Apelacje z prawa cywilnego

na przykładach i wzorach

Dominika Wetoszka
Marcin Derlacz

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2018

Apelacje z prawa cywilnego na przykładach i wzorach

Stan prawny: wrzesień 2018 r.
(uwzględnione zostały ustawy wynikające z projektu zmian do KPC)

Redakcja: Emilia Rucińska-Sech

Wydawca: Joanna Ablewicz

Projekt okładki: Robert Rogiński

© Wydawnictwo C.H.Beck 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Opinie zawarte w niniejszej publikacji wyrażają osobisty punkt widzenia Autora.
Wydawnictwo C.H.Beck nie ponosi odpowiedzialności za zawarte w niej informacje.

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: DTP Art
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8158-794-5

Wstęp

Od 2009 r. regularnie na egzaminach zawodowych z części prawa cywilnego pojawia się zadanie mające na celu sporządzenie apelacji na podstawie dostępnych akt sprawy, w tym wyroku sądu I instancji. Publikacja niniejsza skonstruowana została podobnie, bowiem w części praktycznej znajduje się wyrok sądu I instancji, wzór apelacji wraz z uzasadnieniem, a następnie komentarz.

„Apelacje w sprawach cywilnych na przykładach i wzorach” mają na celu usystematyzowanie podstawowych kwestii dotyczących konstruowania apelacji w sprawach cywilnych. Stanowią one kontynuację „Pozwów w sprawach cywilnych na przykładach i wzorach”, gdyż większość przykładów wyroków opartych jest na treści pozwów opracowanych w tej publikacji.

W ramach każdego pisma publikacja została podzielona na dwie części – teoretyczną oraz praktyczną. Część teoretyczna zawiera wytyczne odnośnie do wymogów formalnych apelacji. Odwołuje się także do orzecznictwa i literatury przedmiotu. W części praktycznej publikacja zawiera kilkanaście wzorów apelacji w sprawach cywilnych, opracowanych na podstawie wyroków sądów powszechnych. Autorzy jako praktycy zwracają uwagę na kwestie teoretyczne i praktyczne dotyczące apelacji, w tym m.in. zagadnienie określania wartości przedmiotu zaskarżenia, opłaty od apelacji.

„Apelacje w sprawach cywilnych na przykładach i wzorach” kieruje się w szczególności do aplikantów. Publikacja ta będzie pomocna podczas sporządzania apelacji na zajęciach oraz w codziennej pracy w kancelarii. Opracowanie to może okazać się przydatne również aplikantom przygotowującym się do egzaminu zawodowego – adwokackiego lub radcowskiego.

Niniejsza publikacja uwzględnia wchodzącą w życie prawdopodobnie w styczniu 2019 r. nowelizację przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

adw. dr Dominika Wetoszka

adw. Marcin Derlacz

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

KC |  | ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny
KPC |  | ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
KSCU |  | ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
KWU |  | ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece
PrWeksl |  | ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo wekslowe
RPDU |  | ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka
RPOU |  | ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obwyatelskich

2. Organy orzekające

NSA |  | Naczelny Sąd Administracyjny
SA |  | Sąd Apelacyjny
SN |  | Sąd Najwyższy
SN (7) |  | Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów
SO |  | Sąd Okręgowy
SR |  | Sąd Rejonowy
WSA |  | Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma i publikatory

Biul. SN |  | Biuletyn Sądu Najwyższego
Dz.U. |  | Dziennik Ustaw
Legalis |  | system informacji prawnej Wydawnictwa C.H.Beck
OSA |  | Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych
OSN |  | Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej
OSNAPiUS |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSNC |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna
OSNC-ZD |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna-Zbiór Dodatkowy
OSNCPiUS |  | Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
OSP |  | Orzecznictwo Sądów Polskich
PS |  | Przegląd Sądowy
Wok. |  | Wokanda

4. Inne skróty

art. |  | artykuł
itp. |  | i tym podobne
KRS |  | Krajowy Rejestr Sądowy
m.in. |  | między innymi
MS |  | Minister Sprawiedliwości
niepubl. |  | niepublikowany
NIP |  | numer identyfikacji podatkowej
np. |  | na przykład
orz. |  | orzeczenie
pkt |  | punkt
por. |  | porównaj
post. |  | postanowienie
poz. |  | pozycja
r. |  | rok
rep. |  | repertorium
RP |  | Rzeczpospolita Polska
s. |  | strona
S.A. |  | spółka akcyjna
S.K.A. |  | spółka komandytowo-akcyjna
sp.j. |  | spółka jawna
sp.k. |  | spółka komandytowa
sp. p. |  | spółka partnerska
sp. z o.o. |  | spółka z ograniczoną odpowiedzialnością
t.j. |  | tekst jednolity
tzn. |  | to znaczy
tzw. |  | tak zwany
uchw. |  | uchwała
ust. |  | ustęp
uzas. |  | uzasadnienie
w zw. |  | w związku
WPS |  | wartość przedmiotu sporu
WPZ |  | wartość przedmiotu zaskarżenia
ww. |  | wyżej wymieniony
wyr. |  | wyrok
zd. |  | zdanie
ze zm. |  | ze zmianami
zł |  | złoty
zob. |  | zobacz

Rozdział I. Wymagania apelacji w sprawach cywilnych

1. Sprawy cywilne

Kwalifikacja sprawy następuje w chwili wniesienia pozwu. Apelacja stanowi zaś kontynuację postępowania rozpoczętego przed sądem I instancji, zainicjowaną przez stronę niezadowoloną z rozstrzygnięcia. Tym samym sprawa uznana przez sąd I instancji za sprawę cywilną pozostaje nią do momentu zakończenia postępowania.

Dla porządku jednakże warto przypomnieć zakres spraw cywilnych w rozumieniu KPC. Wprowadzenie do art. 1 KPC legalnej definicji sprawy cywilnej ma na celu sprecyzowanie kategorii sporów rozstrzyganych w postępowaniu cywilnym. Definicja ta opiera się na dwóch kryteriach: 1) materialnym oraz 2) procesowym.

