków i został wywieziony do obozu pracy na dalekiej Syberii.

Na Syberii skierowano go do katorżniczej pracy w kopalni złota, wywoził taczkami urobek, musiał wykonać dzienną normę, bo inaczej nie dostawał pożywienia. Na mrozie powyżej dwudziestu stopni Celsjusza odbywał się apel, w trakcie którego omawiano wyniki pracy.

Karano tych, którzy nie wykonali normy. Najczęściej bito ich lub wyprowadzano z grupy i na oczach więźniów dla przykładu rozstrzeliwano. Wszędzie panowało pojęcie normy: norma pracy, norma wyżywienia na granicy biologicznego istnienia, normy czasowe, normą dla więźnia był sam „łagier”. Żadnych norm nie wolno było lekceważyć, groziła za to kara.

Po paru miesiącach katorżniczej pracy już co trzeci ginął z wycieńczenia lub od kul strażników. Człowiek był skazany wyłącznie na siebie.

Gdy nam to opowiadał, widać było na jego twarzy jakiś niepokój. Całym sobą był znowu na Kołymie. Zdobywał odzienie po zmarłych i zabitych kolegach, zdawało mu się, że jest na apelu w trzaskający mróz.

Wracały dawne przeżycia – pocił się, baliśmy się, że może mu się coś stać. Jeden z kolegów zapytał, jak udało się mu z tego obozu wydostać. Zaczął opowiadać: Przez przypadek w moich papierach był zapis, że byłem nauczycielem. Nie wróżyło mi to przeżycia. Naczelnik obozu, przeglądając moje dokumenty, wezwał mnie do siebie, zapytał, czego uczyłem dzieci. Powiedziałem, że matematyki i fizyki. Odparł, że będę uczył jego dzieci.

Naczelnik miał dwoje dzieci w granicach czternastu lat. Woził je samochodem do miejscowej szkoły. Nie najlepiej szła im nauka i od tego czasu dwa razy w tygodniu zwalniano mnie z pracy w kopalni i szedłem uczyć dzieci naczelnika. Dostałem nowe robocze ubranie i dodatkową porcję chleba. Byłem w znacznie lepszej sytuacji niż pozostali współwięźniowie.

Naczelnik w nagrodę przydzielił mnie do pracy w kuchni. Po czterech latach zmienili naczelnika i z powrotem poszedłem do kopalni, jednak znajomości z kucharzami pozwoliły mi przeżyć do końca zasądzonej kary siedmiu lat.

Nawet nie wiem, za jakie przewinienie, chyba tylko za to, że byłem Polakiem i nauczycielem.

Po zakończeniu kary nadal przebywałem w obozie, napisałem podanie – prośbę o możliwość powrotu do Polski. Po około trzech miesiącach dostałem odpowiedź, że mogę starać się o wyjazd do kraju. Dostałem zezwolenie, a nawet pieniądze na bilet i prowiant na drogę.

Nie mogłem się doczekać, kiedy opuszczę Kołymę. Następnym zmartwieniem był sam powrót, nie wiedziałem, gdzie mam wracać. Tam, gdzie mieszkałem przed wojną, był już Związek Radziecki. Wróciłem do Polski i jestem z wami. Ale nadal się boję, że mogę tam wrócić.

W czasie, gdy snuł swoje wspomnienia, nikt z nas nie zadał mu żadnego pytania i nikomu jego historii nie powtarzaliśmy. Nabraliśmy do niego dużego szacunku, ale nauka języka rosyjskiego szła nam bardzo opornie, choć wiedzieliśmy, że nie postawi nam oceny niedostatecznej.

Pamiętam, jak przed maturą, a zdawaliśmy na niej rosyjski, przed egzaminem zawołał mnie i powiedział, abym nauczył się czytanki W lesu i wiersza Tri palmy. Czytanki się nauczyłem, ale z pięciu zwrotek wiersza poznałem tylko dwie.

Po zdaniu egzaminu maturalnego podszedł do mnie i z żalem, jakby pretensją, rzekł, że nie nauczyłem się tego wiersza. Przeprosiłem go, zrobiło mi się go żal i ogarnął mnie wstyd.

Studniówka

Wrócę jeszcze do początków roku 1951. Zbliżała się studniówka. Myślałem o tym, jak sobie poradzę z tańcami. Miałem spore opory, ale kolega mój, Acio Sieczkowski, późniejszy działacz oświatowy, poradził mi, abyśmy kupili butelkę wina i dla kurażu przed tańcami wypili, i tak też się stało.

Wino nie przełamało moich oporów. Założyłem nowy garnitur, krawat i wkroczyłem do sali gimnastycznej, gdzie grała orkiestra i odbywały się tańce. Podeszła do mnie koleżanka z klasy. Zaprosiła mnie do tańca, po plecach przeszły mi ciarki, no ale jak można odmówić koleżance. Ona chyba wiedziała, że ja nie umiem tańczyć, stwierdziła, że mam się nie martwić, bo mnie poprowadzi.

Zacząłem łapać rytm i rozumieć kroki, zatańczyłem z tą koleżanką jeszcze parę razy. Byłem jej niezmiernie wdzięczny, bo pozbyłem się kompleksu i stałem się normalnym chłopakiem na zabawie studniówkowej. Dzisiaj już zapomniałem jej imienia, ale spotykam ją czasem na ulicy. Może mi się uda jeszcze kiedyś z nią porozmawiać. Taniec ten był przełomem w moim życiu, bo nabrałem pewności siebie.

Bal trwał dalej i nagle zjawiła się ona – ładna i zgrabna blondynka, pełna zalotnej kobiecości. Znaliśmy się przedtem, ale jakoś za sobą nie przepadaliśmy. Była z tej samej klasy, miała na imię Zofia. Pozostałe tańce przetańczyliśmy razem. Później siedzieliśmy obok siebie, bardzo mi się podobała.

Nie zdawałem sobie wtedy sprawy z tego, że to spotkanie w dużym stopniu zadecydowało o moim późniejszym życiu, no bo skąd mogłem wtedy wiedzieć, że ona będzie moją żoną. Jak mawiają niektórzy, widocznie los tak chciał, choć nie wierzyłem w przeznaczenie. Spotykaliśmy się we dwoje pod pozorem nauki, przerabialiśmy różne materiały potrzebne do zdania egzaminu maturalnego. Szczerze mówiąc, ten sposób nauki nie za bardzo dawał owoce, ale przebywanie razem zacieśniało naszą znajomość. Rodziła się miłość, a w szkole już wszyscy wiedzieli, że Zosia jest moją dziewczyną. Na różne imprezy chodziliśmy razem, a świat wyglądał coraz bardziej przyjaźnie.

Przyszedł czas matur. Oboje bez problemu je zdaliśmy i oczywiście otrzymaliśmy nakazy pracy w wiejskiej szkoły w powiecie kutnowskim. W okresie wakacji pracowaliśmy razem na kolonii – ona jako wychowawczyni, ja jako instruktor wychowania fizycznego.

Wakacje szybko minęły, nadszedł wrzesień 1951 roku. Trzeba było zgłosić się do pracy. Wybraliśmy się, aby zobaczyć, gdzie tym razem los nas rzucił. Najpierw pociągiem do Łowicza, potem przesiadka do Żychlina i pięć kilometrów piechotą do wiejskiej szkoły w Szewcach Nadolnych.

Odbyliśmy rozmowę z kierownikiem szkoły, życzliwym starszym panem, który pokazał nam, gdzie będziemy mieszkać. Był to pokój, w którym stał stół, trzy żelazne łóżka i jakaś szafa. W pokoju tym miała mieszkać Zosia, jej koleżanka i ja jako trzeci. Warunki prawdziwie spartańskie. Tak naprawdę nie widziałem siebie jako nauczyciela w tej szkole.

Za dwa dni miał się rozpocząć rok szkolny, a ja po przyjeździe do domu zastałem pismo informujące mnie, iż zostałem przyjęty na pierwszy rok studiów na Akademii Wychowania Fizycznego. Wizja nauczyciela w wiejskiej szkoły oddaliła się.

Zosia natomiast musiała się zgłosić do pracy. Odwiedzałem ją, a ona opowiadała mi, że przyjęli ją bardzo życzliwie. Dostawała nawet od gospodarzy produkty żywnościowe, za które nie chcieli zapłaty.

Mijał wrzesień. Byliśmy sobie bardzo bliscy i w końcu stało się to, co najczęściej dzieje się między kobietą a mężczyzną. Miłość zbliżyła nas do siebie.

*

Zbliżał się październik. Nadszedł czas, by pomyśleć o wyjeździe do Warszawy. Zapakowałem do torby podstawowe rzeczy i o godzinie ósmej zameldowałem się w Warszawie na ulicy Marymonckiej 90, i ku mojemu zdziwieniu odkryłem, że wcześniej nastąpił podział na grupy. Znalazłem się w drugiej grupie, liczącej trzydzieści pięć osób. W sumie były trzy grupy męskie i dwie żeńskie. Otrzymałem zakwaterowanie w pokoju czteroosobowym na pierwszym piętrze i po zjedzeniu wcześniej przygotowanego śniadania udaliśmy się wszyscy na uroczystość inauguracji roku akademickiego.

Dopiero wtedy poczułem się studentem. Planowałem po skończeniu studiów na AWF-ie studiować na Akademii Medycznej i później zostać lekarzem sportowym.

W życiu jednak nie wszystko układa się tak, jak byśmy chcieli. Nieprzewidziane sytuacje zmieniają niejednokrotnie los człowieka. Tak też było w moim przypadku. Studia na Akademii Wychowania Fizycznego to był dość duży wysiłek zarówno fizyczny, jak i umysłowy. Szczególnie strona teoretyczna wymagała dużego zaangażowania umysłowego. Przedmioty medyczne, takie jak: anatomia człowieka, nauka na preparatach przygotowanych w prosektoriach, biomechanika, fizjologia ogólna i fizjologia pracy, traumatologia, antropologia z antropometrią, wymagały dobrej pamięci. Były szczególnie uciążliwe na pierwszym i drugim roku studiów.

Na samym początku byłem trochę wystraszony. Obawiałem się, czy sobie poradzę. Nie lubiłem notować wykładów, uczyłem się ze skryptów oraz dostępnych podręczników.

Koledzy, z którymi mieszkałem, mieli różne sposoby uczenia się, jedni czytali na głos lub budzili się w ciągu nocy i czytali, palili przy tym światło. Nie mogłem się dobrze wyspać, prowadziłem z nimi wojnę, jednak bez skutku.

Nie uznawali moich metod uczenia się, a więc pilnego słuchania wykładów oraz aktywnego udziału podczas ćwiczeń, na przykład z anatomii na przygotowanych preparatach. Zajęcia sportowe, takie jak gimnastyka, gry zespołowe, pływanie, lekka atletyka, szermierka, nie sprawiały mi żadnych trudności, lecz były dość wyczerpujące i wymagały dobrego odżywiania oraz wypoczynku.

Nie wszystkie te warunki były możliwe do spełnienia. Wyżywienie w stołówce akademickiej było, mówiąc ogólnie, słabe jak na nasze potrzeby, trzeba było organizować sobie dożywianie, nie każdego było stać na kupno dodatkowej żywności.

Minął październik i listopad. Przeważnie w sobotę jeździłem do domu lub odwiedzałem Zosię w jej miejscu pracy. Byliśmy, jak to się dzisiaj mówi, parą, myśleliśmy o tym, aby Zosia mogła się przenieść z pracą bliżej Skierniewic.

Wszystko układało się dobrze. Na początku grudnia 1951 roku moja dziewczyna oświadczyła mi, że wszystko wskazuje na to, że jest w ciąży. Był to dla nas wielki szok. Badania lekarskie potwierdziły ciążę, o aborcji nikt z nas nie myślał. O przerwaniu moich studiów również nie, coś jednak z tą sytuacją trzeba było zrobić. Powiadomiliśmy naszych rodziców, dla których ta informacja była wielkim zaskoczeniem.

Podjęliśmy decyzję, że się pobierzemy. Rodzice się zgodzili i dwudziestego trzeciego grudnia 1951 roku wzięliśmy ślub cywilny, i tak stałem się mężem Zosi w wieku osiemnastu lat. Mój ojciec musiał wyrazić zgodę, bo nie miałem dwudziestu jeden lat.

Trzeba było przewartościować swoje życie. O studiowaniu medycyny po skończeniu AWF-u nie było już mowy. Po studiach czekała mnie praca. Byłem głową rodziny i musiałem zabezpieczyć jej byt. Pierwszy rok zaliczyłem z wynikiem ogólnym dobrym. Zdałem wszystkie egzaminy za pierwszym podejściem, nauka nie sprawiała mi większych problemów. Nie wstawałem w nocy, aby się uczyć, w przeciwieństwie do moich kolegów z pokoju.

Incydent

Pamiętam pewne zdarzenie na egzaminie z biologii. Wchodziliśmy do pokoju profesora po cztery osoby, profesor każdemu po kolei zadawał pytania. Ja byłem ostatni w kolejce, gdy kolega nie potrafił odpowiedzieć na pytanie, to profesor pytał mnie o to samo. Tak się złożyło, że na większość pytań odpowiedziałem prawidłowo i otrzymałem ocenę dobrą. Pozostali oceny dostateczne i niedostateczne.

Po wpisaniu ocen do indeksów profesor zapytał, skąd pochodzi rodzina mego ojca. Byłem zdziwiony tym pytaniem i nieświadomy skutków odpowiedziałem, że z Wołynia. Profesor dodał, że moja rodzina związana była z hutą szkła. Powiedziałem, że tak. Rzekł na to, że przeżył wojnę właśnie dzięki mojej rodzinie. Później jeszcze z nim rozmawiałem. Opowiedział mi o swoich tragicznych losach w czasie okupacji rosyjskiej i niemieckiej.

Koledzy moi słuchali tej rozmowy, następnego dnia jeden z nich poszedł na skargę do zarządu uczelnianego Związku Młodzieży Polskiej1. Powiedział, że taki student jak ja, który się nie uczy, dostaje na egzaminie ocenę dobrą dzięki profesorowi, który znał jego rodzinę na Wołyniu, a my, pilnie uczący się po nocach, otrzymujemy tylko oceny dostateczne. Według niego była to niesprawiedliwość, choć na tę dobrą ocenę w pełni zasłużyłem.

Stanąłem na zarządzie uczelnianym ZMP, gdzie zarzucano mi kłamstwa w ankiecie personalnej. Tłumaczyłem się, jak mogłem.

Jeden z aktywistów ZMP, kolega z mojej grupy, poradził mi, abym na jakieś dwa tygodnie zniknął, może się wszystko uciszy i będzie spokój. Posłuchałem jego rady i udałem chorego. Wziąłem zwolnienie lekarskie i pojechałem do domu, ale dalej byłem pod obserwacją aktywistów.

Po jakimś czasie ten sam kolega z mojej grupy poradził mi, abym się społecznie uaktywnił, to może dadzą mi spokój, bo w innym wypadku mogą zaproponować usunięcie mnie z uczelni.

Wystraszyłem się i poszedłem do uczelnianego zarządu Związku Studentów Polskich (związek ten nie miał wówczas zabarwienia politycznego) z prośbą o przydział jakiejś pracy społecznej. Przedstawiłem im swój problem. Podeszli do mojej prośby bardzo życzliwie. Otrzymałem funkcję odpowiedzialnego za naukę w mojej grupie. Inni dali mi spokój. To stanowisko bardzo mi pomogło w studiowaniu.

Do moich obowiązków należało ustalanie z profesorami terminów egzaminów dla grupy, zbieranie indeksów do podpisu. Muszę przyznać, że z pełnienia tej funkcji wynikały pewne osobiste korzyści. Nie byłem politycznie zaangażowany, ale wyczuwałem u różnych wykładowców dość życzliwe podejście do mojej osoby. Dla tych studentów, którzy chodzili w czerwonych krawatach, czasami profesorowie byli bardziej rygorystyczni.

Muszę tu podkreślić, że wykładowcami byli wtedy przeważnie profesorowie z dawnych polskich uczelni. Oni tworzyli odpowiedni poziom mojej akademii. Byli to ludzie bardzo odważni. Sprzeciwiali się poglądom narzucanym w programach nauczania, które według nich były fałszywe. Takim przykładem niech będzie sprzeciw profesora Bilewicza wobec teorii Makarowa, radzieckiego uczonego, który twierdził, że chromosomy nie istnieją. Profesor na wykładzie z biologii oświadczył, że się z tą teorią nie zgadza. Postawa taka wymagała na owe czasy dużej odwagi.

Początki lat pięćdziesiątych to nasilenie terroru władz komunistycznych. Skutki dało się odczuć także na uczelni, na przykład sprawdzano listy obecności na każdych zajęciach. Z opuszczonych zajęć trzeba było się tłumaczyć. Sprawdzano, o czym się mówi w grupach, nie wiadomo było, kto jest donosicielem. Wszelkie przejawy poglądów niezgodnych z linią partii były bezwzględnie karane.

Na wiosnę 1952 roku zastrzelono spikera radiowego tak zwanej Fali 49. Była to audycja bardzo prorządowa. W tym czasie istniały jeszcze elementy zbrojnej opozycji.

W mojej grupie miałem kolegę, który był nadzwyczaj pilny, bardzo dobrze się uczył. Zapytałem go kiedyś, czy ta pilność wynika z jego charakteru, a on odpowiedział mi, że musi. Była to dla mnie dziwna odpowiedź i więcej nie poruszałem tej sprawy.

Wszystko wyjaśniło się latem, gdy na obozie w ramach prac społecznych grabiliśmy siano w jakimś pegeerze. W pewnym momencie na łąkę wjechało auto. Wysiadło dwóch młodych ludzi, modnie ubranych, w stylu „bikiniarzy”, i zaczęli dopytywać się o wspomnianego kolegę.

Znaleźli go i powiedzieli mu, że został wytypowany do prac przygotowawczych na mającym się odbyć w Warszawie światowym zjeździe młodzieży.

Oczywiście znalazł się na zjeździe młodzieży osadzonej w areszcie śledczym na Rakowieckiej. Później dowiedzieliśmy się, że brał udział, jako tak zwana obstawa, w wykonywaniu wyroku na znanym spikerze z Fali 49. Wtedy dopiero zrozumiałem, dlaczego był tak pilnym studentem. Robił to, aby nikt nie zwracał na niego uwagi. Otrzymał karę śmierci. Po 1956 roku zamieniono ją na dożywocie, ale po siedemnastu latach w więzieniu wyszedł na wolność.

1 Związek Młodzieży Polskiej. Młodzieżowa organizacja ideowo-polityczna, działająca w Polsce w latach 1948–1957. Powołana została przez rządzących krajem komunistów do realizowania polityki ich partii wobec młodzieży.

Czerwony Bór

Na ostatnim roku studiów czekał nas jeszcze obóz wojskowy w Czerwonym Borze, na osławionym i bardzo trudnym poligonie. Po odbyciu miesięcznych ćwiczeń miano nam nadać stopień oficerski chorążego. Warunki na poligonie były bardzo ciężkie. Mimo iż byliśmy dobrze przygotowani fizycznie, to próbowano nas jeszcze bardziej wyćwiczyć poprzez męczące marszobiegi w pełnym oporządzeniu wojskowym.

Przydzieleni nam kaprale szczególnie wyżywali się na, ich zdaniem, nieprzygotowanych studentach. I tu się bardzo mylili, ale musieliśmy ich słuchać. Gdy mieliśmy już dość, postanowiliśmy się na nich odegrać. Po komendzie „do biegu” odbiegliśmy od naszego kaprala w dobrym tempie na parę kilometrów, pomimo że byliśmy obciążeni rynsztunkiem wojskowym, i zaszyliśmy się na odpoczynek w lesie. Kapral nas nie znalazł. Aby zdążyć na obiad, uformowaliśmy szyk i jakby nigdy nic wróciliśmy do obozu i zameldowaliśmy dowódcy kompanii porucznikowi Krzywonosowi, że zgubił się gdzieś nasz kapral i dlatego wróciliśmy sami do obozu.

Oczywiście kapral popadł w niełaskę, bo zgubił wojsko, a następnego dnia przydzielono nam innego kaprala, który już liczył się z naszym zdaniem.

Na obozie na obiad zazwyczaj była jakaś nieokreślona zupa, na drugie kasza i śledź z beczki, bardzo słony. Czas na zjedzenie obiadu był dość krótki, kto nie zdążył, chodził głodny. Po słonym jedzeniu każdy chciał się napić wody. Celowo wtedy ją wyłączano. Była to jedna z metod upodlenia nas. Uważano nas za inteligencję, która w państwie z przodującą siłą klasy robotniczej nie cieszyła się uznaniem. Przypomniał nam o tym dowódca pułku w swojej przemowie z okazji dwudziestego drugiego lipca, mówiąc, że nie będzie nam łatwo, i dodał: My was tu odpowiednio przygotujemy.

Większość kadry oficerskiej słabo mówiła po polsku. Śpiewnie zaciągali, co podkreślało, skąd pochodzą, ale nie zdążyliśmy ich bliżej poznać.