Przez sprawę cywilną w ujęciu materialnym należy rozumieć taką sprawę, w której ochrona prawna sprowadza się do wywołania skutku w zakresie stosunku cywilnoprawnego sensu largo, a więc stosunku osobistego, rodzinnego lub majątkowego, którego uczestnicy występują w charakterze równouprawnionych podmiotów. Jeżeli choćby jeden z nich uzyskuje pozycję organu działającego z mocy swej władzy zwierzchniej, to stosunek taki nie jest stosunkiem cywilnoprawnym1.

Natomiast biorąc pod uwagę kryterium procesowe, sprawami cywilnymi są sprawy, które nie ze swojej istoty, ale z woli ustawodawcy zostały poddane właściwości sądów powszechnych i SN (np. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych)2.

Katalog spraw cywilnych z art. 1 KPC obejmuje sprawy z powództwa o świadczenie, o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa oraz o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa3.

Z woli ustawodawcy i w oparciu o kryterium formalne, do spraw cywilnych można zaliczyć m.in. sprawy:

1) z ustawy z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji:

a) sprawy z zakresu żądania zwolnienia rzeczy lub prawa majątkowego od zabezpieczenia lub egzekucji administracyjnej (art. 40 § 2),

b) w wypadku zbiegu egzekucji administracyjnej i egzekucji sądowej (art. 62),

c) w sprawach o wyjawienie majątku (art. 71 § 1),

d) w sprawach o pozostawienie pomieszczeń w użytkowaniu zobowiązanego (art. 110g § 6);

2) z ustawy z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy: w sprawach nieunormowanych w art. 87 i 88 (art. 90);

3) z ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich:

a) w sprawie wymierzania i uchylania kary pieniężnej (art. 9 § 1),

b) w sprawach nieletnich (art. 20),

c) w sprawie przeprowadzania dowodu z opinii pedagogicznej, psychologicznej, medycznej oraz opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów (art. 25 § 1),

d) w postępowaniu odwoławczym w sprawie zastosowania środka poprawczego lub gdy środek odwoławczy zawiera wniosek o orzeczenie środka poprawczego (art. 59 § 2);

4) z ustawy z 5.1.2011 r. – Kodeks wyborczy:

a) w sprawach protestów (art. 321 § 1–2),

b) do rozpoznawania protestów wyborczych (art. 393);

5) z ustawy z 6.12.1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów:

a) do zarządu nad przedsiębiorstwem zastawcy (art. 27 ust. 2),

b) do postępowania rejestrowego (art. 44);

6) z ustawy z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy:

a) przy egzekucji grzywny, kwoty pieniężnej stanowiącej równowartość przedmiotów, które powinny ulec przepadkowi, nawiązki na rzecz Skarbu Państwa, należności sądowych (art. 25 § 1),

b) do tytułów egzekucyjnych (art. 26),

c) przy podziale sumy uzyskanej z egzekucji – należności z tytułu obowiązku naprawienia szkody, nawiązki lub świadczenia pieniężnego (art. 196 § 2);

7) z ustawy z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego:

a) w kwestiach dotyczących pełnomocnika (art. 89),

b) w postępowaniu zabezpieczającym (art. 292 § 1),

c) w sprawach o odszkodowanie i zadośćuczynienie za niesłuszne skazanie i niesłuszne stosowanie środków przymusu (art. 558);

8) z ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym: do postępowania przed sądami rejestrowymi (art. 7);

9) z ustawy z 29.8.1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji: w sprawie wyłączenia komornika (art. 9 ust. 5);

10) z ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych: w postępowaniu z odwołań od decyzji Zakładu (art. 83 ust. 2);

11) z ustawy z 30.8.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi:

a) do doręczenia pism w postępowaniu sądowym przez operatora pocztowego (art. 65 § 2),

b) do postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 (art. 106 § 5),

c) do przeprowadzania dowodów, o których mowa w art. 296 § 1 (art. 296 § 2),

d w sprawach nieunormowanych w niniejszej ustawie do postępowania w zakresie obrotu zagranicznego (art. 300).

Orzecznictwo:

Prawo do apelacji w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych

Ubezpieczonemu przysługuje apelacja w sprawie o każdego rodzaju świadczenie z ubezpieczenia społecznego, jeśli sąd pierwszej instancji w części zmienił decyzję organu rentowego i nie oddalił odwołania w pozostałym zakresie (art. 367 § 1 KPC w zw. z art. 47714 § 1 i 2 KPC).

(postanowienie SN – Izba Pracy z 8.12.2016 r., II UZ 60/16, Legalis)

Sprawa z odwołania od poszczególnej decyzji organu rentowego jako jedna sprawa cywilna – brak znaczenia łącznego rozpoznania spraw z odwołań od kilku decyzji

1. W sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie.

2. Połączenie spraw do jednoczesnego rozpoznania w trybie art. 219 KPC ma jedynie techniczny charakter, nie oznacza powstania jednej nowej sprawy, a każda z połączonych spraw zachowuje samodzielność, wymagającą odrębnego rozstrzygnięcia. Z tego wynika, że sąd rozpoznając apelację od wyroku sądu I instancji zapadłego w dwóch połączonych sprawach, toczących się na skutek odwołania od dwóch decyzji organu rentowego-dotyczącej podlegania przez zainteresowanego ubezpieczeniom oraz ustalającej podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia – rozpoznawał apelacje w dwóch sprawach, czego nie zmienia okoliczność, że obie decyzje były ze sobą powiązane i że odwołania od tych decyzji opierały się na tych samych zarzutach.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 2.7.2012 r., I UZ 65/12, Legalis)

2. Dopuszczalność wniesienia apelacji

Zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. Podstawą prawną wniesienia apelacji w postępowaniu cywilnym jest art. 367 § 1 KPC, zgodnie z którym apelacja przysługuje od merytorycznego wyroku sądu I instancji (rozstrzygającego co do istoty sprawy) do sądu II instancji.

Apelacja jest środkiem odwoławczym o charakterze zwyczajnym, dewolutywnym (rozpoznawanym przez sąd wyższej instancji) i suspensywnym (wstrzymującym uprawomocnienie się orzeczenia w zaskarżonym zakresie)4.

Zgodnie z zasadą skargowości wyrażoną w Kodeksie postępowania cywilnego, każdy wyrok sądu I instancji podlega zaskarżeniu bez względu na: 1) rodzaj sprawy, 2) wartość przedmiotu sporu czy 3) zakres zaskarżenia5.

Apelacja w sprawach cywilnych przysługuje od:

1) wyroku końcowego (art. 316 § 1 KPC);

2) wyroku częściowego (art. 317 § 1 KPC);

3) wyroku wstępnego (art. 318 § 1 KPC);

4) wyroku łącznego (art. 219 KPC);

5) wyroku uzupełniającego (art. 351 § 1 i 3 KPC);

6) wyroku zaocznego – jedynie powodowi (art. 339 § 1, art. 342 KPC);

7) postanowienia rozstrzygającego co do istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym (art. 518 KPC);

8) wyroku wydanego w postępowaniu uproszczonym (art. 5059 KPC)6.

Apelacja nie przysługuje od:

1) nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym (art. 491 § 1 KPC);

2) nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym (art. 502 § 1 KPC);

3) nakazu zapłaty wydanego w europejskim postępowaniu nakazowym i upominawczym (art. 50519 KPC);

4) wyroku zaocznego, jeśli zaskarża go pozwany (art. 344 § 1 KPC).

Postępowanie apelacyjne opiera się na zasadzie formalizmu procesowego, gdyż czynności podejmowane w postępowaniu apelacyjnym mają charakter zorganizowany pod względem formalnym, mogą być podejmowane w określonym czasie i miejscu7.

W literaturze wskazuje się, że dopuszczalność wniesienia apelacji uzależniona jest od kumulatywnego spełnienia poniższych warunków:

1) istnienia orzeczenia;

2) istnienia interesu prawnego we wniesieniu apelacji;

3) zachowania terminu przewidzianego dla apelacji;

4) możliwości zaskarżenia orzeczenia apelacją;

5) legitymacji podmiotu do wniesienia apelacji;

6) zachowania formy przewidzianej dla apelacji;

7) uiszczenia opłaty od apelacji8.

Apelacja może być wniesiona wyłącznie od wyroku istniejącego, gdyż nie jest możliwe zaskarżenie czegoś, co nie istnieje w świetle prawa. Orzeczeniem nieistniejącym (sententia non existens) jest orzeczenie wydane przez właściwy organ, lecz pozbawione istotnych cech ustawowych np. brak ogłoszenia wyroku, brak podpisu sędziego pod wyrokiem9.

Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje sąd okręgowy, a od wyroku sądu okręgowego jako I instancji – sąd apelacyjny (art. 367 § 2 KPC). Podkreślenia wymaga fakt, że funkcja sądu odwoławczego ma charakter kontrolny w stosunku do wyroku sądu I instancji, co oznacza, iż sąd II instancji ponownie rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą przez sąd niższej instancji w sposób merytoryczny, ograniczony jedynie granicami zaskarżenia. Tym samym rola sądu odwoławczego nie sprowadza się jedynie do kontroli legalności orzeczenia wydanego w I instancji.

Literatura przedmiotu wyróżnia dwa rodzaje apelacji: 1) pełną oraz 2) ograniczoną. Apelacja pełna oderwana jest od podstaw, tj. od reglamentowanej przez ustawodawcę listy możliwych zarzutów, zapewniając apelującemu pełną swobodę przy formułowaniu zarzutów apelacyjnych. Sąd II instancji ma obowiązek zastosować przepisy prawa materialnego, bez względu na stanowisko stron w zakresie zarzutów. Z kolei apelacja ograniczona występuje jedynie w postępowaniu uproszczonym oraz w europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń. Jej funkcją nie jest ponowne rozpoznanie sprawy, a jedynie kontrola wyroku sądu I instancji. Co do zasady, nie jest możliwe powoływanie nowych faktów i dowodów. Sąd odwoławczy związany jest apelacją ograniczoną, opartą na skatalogowanych przez ustawodawcę zarzutach10.

Zasada formalizmu postępowania apelacyjnego oznacza również, że ten środek odwoławczy może być wniesiony jedynie przez podmiot posiadający zarówno legitymację, jak i interes prawny do zaskarżenia wyroku. Dysponentami postępowania apelacyjnego są uprawnione podmioty, które decydują o jego przedmiocie i zakresie zaskarżenia. Zauważyć należy, że legitymacja do wniesienia apelacji nie jest odpowiednikiem ogólnej legitymacji procesowej, ponieważ jej istnienie nie zależy od relacji danego podmiotu do przedmiotu sporu, lecz od relacji skarżącego do postępowania, w którym wydano zaskarżone orzeczenie11.

Podmiotami uprawnionymi do wniesienia apelacji od wyroku są:

1) strona postępowania, lecz jedynie w przypadku, gdy jest pokrzywdzona rozstrzygnięciem sądu I instancji (gravamen);

2) każdy ze współuczestników postępowania samodzielnie;

3) interwenient uboczny (samoistny i niesamoistny);

4) prokurator (art. 60 § 2 KPC);

5) Rzecznik Praw Obywatelskich (art. 14 pkt 4 RPOU w zw. z art. 60 § 2 KPC);

6) Rzecznik Praw Dziecka (art. 10 ust. 1 pkt 3 RPDU w zw. z art. 60 § 2 KPC);

7) organizacje społeczne (art. 61 i 62 KPC);

8) inspektor pracy (art. 631 i 632 KPC);

9) powiatowy (miejski) rzecznik praw konsumentów (art. 633 i 634 KPC)12.