Zbliżał się długo wyczekiwany dzień zakończenia ćwiczeń na poligonie w Czerwonym Borze. Przyszedł moment zdania oprzyrządowania. Każdemu czegoś brakowało, po prostu żołnierze kradli jeden drugiemu. Nie wiem, jak sobie z tym poradziliśmy. O godzinie trzynastej miała odbyć się zbiórka, byliśmy już w cywilnych ubraniach. Po zbiórce miał być obiad i marsz pięć kilometrów piechotą na stację.

Nikt z nas nie czekał na obiad. Biegiem uciekaliśmy z tego miejsca. W towarowych wagonach dojechaliśmy do Warszawy, szczęśliwi, że mamy to już za sobą.

Praca

Po zaliczeniu obozu wojskowego nadeszła chwila przydziału pracy, bo nadal obowiązywały nakazy. Komisja składała się z przedstawicieli różnych ministerstw i instytucji i każdemu proponowano gdzieś stanowisko.

Lista absolwentów ułożona została według ocen ze studiów. Kto miał lepszy wynik, był z przodu listy i mógł sobie wybrać pracę, która go interesowała. Na liście przydziału byłem szósty. Była to bardzo dobra pozycja, bo dawała możliwość wyboru interesującej pracy w Warszawie, ale niestety z tej oferty nie skorzystałem. Kiedy nadeszła moja kolej, komisja zapytała mnie, co chciałbym robić, gdzie pracować. Ku zaskoczeniu wszystkich odrzekłem, że chcę pracować w szkole w Skierniewicach, ponieważ mam tam żonę i dziecko, a szans na znalezienie w tym czasie mieszkania w Warszawie nie było żadnych. Widziałem zdziwienie członków komisji, że nie chciałem skorzystać z możliwości, które dawała mi wysoka pozycja na liście.

Przedstawicielka Ministerstwa Przemysłu Drobnego i Rzemiosła zaoferowała mi miejsce nauczyciela wychowania fizycznego w Technikum Mechanicznym w Skierniewicach. Propozycję przyjąłem. Pierwszego września 1954 roku miałem się zgłosić do pracy.

I tak oto zakończył się jakiś etap w moim życiu. Czy byłem zadowolony? Z perspektywy czasu muszę powiedzieć, że nie miałem innego wyjścia. Żona była już w ciąży z drugim dzieckiem. Mając dwadzieścia jeden lat i ukończoną uczelnię, musiałem zadbać o dobrobyt swojej rodziny. Nie mieliśmy własnego mieszkania, mieszkaliśmy na zmianę raz u jednych, raz u drugich rodziców. Warunki były bardzo ciężkie, ale nie narzekaliśmy. Wiedziałem, że sobie poradzimy.

Tak nadszedł pierwszy września 1954 roku. Trzeba było zgłosić się do pracy. Wszedłem do gabinetu dyrektora szkoły, a ten jak gdyby nigdy nic mówi: Idź i przynieś mi te dwa krzesła z korytarza. Po prostu mnie nie poznał lub nie chciał poznać. Wyglądałem jak jego uczniowie. Gdy się przedstawiłem, zmienił ton, siedząc za biurkiem, udawał bardzo ważnego szefa i zrobił na mnie złe wrażenie.

Przedstawił mnie wszystkim ma uroczystości rozpoczęcia roku szkolnego. Nie miałem pojęcia, jakie w tej szkole panują porządki. Dodatkowo obciążył mnie wychowawstwem trzeciej klasy technikum. Byłem niewiele starszy od moich uczniów, ale jakoś, nadrabiając miną, przeprowadziłem pierwszą lekcję, która miała charakter zapoznawczy.

Uczniowie pytali mnie, czy będą jakiś sekcje sportowe. Rozmawiałem z nimi o tym, co bym chciał robić poza obowiązującymi lekcjami wychowania fizycznego. Poważnym problemem były próby wymuszenia na mnie takich form zajęć lekcyjnych, jakie organizował mój poprzednik. Z początku były konflikty, ale z czasem młodzież musiała się podporządkować.

Wszyscy mieli jednolite stroje. Punktualnie rozpoczynaliśmy i kończyliśmy lekcje. Nie będę opisywać tu ich charakteru. Odbywały się zgodnie z poprzednio przyswojoną wiedzą. Mając co dzień od sześciu do ośmiu godzin lekcyjnych, byłem pod koniec dnia zmęczony, a tu dochodziły zajęcia pozalekcyjne, typowo sportowe, których domagała się młodzież. Najczęściej dzień pracy kończyłem po dwudziestej.

Pamiętam, że za pierwszą pensję kupiłem sobie zegarek marki Pobieda i nic już z tej pensji nie zostało. Zarobki nauczycieli były bardzo niskie, trudno było wyżyć z samego etatu. Trzeba było szukać dodatkowych źródeł zarobkowania.

Zatrudniłem się więc w zrzeszeniu sportowym „Zryw”. Prowadziłem tam sekcje – lekkoatletyczną oraz piłki nożnej. Była to już druga pensja do etatu szkolnego i można było już jakoś przeżyć. Z czasem tych prac dodatkowych miałem znacznie więcej. Zarabiałem, jak na owe czasy, niezłe pieniądze.

Wszyscy nauczyciele w szkole, poza dyrektorem i jego zastępcą, mieli wyższe wykształcenie. Najczęściej byli to absolwenci przedwojennych wyższych uczelni – ludzie o dużej kulturze i wiedzy. Ja sam czerpałem z ich doświadczeń.

Z jednym starszym panem, inżynierem geodetą, który był w wieku mojego ojca, zaprzyjaźniłem się. Uczył on matematyki, a jego uczniowie zajmowali wysokie miejsca w olimpiadach matematycznych. Pochodził z Równego, znał łacinę, grekę, niemiecki, rosyjski. Był humanistą, recytował mi Słowackiego i Mickiewicza. Bardzo go lubiłem. Ale byli i tacy, którzy Mickiewicza zupełnie nie szanowali. Jeden z nich uczył języka polskiego. Był niewiele starszy ode mnie, mocno upartyjniony. Byliśmy oburzeni jego postawą.

Nauczycielka historii, wtedy trzydziestoparoletnia kobieta, dawna harcerka, uczestniczka Powstania Warszawskiego, z ubolewaniem mówiła o przekłamywaniu historii.

Nauczycielem języka rosyjskiego był Przeździecki – arystokrata, absolwent szkoły oficerskiej w Petersburgu, dawny carski oficer, potem już w wojsku polskim. Świetnie znał rosyjski i pomagał mi pisać prace kontrolne z tego języka, gdy podjąłem drugi kierunek studiów. Aby jakoś przeżyć, zapisał się do Partii.

Chemii uczył dawny dyrektor wojskowych zakładów, absolwent Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego, geolog. Był najstarszy z nas, miał ponad osiemdziesiąt lat. Wtedy trudno było o wykształconą kadrę. Nie radził sobie z młodzieżą, robili mu różne psikusy, bardzo się denerwował. Był słabego zdrowia. Wkrótce zachorował i znalazł się w szpitalu.

Po tym zdarzeniu dyrektor wezwał mnie do siebie i zapytał, czy na uczelni miałem chemię. Odpowiedziałem, że miałem dwa semestry chemii fizycznej i jeden semestr chemii organicznej, stechiometrię i analizę jakościową. Dyrektor odpowiedział: To, proszę pana, będzie pan uczył chemii do momentu znalezienia nauczyciela chemika.

Wstyd mi było odmówić. Chemia to było najsłabsze ogniwo w mojej edukacji. Następnego dnia musiałem iść na lekcje, aby nauczać tego przedmiotu w pierwszej i drugiej klasie. Chemia w moim życiu była dodatkiem uzupełniającym moje zainteresowania budową materii. Z czasem polubiłem tę naukę i postanowiłem zapisać się na studia celem uzupełnienia swojej wiedzy z tej dziedziny. Ku mojemu zaskoczeniu byłem dobrym studentem, radziłem sobie zupełnie dobrze i w 1962 roku otrzymałem dyplom kwalifikowanego nauczyciela chemii. Potem jeszcze rok uczyłem tego przedmiotu.

Warunki do nauczania chemii były złe. Nie było odpowiedniego gabinetu chroniącego nauczyciela i ucznia. W czasie jakiegoś pokazu zatrułem się ulatniającymi się gazami, następnego dnia dostałem wysypki na całym ciele. Szkolny lekarz stwierdził, że prawdopodobnie jest to jakieś uczulenie. Podane leki nie działały, po dwóch dniach zacząłem puchnąć, każde dotknięcie ciała wywoływało odczyn alergiczny. Zgłosiłem się do szpitala.

Lekarz po obejrzeniu mnie miał zatroskaną minę. Po paru godzinach znów gwałtownie zacząłem puchnąć, nastąpił wysoki wzrost ciśnienia krwi oraz pojawiły się trudności w oddychaniu.

Po rozmowach lekarzy nad mym łóżkiem zorientowałem się, że sprawa robi się bardzo poważna. Natychmiast potrzebny był hydrokortyzon, którego nie było w szpitalu. Kuzyn mój, który był ordynatorem tego oddziału, wysłał karetkę na sygnale do szpitala wojskowego w Warszawie i w ciągu trzech godzin otrzymałem pierwszą dawkę tego leku. Poczułem się lepiej, jednak do zdrowia dochodziłem ponad rok.

Po kilku latach nauczania chemii podjąłem decyzję o rezygnacji. Niewiele brakowało, a przygoda z chemią zakończyłaby się tragicznie, do tej pory nie wiem, co było przyczyną zatrucia. Przypuszczam, że mój poprzednik źle oznaczył nazwy odczynników.

*

Wrócę jeszcze do początków mojej pracy. Wspomnę tu o dyrektorze i jego zastępcy. Dyrektor przybył gdzieś z okolic Poznania, nieprzygotowany do pełnienia tej funkcji. Nie miał wyższego wykształcenia, był mocno partyjny. Nigdy nie przyszedł do mnie na hospitację, w jakimś stopniu czułem, że mnie unika. Nie znosił żadnej krytyki, ale organizacyjnie sobie radził.

Zastępcą dyrektora był były sekretarz propagandy komitetu powiatowego PZPR, zwolniony ze stanowiska, ponieważ wziął ślub kościelny. Wyznaczono go na zastępcę dyrektora technikum.

Nie miał wyższego wykształcenia, nie wiem, czym zajmował się w szkole. Przychodził o ósmej do pokoju nauczycielskiego, na stół rzucał starą, brudną teczkę i siedział tak, aż kończyły się lekcje. Potem szedł do domu. Nie wiem, na czym polegała współpraca między tymi panami, tak różnymi, ale mającymi podobne cele.

Jeden chciał być jak najdłużej dyrektorem, a drugi chciał zająć jego miejsce. Zastępca, człowiek o niskiej kulturze osobistej, nie cieszył się żadnym uznaniem wśród nauczycieli, a poza tym spiskował przeciwko dyrektorowi. Nie mógł go jednak pokonać. Rozpoczął nawet studia zaoczne, aby mieć kwalifikacje do zajęcia jego miejsca. Z czasem, przy pomocy niektórych nauczycieli, dopiął swego.

Na początku 1955 roku kończyłem pisanie pracy magisterskiej. Złożyłem ją dopiero w połowie 1956 roku i oczekiwałem na egzamin.

Mój promotor niewiele mi pomagał. Ciągle miał jakieś uwagi i poprawki; po którejś serii uwag postanowiłem nic nie zmieniać i podałem pracę do oceny. Po około dwóch tygodniach odebrałem ją i zapytałem, czy pan profesor ma jakieś zastrzeżenia, odpowiedział, że nie, teraz jest wszystko w porządku. I tak to czasem bywa z profesorami.

W październiku 1956 roku wyznaczono termin egzaminu magisterskiego. Jeden z członków komisji w końcowej fazie egzaminu poprosił mnie, abym zdefiniował różnicę między siłą a energią. Wyjaśniałem pojęcie siły i energii, a on na to, że to go nie zadowala, zaczął się czepiać, że praca jest źle oprawiona. Wywiązała się niemiła dyskusja.

Bałem się, że mnie obleją. Wyszedłem z egzaminu pełen wątpliwości. Kolega z mojego roku pocieszał mnie. Gdy ogłoszono wyniki, okazało się, że jednak zdałem. Byłem niezmiernie szczęśliwy, że drugi etap studiów mam już za sobą.

Wiec 1956. Odwilż

Z Marymonckiej w Warszawie tramwajem numer piętnaście wracałem do Śródmieścia, a tu na placu przed Pałacem Kultury niezliczone tłumy ludzi. Pytałem wszystkich, co się dzieje. Ci odpowiadali: To nie wie pan, Gomułka został pierwszym sekretarzem PZPR. Będzie przemawiał. Po chwili wyczekiwania zjawił się Gomułka i rozpoczął swoją słynną przemowę. Opowiadał, że będziemy walczyć z wypaczeniami socjalizmu, obiecywał więcej wolności, a na końcu powiedział, że dość wiecowania i trzeba się wziąć do pracy.

Po dotarciu do domu opowiadałem rodzinie o tym, co się działo w Warszawie, lecz nie zauważyłem większego zainteresowania, szczególnie ojciec był bardzo sceptyczny. On wiedział więcej ode mnie. Po paru latach przyznałem mu rację – system był niereformowalny.

Nastąpiła lekka Odwilż1, nawet religię wprowadzono do szkół. W Rosji odbył się słynny 22 Zjazd Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego2. Chruszczow doszedł do władzy, potępiono stalinizm i rozprawiono się ze słynnym z okrucieństwa Berią. Zdawało się, że może być lepiej. Katowicom przywrócono pierwotną nazwę, wcześniej funkcjonowały jako Stalinogród. Rokossowski przestał być marszałkiem Polski i uciekł z powrotem do Rosji.

W szkole rozmawiałem z innymi nauczycielami o wypadkach poznańskich, gdzie użyto wojska przeciwko strajkującym robotnikom i zginęło kilkadziesiąt osób.

Cyrankiewicz, szef rządu, krzyczał, że obetniemy rękę każdemu, kto ją podniesie na władzę ludową. Jeden z nauczycieli zaproponował, aby złożyć protest do władz politycznych na postępowanie rządu. Po dyskusji wniosek nie uzyskał większości.

Tłumaczyliśmy koledze, że ci, którzy go podpiszą, będą musieli pożegnać się z pracą w szkole i zostaną tak zwanymi wrogami ludu. Władza z takimi rozprawiała się w sposób bezwzględny.

1 Inaczej odwilż gomułkowska, odwilż październikowa. Zmiana polityki wewnętrznej państwa i liberalizacja systemu politycznego, połączona ze zmianą władzy. Jedną z przyczyn była śmierć Stalina w 1953 roku i wynikające z tego zmiany w ZSRR.

2 Pierwszy zjazd partii po śmierci Stalina (14–25 II 1956), na którym nastąpiła krytyka jego dyktatury.

Lokatorzy

Byliśmy młodzi i pomimo różnych kłopotów natury materialnej także szczęśliwi. Po przebytej okupacji i ostrym reżimie komunistycznym wczesnych lat pięćdziesiątych dało się jakoś żyć. Chodziliśmy z żoną na różne bale i imprezy rozrywkowe. Do kina chadzaliśmy na zmianę – jedno zostawało w domu i pilnowało dzieci. Odwiedzałem Urząd Miasta, prosząc o większe mieszkanie, jednak prośby te nie przynosiły żadnego skutku.

W trakcie rozmowy z sekretarzem podstawowej organizacji partyjnej wywnioskowałem, że jeżeli zapiszę się do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, to oni poprą moją prośbę o przydział większego mieszkania. Jak to mówią, „tonący brzytwy się chwyta”. Zapisałem się do Partii, chociaż ojciec z tej decyzji nie był zadowolony. Teść mój, żołnierz Armii Krajowej, nie skomentował tego. Uważał, że widocznie tak trzeba. Za niecały rok zamieniono mi mieszkanie – było w starym budownictwie na pierwszym piętrze, duże, siedemdziesiąt pięć metrów, ale znów bez żadnych wygód. Wodę raz dziennie dostarczał woziwoda konnym beczkowozem.

W tym samym pionie nade mną mieszkał milicjant z żoną i synkiem. Zdarzało mu się czasem, że, gdy był pijany, przestawiał w domu meble i przywoływał żonę do posłuszeństwa – bił ją. Często uciekała do nas i czekała, aż mąż uśnie. Na dole mieszkało małżeństwo z piątką dzieci. On był pracownikiem budowlanym, co dzień o czwartej rano jeździł do Warszawy. W soboty często przyjeżdżał lekko wstawiony i wtedy żona po prostu go biła. Krzyki, piski i płacze powtarzały się co tydzień.

Sąsiadka z dołu przychodziła do nas z prośbą, aby pomóc w nauce jej córce, która nie mogła sobie poradzić z pisaniem, czytaniem czy liczeniem. Moja starsza córka, młodsza o trzy lata od tej dziewczynki, poprawiała ją. Miała wtedy pięć lat, nawet nie wiedzieliśmy, kiedy nauczyła się pisać i czytać. Była bardzo samodzielna, nie zawsze respektowała nasze zalecenia.

Dom ten miał kształt podkowy, dwa piętra końcami zbliżone do siebie, typowa studnia. Po przeciwnej stronie na drugim piętrze mieszkała rodzina dość tajemnicza. Prawie dorosła córka niemówiąca nikomu „dzień dobry” stanowiła zagadkę dla sąsiadów. Jej ojciec, chory na gościec stawowy, poruszał tylko rękami, a tak był cały sztywny.

W tym samym pionie na parterze mieszkała rodzina, która z kolei prowadziła wojnę towarzyską z tymi z góry. Zaczynało się od wyzwisk, a jak to nie przynosiło skutku, to ci z góry wystawiali tego sztywnego ojca do okna, dawali mu w ręce doniczkę z kwiatem i czekali, aż będzie wychodzić sąsiadka z dołu. Z chwilą ukazania się tej sąsiadki ojciec puszczał doniczkę, która najczęściej spadała obok celu. Proceder ten powtarzał się dość często, świadkami byli przeważnie mieszkańcy.

Wezwana milicja nic nie mogła zrobić choremu człowiekowi i na jakiś czas był spokój. Mieszkanie w tym starym czynszowym bloku dostarczało różnych wrażeń. Sobota niekiedy zastępowała teatr rozrywki, stawaliśmy się świadkami różnych ludzkich zachowań, czasem wzbudzało to śmiech, a czasem grozę.

W szkole uczyłem syna naczelnika miasta. Poszedłem kiedyś do niego z kolegą, który dobrze znał naczelnika, z prośbą o zamianę tego mieszkania na jakieś o lepszym standardzie.

Naczelnik wysłuchał moich żalów i powiedział, że za pół roku będą odbierać budynek zakładowy i tam mogę otrzymać mieszkanie, i tak się stało. Byłem mu bardzo wdzięczny. Zrobił to zupełnie bezinteresownie, co w owym czasie było rzadkością.

Wędrówki

W okresie wakacji organizowałem obozy wędrowne dla grup młodzieży do piętnastu osób. Ustalaliśmy trasę wędrówki i przemieszczaliśmy się pieszo, zdarzył się czasem rejs statkiem lub przejazd pociągiem, ale w górach prawie wyłącznie na piechotę.

Poznawaliśmy folklor podgórza. W rześki poranek toaleta nieopodal maleńkiego strumyka, śniadanie przygotowane dla wszystkich z żętycy1 i góralskiego owczego sera odkupionego od bacy i zbieranie się do wymarszu w dalszą drogę.

Kiedyś w drodze na Turbacz, na hali, gdzie była bacówka, rozbiliśmy namioty i poszliśmy do bacy. Prosiłem go, aby coś opowiedział z życia górali. Baca się zgodził, ale zagadnął: A ile docie?, a ja na to: Nic nie damy, bo nie mamy. Odpowiedział: Siodojcie przy watrze, i zaczął opowiadać.

Dawno temu dziad mój, pasąc owce na tej hali, zauważył na tamtym stoku jasnego młodego wilczka, który nie mógł już chodzić. Zdawało mu się, że to nie wilk, bo był jakiś jasny i bardzo wyczerpany. Dziad owinął go w płachtę i przyniósł do bacówki, wilczek był ranny w klatkę piersiową. Razem z juhasem opatrzyliśmy mu ranę. Pił mleko owcze i jadł ser, powoli przyzwyczaił się do nas. Razem z nami chodził po hali i pilnował owiec. Wyrósł na dużego białego wilka. W tym czasie, jak był z nami, żadna owca nie została porwana przez wilki, omijały nas wilcze watahy.

Przyszła jesień, trzeba było pomyśleć o zejściu z hal. Niedługo mogła nadejść zima. Pewnego jesiennego poranka nasz biały król, bo tak go nazwaliśmy, zniknął. Następnego dnia też się nie pokazał. Szkoda nam go było, ale widocznie poszedł do swoich. Następnej nocy pokazał nam się z daleka, zawył na pożegnanie. Odpowiedzieliśmy mu „hej, hej” i więcej już się nie spotkaliśmy.