Warto zwrócić uwagę na kwestię istotną z punktu widzenia zawodowego pełnomocnika, a mianowicie rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów procesu zawarte w wyroku I instancji. Zaskarżenie wyroku I instancji, nawet częściowe, powoduje, że zawarte w nim orzeczenie o kosztach pozostaje zawieszone do czasu wydania wyroku przez sąd II instancji. Postanowienie mające za przedmiot rozstrzygnięcie o kosztach procesu może być zaskarżone na dwa sposoby: 1) zażaleniem lub 2) apelacją. Jeśli strona chce zaskarżyć jedynie postanowienie o kosztach, wnosi zażalenie w trybie art. 394 § 1 pkt 9 KPC w terminie określonym w art. 394 § 2 KPC. Natomiast wniesienie przez stronę apelacji zamiast zażalenia spowoduje naruszenie terminu, co skutkować będzie odrzuceniem wniesionego środka odwoławczego jako spóźnionego (art. 370 w zw. z art. 397 § 2 KPC). Natomiast zaskarżenie orzeczenia co do istoty sprawy powoduje zaskarżenie również rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

Powyższe ma zastosowanie także do zamieszczonego w wyroku rozstrzygnięcia w przedmiocie rygoru natychmiastowej wykonalności. Zgodnie z przepisem art. 3941a § 1 pkt 3 KPC, stronie przysługuje zażalenie na postanowienie dotyczące nadania wyrokowi klauzuli natychmiastowej wykonalności do innego składu sądu I instancji, który wydał zaskarżone postanowienie. Przepis ten nie wyłącza również możliwości zaskarżenia postanowienia nadającego wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności w drodze apelacji, jeśli strona skarży wyrok co do istoty sprawy. W literaturze wskazuje się, że ścisłe powiązanie orzeczenia w zakresie nadanego mu rygoru natychmiastowej wykonalności z rozstrzygnięciem co do istoty sprawy, przemawia za dopuszczalnością takiego rozwiązania13.

Orzecznictwo:

Niedopuszczalność zaskarżania uzasadnienia orzeczenia

Wniesienie środka odwoławczego możliwe jest tylko wtedy, gdy kodeks go dopuszcza od określonego rodzaju orzeczeń czy ich uzasadnień. Dowodzenie, że kwestionowane postanowienie sądu pierwszej instancji podlegało zaskarżeniu apelacją upada w konfrontacji z postanowieniami: art. 367 § 1 KPC, w myśl którego apelacja przysługuje od wyroków w procesie, art. 518 KPC, w myśl którego apelacja przysługuje w postępowaniu nieprocesowym od postanowień orzekających co do istoty sprawy i art. 1148 § 3 KPC przewidującego apelację od postanowienia dotyczącego uznania orzeczenia sądu zagranicznego. Niemożliwa – w obowiązującym stanie prawnym – jest korektura motywów rozstrzygnięcia w drodze apelacji bądź kasacji.

(postanowienie SN z 7.11.2003 r., V CZ 106/03, Legalis)

Niedopuszczalność apelacji od orzeczenia nieistniejącego w sensie prawnoprocesowym

1. Apelację można wnieść wyłącznie od istniejącego orzeczenia sądu pierwszej instancji. Nie można więc wnieść apelacji od orzeczenia, które w sensie prawno-procesowym w ogóle nie istnieje, jak również od orzeczenia, w którym brakuje rozstrzygnięcia o całości przedstawionego pod osąd roszczenia procesowego. Wywiedzenie apelacji jest w takich przypadkach niedopuszczalne, ponieważ brakuje substratu zaskarżenia.

2. W razie pominięcia przez sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcia (pozytywnego, negatywnego) o zgłoszonym żądaniu lub o jego części, strona ma prawo złożyć, przewidziany w art. 351 § 1 KPC, wniosek o uzupełnienie orzeczenia. Wniosek o uzupełnienie orzeczenia nie konkuruje ze środkami odwoławczymi, a stanowi remedium, które może otworzyć drogę do skutecznego wniesienia apelacji.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 13.8.2015 r., I CZ 58/15, Legalis – teza redakcyjna)

Niedopuszczalność rozpoznania zażalenia opartego na tożsamych zarzutach jak apelacja

Z chwilą wniesienia przez powoda apelacji, w której zawarł zarzuty dotyczące rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji o kosztach procesu i kosztach sądowych, rozpoznanie jego zażalenia – opartego na tożsamych zarzutach – stało się niedopuszczalne. W takiej sytuacji postępowanie wywołane zażaleniem należy umorzyć, na zasadzie art. 355 § 1 KPC.

(wyrok SA w Krakowie z 30.6.2015 r., I ACa 522/15, Legalis)

Apelacja wniesiona od nieistniejącego w części orzeczenia sądu I instancji; redakcja sentencji wyroku

Jeżeli sąd okręgowy, w sprawie wysokości kapitału początkowego oraz emerytury, uwzględniając częściowo odwołanie ubezpieczonej, zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego i przyjął nowy wskaźnik wysokości podstawy wymiaru inny niż wskazany w zaskarżonej decyzji, nie oddalając odwołania w pozostałym zakresie, apelacja wniesiona od nieistniejącego – w tej części – orzeczenia sądu pierwszej instancji, podlega odrzuceniu jako niedopuszczalna (art. 367 § 1 KPC). Sentencja wyroku powinna zawierać tak zredagowane rozstrzygnięcie sądu co do żądania stron, aby na jej podstawie możliwe było określenie zakresu powagi rzeczy osądzonej i skutków

wyroku bez uciekania się do treści uzasadnienia tego wyroku. W konsekwencji, odrzuceniu podlega apelacja od wyroku dotycząca takiej jego części, do której nie odnosi się sentencja tego wyroku, w szczególności w sytuacji, gdy w sentencji wyroku brak jest rozstrzygnięcia w przedmiocie „oddalenia powództwa w pozostałym zakresie”, ponieważ w rozumieniu przepisów prawa procesowego w tym zakresie orzeczenie nie zostało wydane.

(postanowienie SA w Szczecinie z 19.1.2015 r., III AUa 269/14, Legalis)

Pokrzywdzenie orzeczeniem jako przesłanka dopuszczalności środka zaskarżenia

Pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka.

(uchwała SN (7) z 15.5.2014 r., III CZP 88/13, Legalis)

Dopuszczalność jednoczesnego zażalenia na rozstrzygnięcie w sprawie zwrotu kosztów procesu i wniesienia apelacji

Wniesienie apelacji wyłącza dopuszczalność zażalenia na postanowienie o kosztach procesu zawarte w wyroku, niezależnie od kolejności składania tych środków odwoławczych (art. 394 § 1 pkt 9 KPC).

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 18.4.2013 r., III CZP 15/13, Legalis)

Strona uprawniona do wniesienia apelacji

Apelację może wnieść strona, której żądania i wnioski nie zostały uwzględnione, a nie strona, której interes prawny został naruszony orzeczeniem.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 10.1.2002 r., I CZ 197/01, Legalis)

Zależność rodzaju środka odwoławczego od przedmiotu rozstrzygnięcia

O rodzaju środka odwoławczego decyduje przedmiot rozstrzygnięcia, a nie forma orzeczenia.

(postanowienie SN z 20.2.2003 r., II CZ 10/03, Legalis)

3. Uzasadnienie wyroku sądu I instancji

Nowelizacja KPC wprowadziła zmiany w zakresie publikacji oraz uzasadniania wyroków. Stosownie do brzmienia art. 326 § 1 KPC, ogłoszenie wyroku powinno nastąpić na posiedzeniu, na którym zamknięto rozprawę. Postanowieniem ogłoszonym niezwłocznie po zamknięciu rozprawy sąd może odroczyć ogłoszenie wyroku na oznaczony termin przypadający nie później, niż miesiąc po zamknięciu rozprawy. Gdyby ogłoszenie wyroku miało nastąpić później, niż miesiąc po zamknięciu rozprawy, sąd otwiera rozprawę na nowo.

Ustawodawca wprowadził także wymogi formalne odnośnie do sposobu uzasadniania wyroków. Po pierwsze, uzasadnienie wyroku powinno być sporządzone w sposób zwięzły (art. 3271 § 2 KPC). Po drugie, w uzasadnieniu należy zawrzeć:

1) podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, a mianowicie: ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz

2) wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa (art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 KPC).

Istotne z punktu widzenia profesjonalnego pełnomocnika są zmiany w przedmiocie wniosku o uzasadnienie wyroku. Przede wszystkim, wprowadzona została opłata stała od wniosku o uzasadnienie wyroku w wysokości 100 zł (art. 25b KSCU). Ponadto, wprowadzony został podział na wyroki doręczane przez sąd z urzędu oraz na wniosek. Sąd z urzędu doręcza wyrok stronie działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego, która na skutek pozbawienia wolności była nieobecna przy ogłoszeniu wyroku (art. 327 § 2 KPC), obu stronom w przypadku wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym (art. 327 § 3 KPC). W pozostałych przypadkach sąd doręcza wyrok jedynie na wniosek strony.

Jeśli zaś chodzi o pisemne uzasadnienie wyroku, sporządzane jest ono na wniosek strony o doręczenie wyroku z uzasadnieniem zgłoszony w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia sentencji (art. 328 § 1 KPC), natomiast w przypadku gdy wyrok doręcza się z urzędu, termin, o którym mowa w § 1, liczy się od dnia doręczenia wyroku (art. 328 § 2 KPC). Kolejnym novum jest obowiązek wskazania we wniosku o uzasadnienie wyroku zakresu uzasadnienia, tj. czy pisemne uzasadnienie ma dotyczyć całości wyroku, czy jego części, w szczególności poszczególnych objętych nim rozstrzygnięć (art. 328 § 3 KPC).

Wniosek niedopuszczalny, spóźniony, nieopłacony lub dotknięty brakami, których nie usunięto mimo wezwania, podlega odrzuceniu (art. 328 § 4 KPC).

Przepis art. 329 § 2 KPC wprowadza termin na sporządzenie przez sąd pisemnego uzasadnienia wyroku – dwa tygodnie od dnia wpływu do właściwego sądu wniosku o doręczenie wyroku z uzasadnieniem, a jeżeli wniosek był dotknięty brakami – od dnia usunięcia tych braków. W przypadku niemożności sporządzenia uzasadnienia w terminie, prezes sądu może przedłużyć ten termin na czas oznaczony (art. 329 § 4 KPC).

Wyrok z pisemnym uzasadnieniem doręcza się tylko tej stronie, która zgłosiła wniosek o doręczenie wyroku z uzasadnieniem (art. 331 § 1 KPC), zaś sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku z urzędu nie zwalnia strony od obowiązku zgłoszenia wniosku o doręczenie wyroku z uzasadnieniem (art. 329 § 2 KPC).

4. Termin wniesienia apelacji

Kodeks postępowania cywilnego określa 2-tygodniowy termin do wniesienia apelacji od wyroku sądu I instancji. Jest to termin ustawowy i procesowy, który nie może być przedłużony ani skrócony. Jeśli strona złożyła wniosek o uzasadnienie wyroku (tzw. zapowiedź apelacji), apelację wnosi się w terminie 2-tygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem (art. 369 § 1 KPC). Z ostrożności procesowej we wniosku o uzasadnienie żąda się sporządzenia i doręczenia uzasadnienia wyroku wraz z jego sentencją, mimo że SN stwierdził, iż wniosek o doręczenie wyroku sądu I instancji z uzasadnieniem, wniesiony w terminie określonym w art. 328 § 1 zd. 1 KPC, z reguły stanowi równocześnie żądanie sporządzenia tego uzasadnienia (uchw. SN z 18.8.2010 r., II PZP 7/10, Legalis; uchw. SN z 18.8.2010 r., II UK 260/10, Legalis). Wniosek powinien spełniać wymagania pisma procesowego i być złożony w terminie tygodniowym od dnia publikacji sentencji wyroku (art. 328 § 1 KPC). Bezskuteczne jest złożenie wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku przed jego publikacją14.

Termin do wniesienia apelacji jest terminem ustawowym i procesowym biegnącym od dnia doręczenia stronie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem. Ponadto, z uwagi na fakt, że jest to termin prekluzyjny, jego niedochowanie skutkować będzie odrzuceniem apelacji przez sąd II instancji na zasadzie art. 373 § 1 KPC15.

Należy mieć na względzie, że aby termin do wniesienia apelacji rozpoczął bieg, wyrok wraz z uzasadnieniem musi być skutecznie doręczony, stosownie do reguł dotyczących doręczeń określonych w art. 131 i n. KPC. Wadliwe doręczenie nie wywołuje skutków prawnych, a termin do wniesienia apelacji rozpoczyna bieg dopiero z chwilą, gdy wyrok z uzasadnieniem faktycznie dotrze do adresata16.

Termin do wniesienia apelacji podlega przywróceniu na zasadach ogólnych z art. 168 KPC. Jednakże sąd odwoławczy może ocenić postanowienia sądu I instancji przywracającego termin do wniesienia apelacji, a zwłaszcza czy niewniesienie apelacji w terminie było przez stronę niezawinione (post. SN z 7.3.2007 r., II CZ 7/07, Legalis).