Wszyscy z ciekawością słuchaliśmy góralskiego bajania. Zrobiło się późno i poszliśmy spać do namiotów. Niektórym na pewno przyśnił się biały wilczy król. I to bajanie bacy miało swój finał. Szliśmy ścieżką jeden za drugim, ja jako ostatni, oddalony od grupy jakieś czterdzieści metrów. W pewnej chwili ku memu zdziwieniu kilka metrów przede mną, w poprzek ścieżki, przemknął szary wilk. Przez moment wróciło bajanie bacy i zastanawiałem się nad tą opowieścią.

Opowiedziałem chłopakom o tym spotkaniu i wyczułem, że nie każdy mi wierzy. Do dzisiaj mam tę scenę przed oczami. Tajemnice dzikiej przyrody zawsze są dla człowieka zaskoczeniem.

Taka mała dygresja – gdy jadę na podgórze, najczęściej do Iwonicza, to od Radomia w kierunku Rzeszowa jest zajazd o nazwie Szary Wilk, który przypomina mi dawne zdarzenie z wilkiem na Turbaczu.

*

W trakcie jednej z wypraw po trzech godzinach marszu zatrzymaliśmy się na odpoczynek na skraju polany. Chłopcy szykowali jakieś jedzenie, opodal jaru dwie młode góralki zbierały poziomki. Do moich uszu zaczęła dochodzić piękna góralska melodia o specyficznym sentymentalnym akcencie, śpiewana na dwa głosy przez te dwie młode dziewczyny. Nigdy więcej w życiu nie było mi dane wysłuchać tak wspaniałego naturalnego koncertu.

Jako wielbiciel muzyki kupiłem kiedyś, już znacznie później, dwie płyty gramofonowe z muzyką symfoniczną Szymanowskiego. Byłem zachwycony jego twórczością. Było w niej słychać te dwie góralki śpiewające przy zbieraniu poziomek. Coś pięknego, nuta folkloru w jego muzyce była dość wyraźna. Czasem, kiedy ogarnia mnie nostalgia, to właśnie twórczość Szymanowskiego działa na mnie kojąco.

1 Serwatka z mleka owczego ściętego podpuszczką. Powstaje przy wyrabianiu oscypków.

Polowanie

W 1958 roku w sierpniu zadzwonił znajomy i zapytał, czy chciałbym pojechać na polowanie na kaczki. Nie miałem żadnej broni myśliwskiej, nie byłem jeszcze członkiem Polskiego Związku Łowieckiego, ale zgodziłem się. Z komendy milicji wybrano mi jakąś dubeltówkę, kaliber 12, i pojechaliśmy.

Polowanie zawsze mnie fascynowało, słuchałem opowiadań dziadka, który w czasach młodości był myśliwym. Mówił mi o zwyczajach łowieckich, o sposobach polowania na zające: na pomyka, w kotły, z chartami; na kuropatwy i pardwy1 na rojstach2.

Opowiadał mi, jak w ostre zimy polowano na wilki, które czasami podchodziły pod zabudowania. Z ciekawością słuchałem, jak sprawnie i przemyślnie polują wilki. Organizatorką polowania jest zawsze wadera, czyli wilczyca. Ona rozdziela funkcje. Naganiacze naganiają zwierzynę, a potem cała wataha atakuje.

Częstym rodzajem polowania było polowanie na włóczkę. Wiązano kawał padliny do sań i jechano w las, oczywiście tam, gdzie były wilki. Po przejechaniu paru kilometrów myśliwi schodzili z sań, zajmowali odpowiednie stanowiska i czekali na nadejście wilków, które po tropie padliny zbliżały się do zaczajonych na nich myśliwych.

Nie zawsze sprzyjało im szczęście. Czasami wilki wyczuwały obecność myśliwych i nie dały się wciągnąć w zasadzkę, parogodzinne wyczekiwanie kończyło się wypiciem myśliwskiej nalewki.

Była to mała dygresja do mojego udziału w pierwszym w życiu polowaniu. Samochodów wtedy myśliwi nie mieli. Był tylko jeden sadownik, który posiadał starego pontiaca, i wszyscy mu tego zazdrościli. Jeździliśmy na polowania wypożyczonym ciężarowym samochodem.

Na polowanie na kaczki pojechałem własnym motocyklem jawą, z wypożyczoną dubeltówką. Po zajechaniu na miejsce postawiono mnie na stanowisku nad zarośniętym niewielkim mokradłem, bez jakiejkolwiek instrukcji, jak obchodzić się z bronią. Ktoś strzelił na wiwat, podniosła się jedna kaczka i dwóch myśliwych prawie równocześnie oddało do niej strzał. Kaczka padła w ogniu, tylko pojawił się dylemat, kto ją zestrzelił, ale wkrótce w tej sprawie zapadł konsensus. Jeździliśmy jeszcze po innych mokradłach, ale nie udało się strzelić do żadnej innej kaczki. Przeważnie szybciej opuszczały swoje siedliska, niż my mogliśmy stanąć nad mokradłem.

Polowanie skończyło się wypiciem odrobiny wódki i powrotem do domu, ale i tak było to dla mnie duże przeżycie. Chwaliłem się kolegom i znajomym z pracy, że byłem na polowaniu. Następnym razem ów kolega zaprosił mnie na polowanie na dziki. Pojechaliśmy samochodem P70. Był to poprzednik trabanta, cały z plastiku, ale zawsze samochód. W lesie zostawiliśmy auto i na piechotę podeszliśmy pod zagajnik, gdzie podobno miały być dziki.

Obstawiliśmy lasek, miałem ze sobą tę samą dubeltówkę co na poprzednim polowaniu. Dano mi dwie kule, tak zwane breneki, i kazano zachowywać się bardzo cicho, po prostu się nie ruszać. Obok zagajnika było szerokie zaorane pole. Stałem więc cicho i nasłuchiwałem. Do moich uszu doszedł niewielki szmer, tak jakby ktoś złamał gałązkę, i znowu cisza. Odgłos powtórzył się jeszcze raz i znowu cisza.

W pewnej chwili ku mojemu zaskoczeniu w odległości około piętnastu metrów od mojego stanowiska na gołe pole wyskoczył z zagajnika bardzo duży dzik. Złożyłem się i oddałem dwa kolejne strzały.

Dzik tylko pomachał ogonem i pobiegł do lasu. Stojący obok mnie myśliwi też oddali po dwa strzały, ale nie trafili go. Tak to bywa na polowaniu, nie do każdego celu się trafia.

Ale i tak wszyscy się ze mnie śmiali. Dzik wiedział, na kogo ma wyjść. Ja byłem tym najsłabszym ogniwem, tak jakby wyczuł, że obok mnie może być bezpieczny. Dziki to bardzo inteligentne zwierzęta.

Na tym polowaniu jednak dzik padł. Ustrzelił go jeden z myśliwych, pełniący rolę naganiacza.

Nie przywiązywano wtedy wagi do tradycyjnych obyczajów łowieckich. Nie pożegnano dzika, nie było hejnału ani pokotu. Jeszcze nie znałem tych obyczajów, pierwszy raz widziałem z bliska dużego dzika i zrobiło to na mnie ogromne wrażenie.

Pozyskane zwierzę położyliśmy na masce samochodu i z wielką dumą wracaliśmy z polowania. Jako jego uczestnik otrzymałem kawałek schabu z dzika, który smakował jak młoda wołowina. Odpowiednio przyrządzony stanowił bardzo oryginalne, smaczne danie.

Późną jesienią złożyłem podanie o przyjęcie mnie do koła łowieckiego. Po odbyciu stażu zostałem przyjęty. Koło nosiło nazwę Łoś i poluje się w nim, bez żadnych przerw, do dzisiaj, a kiedy to piszę, jest rok 2013. Polski Związek Łowiecki w nowej politycznej rzeczywistości, w jakiej znajdowała się Polska, powoli tracił swój elitarny charakter, a stawał się organizacją bardziej powszechną. Przychodzili do niego ludzie niezbyt zamożni, liczący na przychód z upolowanej zwierzyny.

Do związku dołączały też elity nowej władzy: prokuratorzy, milicjanci i ostatnie niedobitki przedwojennych myśliwych.

Władza polityczna sprawowała opiekę nad związkiem, tworzyły się koła łowieckie o charakterze robotniczo-chłopskim. Niejednokrotnie należeli do niego dawni kłusownicy, którzy przez przynależność do związku chcieli zalegalizować swój kłusowniczy proceder.

Ale muszę podkreślić, że Polska, jako jeden z nielicznych krajów w Europie, ustawowo ma uregulowane sprawy łowieckie. Do spraw związanych z polowaniem wrócę w dalszej części opowieści.

1 Gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny kurowatych.

2 Tereny podmokłe, porośnięte roślinnością.

Polowania. Kuropatwy

Na początku września odbyło się moje pierwsze polowanie na kuropatwy. Nie miałem zielonego pojęcia, jak się na nie poluje. W opiekę wziął mnie starszy myśliwy. Razem przemierzaliśmy kartofliska – ich naturalne siedlisko. Idąc obok siebie w odległości piętnastu metrów, czekaliśmy, aż ptaki poderwą się do lotu. I tak też się stało. Poderwało się stado kuropatw, a ja strzeliłem dwa razy, lecz nic nie trafiłem. Kolega obok też strzelał i trafił dwie kuropatwy.

Manewr powtarzał się z wiadomym skutkiem, kolega tłumaczył mi, że trzeba kuropatwę wyprzedzać, nakryć ją lufami. Uwagi kolegi jakoś do mnie nie trafiały. Skutek był taki, że po dwóch godzinach polowania kolega ustrzelił siedemnaście ptaków, a ja miałem dwa, i to nie byłem pewny, czy po moich strzałach, bo strzelaliśmy z kolegą do tych samych.

Byłem mocno sfrustrowany. Wystrzeliłem pięćdziesiąt sztuk amunicji i miałem dwie niepewnie strzelone kuropatwy. Koledzy z koła pocieszali mnie, że na początku zawsze tak jest, że się nauczę.

Liczebność kuropatw była bardzo dobra, prawie w każdych kartofliskach były stada tych ptaków. Do końca sezonu udało mi się ustrzelić dwanaście kuropatw, a wystrzeliłem sto pięćdziesiąt sztuk amunicji.

Na ostatnim polowaniu strzeliłem zupełnie poprawnie cztery kuropatwy i pierwszy raz byłem z siebie zadowolony. Nauczyłem się też pokory. Wcześniej zdawało mi się, że strzelanie to żadna umiejętność, a to niestety ciężka praca nad sobą. Podziwiałem tych, którzy dobrze strzelali.

W kole było osiemnastu myśliwych, w tym towarzystwie byłem najmłodszy. Broń, którą kupiłem, kaliber 12 z heblowymi zamkami, nie była dość składna, szczególnie do polowań na kuropatwy, natomiast była bardzo dobra do polowań na zające.

Pierwszy raz na zająca polowaliśmy w okolicach Wylezina. Pędziliśmy go przez zamarznięte mokradło. Zobaczyłem, że zając idzie na kolegę stojącego obok mnie. Ten strzelił dwa razy, a zając przeszedł linię myśliwych. Miałem prawo strzelać. Złożyłem się metr przed nim i strzeliłem, a zając padł. Nic nie rzekłem.

Myśliwy, który spudłował, powiedział, że od niego też dostał, ale prowadzący polowanie odrzekł, iż po jego strzale nie padł. Zwierzę było moje. Sam byłem zaskoczony, że tak łatwo udało mi się strzelić pierwszego w życiu zająca.

*

Pierwsze oficjalne polowanie na dziki. Polowaliśmy w dwunastu myśliwych w lasach Woli Pękoszewskiej. Z naganką stałem na tak zwanej flance. W pewnym momencie w odległości dwudziestu pięciu metrów ode mnie przez przecinkę leśną weszła cała grupa dzików. Przepuściłem prowadzącą lochę i strzeliłem dwa razy. Dziki poszły w las, a ja w niewielkiej odległości usłyszałem kwik. Kolega myśliwy nie pozwolił mi dojść do dzika w obawie, że ranne zwierzę może mnie zaatakować. Sam do niego podszedł i kulą za ucho, bezboleśnie, skończył jego żywot. Był to pierwszy ustrzelony dzik w moim życiu.

Opiszę jeszcze jedno charakterystyczne spotkanie z dzikami. Polowaliśmy ponownie w lasach Woli Pękoszewskiej. Nie mieliśmy naganki. Wyznaczeni myśliwi, inni w każdym miocie, spełniali jej rolę. Po prostu szli w danym miocie w kierunku linii myśliwych z prawem strzału.

Mnie i koledze przypadło pełnić tę funkcję. Szliśmy w dolinie wąskiego strumyczka, ja po jednej stronie, on po drugiej. W pewnej chwili z odległości około stu metrów przy wodopoju zauważyłem duże skupisko dzików, około czterdziestu sztuk. Powiedziałem do kolegi, aby szedł wolno, może uda nam się podejść dziki na strzał.

Zafascynowany tym widokiem, bardzo rzadkim, powoli, przyczajony, podchodzę w kierunku dzików. Podszedłem niezauważony na jakieś czterdzieści pięć metrów. Gdy mnie dostrzegły, ruszyły gwałtownie.

Wybieram dość dużego wycinka1, strzelam i widzę, jak kula uderza nad dzikiem w ziemię. Wybieram następnego dzika stojącego dość blisko, strzelam i zamiast w dzika kula uderza w sosnę, która znalazła się na linii strzału. Tak jak mówi przysłowie – „z dużej chmury mały deszcz”.

Nie padł żaden dzik, pomimo tego, że było ich tak dużo. Kolega w pewnym momencie wystraszył się i uciekł. Umiał tylko kwieciście opowiadać. I tacy pseudomyśliwi się zdarzają.

Z dzikami miałem różne przygody, nawet bardzo niebezpieczne. Polowaliśmy na nie na polach kukurydzy. Po obstawieniu łanu kukurydzy przy parowie zarośniętym krzakami stałem na flance tuż obok. W pewnym momencie w kierunku parowu wyszedł duży odyniec. Kolega bliżej stojący strzelił dwa razy i trafił dzika w przednią rapetę2. Dzik wpadł do parowu i stanął. Zabiegłem mu drogę, a on odwrócił się do mnie tyłem i nie mogłem strzelić.

Nadchodzące psy ruszyły dzika, czekałem, aż wyjdzie z parowu. Wyskoczył i zaczął szarżować w moim kierunku. Dzieliły go ode mnie tylko dwa metry. Nie zdążyłem podnieść broni do strzału. Nie mogłem też uciec. Ten, kto się ruszy, to przegrywa. Wygrałem. Dzik odskoczył w bok, miałem czas na oddanie strzału i strzeliłem z odległości pięciu metrów za ucho. Zwierzę padło.

Gdybym się cofnął, dzik zaszarżowałby na mnie i nie miałbym szans na obronę. Różnie mogło się skończyć.

Kiedyś także polowaliśmy na dziki w lasach Woli Pękoszewskiej. Stałem nad parowem. Oczywiście polowaliśmy z psami i naganką. Zobaczyłem z daleka dużego odyńca zmierzającego na kulawy sztych3 w kierunku mojego stanowiska. Strzeliłem jeden raz z odległości trzydziestu metrów. Dzik gwałtownie odwrócił się i uciekł do tyłu.

Byłem prawie pewny, że go trafiłem. Na flance usłyszałem dwa strzały. Po zakończeniu miotu obok myśliwego, który strzelał dwa razy, leżał duży odyniec. Gratulowałem myśliwemu, który podobno ustrzelił dzika. Myśliwy zabrał trofeum i po obieleniu dzika, czyli zdjęciu skóry, okazało się, że dzik ma tylko jedną kulę ode mnie. Zwierzęcia jednak mi nie oddano, łowczy zrobił mi na złość, bo się nie lubiliśmy.

Łowczy posądzał mnie o to, że miałem kiedyś jakieś romanse z jego żoną. Był znacznie od niej starszy i bardzo zazdrosny. Gdzie mógł, to czynił mi złośliwości. Absolutnie nic nie miałem wspólnego z tą kobietą. Doszło do tego, że musiałem mu to po męsku, bardzo dosadnie, wytłumaczyć.

Z dzikami miałem różne przygody. Ta, którą tu opiszę, była jedną z wielu. Polowaliśmy w lasach Chojnata, ostatni miot. Słońce już prawie zaszło. Usłyszałem ujadanie teriera i z zagajnika pies wyprowadził między mnie a kolegę, a raczej bliżej kolegi, dużego odyńca. Dzik biegł truchtem, kolega nie strzelał. Gdy dzik był jakieś piętnaście metrów od kolegi, ten nie zdecydował się na strzał. Strzeliłem, niepewny trafienia, i ku mojemu zdziwieniu dzik padł.

Koniec polowania. Oglądamy dzika, który dostał za ucho. Był olbrzymi, po wypatroszeniu ważył sto dziewięćdziesiąt sześć kilogramów. Był rok 1975. Do tej pory w kole nie pobito tego rekordu. Po przybyciu do domu przywiozłem syna, aby mu pokazać dzika. Ten wisiał na belce w stodole u gajowego, był naprawdę duży. Syn popatrzył, ale dzik nie wzbudził u niego entuzjazmu. Pytał, czemu go zastrzeliliśmy, gdyż mógł sobie chodzić. Poczułem niesmak, wzbudziło to we mnie jakieś refleksje. Nie byłem tak do końca pewny, czy zawsze trzeba strzelać. Instynkt, który zmusza człowieka do zabijania, aby się wyżywić, nie zawsze przynosi oczekiwane efekty. Żal mi się zrobiło tego dzika. Rozmawiałem z kolegą, obok którego wyszedł dzik, i zapytałem go, dlaczego nie strzelał. Odpowiedział mi, że bał się, że nie trafi lub dzik go rani i wtedy zwierzę może zaszarżować. W pewnym sensie podzielałem jego pogląd, że jak nie jesteś pewny, to raczej nie strzelaj.

W tym czasie zdarzył się bardzo tragiczny wypadek na polowaniu na zające. Polowaliśmy w okolicach Chrzczonowic. Był to ostatni miot, staliśmy na zaoranej niwie, temperatura powyżej zera, ciepło. Stałem jakieś osiemdziesiąt metrów od miejsca zdarzenia.

Na linię myśliwych wyszedł zając. Zbliżył się do stanowiska kolegi, który wstał ze stołka i mierzył do niego, ale nie strzelił. Z sąsiedniego stanowiska padł strzał, ale nie do zająca, tylko prosto w kolegę, który mierzył wcześniej do zająca. Strzał był kulowy, a nie ze śrutu. Kolega Krzysiek dostał kulą prosto w serce. Gdy dobiegłem do niego, już nie żył. Nie było żadnej szansy, aby go uratować.

Nie było też szans na żaden rykoszet, ponieważ pole było orane i miękkie. Prokurator zrezygnował z moich zeznań, do tej pory sprawa ta budzi wiele zastrzeżeń i niejasności. Według mnie nie był to przypadek.

Tych zdarzeń było znacznie więcej. Może nie tak tragicznych. Pewnego razu w czasie wchodzenia do samochodu ciężarowego myśliwy strzelił naganiaczowi prosto w krocze, innym razem myśliwy myśliwemu strzelił ze śrutu prosto w twarz, wybijając mu oko. Kiedyś na polowaniu na dziki myśliwy nie rozpoznał celu i zamiast do dzika strzelił do konia. Było jeszcze wiele różnych drobnych poranień i pomyłek.

1 Dzik płci męskiej w trzecim roku życia.

2 W łowiectwie noga dzika.

3 Strzał na ukos z przodu.

Władza

W naszym kole polowało trzech milicjantów i czterech członków aparatu PZPR oraz prokurator. Wszyscy oni, szczególnie ci z aparatu partyjnego, uważali, że regulaminy i bezpieczeństwo są dla pozostałych, ale nie dla nich. I tu władza pokazywała swoją wyższość. Było im wolno znacznie więcej, nie krępowały ich obowiązki wynikające ze statutu. Demoralizacja i rozpasanie władzy uwydatniały się w sposób szczególny.

Liczne wypadki czy polowania kłusownicze były zjawiskiem częstym. Zwierzyny wówczas było dużo, była łatwa do pozyskania. Wszystko to składało się na powstawanie konfliktów. Myśliwi, widząc wypaczenia, bali się odezwać, każda krytyka władzy wiązała się z sankcjami, a nawet z wykluczeniem z koła. Pamiętam, iż ówczesne władze naszego koła urządzały dla notabli władzy wojewódzkiej specjalne polowania, oczywiście za nasze pieniądze. W polowaniu uczestniczyli sekretarze komitetu wojewódzkiego PZPR, wojewoda, niektórzy członkowie koła, ci uprzywilejowani, i inni, pomniejsi aparatczycy.

Polowanie to urządzano w najlepszej części lasu miejskiego, obfitującego w zwierzynę. Na polowanie przywożono tych myśliwych powozami i bryczkami dawnych ziemian.

W organizacji tych polowań szczególnie wyróżniał się łowczy koła, bardzo usłużny władzy, za co miał otrzymać wysokie odznaczenie, ale, jak mi wiadomo, niczego nie dostał, a tak bardzo się starał. Wzbudzał we mnie litość, a uważał się za dawnego szlachcica.

Dla mnie była to postać bardzo negatywna, sprzedajna. Ten człowiek wszystko by zrobił za trochę przywilejów i własnych korzyści. Za krytykę łowczego i tych pseudopańskich polowań mało nie wyrzucono mnie z koła. Obronił mnie jeden z polujących milicjantów, i tylko chyba dlatego, że uczyłem jego dzieci.

Samochód

Nie miałem samochodu. Otrzymanie talonu na auto było wielkim wyróżnieniem i trzeba było się władzy odpowiednio zasłużyć. Nie należałem do tej grupy.

Posiadany motocykl nie spełniał mych potrzeb. Dwie córki chodziły do szkoły razem z żoną. Po pracy żona przychodziła z nimi do domu. Najgorzej było z synem Jasiem, którego trzeba było zaprowadzić do przedszkola. Dużym wsparciem była teściowa, która nam w tych sprawach bardzo pomagała.

Zdarzało się nieraz, że trójkę dzieci wsadzałem na motor i wiozłem do domu. Wtedy przepisy były dość liberalne. Wracając kiedyś z niedzielnej wycieczki do lasu, wiozłem trójkę dzieci i żonę na mojej jawie. Jest to trudne do wyobrażenia, ale tak było. Na ulicy Konopnickiej na chodniku stał pies. Dojeżdżając do niego, stało się najgorsze – pies uderzył w motocykl i nastąpiła wywrotka.

Każdy był trochę poobcierany, ale najgorzej żona. Obracające się tylne koło uszkodziło jej skórę na nodze. Rana bardzo długo się goiła, pozostawiając bliznę. Była to już moja szósta wywrotka, ale jakoś szczęśliwie bez uszczerbku z nich wychodziłem.

Kiedyś jechałem boczną ulicą, a chłop prowadził dwie krowy na jednym łańcuchu. Gdy nadjechałem, aby ich wyminąć, krowa na przedzie odbiła w lewo, prosto pod motor. Wykonałem salto w powietrzu, krowa się przewróciła, a prowadzący zwierzęta chłop uciekł.

Uroki jazdy motorem przestały mi się podobać. Na kupno samochodu od osób prywatnych nie miałem ochoty. Stare samochody na wolnym rynku były droższe od nowych, kupowanych na talony.

Kolega, który pracował w administracji, poradził mi, abym złożył podanie do Urzędu Wojewódzkiego o przydział samochodu osobowego. Polecił mi poza tym, abym kupił dobre perfumy, bo sekretarka pana dyrektora z wydziału handlu to bardzo miła pani i od niej zależy, czyje podanie znajdzie się na biurku dyrektora.

Bardzo miła i sympatyczna pani z uśmiechem przyjęła francuskie perfumy i kazała mi czekać na decyzję. Po miesiącu otrzymałem pismo, że został mi przydzielony samochód osobowy – trabant, którego odbiór miał nastąpić w listopadzie w łódzkim Polmozbycie.

Byłem bardzo szczęśliwy. Szybko sprzedałem motocykl, wziąłem kredyt i zaopatrzony w potrzebne dokumenty udałem się do Polmozbytu, po czym wróciłem z Łodzi własnym samochodem, ku zazdrości sąsiadów i kolegów z pracy. Szczególnie zazdrosny był dyrektor i odczułem to na własnej skórze, bo przydzielił mi mniejszą liczbę godzin. Byłem pierwszym, który kupił sobie nowy samochód.

Co to był za samochód! Jak na tak małe auto to miejsca w środku miał dość dużo. Karoseria była z plastiku, zawieszenie i hamulce sprawne, skrzynia czterobiegowa, dwa cylindry chłodzone powietrzem, dwusuw o pojemności sześciuset centymetrów i sile dwudziestu trzech koni. Rozpędzał się do stu kilometrów na godzinę, ale praktyczna jazda szosowa to było siedemdziesiąt kilometrów. Nie będę opisywać tu różnych niuansów technicznych. Służył mi dobrze i był bardzo przydatny. Jeździłem nim na polowania i woziłem rodzinę. Wyjeżdżaliśmy nim nawet na wczasy. Od tamtej pory samochód towarzyszy mi w życiu.

Wadą tego auta był słaby silnik. Po dwudziestu siedmiu tysiącach przejechanych kilometrów odmówił posłuszeństwa, po prostu się rozleciał. Zajeździłem w tym samochodzie trzy silniki. Po sześciu latach sprzedałem go. Do tej pory czuję sentyment do tego samochodu. Nim nauczyłem się jeździć i nie miałem żadnego wypadku.

Wojsko. Zadanie

Rok 1963 był pełen różnych niespodzianek. Zostałem wezwany do Wydziałowej Komisji Rekrutacyjnej. Oficer, rozmawiając ze mną, był jakiś tajemniczy. Oświadczył mi, że będę miał rozmowę z dowódcą, i nie mogłem na nim wymusić wyjawienia powodu. Podał mi jedynie termin, w którym może odbyć się spotkanie. Pełen niepokoju wróciłem do domu.

Na mieście wpadłem na swojego dawnego kolegę, lekarza harcerza. Po wstępnej rozmowie zorientowałem się, że jest jakiś dziwny. Zapytałem go, czy pracuje. Odpowiedział, że jest na urlopie. Postanowiliśmy się spotkać wieczorem w kawiarni Parkowa i porozmawiać.

Przyszedł punktualnie, usiedliśmy przy stoliku, do którego za chwilę przysiadły się dwie panienki, i rozmowa, zamiast o sobie, zaczęła zbaczać na zupełnie inne tory. Ku zdziwieniu panienek opuściliśmy tak miłe towarzystwo i zaproponowałem, aby przenieść się do kasyna oficerskiego, gdzie miałem wolny wstęp.

Jak się później okazało, kolega również miał legitymację upoważniającą do wstępu do kasyna. Opowiedziałem mu o stanie mojej rodziny. On też był żonaty, ale nie mieszkał z żoną. Wspomniałem mu o niedawnej rozmowie w WKR i zapytał mnie, jaką mam specjalność wojskową. Powiedziałem mu numer, a on tak jakby się zdziwił i zauważyłem lekki uśmiech na jego twarzy. Kelnerka przyniosła dwa kieliszki, butelkę koniaku albańskiego i coś do jedzenia. Musieliśmy zamówić całą butelkę, bo nie sprzedawali koniaku na kieliszki. Po wypiciu paru głębszych rozmowa zeszła na sprawy zawodowe. Opowiedział mi o swojej pracy. Był laryngologiem. Pochwaliłem taką dobrą specjalność, a on rzekł, że przez ostatnie dwa miesiące pełnił rolę chirurga w Polsce, a nie w Wietnamie, i zaczął opowiadać mi o swoich przygodach.

Zobaczył moją specjalność wojskową i w jakimś sensie chciał mnie ostrzec, mówił mi o toczącej się w Wietnamie wojnie. Rzekł, że Polska wyposażyła część szpitali polowych i pracują tam specjaliści z naszego kraju. Opowiedział, że ma zakaz rozmawiania o tym, bo podpisał specjalne zobowiązanie, i prosi mnie, abym o tym nikomu nic nie mówił, bo mogłoby to się dla niego źle skończyć.

Butelka koniaku powoli się opróżniała, a on zaczął mi opowiadać o toczącej się tam wojnie. Okrucieństwo było jej główną cechą, żołnierze Wietkongu nie poddawali się, walczyli bardzo zaciekle. Jeżeli udało się wziąć ich do niewoli, to i tak ginęli w czasie przesłuchań, torturowani przez współbraci. Po wyciągnięciu od nich wszystkich informacji byli rozstrzeliwani. Ciał nawet nie zakopywano, porzucano je w lesie, na pożarcie dzikiej zwierzynie.

Mówił o tym, że ekipy zwożące rannych do szpitala polowego miały zakaz przywożenia tych najciężej rannych. Zostawiano ich, a najczęściej dobijano strzałem w głowę. Wietnamczycy mieszkający w skromnych chatach najczęściej kopali schrony i podziemne korytarze. Gdy w wiosce nie było nikogo, to wiadomo było, że są w schronach.

Wietnamczycy zastawiali różne pułapki, na przykład doły szczelnie zamaskowane, a w nich zaostrzone, powbijane w ziemię tyczki bambusowe. Gdy żołnierz wpadał do dołu, to nadziewał się na tyczkę i powoli, w okrutnych męczarniach, umierał. Strach było chodzić po dżungli, bo wszędzie mogły być zastawione różne zasadzki. Ścieżki były bardzo niebezpieczne.

Najbardziej drastyczne działanie, kolega mówił to z ogromnym przejęciem, to zrzucanie napalmu. Gdy Amerykanie nie mogli sobie poradzić z oczyszczeniem terenu, to wzywali lotnictwo i zrzucali napalm. Wszystko się paliło, ziemia się topiła, temperatura dochodziła do ponad dwóch tysięcy stopni. Widok okropny. Ludzie znajdujący się w tym obszarze zostali spaleni. Po spaleniu człowiek wracał do pozycji płodowej i niewiele z niego zostawało. Do placówki medycznej, w której pracował kolega, przywożono poparzone dzieci, prawie bez skóry. Niewiele można było dla nich zrobić. Lotnictwo omijało ich namioty, gdyż na białym tle miały duże czerwone krzyże. Nigdy ich nie ostrzelano.

Klimat Wietnamu nie był dla Europejczyka. Gorąco, wilgotność powyżej stu procent, spanie tylko w moskitierze, żywność wyłącznie z puszek, a woda w specjalnych pojemnikach. Słuchałem tych opowiadań i bałem się, że będą chcieli mnie tam wysłać. Znałem trochę język francuski, byłem po rehabilitacji lekarskiej. Idealny kandydat, pomyślałem. Sądziłem, że tam prawie każdy Wietnamczyk zna język francuski. Na końcu tych smutnych i strasznych opowieści kolega wyznał mi, że nie jest na żadnym urlopie, tylko na zwolnieniu lekarskim. Niestety musiał korzystać z porad psychiatry, łykać psychotropy, bo po powrocie nerwica się bardzo nasiliła.

Byłem pełen lęku i strachu. Dopiliśmy butelkę koniaku i o dziwo, nie byłem pijany.

Za jakieś dwa tygodnie dostałem wezwanie na stawienie się w sztabie na rozmowę. Cały czas miałem przed oczami tę straszną wojnę, o której opowiadał mi kolega.

Przyjął mnie ten sam pułkownik, z którym uprzednio już rozmawiałem. Pytał mnie, jak mi się pracuje, czy z rodziną wszystko w porządku. Odpowiedziałem, że wszystko jak najlepiej. Zapytał mnie, czy nie uczę się języka niemieckiego. Odpowiedziałem, że trochę pamiętam z okresu okupacji. Rzekł: A to dobrze. Padło pytanie o samopoczucie po ostatnich szkoleniach. Odrzekłem, że wszystko dobrze, cóż mogłem innego odpowiedzieć.

Cały czas czekałem, aby ujawnił cel mojego wezwania. Odniosłem wrażenie, że się waha, aby powiedzieć mi prawdę. W pewnym momencie zmienił ton rozmowy i rzekł: Skierujemy pana na przeszkolenie do ośrodka wywiadu elektronicznego w Skierniewicach. Dowódcę jednostki już powiadomiłem. Powiedział, że pana zna. To wszystko, panie kapitanie, życzę powodzenia. Na końcu rozmowa miała już charakter czysto wojskowy.

Wychodząc, pomyślałem, że na pewno zarwą mi wakacje, planowałem już pierwszy wyjazd na wycieczkę zagraniczną do Turyngii. Tym razem nie miałem racji. W maju przyszła karta powołania, że mam się stawić dwudziestego piątego maja do jednostki w Skierniewicach i przebywać tam do dwudziestego czerwca. Wykalkulowali, że koniec roku szkolnego przypadł w tym roku na dwudziesty ósmy czerwca i będę miał czas na załatwienie w szkole jeszcze spraw administracyjnych.

Dyrektor szkoły z tej decyzji był bardzo niezadowolony. W jednym roku ponad dwa miesiące przebywałem w wojsku. Był bezradny, ale nic nie mógł mi zrobić. Zapytał tylko, czy mam zamiar przejść do czynnej służby w wojsku.

Nigdy nikomu nie opowiadałem, co w tym wojsku robiłem. Rozmawiałem z kolegami o trudach na poligonach i o różnych innych sprawach dotyczących takiego życia. Częste wezwania na przeszkolenia dla niektórych moich kolegów stawały się podejrzane.

Mazury

Wakacje. W lipcu wybrałem się na wędrówkę po Mazurach. Towarzyszył mi kolega, który o organizacji takich wczasów dla młodzieży miał mizerne pojęcie. Całą pracę organizacyjną musiałem wykonać sam, ale wzajemnie się szanowaliśmy, nie było konfliktów.

Mazury zawsze mnie urzekały. Znałem je z obozów żeglarskich, gdzie zdobywałem pierwsze stopnie żeglarskie. Przebywanie tam było zawsze dużym przeżyciem. Tym razem zamieszkaliśmy we wsi Wejsuny, była to urocza miejscowość nad Niegocinem. Spotkałem tam rodzinę autochtonów – typowych mazurskich Polaków, którzy na skutek różnych restrykcji władz musieli wyemigrować do Niemiec.

Wieczorami siadałem czasem na ławce przed ich domem i prowadziłem długie rozmowy z młodą dziewczyną, córką gospodarzy. Żal jej było opuszczać rodzinne strony, mówiła, że może zdarzy się cud i tu zostanie. Wspominała pruskie rządy, prześladowania Polaków. Miała żal do polskich władz, że również nie uważali ich za Polaków. Cudu jednak nie było. Po dwóch latach w ich domu mieszkała już jakaś rodzina ze Wschodu.

Następnego dnia znalazłem się w Rydzewie. Jest to malowniczy półwysep wysunięty w jezioro. Spotkałem tam Piotra – specjalistę od renowacji zabytków, zajmującego się pracą nad przywróceniem dawnej świetności miejscowemu kościołowi. Godzinami siedział na rusztowaniach sięgających sklepienia i zeskrobywał farby nakładane na zabytkowe freski. Zarabiał w ten sposób na życie.

Pochodził z Wilna, był absolwentem tamtejszego uniwersytetu, historii sztuki, jeśli dobrze pamiętam. Był to zamknięty w sobie, małomówny, potężny chłop. Zacząłem rozmawiać z nim o jego pracy. Zaprosił mnie do siebie, a mieszkał u miejscowej dentystki, która była jego kobietą.

Jak zwykle w takich sytuacjach znalazł się alkohol, czyli czysty spirytus niewiadomego pochodzenia, pity z sokiem malinowym. Jako zakąskę jedliśmy szynkę wędzoną na gorąco z kością.

Pokazał mi, jak się pije spirytus z sokiem malinowym: najpierw wlewa się do połowy kieliszka soku i napełnia się do pełna spirytusem, pije się powoli, bez przerw, lekkie chuchnięcie i tak jakbyś nic nie pił. Surowa szynka wędzona po litewsku smakuje wtedy wspaniale, łagodzi działanie spirytusu.

Nabrał do mnie zaufania i po wypiciu najmniej ćwiartki spirytusu rozgadał się i zaczął opowiadać o sobie: W lecie 1943 roku nacjonaliści litewscy zabili mi żonę, trzyletnia córka zaginęła i nie mam o niej żadnej wieści. Poszedłem do lasu, staczaliśmy mniejsze i większe potyczki z Niemcami, a zdarzało się, że i z partyzantką sowiecką. Chroniliśmy też ludność polską w większych ośrodkach.

W Armii Krajowej dosłużyłem się stopnia kapitana. Zarówno nacjonaliści litewscy, jak i Niemcy bali się nas.

Przed wkroczeniem Armii Czerwonej udanym manewrem wyzwoliliśmy Wilno. Ustanowiliśmy w mieście władzę polską, wywiesiliśmy biało-czerwone flagi. Na wzgórzu Gedymina powiewała biało-czerwona flaga. Zaskoczenie było całkowite. Rosjanie, o dziwo, byli dla nas życzliwi, ale to tylko pozory. Po paru dniach polskiego Wilna Rosjanie zaprosili nas na uroczyste przyjęcie z okazji zwycięstwa. Całe dowództwo łącznie z pułkownikiem Krzyżanowskim przybyło to opijać.

Po wzniesieniu pierwszego toastu wkroczyło NKWD, oświadczając, że wszyscy jesteśmy aresztowani.

Po wejściu do lokalu, starym zwyczajem nie wierząc ruskim, uchyliłem środkowe okno i natychmiast po wkroczeniu NKWD wyskoczyłem przez nie na zewnątrz.

Biegłem między samochodami, przygotowanymi dla nas, i udałem się do miasta, powiadamiając naszych żołnierzy o zdradzie ruskich.

Przez następne trzy lata z grupą około dwustu żołnierzy atakowaliśmy małe oddziały sowieckie oraz ustanawianą przez ruskich władzę. W 1948 roku, nie mając perspektyw na zwycięstwo, po naradzie wydałem rozkaz o rozwiązaniu oddziału. Niektórzy żołnierze mieszkający na wsi udali się do swoich rodzin. Z tego, co wiem, później zostali aresztowani.

Mnie udało się przejść granicę i osiadłem tu na Mazurach, i zarabiam na chleb renowacją zabytków. Tak do końca to nie udało mi się ukryć. W 1954 roku zostałem aresztowany. Domyślali się, ale nie mogli mi nic udowodnić. Po przesiedzeniu prawie trzech lat w więzieniu zwolniono mnie. Gomułka wydał amnestię. Stałem się znów wolny, ale i tak ciągle mi się zdaje, że po mnie przyjdą. Mazury przypominają mi moją Litwę. Krajobraz podobny, tylko ludzie już inni.

Ten mężczyzna znał tutejszych ludzi, rybaków, którym udało się zostać. Rozmawiał z nimi językiem niby polskim, ale dla mnie niezrozumiałym. Wszędzie go witali przyjaźnie.

Raz zamówiliśmy świeżego węgorza. Mieli nam go uwędzić po swojemu, za dwa dni mieliśmy się zgłosić po odbiór. Przychodzimy, a tam przygotowane dziesięć kilogramów uwędzonego węgorza. Jeszcze ciepłego. Chciałem płacić, nie chcieli ode mnie pieniędzy. Nie wiedząc, co zrobić, podjechałem do sklepu i kupiłem cztery butelki wyborowej. Byli zadowoleni.

Tutaj rzadko się za coś płaci. Przeważnie się wymienia. Wieczorem u dentystki Haliny piliśmy spirytus z sokiem malinowym i jedliśmy wspaniałego świeżo wędzonego węgorza. Część tego węgorza przywiozłem do domu i obdarowałem nim rodzinę i znajomych.

Już nigdy w życiu nie udało mi się zjeść tak wspaniałej wędzonej ryby. Gdy wróciłem tam po dziesięciu latach, zastałem tylko Halinę. Mówiła mi, że w pewnej chwili zniknął. Była z nim w ciąży. Urodził im się syn. Po następnych kilku latach, gdy zawitałem do Rydzewa, pytałem o Halinę. Wyjechała z dzieckiem i jakimś wysokim mężczyzną. Domyślałem się, że to mógł być on.

*

Nie byłem w tych okolicach ponad trzydzieści lat. Gdy w końcu powróciłem na Mazury, spotkałem starego znajomego i razem żeglowaliśmy. Żeglował starą omegą, a ja siedziałem za sterem. Niegocin to jezioro zdradliwe. Było jakieś trzysta metrów od brzegu, a płynęliśmy na dwóch żaglach. Zaczął wiać dość silny wiatr. Powiedziałem do kolegi, aby zwinął grot, lecz ten puścił linkę naciągającą. Żagiel podskoczył. Chciał chwycić linę, lecz w tym momencie łódź się przechyliła i nastąpiła wywrotka, a my znaleźliśmy się w wodzie.

Zaczął wiać silny wiatr, nadeszła duża fala. Sytuacja była dość tragiczna. Złapaliśmy jeden kapok. Kolega słabo pływał. Prosił, abym go nie zostawiał. Zaczął padać deszcz. Czekamy, może ktoś będzie płynął. Słońce już zniżało się ku zachodowi. Z daleka usłyszeliśmy warkot motoru. Zbliżała się w naszym kierunku łódź rybacka. Nie wiedziałem, czy nas zauważą. Odległość wynosiła około dwustu metrów. Zacząłem wymachiwać rękami. Silnik ich łodzi tak jakby zaczął zwalniać. Zatoczyli mały łuk i popłynęli w naszym kierunku. Byliśmy uratowani.

Pomogli nam wejść do swojej łodzi, założyli hol i dociągnęli nas do brzegu. Byliśmy wyziębieni, kurowaliśmy się starą metodą – spirytusem z sokiem malinowym. Gospodyni, u której się zatrzymałem, poczęstowała nas rosołem z kury. Nie było już ani szynki po litewsku, ani wędzonych węgorzy.

Natura przywołała nas do porządku. Byliśmy upokorzeni i pełni szacunku do żywiołu, jakim jest woda. I tak mieliśmy szczęście, że żyjemy. Gospodyni opowiadała nam, że parę dni przed nami dwoje młodych ludzi miało mniej szczęścia. Nie zdążyli przed zachodem dobić do brzegu, wywrócili się i nie otrzymali w porę pomocy. Utonęli. Trzeba przestrzegać pewnych zasad bezpieczeństwa, a mimo to również zdarzają się nieprzewidziane sytuacje.