Złożenie przez stronę wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu, jak również wniesienie środka odwoławczego od odmowy ich ustanowienia nie ma wpływu na bieg terminu do wniesienia apelacji (art. 124 § 1 KPC). Jeśli okaże się, że po ustanowieniu adwokata z urzędu, okres biegnącego terminu do wniesienia apelacji jest niewystarczający w takim stopniu, iż prowadzi to do uchybienia terminu, strona może ubiegać się o przywrócenie terminu17.

Artykuł 369 § 3 KPC stanowi, że aby 2-tygodniowy termin do wniesienia apelacji został zachowany, strona może przed jego upływem wnieść apelację do sądu II instancji. W takim przypadku sąd ten zawiadamia sąd I instancji o wniesieniu apelacji i żąda przedstawienia akt sprawy. Wniesienie apelacji do sądu niewłaściwego nie wywołuje skutków procesowych. W takim przypadku za dzień wniesienia apelacji należy uznać dzień wpływu apelacji do sądu właściwego lub nadania apelacji pod adresem sądu właściwego przez sąd niewłaściwy w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego18. Jednak apelacje wniesione wprost do sądu II instancji, będą traktowane jak apelacje wniesione do sądu właściwego. A zatem, gdy apelacja zostanie wniesiona wprost do sądu odwoławczego, to za datę jej wniesienia należy uznać dzień złożenia w biurze podawczym tego sądu lub nadania apelacji pod adresem sądu II instancji w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego19. Gdy apelacja zostanie wniesiona bezpośrednio do sądu II instancji, sąd ten zażąda od sądu, który wydał zaskarżony wyrok przedstawienia akt sprawy bez przekazywania apelacji do sądu I instancji. Tym samym ustawodawca zrezygnował z postępowania międzyinstancyjnego, bowiem sąd I instancji niezwłocznie przedstawia akta sądowi odwoławczemu (art. 371 KPC), który dokonuje oceny apelacji pod względem formalnym. Sąd II instancji odrzuca apelację wniesioną po upływie przepisanego terminu, nieopłaconą lub z innych przyczyn niedopuszczalną, jak również apelację, której braków strona nie usunęła w wyznaczonym terminie (art. 373 § 1 KPC).

Jak słusznie zauważa W. Broniewicz20, sąd, odmawiając przywrócenia terminu do wniesienia środka odwoławczego, musi wydać dwa postanowienia, a mianowicie postanowienie o odrzuceniu względnie oddaleniu wniosku o przywrócenie terminu i postanowienie o odrzuceniu środka odwoławczego. Oba te postanowienia mogą być oczywiście objęte jednym postanowieniem jako jego kolejne punkty21.

Orzecznictwo:

Nieskuteczność wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku złożonego w dniu jego ogłoszenia, lecz przed dokonaniem ogłoszenia

Wniosek o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku złożony w dniu jego ogłoszenia, lecz przed dokonaniem ogłoszenia, jest nieskuteczny.

(…) Trzeba jednak wyraźnie zaznaczyć, że nieskuteczność wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku złożonego przed ogłoszeniem (podpisaniem) jego sentencji wynika z jego niedopuszczalności; nieistnienie wyroku w chwili zgłaszania wniosku o jego uzasadnienie oznacza brak substratu (przedmiotu) wniosku, podlega on zatem odrzuceniu jako niedopuszczalny, podobnie jak środek zaskarżenia skierowany przeciwko sententiae non existit.

(uchwała SN – Izba Cywilna z 24.5.2017 r., III CZP 18/17, Legalis)

Zaskarżanie postanowienia o odrzuceniu wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku

Postanowienie o odrzuceniu wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku nie kończy postępowania w sprawie, niezależnie od tego, czy zostało wydane przez sąd pierwszej, czy drugiej instancji. Także postanowienie sądu pierwszej instancji o odrzuceniu wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku nie kończy postępowania w sprawie, skoro zgodnie z treścią art. 369 § 2 KPC strona ma możliwość wniesienia apelacji z pominięciem czynności zgłoszenia wniosku o doręczenie wyroku z uzasadnieniem. Postanowienie to, pomimo że nie kończy postępowania w sprawie, jest zaskarżalne zażaleniem do sądu drugiej instancji na podstawie art. 394 § 1 pkt 7 KPC.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 17.5.2017 r., III PZ 2/17, Legalis)

Termin do wniesienia środka zaskarżenia w sytuacji przeoczenia przez sąd spóźnienia wniosku o uzasadnienie wyroku

Przeoczenie przez sąd pierwszej instancji spóźnienia żądania uzasadnienia wyroku, które spowodowało, że zamiast odrzucić wniosek na podstawie art. 328 § 1 KPC doręczył stronie wyrok z uzasadnieniem, nie ma wpływu na bieg terminu do wniesienia środka odwoławczego. Dla strony, która nie zażądała sporządzenia uzasadnienia albo zażądała go w terminie spóźnionym, termin do wniesienia apelacji biegnie od dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 9.4.2015 r., V CZ 116/14, Legalis)

Brak znaczenia sprostowania orzeczenia dla terminu złożenia środka odwoławczego

Wydanie postanowienia o sprostowaniu orzeczenia nie ma wpływu na bieg terminu do zaskarżenia tego orzeczenia.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 21.6.2012 r., III CZ 33/12, Legalis)

Wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu a bieg terminu do wniesienia apelacji cywilnej

1. Złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie ma wpływu na bieg terminu do złożenia apelacji.

2. Ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie stanowi koniecznego warunku skutecznego dopełnienia czynności wniesienia apelacji w terminie.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 10.1.2007 r., I CZ 108/06, Legalis)

5. Pełnomocnictwo do wniesienia apelacji

Katalog podmiotów uprawnionych do wniesienia apelacji otwiera strona postępowania niezadowolona z rozstrzygnięcia sądu I instancji. Uprawnionym jest również pełnomocnik tej strony działający na podstawie pełnomocnictwa, które zgodnie z art. 91 pkt 1 KPC obejmuje z mocy samego prawa umocowanie do wszystkich łączących się ze sprawą czynności procesowych. Jeśli pełnomocnictwo jako jednostronna czynność prawna nie zostało przez mocodawcę ograniczone, pełnomocnik procesowy ma umocowanie do wniesienia apelacji w imieniu mocodawcy. Pełnomocnik wnosi apelację w imieniu i na rzecz strony postępowania22.

W literaturze podnosi się, że w praktyce niekiedy problematyczne jest ustalenie zakresu pełnomocnictwa wyłącznie na podstawie jego treści. Największe trudności mogą sprawiać sformułowania takie jak „w sprawie toczącej się przed sądem rejonowym (okręgowym)” bądź „w sprawie o sygnaturze (...)” ze wskazaniem sygnatury akt sądu I instancji, ale bez zaznaczenia, że upoważnia ono do działania przed sądami powszechnymi czy też sądami obu instancji. W ocenie M. Manowskiej, precyzyjne wskazanie sądu, wydziału oraz sygnatury z zaznaczeniem, że upoważnienie dotyczy sprawy toczącej się przed sądem I instancji, powinno być potraktowane jako ograniczenie zakresu umocowania do postępowania przed sądem I instancji. Jeśli natomiast oświadczenie o udzieleniu pełnomocnictwa nie zawiera formuły upoważniającej do występowania przed określonym sądem tylko w sprawie o określonej sygnaturze, należy przyjąć, że zostało ono udzielone w postępowaniu pierwszoinstancyjnym i drugoinstancyjnym23.

Przykład:

Ja, niżej podpisany Tadeusz Kostny udzielam adwokat Marcelinie Morskiej pełnomocnictwa do reprezentowania mnie w sprawie o sygn. akt I C 717/17 toczącej się przed Sądem Rejonowym w Płocku I Wydział Cywilny.

Przykład:

Anastazja Milska niniejszym upoważnia adw. Tamarę Krysiak do reprezentowania jej, z prawem substytucji, przed sądami powszechnymi wszystkich instancji, sądami polubownymi, innymi instytucjami i osobami fizycznymi oraz prawnymi na terenie Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie przeciwko PZU S.A. o odszkodowanie i zadośćuczynienie w związku z wypadkiem samochodowym z 26.7.2017 r.

Brak pełnomocnictwa stanowi brak formalny apelacji, który uniemożliwia jej nadanie prawidłowego biegu. Jeżeli apelacja dotknięta brakami formalnymi wnoszona jest przez adwokata lub radcę prawnego, sąd ją zwróci bez wezwania do jej poprawienia lub uzupełnienia (art. 1301a § 1 KPC). W zarządzeniu o zwrocie apelacji, sąd wskaże braki stanowiące podstawę zwrotu. Natomiast jeśli w terminie tygodnia od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie apelacji, brak formalny zostanie uzupełniony, wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia (art. 1301a § 3 KCP). Pamiętać należy, że na skutek zniesienia postępowania międzyinstancyjnego, zarządzenie o zwrocie apelacji wydaje sąd II instancji – art. 373 § 1 KPC.

Podmioty uprawnione do wniesienia apelacji inne niż strona to:

1) adwokat i radca prawny;

2) prokurator;

3) Rzecznik Praw Obywatelskich;

4) pracownik jednostki organu lub jej organu nadrzędnego;

5) organizacje pozarządowej;

6) inspektor pracy;

7) powiatowy/miejski rzecznik konsumentów24.

Orzecznictwo:

Zakres pełnomocnictwa procesowego udzielonego do „zastępstwa” w konkretnej sprawie

Udzielenie pełnomocnictwa procesowego do „zastępstwa” w konkretnej sprawie, bez ograniczania zakresu pełnomocnictwa, oznacza umocowanie pełnomocnika do podejmowania wszystkich łączących się z tą sprawą czynności procesowych oraz składania niezbędnych oświadczeń zarówno w postępowaniu przed sądem pierwszej jak i drugiej instancji. Dla skuteczności wykazania pełnomocnictwa procesowego ogólnego wystarczające jest oznaczenie sprawy w dokumencie poprzez jakikolwiek opis pozwalający na jej określenie w procesowym znaczeniu, w tym także przez ogólne stwierdzenie o upoważnieniu pełnomocnika do zastępowania mocodawcy.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 13.1.2016 r., V CSK 289/15, Legalis)

Treść pełnomocnictwa procesowego

Ustawodawca nie przewidział wymagań formalnych, jakim powinno czynić zadość określenie sprawy w treści pełnomocnictwa. Może ono zatem polegać na oznaczeniu stron i przedmiotu postępowania, na wskazaniu sygnatury akt, jak też na jakimkolwiek innym oznaczeniu, które pozwala na identyfikację sprawy w jej technicznoprocesowym znaczeniu.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 20.1.2015 r., V CZ 93/14, Legalis)

Ustalanie zakresu pełnomocnictwa do dokonania poszczególnych czynności procesowych

Zakres pełnomocnictwa ograniczonego do poszczególnych czynności procesowych należy ustalać na podstawie art. 88 KPC, z uwzględnieniem art. 65 KC w zw. z art. 92 KPC.

(wyrok SN – Izba Pracy z 4.9.2008 r., III UZ 6/08, Legalis

Zakres umocowania pełnomocnika w postępowaniu cywilnym

Umocowanie udzielone profesjonalnemu pełnomocnikowi przed sądem pierwszej instancji rozciąga się także na postępowanie przed sądem drugiej instancji.

(wyrok SN – Izba Cywilna z 5.3.2004 r., I CK 377/03, Legalis)

Forma pełnomocnictwa do czynności procesowych w sprawie wymagającej pełnomocnictwa szczególnego

Pełnomocnictwo do niektórych tylko czynności procesowych w sprawie, w której wymagane jest pełnomocnictwo szczególne, musi wymieniać te czynności i oznaczać sprawę przez wskazanie jej przedmiotu oraz stron.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 19.10.1999 r., II CZ 115/99, Legalis)

6. Wymogi formalne apelacji

Apelacja w sprawach cywilnych jako zwyczajny środek odwoławczy powinna być sporządzona i wniesiona na piśmie, a ponadto spełniać wymogi formalne:

1) przewidziane dla pisma procesowego określonego w art. 126 i n. KPC;

2) przewidziane dla apelacji – tzw. wymagania konstrukcyjne – art. 368 § 1 pkt 1–3 i 5 KPC.