*

Razu pewnego obok Dobrego Miasta zatrzymałem się nad jakimś małym jeziorem na nocleg. Rano zamiast porannej toalety wskoczyłem do jeziora i odpłynąłem jakieś sto metrów od brzegu. Po chwili trzeba było wracać, ale wybrałem inną trasę na powrót. Po przepłynięciu jakichś pięćdziesięciu metrów wpłynąłem na miejsce występowania moczarki kanadyjskiej.

Całe ramiona i górną część tułowia miałem oplątane ową moczarką. Choć do brzegu już nie było daleko, to męczyłem się, aby pozbyć się moczarki, i zaczynało brakować mi sił. Do świadomości wkradł się niepokój o życie. Aby tylko nie spanikować, położyłem się na wodzie i odpoczywałem.

I tym sposobem po prawie godzinnej walce dopłynąłem do brzegu. Byłem tak zmęczony, że nie mogłem się podnieść, aby wyjść z wody. I znowu żywioł dał znać o sobie. Po kilkuminutowym odpoczynku na brzegu dowlokłem się do namiotu i dość długo nie chciało mi się z niego wyjść.

Miałem szczęście – dobrze pływałem i nie wpadłem w panikę. Gdyby na moim miejscu był ktoś o gorszych umiejętnościach, to na pewno by się utopił, choć do brzegu było pięćdziesiąt metrów.

Kiedyś też będąc nad jeziorem, chciałem popływać sobie trochę i skoczyć z takiej małej skarpy na głowę. Zamiar zrealizowałem, ale w pewnej chwili straciłem przytomność. Jakoś zielono zrobiło się wokół mnie. Ponowiłem próbę wyjścia z wody, ledwo mi się to udało. Wyprostowałem się i nie mogłem złapać powietrza. Chciałem krzyknąć i w tym momencie oddech wrócił. Bolała mnie po tym głowa. Na brzegu nie było nikogo.

*

W 1965 roku w sierpniu los znów rzucił mnie na Mazury. Wędrowałem z niewielką grupą młodzieży. Był ze mną mój siedmioletni syn. Bazę mieliśmy w domkach kempingowych w Mikołajkach. Promem przepłynęliśmy przez Jezioro Mikołajskie na wyspę, gdzie znajdował się rezerwat tarpanów. Wtedy był już zakaz odwiedzania tej wyspy przez turystów.

Trochę nie w pełni świadomi, zachowując się bardzo cicho, w lesie nad brzegiem jeziora urządziliśmy mały biwak, bez palenia ogniska. Mieliśmy chleb i kupiony w Mikołajkach boczek faszerowany w plastrach, podobno wojskowy, tłusty, ale bardzo smaczny.

Po posiłku był czas na odpoczynek i obserwację przez lornetki przeciwległego brzegu jeziora. I w pewnym momencie powoli zaczęły wychodzić z lasu nieduże koniki i pić wodę z jeziora.

Spotkanie z tarpanami było naszym celem i udało nam się. Później już nigdy ich nie widziałem. Promem powróciliśmy na przeciwległy brzeg jeziora. Na prowizoryczne wędki zaczęliśmy przy promie łowić ryby. Syna nie mogłem wyprosić z wody. Zbierało się na deszcz, ryby brały jak szalone, łowiliśmy dość duże leszcze.

W pewnym momencie zagrzmiało i zaczął padać deszcz. Zarządziłem natychmiastowe wyjście z wody i przygotowanie do wymarszu. Do bazy mieliśmy trzy kilometry przez las nad Jeziorem Mikołajskim. Pałatki wojskowe, które mieliśmy ze sobą, chroniły nas przed coraz gwałtowniej padającym deszczem. Zrobiło się prawie ciemno, błyski i silne grzmoty napawały nas grozą. Zabroniłem chowania się pod drzewami.

Skupiliśmy się pod małymi krzakami i czekaliśmy w strachu na to, co będzie dalej. W pewnym momencie zaczął padać grad wielkości orzechów włoskich. Zrobiło się zimno i ciemno. Po jakimś czasie wszystko ustało i pogoda wróciła. Byliśmy mokrzy i zziębnięci. Szybkim marszem powróciliśmy do bazy. Niektórzy mieli ślady na ciele po uderzeniu kulek lodu. Natura znowu ukazała swoje oblicze. Gorący posiłek i zmiana ubrań poprawiły nam humory.

Czasem warto jest przeżyć dość ekstremalne warunki. Człowiek nabywa większej odporności na stres.

*

W latach siedemdziesiątych jeździłem na Mazury do ośrodka sejmowego w Piaskach. Warunki bytowe były bardzo dobre. Wypożyczenie łodzi żaglowej czy typowej łodzi rybackiej nie stanowiło problemu. Jeździłem tam z żoną i córkami. Oprócz łowienia ryb dużą atrakcją było grzybobranie. Pobyt w Piaskach traktowaliśmy bardzo relaksacyjnie, wycieczki po puszczy i po najlepsze lody w Polsce do sąsiedniej gminy Piecki umilały nam pobyt. Do Piasków jeździłem jeszcze w latach dziewięćdziesiątych. Niewiele się tam przez ten czas zmieniło.

Pasażerki

Spotkałem w latach dziewięćdziesiątych na Mazurach kolegę dysponującego jachtem kabinowym „Orion”, dwadzieścia pięć metrów samotnie pływającego żagla. Zaczęliśmy wspólnie żeglować po jeziorach, ale najwięcej czasu spędzaliśmy na łowieniu ryb.

Razu pewnego podpłynęliśmy pod sam brzeg, a tam przy płonącym ognisku siedziały dwie dziewczyny, studentki. Zagotowaliśmy sobie wodę na herbatę, coś tam zjedliśmy i rozmawialiśmy z dziewczynami. W trakcie szykowania się do odpłynięcia jedna z nich powiedziała, że może by z nami popłynęły, bo mają sporo czasu. Ich znajomi pojechali do Rucianego i wrócą za jakieś trzy godziny.

Zgoda. Wrzuciły swoje plecaki i jakieś drobne rzeczy na jacht i odbiliśmy od brzegu. Wiatr prawie ucichł. Uruchomiłem mój niewielki ruski silniczek i wkrótce dobiliśmy do trzcin. Zacumowaliśmy jacht i mieliśmy zamiar zająć się łowieniem ryb. Była godzina siedemnasta i w tym czasie ryby najlepiej biorą.

Nasze dziewczyny wyszły z kabiny po uprzedniej drzemce i powiedziały, że są głodne. Kazaliśmy im zająć się szykowaniem jedzenia. Oddaliśmy im nasze kanapki i termos z herbatą, a sami zaczęliśmy łowić ryby.

Zgodnie z przewidywaniami branie było nadzwyczaj udane, nałowiliśmy ze trzy kilogramy okoni i płoci, nawet trafił się okazały lin. Po godzinnym łowieniu zasiedliśmy do kolacji. Dziewczyny ku naszemu zaskoczeniu zrobiły wspaniałe kanapki i wyciągnęły z plecaka wyborową. Mojemu koledze oczy się zaświeciły na widok wódki i zaczęliśmy ucztować. Dziewczyny nie wylewały za kołnierz, zrobiło się miło i wesoło, ale również zaczęło się ściemniać.

Dziewczyny, widzę, wcale nie myślą o powrocie. Nic nie mówią o znajomych pozostawionych na odległym brzegu. Oczywiście był to z ich strony blef, ale pomimo tych domysłów nadal myślimy o powrocie. „Myślimy” to niezbyt precyzyjne określenie, bo kolega mój wcale się nad powrotem nie zastanawiał.

Tłumaczyłem mu, że jak nie wrócimy, to rano będzie nas szukać policja. Kolega zaczynał rozumieć sytuację, lecz dziewczyny były już rozebrane. W bardzo skromnym odzieniu czekały na rozwój sytuacji. Zaczęło padać i zrobiło się ciemno. Odcumowałem łódź i chciałem zapalić silnik, lecz ten milczał jak zaczarowany. Bezskutecznie ponawiałem próby. Jeszcze przed tym zdarzeniem nazwaliśmy silnik „Zemstą Stalina”. Gdy był bardzo potrzebny, to prawie zawsze zawodził.

Zrezygnowany szykowałem się do snu. Dziewczyny przyznały się, że nas oszukały. Dla mnie nie była to nowina. Obie kobiety warte były grzechu. Opowiadały o sobie. Były studentkami Uniwersytetu Olsztyńskiego i tak po prostu wzięły plecaki i przyjechały do Rucian, i stąd prawie na piechotę dotarły nad jezioro.

Położyliśmy się do snu, ale jak tu spać w tak małej kajucie z dwiema młodymi dziewczynami. Ciasnota, sen nie przychodzi, czułem zapach i ciepło ich ciał, czułem, jak się do mnie tuliły. Nie jestem z kamienia i odwzajemniłem się tym samym. Zasnęliśmy nad ranem. Promyki słońca zaglądającego przez okienko zrobiły nam pobudkę, kąpiel w jeziorze, na śniadanie reszta kanapek. Postawiliśmy żagiel i odpłynęliśmy, a dziewczyny ani myślały o opuszczeniu jachtu.

Dopłynęliśmy do bazy i spytałem, czy nas nie szukali. Okazało się, że do późna w nocy balowali przy ognisku i nawet nie zauważyli, że nas nie ma. Jeszcze cały tydzień pływaliśmy razem po jeziorach w Mikołajkach. Dziewczyny nas pożegnały, szczęśliwe ze wspólnego przebywania. Tradycyjne „do zobaczenia” nigdy między nami nie padło...

Grzyby

Ciepło wspominam tę przygodę na Mazurach. Nigdy nie wiadomo, co się może zdarzyć. Życie jest zawsze pełne niespodzianek. Dopłynęliśmy do bazy i nikt się nie zapytał, co tam z dziewczynami. Odespaliśmy nieprzespane noce i następnego ranka zamiast na jacht poszliśmy całą grupą zbierać grzyby, bo w tym czasie bardzo obrodziły. Uzbierałem całą torbę dorodnych prawdziwków. Zaczął padać deszcz, zmokłem, bo nie wziąłem kurtki przeciwdeszczowej. Zebrane grzyby przygotowaliśmy do suszenia.

Rano miałem temperaturę. Okazało się, że się zaziębiłem. Leczenie tradycyjnymi metodami trwało dwa dni. Czas już było myśleć o powrocie. Jak zwykle Mazury opuszczałem z tęsknotą.

Awans

Spotkałem kiedyś kolegę, dawnego harcerza, członka Szarych Szeregów, który był naczelnym dyrektorem dużego zakładu w branży metalowej, i zaproponował mi, abym został jego zastępcą, któremu również podlegałaby przyzakładowa szkoła zawodowa. Zgodziłem się.

Od pierwszego września zmieniłem pracę. Władze polityczne zaakceptowały moją kandydaturę, przy sprzeciwie niektórych członków egzekutywy komitetu powiatowego PZPR. Jak się później przyjrzałem kadrze tego zakładu, to dostrzegłem, że prawie na wszystkich eksponowanych stanowiskach byli dawni harcerze, członkowie Szarych Szeregów. Nie wiem, jak udało się to owemu koledze zrobić, tak zmylić czujność władz politycznych, bo przecież to byli wrogowie systemu.

Urząd Bezpieczeństwa miał pod opieką cały zakład. Funkcjonariusze UB kręcili się po budynku, wszędzie mając swoich informatorów, których wszyscy znali. Przyszedł taki czas, że na naczelnego zaczęto szukać, jak to się mówi, haka. Władze polityczne na stanowisku naczelnego dyrektora chciały mieć swojego oddanego człowieka. Ten nie musiał być nawet zbyt mądry, ważne, aby był wierny.

Pech chciał, jak to bywa w życiu, że naczelny miał słabość do jednej pięknej, młodej kobiety. Władze wykorzystały tę sytuację i komitet zakładowy PZPR podjął uchwałę wyrażającą nieufność wobec dyrektora naczelnego, i oczywiście po jakimś czasie go odwołano. Wszystko to było sterowane przez zwierzchnie władze polityczne PZPR, wobec których dyrektor nie był zbyt uległy. Proponowano mi zajęcie jego miejsca, ale odmówiłem.

Na jego stanowisko znaleziono kandydata, o jakim władze marzyły. Niezbyt się przejmował produkcją i postępem technicznym, ale za to był bardzo usłużny władzom, spełniał każde ich życzenie.

Całe samochody pełne stali zbrojeniowej i konstrukcyjnej szły na potrzeby notabli, którzy budowali sobie wille w Lasach Bolimowskich. Do zakładu wracały puste samochody z dowodami pobrania obciążającymi zakład.

I to był bardzo dobry dyrektor, takiego chcieli. Pomagał w tym nietypowym, a może typowym rządzeniu sekretarz komitetu zakładowego Partii, który co rano szedł do naczelnego po instrukcje. Był to typowy piesek zakładowy. Miałem wyrzuty sumienia, że przyjąłem go do pracy.

Był to czas pełnego rozkwitu gierkowskiego socjalizmu. W sklepach można było dostać zagraniczne alkohole, papierosy światowych marek, ale cukier był na kartki, zaczynało też brakować podstawowych produktów żywnościowych.

Peweksy pełne były zagranicznych towarów, miałeś dolary, to byłeś panisko, mogłeś mieć telewizor kolorowy, magnetowid, samochód zachodniej marki.

Przejadaliśmy kredyty zaciągnięte w zachodnich państwach, a postęp technologiczny był żaden. Największym punktem eksportowym Polski była Rosja. Tam sprzedawaliśmy najwięcej polskich towarów oraz węgiel, miedź, a wszystko w niekorzystnej wymianie rublowej.

Produkowaliśmy samochody o bardzo przestarzałej konstrukcji, takie jak osławiona syrenka z silnikiem od motopompy i włoski fiat 125p z silnikiem z lat trzydziestych, fiat 600, czyli „maluch”, samochód na talony i przedpłaty, podobno dla przeciętnego Polaka kosztował trzydzieści średnich pensji. Piszę o tych „urokach” socjalizmu, ale można było wtedy stosunkowo niedrogo jechać na wczasy czy do sanatorium. Dość tania była energia elektryczna i czynsz w mieszkaniach komunalnych.

Jedną z cech charakterystycznych tamtych czasów był pewien luz moralny. Częste imprezy z różnych okazji, mocno zakrapiane alkoholem, oczywiście za pieniądze zakładu, miały konsolidować załogę.

Luźno też traktowano nieformalne związki. Przeważnie każdy wysoce funkcyjny, znaczący pracownik miał, delikatnie mówiąc, swoją kobietę. Zjawisko to nie było zbyt restrykcyjnie traktowane przez władze administracyjne i polityczne. Patrzono na to z przymrużeniem oka, dopóki ktoś był wierny Partii, mógł sobie tak żyć.

Kiedyś spotkałem sekretarza komitetu powiatowego Partii, był to dawny sportowiec. Pytał mnie, gdzie pracuję. Kiedy się dowiedział, że w szkole, to odrzekł, że będę uczył jego córkę matematyki. Oczywiście zgodziłem się, jak można było odmówić, choć nie byłem matematykiem. Matematykę znałem na tyle, że zakres szkoły średniej nie sprawiał mi kłopotów. Nie było mowy o żadnej odmowie ani zapłacie.

Ten sam sekretarz zadzwonił kiedyś do mnie, pytając, czy nie zawiózłbym go do szkoły na wsi, bo on ma tam jakiś interes. Zawiozłem go i czekałem na niego jakieś dwie godziny. Wrócił z lekka pijany i choć nie byłem ciekawy tego, co on tam robił, to zaczął mi opowiadać, jak spędził czas w objęciach młodej i pięknej nauczycielki. Był dość wylewny w swoich relacjach i zaznaczył, że oczywiście nie mam prawa o tym nikomu mówić. Sytuacje, o których tu wspomniałem, zdarzały się dość często u dostojników partyjnych różnych szczebli.

Odwiedziny

W roku 1967 odwiedziła nas rodzina z Anglii – stryjeczna siostra i jej mąż Henryk oraz dorosła już córka Danusia. Przyjechali samochodem marki Ford Zefir. Był to popularny samochód na Zachodzie, kierownicę miał z prawej strony. Opowiadali, jak im się wiedzie. Zamieszkali u siostry żony, Barbary, razem z którą mieszkali też rodzice żony. Woziliśmy ich po okolicy i pokazywaliśmy co ciekawsze miejsca: Żelazową Wolę, Nieborów, ale najwięcej czasu poświęciliśmy na przebywanie razem.

Henryk i jego żona byli żołnierzami Armii Andersa i przebyli z nią cały szlak bojowy od Kazachstanu po Monte Cassino i Bolonię. Po raz pierwszy bezpośrednio z ust uczestników tej wyprawy dowiedziałem się o losach Polaków walczących na Zachodzie o niepodległość Polski. Owi żołnierze to najczęściej mieszkańcy wschodnich terenów Polski przedwrześniowej, później obszarów przyłączonych do Związku Radzieckiego. Pozostawili tam swoje majątki, rodziny. Nie mieli do kogo wracać. Często zmuszeni byli osiąść w Anglii. Ich rodziny wywiezione zostały na Daleki Wschód i podzieliły los wypędzonych Polaków, dawniej zamieszkujących wschodnie tereny Polski. Nasi krewni posługiwali się językiem o śpiewnym brzmieniu. Miałem wrażenie, jakbym słuchał swego ojca. Przypominali mi to, czego już nie było, ale ludzie ci wierzyli, że może kiedyś powrócą w rodzinne strony. Niestety tak się nie stało. Pozostała tylko nostalgia.

*

Muszę tutaj wspomnieć, że jeszcze wcześniej odwiedziła nas młodsza stryjeczna siostra mojej żony, Halinka, z mężem Jurkiem, o pięć lat ode mnie starszym, zapalonym wędkarzem.

Wyjechaliśmy na ryby nad Pilicę. Wody wtedy było sporo. Rzeka wyglądała dość groźnie. Połów był udany. Jurek obiecał, że tu wróci, bo przypominało mu to wszystko jego dawne strony. Niestety nigdy tu nie powrócił, ale my odwiedziliśmy ich w Anglii.

Rodzina w Anglii

Wymieniłem polskie złote na dolary, przypadało po pięć dolarów na osobę. Piątego lipca 1971 roku wsiedliśmy w pociąg i z szykanami władz NRD przez granicę z NRD i RFN dotarliśmy do portu w Holandii, a stamtąd popłynęliśmy promem do Anglii.

Podróż promem nie należała do przyjemnych. Powolne przechyły okrętu wywoływały początki choroby morskiej. Spotkałem tam Polaka mieszkającego w Anglii. Chciał iść ze mną do baru, aby pogadać. Miałam nie przejmować się swoimi dolarami, bo to on chciał stawiać. Poczułem się jak ubogi krewny, ale skorzystałem z zaproszenia. Mężczyzna nie miał się z kim napić. Opowiadał mi o Anglikach. Nie miał o nich najlepszego zdania. Wypiliśmy po trzy szkockie i objawy choroby morskiej jakoś minęły.

Po sześciu godzinach dopłynęliśmy do Anglii. Rodzina szybko nas odnalazła. Wsiedliśmy do samochodów i po autostradzie M6 dotarliśmy w szybkim tempie do Coventry. Przywitanie z rodziną było bardzo czułe. Resztę dnia spędziliśmy, opowiadając o Polsce.

Nasz pobyt to przede wszystkim odwiedzanie licznej rodziny, dawnych żołnierzy Drugiego Korpusu, opowieści o przeżyciach wojennych, nieraz bardzo tragicznych. Wszystko to dla mnie i dla moich córek stanowiło nie byle jakie przeżycie. Wieczorem wyjeżdżaliśmy do baru w męskim towarzystwie na piwo. Ja wypijałem maksimum cztery kufle, każdy po 0,7 litra, moi kuzyni znacznie więcej. Klimat angielskich pubów bardzo mi odpowiadał. Oczywiście musieliśmy kupić sobie typowo angielskie danie fish and chips. Było smaczne.

Któregoś dnia kuzyn Jurek umówiony był na wizytę u lekarza w Londynie i pojechaliśmy tam razem z nim samochodem z córkami. Wizyta była stosunkowo krótka. Lekarz czekał na niego, nie było kolejek ani numerków, tak jak u nas w Polsce. To był inny świat, poglądowa lekcja prawidłowych relacji.

Po wizycie u lekarza zwiedzaliśmy Londyn: muzeum figur woskowych, które do złudzenia przypominały żywe osoby. Oglądaliśmy ciekawe budowle Londynu i oczywiście wystawy sklepów. Poszliśmy na kawę do kafejki angielskiej. Z odległości pięćdziesięciu metrów czuć było aromat palonej kawy. W kafejce był obracający się bęben nad palnikiem i można było sobie wybrać kawę mniej lub więcej przypaloną, do tego ciemny cukier trzcinowy, ciasteczko, i taka kawa po angielsku nam smakowała.

Zatrzymałem się przy wystawie z butami. Obok stała jakaś para. Patrzyłem z niedowierzaniem, bo to była znajoma lekarka ze swoim partnerem. Trochę zaskoczona udała, że mnie nie widzi, bo oczywiście była mężatką, a mąż pracował ze mną. O zdarzeniu mężowi nie powiedziałem. Życie płata różne figle.

Stefan

Pod koniec lipca wybraliśmy się ze szwagrem Jurkiem na urlop. Celem naszym była północna Szkocja. Podróż odbywaliśmy pożyczonym samochodem, nie wiem nawet jakiej marki. Przypominał samochód z lat trzydziestych – wysoka prostokątna buda, głębokie skórzane fotele, półautomat, pod maską miał sześciocylindrowy silnik o pojemności pięciu litrów i mocy ponad dwustu koni.

Na autostradzie pozwalaliśmy się wyprzedzać, ale trafił się jakiś duży, nowy samochód, za którym spokojnie jechaliśmy, ale koniecznie chciał się od nas oderwać i przyśpieszał, a my dalej za nim.

Po dwóch godzinach zjechaliśmy z autostrady do baru, aby coś zjeść. Po chwili podjechał ten duży samochód, który wyprzedzaliśmy. Wysiadł mężczyzna i obszedł naokoło nasz samochód, dziwiąc się bardzo, skąd w tak starym aucie tyle mocy. Nie wyprowadzaliśmy go z błędu.

Po dwunastu godzinach jazdy, zmieniając się za kierownicą, dotarliśmy do celu. Czekał na nas wynajęty ładny domek, w którym urządziliśmy się, planując odpocząć i rano wypłynąć w morze wynajętym kutrem z szyprem na połów ryb. Po zwiedzeniu okolicy i zjedzeniu niewielkich zapasów położyliśmy się spać.

Rano, skoro świt, ktoś nas budzi, krzyczy po polsku: Wstawajcie, już późno, płyniemy na ryby. Był to Stefan, wysoki mężczyzna po pięćdziesiątce, blondyn. Jesteśmy zdziwieni tym, skąd o nas wie. Nie pytamy go, szykujemy śniadanie. Bekon i jaja znaleźliśmy w lodówce. Do tego kawa, i było to typowe angielskie śniadanie. Rozmawiamy. Stefan pyta mnie, co tam w Polsce, i opowiada także o sobie, że mieszka w „Pilznej”. Jest to spore miasto w północnej Szkocji. Pracuje tam w lokalnej gazecie, jest dziennikarzem fotoreporterem i zrobi o nas reportaż. Miał nawet pozwolenie na robienie zdjęć królowej, co w środowisku dziennikarskim było dużym wyróżnieniem.

Wsiadamy na kuter. Cały sprzęt do łowienia znajduje się na łodzi. Morze jest niezbyt spokojne. Po około godzinie szyper zatrzymuje kuter, bo jesteśmy na miejscu. Po krótkiej instrukcji zaczynamy łowić. Buja, wiatr zaczyna śpiewać po olinowaniu. Ryby nie biorą. Na jednej wędce dzwonek sygnalizuje branie. Jurek lekko podcina i jest pierwszy tuńczyk. Specjalnym chwytakiem wciągamy go na pokład. Piękna sztuka, waży około pięciu kilogramów. Za chwilę i ja mam branie. Niezbyt duża ryba, bez pomocy wciągam ją na pokład. Ma może dwa kilogramy. Złapaliśmy dziesięć sztuk i zaczęło wiać coraz bardziej. Szyper mówi do Stefana, że trzeba wracać.

Zwinęliśmy wędki. Kuter już odcumowany. Silnik zaskoczył za pierwszym razem. Siedzimy wszyscy w kabinie. Duża fala obmywa pokład. Morze jest coraz groźniejsze. Szyper rozmawia ze Stefanem, bo tylko on zna szkocki. Zakładamy kapoki, kuter gubi się między falami. Zrobiło się dość groźnie, a do brzegu jeszcze godzina. Odechciało mi się łowienia na morzu. Dziwna rzecz, ale nie brała mnie choroba morska. W końcu widać już brzeg i dopływamy. Największą rybę zostawiamy szyprowi, który zainkasował od nas wcześniej sto funtów.

Była to niezła przygoda, ale nie chciałem już płynąć na wzburzone Morze Północne. Stefan zaprosił nas na następny dzień na prywatne jezioro jakiegoś lorda, którego dobrze zna. Przyjęliśmy zaproszenie, oporządziliśmy trzy tuńczyki, schowaliśmy do lodówki i zaczęliśmy myśleć o jedzeniu.

Stefan rzekł: Nic nie jedzcie, ja zapraszam was na jedzenie i szkocką do baru. O siedemnastej godzinie otwierają bar. Jesteśmy punktualnie. Podano piwo i jakąś baraninę, nawet smaczną, a na przystawkę szkockiego „paja” – ciasto z jakimiś warzywami, niezbyt dobre.

Zamówiona przez Stefana butelka whisky o nazwie Antiquary była bardzo dobra, ale i bardzo droga, bo kosztowała pięć funtów. Po wypiciu dwóch butelek miałem wrażenie, że rozumiem szkocki. Byliśmy już wszyscy nieźle pijani. O godzinie dwudziestej trzeciej wygonili nas z baru. Szkoci, podobnie jak Polacy, nie dolewają wody do whisky, piją czystą.

Stefan się rozgadał. Pochodził z Warszawy. W trakcie wojny był szefem łączności w brygadzie generała Maczka. Przeszedł cały szlak bojowy brygady. Miał stopień pułkownika. Znał różne sprawy, o których się nie pisze i nie mówi, czarne strony każdej wojny.

Umówiłem się z nim, że po trzeźwemu sobie pogadamy. Był bardzo rozżalony na aliantów. Pomimo wielkiego wkładu armii polskiej w walki na Zachodzie ofiara krwi nie zastała doceniona.

Następnego ranka o godzinie siódmej Stefan już krzyczał: Wstawajcie, już czas. Po zjedzeniu angielskiego śniadania pakujemy się do naszego samochodu i odjeżdżamy, ale tak naprawdę to nie wiemy dokąd. Stefan tłumaczy nam, że zna tu typowego szkockiego lorda i odwiedzimy go po drodze na ryby.

Zajeżdżamy pod dużą budowlę z kamienia, dość wysoką, z bocznymi wieżyczkami. Stefan mówi, że to pałac znajomego lorda. Po jakiejś chwili z pałacu wychodzi zjawa w kraciastej koszuli i szkockiej spódnicy. Na głowie ma jakąś czapkę, w ręku trzyma siekierę. Stefan pyta lorda o to, co ten będzie robił. Lord odpowiada: Będę rąbał drzewo do kominka. Na nasze pytanie, czy go nie stać na to, aby kogoś do tego wynająć, lord odpowiada: Nie mam pieniędzy, teraz tak drogo. Stefan spytał, czy możemy zwiedzić zamek. Trzeba było zapłacić po jednym funcie i można było wejść.

Przywitały nas dziwne psy, podobne do świni. Miały rzadkie, jasne włosy i długą głowę. Lord rzekł nam, że to bardzo groźne psy. Mają tak wielki uścisk szczęki, że unieruchomią każdego. Wierzyliśmy mu na słowo.

Lord oprowadzał nas po zamku. Na ścianach wisiało sporo portretów jego przodków. Ich ciemne kolory nadawały wnętrzom smutny wygląd. Na dole był jakiś duży hol i kominek z lekko okopconymi ścianami, podłogi wykonane były z kamienia. Panował tam chłód, pomimo że był lipiec. Zrobiło mi się zimno, wyobraziłem sobie, jak ludzie tu mieszkają zimą. Poza kominkami nie było innego ogrzewania. Pierwszy raz w życiu zwiedzałem taką budowlę.

Pożegnaliśmy lorda i jego siedzibę. Pojechaliśmy na ryby, tym razem słodkowodne. Dojechaliśmy do bocznej drogi. Powitała nas tablica z napisem „Teren prywatny”. Stefan kazał nam jechać. Zajechaliśmy pod okazałą budowlę, też z kamienia, ale już bardziej współczesną. Wyszedł do nas człowiek w wieku Stefana i łamaną polszczyzną przywitał nas, po czym rzekł, że wszystko, co w jeziorze, jest nasze.

Pytałem się Stefana, co to za człowiek. Odpowiedział mi, że to emigrant z Ameryki, Polak. Tam się urodził, ale Szkocja mu się bardzo podobała, kupił dużą posiadłość z jeziorem i tu mieszka.

Wszędzie można spotkać Polaków. Ten zaprosił nas po połowie do siebie na herbatę. Wypływamy łodzią, brzeg jest jakiś dziwny, jakby był z metalu, a woda krystalicznie czysta. Rozkładamy wędki i zaczynamy połów.

Rozmowy toczą się o przebytej wojnie, w każdym z nas ona dalej tkwi, nie da się usunąć z pamięci jej tragizmu, zostawia ślad na całe życie.

Jurek, mój szwagier, pochodził spod Lwowa. Którejś nocy żołnierze zapukali kolbami do drzwi. Wszyscy mieli dziesięć minut na opuszczenie domu. Przez ponad dwa tygodnie jechali w wagonach towarowych do Kazachstanu. Mieszkali w wykopanych ziemiankach, pozostawieni sami sobie pracowali w miejscowych gospodarstwach, zarabiając grosze na utrzymanie siebie i rodziny.

Podobny los spotkał prawie każdego z nich.

Siedzimy na łodzi i łowimy ryby, ale ryby nie są chyba najważniejszym celem. Chcemy po prostu pobyć ze sobą, ale ryby biorą jak szalone, przeważnie okonie. Złowiliśmy już ze trzy kilogramy.

Gdy wracamy, gospodarz już na nas czeka i zaprasza na herbatę. Wchodzimy do dużego salonu, gustownie umeblowanego, na ścianach portrety rodzinne. Zauważyłem fotografię żołnierza rosyjskiego w mundurze. Zapytałem, kto to jest. Gospodarz odpowiedział, że jego dziadek wcielony do armii carskiej zaraz po powstaniu styczniowym. Odrzekłem, że mojego dziadka spotkał podobny los.

Nasz gospodarz w Ameryce miał własną firmę. Zajmował się instalacją elektryczną w domach, dobrze mu się wiodło. Firmę zostawił synowi, a sam przywędrował ze swoją przyjaciółką do Szkocji.

Przyjaciółka mówiła tylko po angielsku. Była młodsza od niego co najmniej o dwadzieścia lat. Była piękną kobietą, wschodniej urody blondynką, dość wysoką, szczupłą, o wyrazistych rysach i wspaniałym biuście. Nie mogłem od niej oderwać oczu. Zajęła się naszymi rybami, ktoś w kuchni je usmażył na różowo. Były bardzo smaczne.

Gospodarz pytał mnie, czy jestem tu pierwszy raz i czy mi się podoba. Odpowiedziałem, że tak, pierwszy raz, i podoba mi się wszystko. Pochwaliłem jego piękny dom, uroczo położony nad jeziorem.

Nie mogłem powiedzieć, że ze wszystkiego, co tu widziałem, najbardziej przypadła mi do gustu jego śliczna kobieta. Byłby to oczywiście nietakt. Nie zawsze można powiedzieć prawdę. Pożegnaliśmy się uściskiem dłoni. Gospodarz zapraszał nas, aby go jeszcze odwiedzić, mówił, że chciałby jeszcze porozmawiać o Polsce. Nosił się z zamiarem odwiedzenia tego kraju. Odpowiedziałem, że może skorzystamy z jego zaproszenia.

Resztę dnia i późny wieczór spędziliśmy w barze, pijąc tę samą whisky i jedząc to samo jedzenie. Stefan się rozgadał. Był ciekaw, jak się żyje w socjalizmie i jak mało Polska jest suwerennym krajem. Bałem się z nim szczerze rozmawiać, nie znałem go. Nie wiedziałem, po której stronie są jego mocodawcy.

Po skończeniu drugiej butelki Stefan bardzo się rozczulił i przyznał się, że miał wiele propozycji współpracy z agentami polskiego wywiadu, ale odmówił. W duchu myślałem, że jednak współpracuje, lecz do końca tego problemu nie rozwikłałem.

Wiedział o wypadkach poznańskich z 1956 roku, o ostatnich wydarzeniach na Wybrzeżu. Czekał na moją opinię i chciał wiedzieć, co ludzie myślą o komunistach. Jak to przy wódce – nie wszystko da się kontrolować, coś niecoś mu powiedziałem. Podejrzane było to, że nigdy mi nie proponował pozostania na Zachodzie, a na poprzednich moich wyjazdach często te propozycje otrzymywałem. Stefan, człowiek zagadka, doskonale znał stosunki panujące wśród emigracji w Anglii. Ubolewał, że niektórzy tak zacni i zasłużeni ludzie żyją w biedzie albo podejmują niską społecznie pracę. Na przykład jeden z czołowych dowódców wojskowych pracował jako portier w hotelu.

Pod koniec naszej pijackiej eskapady Stefan powiedział mi, iż w Polsce pozostawił żonę i córkę. Poinformowano go, że żona zginęła w Powstaniu Warszawskim, i tu, w Szkocji, ożenił się i ma dwie dorosłe córki. Zrozumiałem rozdarcie tego człowieka, dowiedział się później, że jego żona i córka żyją i mieszkają w Polsce.

Tłumaczył, że córka jest pracownikiem naukowym na Uniwersytecie Warszawskim, i prosił mnie, abym się z nią skontaktował, podał jej jego adres i bym ją przekonał, że koniecznie chce się z nią spotkać. Serdecznie ją zaprasza do siebie i pokryje wszystkie koszty związane z przyjazdem i pobytem u niego.

Do tej pory żona i córka nie odbierały od niego korespondencji. Nie miał z nimi żadnego kontaktu. Przyrzekłem mu, że po powrocie do Polski odszukam jego córkę i porozmawiam z nią.

Codzienne spotkania ze Stefanem kończyły się w barze, ta sama whisky i ten sam klimat. Byliśmy ostatnimi gośćmi, zawsze nas upominano, że czas opuścić lokal. Po dwóch tygodniach miałem już dość. Gdyby to trwało dłużej, prawdopodobnie wpadłbym w alkoholizm, ale czas spędzony w Szkocji wspominam z wielkim sentymentem. Później Stefan zrobił reportaż o naszym pobycie w Anglii i w Szkocji, który z naszymi zdjęciami ukazał się w miejscowej gazecie.

Dziewczyna

Z męską częścią rodziny w Coventry chodziliśmy na piwo. W jednym z barów, oprócz normalnych stolików, na środku sali wokół wolno stojącego słupa były kanapy. Chciałem tam usiąść, lecz kuzyni odradzili mi ten zamiar, bo było to miejsce dla dziewczyn, które siadają tam, gdy mają ochotę nawiązać znajomość z mężczyzną.

Po pewnym czasie miejsca pod słupem zapełniły się młodymi dziewczynami. Półżartem powiedziałem: O ta dziewczyna mi się podoba. Kuzyn natychmiast podszedł do niej, oczywiście bez mojej zgody, i powiedział jej o tym. Dziewczyna popatrzyła na mnie i przyszła do naszego stolika. Kuzyn powiedział: Jest twoja. Nie wiedziałem, co z tym fantem zrobić. Postawiliśmy jej piwo, potem jeszcze dżin z tonikiem. Porozmawialiśmy i mówiłem jej, że jestem z Polski. Ciekawa była, co to za kraj.

W Anglii kobiety są bardzo otwarte na sprawy damsko-męskie. Takie zachowanie w Polsce byłoby potraktowane jako duży nietakt.

Pożegnanie

Odwiedziłem jeszcze Polaka, oficera Drugiego Korpusu, który zdobył zawód zegarmistrza, jeździł mercedesem i był z tego bardzo dumny. Mercedes i wolno stojący dom – to już jest przynależność do klasy średniej. W moim pojęciu wtedy w Polsce było to nieosiągalne. W kraju, pomimo tego, że dzięki ciężkiej pracy nieźle zarabiałem, stać mnie było na trabanta i dwupokojowe mieszkanie w bloku.

Wizyta w Anglii dobiegała końca. Czas pożegnań zawsze był dla mnie dużym przeżyciem. Wiedziałem, że z niektórymi już się nigdy nie spotkam, i tak też było.

Córki moje, Gosia i Dorota, otrzymały od rodziny dwa duże worki starych i nowych ubrań. Był duży kłopot z przywiezieniem tego do Polski, ale jakoś się udało. Pobyt w Anglii czy w innych krajach zachodnich to spotkanie dwóch różnych światów.

Przepaść, jaka nas wtedy dzieliła, była ogromna. Materialny poziom życia ludności był nieporównywalny. Wróciłem do Polski, wsiedliśmy w mojego trabanta i byliśmy szczęśliwi, że znowu jesteśmy razem.

Córka Stefana

Odszukałem córkę Stefana. Umówiłem się z nią na rozmowę. Musiałem jej wcześniej wytłumaczyć, po co chcę się spotkać i co chcę jej przekazać. Zgodziła się, ale wyczułem jakiś opór z jej strony. Usiedliśmy w kawiarni na Nowym Świecie i opowiedziałem jej o spotkaniu z jej ojcem. Zrobiła na mnie wrażenie osoby dość zamkniętej, niewiele interesowała ją postać taty.

Przekazałem jej informację, że ojciec chce ją zaprosić. Mówiłem, że bardzo ją kocha, że jest wewnętrznie rozdarty, że ma wyrzuty sumienia. Wojna rozdzieliła ich losy i nie wolno tak do końca go potępiać.

Przypuszczam, że moje opowieści zrobiły na niej jakieś wrażenie. Wyczułem pewien ton życzliwości. Zaczęła opowiadać o sobie, że jest pracownikiem naukowym wydziału historii. Ma kłopoty w pracy z uwagi na to, że ojciec jest w Anglii. Na koniec rozmowy rzekła, że rozważy tę propozycję.

Rozmowa moja przyniosła jakiś skutek. Po pewnym czasie Stefan napisał do mnie, że córka go odwiedziła. Nie omieszkał podkreślić, że to niewątpliwie moja zasługa. Byłem zadowolony, że potrafił to docenić. Więcej się z nią nie spotkałem. Stefan okazjonalnie przysyłał listy i kartki, które, jak dobrze wiedziałem, sprawdzane były przez kontrwywiad polski.

Nie odwiedził nigdy Polski. Bał się, że może nie wrócić. Jego tęsknota i lęki zakłócały mu spokojny sen. Czuł się Polakiem. Wszystkie troski życiowe topił w szkockich barach, pijąc doskonałą whisky Antiquary.

Goście z Kaukazu

W początkach lat siedemdziesiątych odwiedziło nas młode pokolenie mojej rodziny z Kaukazu. Niestety nie mówili po polsku i nie utożsamiali się z krajem swoich przodków. Niektórzy pochodzący z rodzin mieszanych uważali się za Rosjan, byli to typowi sowieccy ludzie. Polityka komunizmu zrobiła swoje. Nie znali historii, o zbrodniach stalinowskich nie słyszeli, o Katyniu nic nie wiedzieli. Poświęciłem im parę godzin rozmowy. Wyjaśniałem współczesną historię obu państw.

Na końcu rozmowy oświadczyłem, że panujące w Rosji i w Polsce systemy polityczne muszą się rozpaść. Na ich miejscu powstaną nowe państwa o demokratycznych ustrojach. Były to dla nich bardzo rewolucyjne poglądy, bali się ich słuchać, aby ktoś na miejscu się nie wygadał. Te moje przepowiednie w zasadzie się spełniły, ale nie do końca.

Odwiedziny

Jedna z moich kuzynek, Nina, piękna młoda kobieta z wykształceniem muzycznym, interesowała się twórczością Fryderyka Chopina. Zawiozłem ją do Żelazowej Woli, gdzie zwiedziła miejsce jego urodzenia i wysłuchała okolicznościowego koncertu. Była zachwycona urokliwym miejscem. Ofiarowałem jej album opisujący twórczość kompozytora.

Kuzynka wyszła za mąż za Czeczena Łotika, który zginął potem w pierwszej wojnie czeczeńsko-rosyjskiej. W 1976 roku, na przysłane zaproszenie, wybraliśmy się z małżonką samochodem do Czeczenii. Brzmi to pięknie, ale aby tam dotrzeć, to trzeba pokonać w jedną stronę ponad pięć tysięcy kilometrów.

Była to podróż z przygodami, najczęściej niezbyt miłymi. Przed dojazdem do Kijowa planowałem odszukać dawne siedlisko mojej rodziny, starania moje spełzły jednak na niczym.

Żona chciała zobaczyć Odessę. Dziadek mój ze strony matki spędził tam pięć lat w armii carskiej, wcielony do niej za poparcie przez jego ojca powstania styczniowego. Zwiedziliśmy pobieżnie miasto oraz słynne schody w porcie (Schody Potiomkinowskie), kąpaliśmy się w ciepłym morzu, jedliśmy smaczne ukraińskie bliny zawijane w gazetę, piliśmy piwo, zagryzając surową soloną rybą.

Kiedy wracaliśmy, przy samochodzie zaparkowanym blisko portu stał już milicjant, który po sprawdzeniu dokumentów kazał nam natychmiast odjechać.

Następny przystanek to miasto Nikołajewsk (Mikołajów), położone nad Morzem Azowskim. Po przejechaniu pięciu kilometrów zatrzymał nas milicyjny pojazd i po dokonaniu oględzin naszego samochodu i sprawdzeniu dokumentów milicjant oświadczył, iż dalej jechać „nielzia”, i zawrócił nas z powrotem do Kijowa, czyli tysiąc pięćset kilometrów z powrotem, aby można było jechać dalej właściwą trasą do celu.

Cieszyłem się, że nas nie zamknęli. Jechaliśmy do późnej nocy. Około godziny dwudziestej czwartej zatrzymaliśmy się na parkingu obok samochodów rosyjskich, rozłożyliśmy siedzenia i ułożyliśmy się do snu.

Był to stosunkowo bezpieczny sposób przenocowania, ponieważ wszyscy już spali. Dopiero rano było zdziwienie, że innostraniec1 był obok nich. Przychodzili porozmawiać, pytali, skąd jesteśmy, co to za samochód, dokąd jedziemy. Na ogół byli bardzo życzliwi i ciekawi świata.

Dotarliśmy do Piatigorska, skąd do Groznego było tylko trzysta kilometrów.

1 Cudzoziemiec.

Grozny

Do Groznego dojechaliśmy w południe. Udało nam się odszukać ulicę i mieszkanie mojej kuzynki.

Mieszkali w dość cywilizowanych warunkach – mieszkanie miało dwa pokoje, była kuchnia i łazienka. W kranie ciepła woda. Moja kuzynka była córką mojej ciotecznej siostry. Była starsza ode mnie o dziesięć lat. Miała córkę Lenę, trzydziestoparoletnią, ładną, o bardzo miłej aparycji.

Jej pierwszym mężem był Rosjanin – alkoholik. Rozwiodła się z nim w sposób charakterystyczny w Rosji. Po prostu kupiła mu bilet na daleką północ, skąd pochodził, wiedząc, że nigdy stamtąd nie wróci. I tak się stało.

Potem zapoznała Ingusza Łotika – dobrze ułożonego, przystojnego mężczyznę. Z wykształcenia był inżynierem ceramikiem, interesował się muzyką. Ukończył instytut muzyczny w klasie fortepianu. Kobiety traktował w sposób charakterystyczny dla danego miejsca, czyli on szedł pierwszy, a za nim szła Nina, niosąc zakupy. Nigdy nie zaprosił swojej kobiety do kawiarni, gdyż rozrywki i uciechy życia to przywilej zarezerwowany dla mężczyzn.

Moja żona źle znosiła te obyczaje, do których musiała się dostosować, jednak była to pewna prawidłowość wywodząca się z islamu: kobieta jest po to, aby obsługiwać mężczyznę. Ich kobiety dostosowały się do tych warunków.

Dwa miesiące pobytu w Czeczenii wystarczyły, aby poznać życie tych ludzi. Pracę traktowali dość luźno, zarobki były bardzo niskie, każdy coś załatwiał, handlował, kombinował, aby dorobić do pensji. Złodziejstwo to była cecha ówczesnego ustroju, jak nie umiesz ukraść, to jesteś głupi. Była to pewna demoralizacja systemowa, ten, co więcej ukradł, cieszył się większym szacunkiem.

W związku z tym przypomniało mi się pewne zdarzenie. Gdy jako pięciolatek chciałem iść do dzieci listonosza, który przed wojną zdefraudował dwa tysiące złotych, matka zabraniała mi tego, choć dzieci nie były nic winne, ale postępek ich ojca oceniano bardzo negatywnie. Zgoła inaczej wyglądało to wśród ludzi, których poznałem w Groznym.

Chciałbym jeszcze parę słów napisać o nastrojach społecznych. Rosjanie zajmowali czołowe stanowiska w aparacie władzy, ale po zmierzchu raczej nie wychodzili na ulicę. Poszedłem kiedyś do klubu, byli tam oczywiście sami mężczyźni. Mąż kuzynki wszedł na stół i ogłosił, że ja nie jestem Rosjaninem, tylko Polakiem, bo nie wiadomo, czy nie znalazłbym się w jeziorze. Czeczeni nie lubili Rosjan, dlatego pomnik Jermołowa, carskiego generała, który w dziewiętnastym wieku podbił Kaukaz i przyłączył go do Rosji, był w Groznym sukcesywnie wysadzany w powietrze.

Stosunek do Polaków mieli bardzo życzliwy. Pobyt w Czeczenii był dla mnie niezwykle miły. Ludzie byli bardzo uprzejmi. Za drobne usługi nigdy nie chcieli zapłaty, ale zawsze trzeba było coś zostawić. Nie honor nic nie dać.

Dagestan

Pewnego słonecznego dnia wybraliśmy się we czworo do Dagestanu i jego stolicy Machaczkały. Po drodze, nad górską rzeką wypływającą z Kaukazu urządziliśmy sobie piknik.

Woda była bardzo zimna, a temperatura powietrza powyżej trzydziestu pięciu stopni. Mąż Niny Łotik i jego kolega Dahar wyciągnęli butelkę koniaku. Chcieli się napić, lecz nie mieli żadnego naczynia. Obok nas pewien Czeczen pasł stado owiec. Ubrany był w długą baranią narzutę, buty z cholewami oraz baranią wysoką papachę.

Powiedziałem: Idźcie do niego, może będzie miał szklankę. W pewnym momencie Łotik zaczął się ubierać – założył garnitur, krawat i pantofle, zapiął koszulę. Byłem ciekaw, czemu się tak stroi. Odpowiedział: To nie honor iść do starszego nieubranym. Mógłby się obrazić. Starsi u nich cieszą się bardzo dużym szacunkiem.

Oczywiście przyniósł szklankę, a my gościliśmy się ichniejszym koniakiem i kąpaliśmy się w krystalicznie czystej górskiej wodzie.

W Dagestanie czuć już było posmak Azji. Było brudno, biednie, osły na drodze niedające się wyminąć. Widziałem chmary dzieci biegnące za samochodem, oddałem im wszystkie zapasy gumy do żucia.

Granicę Dagestanu przekroczyliśmy nielegalnie. Czeczeńscy mężczyźni mieli fałszywe legitymacje KGB, które pokazywali kontrolującym nas milicjantom. Legitymacja taka wzbudzała duży respekt, czuliśmy się bezpiecznie. Legitymacje KGB działały na milicjantów bardzo skutecznie, nic już nie chcieli sprawdzać, salutowali i mieliśmy wolną drogę.

Po zwiedzeniu Machaczkały pojechaliśmy na plaże Morza Kaspijskiego, w którym zażywaliśmy kąpieli. Następnie od rybaka kupiliśmy litr kawioru z sajry i powróciliśmy do Groznego.

Powrót

Trudno opisać w paru słowach moje doznania z podróży. Byłem pod wrażeniem życzliwości tamtejszych ludzi i pięknej przyrody. Nad morzem i w górach w nocy widać było wiecznie płonące źródła gazu ziemnego, przez nikogo niezagospodarowane.

Poznałem trochę klimat i urok tego kraju oraz życzliwych Polakom ludzi. Była połowa sierpnia, czas było myśleć o powrocie. Czekała nas pożegnalna kolacja, zapakowany bagaż był już w samochodzie. Pożegnanie, smutek, wiedziałem, że z niektórymi już nigdy się nie spotkam. Pomachaliśmy sobie na do widzenia. Niczego więcej nie byliśmy w stanie dla nich zrobić.

Po drodze wstąpiliśmy do umówionego jubilera kupić jakieś pamiątki dla dzieci. Kupiliśmy trzy pierścionki oraz obrączki ślubne dla syna. Pierścionki żona schowała w paczkę kawy, ja natomiast włożyłem obrączki po prostu w kieszeń kurtki. Ocalały tylko obrączki, bo pozostałe pierścionki kontrola na granicy wykryła i zatrzymała. Nie pomogły zapewnienia żony, że to prezenty dla dzieci. Po jakimś czasie rodzina z Czeczenii odebrała depozyt i przy następnej wizycie w Polsce oddała nam pierścionki.

Tajfun

Po przejechaniu dwustu kilometrów w kierunku Piatigorska zatrzymaliśmy się w przydrożnym zajeździe na jakieś jedzenie. Podano nam zupę rybną i stek wołowy. Ku zdziwieniu sąsiadów nie zamówiliśmy wódki do obiadu.

W czasie konsumpcji zauważyłem jakiś dziwny niepokój. Ludzie zaczęli podchodzić do okien. Poszedłem sprawdzić, co się dzieje. Niebo stało się granatowe, za chwilę usłyszałem dziwne wycie, ludzie zaczęli szybko schodzić w dół, chowaliśmy się pod klatkę schodową i zrobiło się ciemno. Okno od strony nawietrznej zostało całkowicie wybite. Woda lała się strumieniem do sali, bił grad niewiele mniejszy od kurzych jaj, słychać było wycie huraganu.

Natura upokorzyła nas wszystkich. Taki stan trwał dziesięć minut, ale zdawało nam się, że wieczność. Jak najszybciej chciałem odjechać, więc pobiegłem do samochodu. Na szczęście szyby były całe, ale blacha jednak nie wytrzymała. Na prawie całej powierzchni karoserii widać było wgłębienia, ale można było jechać. Miejscowi odradzali, mówili, że najpierw niech pojadą samochody ciężarowe, które rozgarną lód na jezdni.

Po godzinie ruszyliśmy wolno. W promieniu pięćdziesięciu kilometrów nie było żadnej ocalałej rośliny. Po kolejnej godzinie wyszło słońce, znów zrobiło się normalnie, ale chcieliśmy odjechać jak najdalej od Kaukazu. Po całej dobie jazdy wjechaliśmy na parking miejscowych samochodów i szybko przygotowaliśmy spanie.

Obudziło nas pukanie w karoserię. Słońce już dawno wzeszło, obok stał mężczyzna i przyglądał się naszemu samochodowi, interesowały go moje nowe opony. Chciał je kupić i dać mi swoje stare, nie mogłem się na to zgodzić. Nie wiem, czy dojechałbym do Polski na jego oponach. Był wyraźnie zawiedziony.

Most na Donie

Następną przygodę mieliśmy po przejechaniu mostu na Donie. Przy moście na wzgórzu był dość miły zajazd o nazwie Okiean. Chcieliśmy tam coś zjeść. Zajazd był malowniczo położony, po zjechaniu ze wzgórza widać było piękną panoramę Donu oraz mostu. Było to dość urokliwe miejsce. Mieliśmy pecha, bo zajazd był zamknięty.

Zrobiłem żonie kilka zdjęć na tle panoramy wijącego się Donu oraz mostu. W pewnej chwili zauważyłem, iż w moim kierunku pod górę, na skróty od strony mostu biegnie strażnik. Pomyślałem, że chyba nie po mnie, ale okazało się, że jednak tak. Oświadczył, że muszę iść na przesłuchanie.

Serce mi mocniej zabiło. Zostawiłem żonie kluczyki od samochodu, mówiąc, żeby zawiadomiła rodzinę, gdybym nie wrócił. Strażnik zaprowadził mnie na posterunek milicji, który znajdował się obok mostu. Oskarżono mnie o złamanie prawa, które zakazywało fotografowania obiektu, jakim był most. Zabrano mi dokumenty, zamknięto mnie w pomieszczeniu z zakratowanym oknem. Po około godzinie milicjant dał mi jakiś dokument do podpisania i oświadczył, że za zgodą jakiegoś wyższego urzędnika jestem wolny, ale ostrzegł, abym nie łamał prawa.

Wszystko skończyło się dość dobrze, ale przeżycie było bardzo nieprzyjemne. Chciałem jak najszybciej opuścić terytorium ZSRR. Na granicy zabrano mi prezenty i wyświetlono wszystkie klisze. Nie mam z tej wyprawy żadnego zdjęcia.

Granica

Po przekroczeniu granicy i wjeździe do Polski poczułem razem z żoną olbrzymią ulgę. Byłem szczęśliwy, że udało nam się powrócić.

Potłuczona przez grad karoseria nie była podstawą do zwrotu kosztów naprawy, ponieważ ubezpieczenie nie obejmowało szkód wynikłych z gradobicia.

Administracja obwodu Piatigorsk na moją prośbę o potwierdzenie przejścia huraganu odpisała, że u nich w tym czasie nic się nie zdarzyło, i na tym skończyły się moje starania o odszkodowanie.

Henio

W tej fazie mojej historii muszę wspomnieć o tym, że byłem właścicielem fermy, i chcę tu opisać mego pracownika Henryka, który od roku pracował u mnie na owej fermie. Pochodził ze środowiska wiejskiego. Gdzieś w kraju pozostawił żonę i dwóch synów. Niedaleko naszego domu mieszkała jego dawna sympatia, z którą miał dorastającą córkę. W Skierniewicach służył w wojsku. Był mechanikiem samochodowym.

Heniek wykonywał większość robót na fermie oraz naprawiał nam samochody. Był to człowiek o nieprzeciętnej inteligencji, jego rozwiązania techniczne były zawsze bardzo dobre. Znał się na wielu rzeczach. Powiedziałbym, że w tym okresie był niezastąpiony. Mieszkał u nas w małym pokoiku obok gospodarstwa.

Miał jednak dużą wadę – lubił alkohol. Mój syn nie tolerował jego pijaństwa. Dochodziło do konfliktów na tym tle. Jednak nieczęsto u nas pił. Po rozmowach ze mną miewał miesięczne okresy trzeźwości. Miał u nas wyżywienie, spanie i pieniądze, wcale nie takie małe. Gdy zaoszczędził jakąś sumę, pobierał ją z banku i po trzech dniach wracał goły i wesoły, i zaczynał pracę od nowa.

Darzyłem go jakimś sentymentem i szacunkiem. Nigdy nie odmówił pomocy. Łowiliśmy razem ryby w moim stawie, zabierałem go czasem do kina, wyposażyłem w nowe ubranie. Chciałem, żeby czuł się jak w rodzinie. Jednak moje zabiegi nie na wiele się zdały, coś go ciągnęło na samo dno.

Jak na ironię, przyjaźnił się z naukowcem z Instytutu Warzywnictwa, doktorem habilitowanym. Odwiedzali się wzajemnie, mieli wspólne zainteresowania i wspólny nałóg – alkohol.

Lubiłem z Heniem rozmawiać. Był oczytany, znał pobieżnie historię Polski, był bacznym obserwatorem życia. Opowiadał mi o swoich synach, bardzo za nimi tęsknił i odkładał pieniądze z zamiarem odwiedzenia rodziny.

Celu tego nigdy nie zrealizował. Gdy na koncie miał już odpowiednią sumę pieniędzy, pobierał je, brał tydzień urlopu i znikał. Po tygodniu zjawiał się, najczęściej przyjeżdżał taksówką, przychodził do mnie, mówiąc: Szefie, zapłać pan, bo ja nie mam ani grosza. Nigdy nie udało mu się dojechać do rodziny, zawsze spotykał jakiegoś znajomego. Więcej o nic nie pytałem, wiadomo było, że wszystko przepił.

Zawsze dawałem mu szansę, ale z nałogiem sobie nie radził. Rzadko kto z niego wychodzi, jemu niestety się nie udało. Czasem odwiedzam jego grób, wracam wspomnieniami do chwil razem przeżytych. Jest mi go po prostu żal.

Wezyr

Heniek towarzyszył mi często jako pomocnik w moich polowaniach. Pilnował mi psa, wyżła szorstkowłosego, wabiącego się Wezyr. Wezyr to był pies typowo myśliwski, bardzo uniwersalny, i bardzo przywiązany do mnie, a ja do niego. Na polowaniach nie potrzeba było do niego mówić, wystarczyło mu wskazać ręką, co ma robić. Był to pies o wielkiej pasji łowieckiej. Nigdy się nie poddawał. Doskonały aporter, zawsze odszukał strzeloną zwierzynę, uwielbiał polować na bażanty.

Na polowaniach na kaczki, gdy był obok mnie, obserwował lecące ptaki. Po strzale pamiętał, gdzie dana kaczka spadła. Na hasło „aport” natychmiast podejmował poszukiwania i przynosił ptaka, bardzo z siebie zadowolony.

Zdarzało się nieraz, że nie strzeliłem lub spudłowałem. Wezyr był wtedy niezadowolony, okazywał to kwileniem. Nie dawał nigdy za wygraną, po opolowaniu siedliska kaczek samoistnie urządzał poszukiwania i często się zdarzało, że obok mnie leżały kaczki strzelone przez innych myśliwych, do których nikt się nie chciał przyznać. W takim przypadku kaczki były moje.

Wezyr miał siostrę – Dianę, która nie polowała. Bała się strzału, ale często urządzała sobie kłusownicze biegi po okolicznych polach, była organizatorką ucieczek z terenu fermy. Była ufna, każdy mógł ją zawołać, i przyszła do niego. Okoliczni mieszkańcy, wykorzystując słabość Diany, zamykali ją razem z Wezyrem, który szedł za nią. Musiałem wtedy dawać wykupne, proceder ten powtarzał się co jakiś czas.

Zdarzało się, że po ucieczce psy wracały nie do mnie, ale do domu mego pracownika – pana Zygmunta, który mieszkał obok nas. W jego domu kładły się na miękkich meblach i nie pozwalały się z nich zgonić. W takiej sytuacji mój pracownik przychodził do mnie, mówiąc, że psy są u niego i mogę je zabrać.

Pan Zygmunt miał prośbę, abym na nie nie krzyczał, bo Wezyr to bardzo dobry pies, bo przyniósł mu bażanta. I jak tu mówić, że psy nie myślą.

Wezyr posiadał nie tylko typowe cechy psa myśliwskiego. Podczas mej nieobecności pełnił funkcję psa obronnego – pilnował gospodarstwa i wara temu, kto nie uszanował tabliczki z napisem „zły pies”.

Potrafił zaatakować znienacka, bez ujadania, dla obcych pozornie wydawał się łagodny, ale zdarzało się, że ktoś się na nim zawiódł. Pewnego razu znajomy wszedł na fermę, nikogo z nas nie było, a Wezyr skoczył na niego od tyłu, powalając go na ziemię. Był to listopadowy dżdżysty dzień, utytłany w błocie mężczyzna przeleżał tak ponad pół godziny. Co się dalej działo, nie będę opisywał, można się domyślić.

Pamiętam, że kiedyś po jakiejś ucieczce, następnego dnia psy wróciły do domu. Każdy niósł bażanta. Usiadły przede mną i oddały ptaki. Widać było po nich, że były bardzo zadowolone, chciały zrobić swojemu panu przyjemność, aby nie krzyczał. I jak to ocenić, podobno pies nie myśli, a posługuje się tylko instynktem.

Kiedyś na fermie miałem aż sześć wyżłów, oczywiście przywódcą był Wezyr. On rządził, pozostałe psy musiały się podporządkować, wśród nich była suka Saba, wyżlica gładkowłosa.

Saba była bardzo zachłanna na jedzenie. W sadzie wiśniowym miała zakopane resztki kurczaków. Wcześnie rano Henio wypuszczał ją do sadu, a ona sprawdzała po kolei, czy wszystko jest na miejscu. Heniek powiedział kiedyś do mnie: Szefie, coś panu pokażę. Daj pan tylko jakąś kość. Znalazłem kawałek mięsa z kością. Henio dał tę kość Wezyrowi. Ten ją wziął, położył przed sobą i nic się nie działo.

W pewnym momencie Saba z wielkim ujadaniem wybiegła w kierunku bramy, a wszystkie psy za nią oczywiście, Wezyr także, pozostawiając kość. Przy bramie nikogo nie było. Saba natychmiast wróciła i zabrała kość. Wcześniej to wszystko obmyśliła.

Psy to zupełnie inna historia w moim życiu. Zawsze mi towarzyszyły. Uciekały na kłusownicze polowania, ale powracały nawet po paru dniach, a ja byłem zadowolony, że są. Najgorsze były ich choroby. Trzeba było działać intuicyjnie, nawet wizyty lekarzy nie zawsze pomagały.

Przeżywałem ich odejścia. Była to dla mnie i moich najbliższych wielka strata i żal, brakowało nam ich. Chowałem je godnie, w miejscu obok drzew orzechowych. Pozostały na zawsze w mej pamięci.

Obecnie na fermie mamy dwa wyżły niemieckie gładkowłose, ale niestety nie polują. Boją się strzału, choć w polu zachowują się poprawnie. Myślimy z synem o tym, by kupić następnego psa. Polowanie bez psa jest czasami prawie niemożliwe. Pies służy do szukania, pokazywania, gdzie jest zwierzyna, oraz aportowania, niejednokrotnie z miejsc, gdzie człowiek nie ma szans sam wejść.

Muszę tu wspomnieć o następnej mojej pasji, jaką jest strzelanie do rzutek na strzelnicy myśliwskiej.

Rzutki

Wiele godzin i lat spędziłem na strzelnicy przy ulicy Nowosolnej. Tam się nauczyłem strzelać. Pomagał mi pan Rysio, kierownik strzelnicy. Jestem mu za to bardzo wdzięczny.

Startowałem w różnych zawodach, zajmując najczęściej miejsce w drugiej dziesiątce, a czasem byłem bliski wygrania.

Czas robił swoje, ale pasja pozostała do dziś. Nadal chętnie jadę na strzelnicę, aby ją realizować.

Mój syn dorastał i również stał się myśliwym, i tak jak ja pasjonował się takim strzelaniem. Posiadał doskonały refleks, bardzo szybko łapał rzutki. Miał bardzo dobry skład, czyli szybkość złożenia się do strzału, i strzelał znacznie lepiej ode mnie. To był naturalny talent. Z przyjemnością patrzyłem, jak rozbija te rzutki.

W mistrzostwach Polski w Pile zajął szóste miejsce, co dla amatora, a startowała kadra polskich zawodników, było dużym osiągnięciem. Na propozycję, aby zajął się strzelaniem profesjonalnie, odpowiedział, że nie. Uważam, że nie wykorzystał swojego talentu. Wygrywał różne zawody, ale pozostał amatorem, nie przeszedł na profesjonalizm.

Należałoby wyjaśnić, co to są rzutki. Są to pakowe krążki o średnicy dwunastu centymetrów, dawniej czarne, obecnie najczęściej czerwone, które po trafieniu śruciną rozpadają się.

Niestety, jest to sport bardzo drogi. Trzeba płacić za amunicję, za rzutki, obsługę na strzelnicy. Należy mieć odpowiednią broń, dostosowaną do danej konkurencji.

Chcąc osiągnąć dobry poziom, trzeba trenować wiele lat i mieć wrodzone predyspozycje. Poświęciliśmy wiele czasu i pieniędzy, aby osiągnąć wysoki poziom wyłącznie dla własnej satysfakcji. Ktoś by pomyślał, że ćwiczy się dla jakiegoś poklasku, ale jest to bardzo mylny pogląd.

Sport ten wyrabia umiejętność koncentracji, silną wolę, pozwala przezwyciężyć zmęczenie i zwiększyć odporność na stres. Są to bardzo ważne cechy charakteru, potrzebne do pokonania trudności życiowych.

W moim życiu sport odgrywał bardzo ważną rolę, bo kształtował mój charakter. Nie bałem się podejmowania ryzyka, miałem w sobie upór w dążeniu do celu. Sport dał mi w życiu wiele satysfakcji.

Siwa

We wspomnieniach wrócę do jesieni roku 1982. W moich planach było kupienie konia do jazdy wierzchem. To pragnienie wiązało się ze wspomnieniem z wczesnego dzieciństwa, kiedy pierwszy raz wsiadłem na konia wojskowego z pełnym wyposażeniem. Tkwiło to w mojej podświadomości. Bodźcem do kupna konia były także opowieści ojca, który służył w konnej jednostce Korpusu Ochrony Pogranicza.

Nadarzyła się okazja. Znajomy miał dwuletnią siwą klacz, z którą nie mógł sobie dać rady, ponieważ zrzucała każdego o słabych umiejętnościach jeździeckich. Miała tego rodzaju kaprysy. Klacz o imieniu Arionka była z Janowa Podlaskiego, po siostrze Artemora Adrianie. Artemor to koń półkrwi, na którym Jan Kowalczyk zdobył w Moskwie złoty medal olimpijski w 1980 roku w skokach przez przeszkody, notabene jedyny w historii tej konkurencji w Polsce. Pochodzenie konia było bardzo dobre, charakter natomiast taki sobie, bo w stosunku do jeźdźca klacz była bardzo wymagająca.

Siwa, bo tak ją nazwaliśmy, ujeżdżeniowo była zupełnie surowa, a moje umiejętności jeździeckie ledwo dostateczne. Musiałem zatrudnić znajomego, który by mnie oraz konia nauczył zasad jazdy. Ten znajomy był instruktorem nauki jazdy i przez cztery lata uczył mnie i konia podstawowych zasad jeździectwa. Po tym czasie osiągnąłem poziom szkoły średniej. Z koniem radziłem sobie dobrze. Siwa lubiła skakać. Ustawiałem stacjonatę na wysokości stu dwudziestu centymetrów i sama, bez jeźdźca, na hasło skakała przez przeszkodę.

Pamiętam, że kiedyś przyjechał do mnie miłośnik koni z Francji. Ktoś mu powiedział, że chcę sprzedać konia. Pokazałem mu klacz – pięknie zbudowaną, z doskonałym krokiem. Pytał mnie, ile za nią chcę. Powiedziałem, że pięć tysięcy dolarów. Wtedy polski fiat 125p kosztował tysiąc dolarów. Zamyślił się i rzekł, że ona nic nie umie, jest surowa.

Osiodłaliśmy ją. Po rozgrzaniu pokazaliśmy mu podstawowe figury ujeżdżeniowe. Był zaskoczony, narzekał, że ona nie umie skakać. Szukał dziury w całym, więc ustawiłem stacjonatę na wysokości stu pięćdziesięciu centymetrów. Muszę przyznać, że nigdy nie skakałem tak dużej wysokości, i po krótkim najechaniu poluzowałem wodze. Klacz sama wybrała miejsce odbicia i w pięknym stylu pokonała przeszkodę.

Francuz oniemiał. Był wyraźnie zaskoczony, już nie targował się o cenę, ale sprzedać konia nie miałem zamiaru. Za bardzo byliśmy z klaczą zżyci, była naszą maskotką, choć charakter miała trudny.

Koń to nie tylko, jakby się pozornie wydawało, sama przyjemność z jazdy, to również i obowiązki. Rano i wieczorem trzeba mu podać karmę, najczęściej ja podawałem: owies, mikroelementy, witaminy, surową marchew, ewentualnie jabłka.

Siano musiało być przedniej jakości, z zapachem. Porządek w stajni należał do obowiązków Henia.

Rano doglądał on Siwej, do mnie należała obsługa wieczorna. Siwa oczywiście, jak tylko się zjawiłem, przeszukiwała moje kieszenie, by znaleźć cukier, za którym przepadała. Piła wodę pochodzącą tylko ze zwykłej studni, tej z hydrantu nie tknęła.

Co dzień trzeba było ją wyszczotkować i oczyścić kopyta. Raz na dwa miesiące kowal dokonywał ich profilowania. Zawsze był z tym problem, nie za bardzo chciała podać nogę.

Moja klacz nie znosiła zapachu alkoholu, był to najlepszy sprawdzian tego, czy Heniek jest trzeźwy. Średnio dwie godziny dziennie zajmowała mi obsługa Siwej. Koń, tak jak pies, przyzwyczaja się do człowieka i wręcz domaga się, aby się nim zajmować. Moim zdaniem mogą to robić ludzie mający do koni sentyment oraz mogący zapewnić im dobre warunki.

Jazda na Siwej była dużą przyjemnością, kłus wysiadywany także, choć z natury jest trudny do opanowania. Największą przyjemność sprawiał mi zawsze galop, klacz po prostu płynęła.

Przyjaźniła się z moim psem Wezyrem, tylko jego tolerowała. Inne psy goniła z padoku. Wezyr towarzyszył jej tam oraz na łące, gdzie bardzo lubiła przebywać.

Gdy patrzę na pustą stajnię, to ogarnia mnie smutek, że nie ma jej wśród nas. Padła jesienią 2004 roku na niedrożność jelit.

Stanisław

Poznałem go dawno temu, miał wtedy pięćdziesiąt lat. Bardzo barwna i ciekawa postać. Handlował owocami, przeważnie jabłkami. Kupował całe sady, dbał o ich nawożenie i ochronę. Dojrzałe owoce zrywał i wywoził, najczęściej na Śląsk.

Stasiek miał talent do zarabiania pieniędzy, nie do końca, mówiąc szczerze, uczciwą drogą. Lubił też pożyczać od ludzi pieniądze, oczywiście pożyczano mu nie za darmo. W zastaw dawał odpowiednią ilość złota czy kamieni szlachetnych. Po oddaniu pieniędzy z procentami zastaw wracał do niego.

Nie za bardzo szanował zarobione pieniądze i nie stronił od kolegów i alkoholu, ale, dziwna rzecz, ludzie mu wierzyli. Wzbudzał zaufanie. Chętnych do pożyczania pieniędzy na procent nigdy mu nie brakowało. Miał wielką umiejętność zjednywania sobie ludzi. Stasiek najczęściej nie zachowywał dystansu tak jak inni ludzie, po paru minutach każdy stawał się jego przyjacielem. Prawie wszystkim mówił po imieniu.

Niemal wszyscy bez oporów przyjmowali formę takiego kontaktu z nim. Umiał z dużą łatwością rozpoznać wady i zalety każdego człowieka i wykorzystywał to. Szczególnie trafnie umiał ocenić kobiety, był dla nich bardzo uprzejmy i podkreślał ich zalety. Bardzo szybko stawały się one jego przyjaciółkami.

Lubiłem go słuchać i obserwować jego rozmowy, często z obcymi paniami. Kobiety te nie wiadomo kiedy stawały się dla niego bardzo życzliwe, gotowe powierzyć mu swoje tajemnice. Ta bezpośredniość zjednywała mu ludzi, umiał to wykorzystać. Muszę tu wspomnieć, iż należał do wąskiej elity graczy pokerowych. Mogę tylko przypuszczać, że był wśród nich mistrzem.

Zdarzało się, że czasem wspólnie graliśmy w pokera, ale miał swoich ludzi, z którymi grywał. Były to osoby najczęściej pochłonięte hazardem, niejednokrotnie ludzie biznesu, niekiedy politycy lub z czasem nawet środowisko polskich księży, dość wysoko postawionych w hierarchii.

Pewnego razu zadzwonił do mnie pewien ksiądz i zaprosił na pokera. Zapytałem, czy mogę wziąć ze sobą mojego znajomego. Zgodził się, a uczestnicy gry nie zdawali sobie sprawy, że na pewno przegrają. W pokerze zawsze trzeba się liczyć z tym, że się przegra, ale Staśka to nie dotyczyło, on musiał wygrać. Używał w tym celu wielu różnych instrumentów.

W czasie gry opowiadał nieraz różne ciekawe rzeczy, najczęściej ze swojego życia, na przykład jak uczył grać w pokera esesmanów w obozie koncentracyjnym w Dachau, w którym przesiedział trzy lata, i udało mu się przeżyć między innymi dzięki pokerowi. Wygrane pieniądze zawsze zostawiał najstarszemu rangą esesmanowi.

Takie opowieści zawsze interesowały grających. Rozpraszał w ten sposób ich uwagę i w odpowiednim momencie, gdy był rozdającym, potrafił tak ułożyć karty, aby jego partner w grze otrzymał karetę lub pięć kart w jednym kolorze.

W środowisku duchownych Stasiek był wtedy pierwszy raz, bardzo mu się tam podobało. Po wstępnej rozmowie przystąpiliśmy do gry. Stasiek jak zwykle opowiadał różne ciekawostki ze swojego życia, dając nawet duchownym wygrać. Na ścianie w pokoju, gdzie graliśmy, wisiał obraz przedstawiający Łazarza. Ku zdziwieniu wszystkich Stasiek opowiedział zarówno o tej postaci, jak i przedstawił historię samego obrazu, i tym sposobem zjednał sobie obecnych tam księży.

Szala zwycięstwa już powoli przechylała się na korzyść Staśka. Po około dwóch godzinach gry w bardzo przyjemnej atmosferze, w towarzystwie młodych i ładnych kobiet przygotowujących przekąski, następowała przerwa na kolację. Suto zastawiony stół, z butelkami czystej wyborowej, umilał spotkanie. Stasiek cieszył się dużym zainteresowaniem, obecne tam panie były dla niego bardzo miłe.

Jeden z księży zapytał go nieśmiało, czym się w życiu zajmuje. Stasiek nie mógł mu powiedzieć, że w dużym stopniu grą w pokera. Odpowiedział, że skończył historię, ale nie pracuje w zawodzie ze względów politycznych. O nic więcej się już nie pytano, kolacja dobiegała końca, a my przystąpiliśmy do gry.

Patrzyłem z niepokojem na jego ręce – jak układa karty, aby mi podać odpowiedni zestaw. Bardzo się denerwowałem. Zdawało mi się, że ktoś zauważy i będzie bardzo nieprzyjemnie. Takiego oszusta po prostu wyrzuca się z gry, niejednokrotnie wiąże się to z dalszymi nieprzyjemnymi konsekwencjami, mówiąc delikatnie. Na szczęście nic takiego się nie stało i o czwartej nad ranem zakończyliśmy grę, opuszczając smutnych duchownych.

Gra, zgodnie z przewidywaniami, zakończyła się sporą wygraną. Czekaliśmy, by sprawdzić, czy będą chcieli jeszcze z nami grać. Rewanżu nie wolno odmówić. Za tydzień otrzymałem telefon zapraszający mnie i Staśka na grę w podobnym składzie. Ale jak się później zorientowałem, poza gospodarzem było już zupełnie inne grono grających. Było bardzo duże zainteresowanie Staśkiem. Zaczął grać w innym stylu niż poprzednio, narzucał bardziej ofensywną grę, przebicia w ciemno. Wygrał i przegrał parę rozdań.

Dalej wzbudzał zaufanie, dokonywał prób odwrócenia uwagi grających, udawał przeciętnego gracza. Po którymś rozdaniu podniosłem karty i widząc trzy siódemki, kupiłem dwie karty i czwartą siódemkę, kareta siódemek. Stasiek dalej przebijał, wszyscy weszli do gry, w puli była znaczna suma pieniędzy. Po następnym przebiciu Stasiek i jeszcze jeden partner odpadli z gry.

Pozostałem z jednym partnerem, który dalej przebijał, w obawie, że zabraknie mi pieniędzy. Dokonałem sprawdzenia. Partner, ksiądz, wyłożył karty. Miał kolor, a ja pokazałem karetę siódemek. Pula była moja. Wygrałem równowartość fiata 125p.

Przegrany partner odszedł od gry. Widziałem jego smutek, bo przegrał znaczne pieniądze, a właściwie wszystko. Pożyczyłem mu pewną sumę, zarzekał się, że odda, ale nigdy tego nie zrobił. Była czwarta rano, dziewczyny szykowały wczesne śniadanie, a ja nie mogłem się nadziwić, że w jednym rozdaniu spotkały się tak wysokie karty. Poker to hazard, nie zawsze się wygrywa uczciwą drogą.

Stasiek nie chciał się przyznać, że ułożył to rozdanie, a ja oddałem mu połowę wygranej, bo byłem pewny, że to jego sprawka. Takich sytuacji było więcej.

Jeździłem z nim do Warszawy. Znany był w środowisku pokerzystów. Najczęściej nie uczestniczyłem wtedy w grze, po prostu się bałem. Nigdy go nie złapali na oszustwie, ale zawsze chcieli go ograć, jednak to nigdy nie nastąpiło.

Przestaliśmy grać z duchownymi. Nie zapraszano tam nas, ale po jakiejś miesięcznej przerwie zadzwonił telefon z zaproszeniem na grę, ale już bez Staśka. Nie wiedziałem, czy tam iść, ale po konsultacjach ze Staśkiem zdecydowałem się.

Byli ci sami księża. Grę rozpoczęliśmy od drobnych sum i toczyła się ze zmiennym szczęściem. Przy jakimś rozdaniu przebijałem w ciemno, manewr powtórzyłem jeszcze dwa razy. Podniosłem karty. Miałem jedną parę dam. Kupiłem tylko jedną kartę i przebijałem dość wysoko. Dalej miałem tylko jedną parę dam.

Po następnym przebiciu dwóch partnerów odpadło z gry, dalej przebijałem za pół puli, partner się zastanawiał. Widziałem, że się waha, rzucił karty, pula była moja. Prosili, abym pokazał karty, spełniłem prośbę – para dam. Partner, który odpadł, miał fula. W pokerze nie zawsze wygrywa się kartą, chyba ważniejsza jest psychika pokerzysty.

W pewnym okresie życia Stasiek przestał grać w pokera, mówił, że nie wytrzymuje obciążenia psychicznego, twierdził, że się zestarzał. Poker to ciężka praca, po przegranej nocy zawsze dwa dni dochodziłem do siebie.

Do Staśka przyjeżdżali dawni jego koledzy i nowi adepci pokera z prośbą, aby pokazał im swoje sztuczki. Nigdy tego nie zrobił, choć chcieli mu płacić duże pieniądze.

Raz jeden po wypiciu paru kieliszków wódki zgodził się, ale pod warunkiem, że to on rozda im karty i jeden z nich będzie miał karetę. Musieli tylko obserwować, jak on to zrobi.

Jak zwykle coś tam opowiadał, karty w jego rękach układały się jak u iluzjonisty. Po rozdaniu gracze sprawdzili swoje karty i jeden z nich miał karetę asów. Nastąpiło pełne zaskoczenie, niczego nie zauważyli i dalej nic nie wiedzieli.

Stasiek przy końcu swego życia, kiedy miał dobry humor, raz pokazał mi jedną ze swoich sztuczek, ale nigdy się nie odważyłem na zastosowanie jej w grze. Pokerzyści mają swój kodeks honorowy. Ktoś złapany na oszustwie jest wykluczany na zawsze, a w półświatku może się to skończyć bardzo źle. Stasiek odszedł od nas. Pozostały tylko wspomnienia i nierozdane nowe karty.

Zmiana systemu

Nadeszły pierwsze wybory, potem wymiana wojewodów i częściowo administracji, powstały Komitety Obywatelskie, które miały wyłonić nowych wojewodów. Kandydatów było u nas kilku, jednym z nich był mój sąsiad i na plenarnym zebraniu Komitetu Obywatelskiego zgłosił swoją kandydaturę na ten urząd. Był to człowiek bardzo zaangażowany w solidarność rolniczą. Stwarzał również pozory, że był wielkim kombatantem.

Ktoś jednak, jak to w Polsce bywa, doszukał się w jego teczce personalnej ankiety, w której ten chwalił się, że był członkiem i działaczem Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, następnie członkiem Polskiej Partii Robotniczej, a potem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Ankietę tę skserowano i rozdano delegatom wybierającym wojewodę, i oczywiście delegaci po zapoznaniu się z nią natychmiast odrzucili jego kandydaturę.

Piszę o tym dlatego, że w tym czasie różni pseudodziałacze niepodległościowi chcieli na siłę wejść w struktury władzy.

W tym czasie poznałem wielu bardzo zacnych ludzi z solidarności rolniczej, z którymi współpracowałem. Niektórzy z nich zostali posłami i senatorami. Pomagałem im pisać różne opinie na temat zmian, jakie się powinny dokonać w polskim rolnictwie, łącznie z niektórymi interpelacjami poselskimi.

Wówczas bardzo aktywnie współpracowałem z ministrem rolnictwa, sugerując mu, że rolnictwo nie może być zupełnie poddane wolnemu rynkowi. Polityki wolnorynkowej w stosunku do rolnictwa nie prowadzi się w żadnym kraju. Mówiłem mu, że państwo musi czasem wspomóc rolnictwo, uchronić je przed cenami dumpingowymi produktów rolniczych sprowadzanych z zagranicy. Po wielu bojach udało nam się wprowadzić opłaty wyrównawcze na sprowadzane towary rolnicze po cenach dumpingowych.

Było to spore osiągnięcie chroniące polskiego rolnika przed nieuczciwą konkurencją. Polska wtedy nie była w Unii Europejskiej. Trzeba było stworzyć pewne bariery ochronne. W tym czasie wyjeżdżałem do Skandynawii i krajów Europy Zachodniej, aby zorientować się, jak funkcjonuje tam organizacja rolnictwa i cały szereg agend ją obsługujących.

To, co pisałem, nie mogło w tamtych czasach trafić do świadomości polskiego chłopa, tylko nieliczni na komisji sejmowej dotyczącej rolnictwa zdawali sobie sprawę z wiekowego zaniedbania. Wiedzieli, że odbudowa nowoczesnej struktury rolnictwa potrwa ze dwa pokolenia.

Dzisiaj, po dwudziestu latach, dzięki pomocy unijnych pieniędzy obserwujemy pozytywne zmiany.

W 1998 roku poproszony zostałem, aby przybyć do sejmu na naradę oceniającą realizację zadań dotyczących rolnictwa przez ówczesny rząd Akcji Wyborczej Solidarność, głównym sprawozdawcą miał być Pan Poseł.

Po dość długim oczekiwaniu wprowadzono Pana Posła, który zachowywał się bardzo dziwnie. Zobaczywszy mnie, podszedł, przywitał się ze mną i zaczął podskakiwać. Podałem mu rękę, a on, niewiele myśląc, pocałował mnie w nią. Wszystkie stacje telewizyjne odnotowały to zdarzenie. Telewizja do dziś czasem pokazuje ten moment. Jak się później dowiedziałem, podano mu jakieś narkotyki, aby nie mógł wystąpić i złożyć sprawozdania. Polityka nie zawsze kieruje się czystymi intencjami, czasem cel uświęca środki.

Na zakrętach losu

Wydanie pierwsze, ISBN: 978-83-8147-039-1

© Aleksander Ławski i Wydawnictwo Novae Res 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa Novae Res.

REDAKCJA: Novae Res

KOREKTA: Katarzyna Kusojć

OKŁADKA: Anna Gręda

KONWERSJA DO EPUB/MOBI: Inkpad.pl

WYDAWNICTWO NOVAE RES

ul. Świętojańska 9/4, 81-368 Gdynia

tel.: 58 698 21 61, e-mail: sekretariat@novaeres.pl, http://novaeres.pl

Publikacja dostępna jest w księgarni internetowej zaczytani.pl.