Apelacja powinna zawierać zatem następujące elementy konstrukcyjne:

1) oznaczenie sądu, do którego jest skierowana – art. 126 § 1 pkt 1 KPC;

2) imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników – art. 126 § 1 pkt 2 KPC;

3) sygnaturę akt – art. 126 § 21 KPC;

4) wartość przedmiotu zaskarżenia – art. 1261 § 1 KPC;

5) oznaczenie rodzaju pisma – art. 126 § 1 pkt 3 w zw. z art. 368 § 2 KPC;

6) oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony w całości czy w części – art. 368 § 1 pkt 1 KPC;

7) zwięzłe przedstawienie zarzutów – art. 368 § 1 pkt 2 KPC;

8) uzasadnienie zarzutów – art. 368 § 1 pkt 3 KPC;

9) powołanie, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów– art. 368 § 1 pkt 4 KPC;

10) wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia – art. 368 § 1 pkt 5 KPC;

11) podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika – art. 126 § 1 pkt 4 KPC;

12) wymienienie załączników – art. 126 § 1 pkt 5 KPC.

Zachowanie powyższych wymagań formalnych apelacji warunkuje dopuszczalność jej rozpoznania, zaś ich niespełnienie może spowodować bezskuteczność apelacji lub wezwanie strony apelującej do uzupełnienia braków formalnych pisma procesowego. Jest to konsekwencją zasady formalizmu procesowego25.

6.1. Wymagania przewidziane dla pisma procesowego

W świetle art. 126 § 21 KPC apelacja jest dalszym pismem procesowym. Tym samym w swojej treści powinna zawierać następujące elementy:

1) oznaczenie sądu, do którego jest skierowana, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników (art. 126 § 1 pkt 1 KPC);

2) oznaczenie rodzaju pisma (art. 126 § 1 pkt 3 KPC);

3) w przypadku, gdy jest to konieczne dla rozstrzygnięcia co do wniosku lub oświadczenia – wskazanie faktów, na których strona opiera swój wniosek lub oświadczenie oraz wskazanie dowodu na potwierdzenie każdego z tych faktów (art. 126 § 5 KPC);

4) podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika (art. 126 § 1 pkt 6 KPC);

5) wymienienie załączników (art. 126 § 5 pkt 1 KPC);

6) sygnaturę akt (art. 126 § 22 pkt 1 KPC);

7) wartość przedmiotu zaskarżenia (art. 1261 § 1 KPC)26.

6.1.1. Oznaczenie sądu, do którego jest skierowana

Apelację od wyroku sądu rejonowego rozpoznaje sąd okręgowy, a od wyroku sądu okręgowego – sąd apelacyjny (art. 367 § 2 KPC). Zgodnie z art. 369 § 1 KPC, apelację wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok. Autor apelacji musi zatem wskazać w jej treści sąd właściwy do rozpoznania sprawy w wyższej instancji, jednocześnie wnosząc ją do sądu, który wydał zaskarżony wyrok. Tym samym, apelację kieruje się do sądu wyższej instancji, który będzie ją merytorycznie rozpoznawał, ale za pośrednictwem sądu wydającego wyrok.

Przykład:

Sąd Okręgowy w Gdańsku

XVI Wydział Cywilny Odwoławczy

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego w Sopocie

I Wydział Cywilny

ul. 1 Maja 10

81–828 Sopot

Brak oznaczenia sądu odwoławczego stanowi brak formalny apelacji. Przepisy KPC nie wymagają od autora apelacji dokładnego określenia sądu i wydziału właściwego do rozpoznania sprawy w II instancji. Wydział ten zostaje oznaczony poprzez podanie sygnatury akt sprawy, w której wnoszona jest apelacja27.

Przykład:

Sąd Okręgowy w Krakowie

ul. Przy Rondzie 7

31–547 Kraków

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego w Wadowicach

I Wydział Cywilny

ul. Żwirki i Wigury 9

34–100 Wadowice

Przykład:

Sąd Okręgowy w Poznaniu

XV Wydział Cywilny Odwoławczy

za pośrednictwem

Sądu Rejonowego w Gostyniu

I Wydział Cywilny

ul. Sądowa 1

63–800 Gostyń

Przepis art. 369 § 1 i 3 KPC reguluje termin wniesienia apelacji do sądu, który wydał zaskarżony wyrok, a zatem termin ten będzie zachowany, jeżeli przed jego upływem strona wniosła apelację do sądu II instancji, tj. złożyła w biurze podawczym właściwego sądu lub nadała w polskiej placówce pocztowej operatora publicznego (art. 165 § 2 KPC). W pierwszym przypadku decyduje prezentata biura podawczego, w drugim, dowód nadania przesyłki pocztowej. Wobec tego, że prezentata jest umieszczana na wszystkich wpływających do sądu pismach procesowych, powinna zawierać określenie sposobu wniesienia pisma – czy doszło do złożenia pisma bezpośrednio w sądzie, czy też zostało nadane w urzędzie pocztowym (post. SN z 16.7.2008 r., II CZ 42/08, Legalis). 

6.1.2. Oznaczenie stron

Apelacja jak każde pismo procesowe powinna zawierać oznaczenie stron postępowania – imiona i nazwiska lub nazwę w przypadku osoby prawnej. Brak jest obowiązku wskazywania miejsca zamieszkania lub siedziby stron zgodnie z art. 126 § 2 pkt 1 KPC, gdyż apelacja jest kolejnym pismem procesowym w toczącej się sprawie. W przypadku osób prawnych warto jednak uzupełnić oznaczenie stron poprzez podanie miejscowości, w której siedzibę ma osoba prawna. Jeśli strona była reprezentowana przed sądem I instancji przez profesjonalnego pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo apelację wnosi jedna z tych osób, należy wskazać ich dane personalne. Brak zaś jest potrzeby wskazywania numeru PESEL czy numeru KRS, które powód oznacza w pozwie.

6.1.3. Sygnatura akt

Jak już wspomniano wyżej apelację można wnieść jedynie od wyroku istniejącego. Ponadto, wyrok ten powinien być dostatecznie zindywidualizowany poprzez wskazanie sądu, który go wydał, daty wydania oraz sygnatury akt sądu I instancji. Sygnatura akt składa się z cyfr rzymskiej oraz arabskich. Cyfra rzymska wskazuje na wydział sądu I instancji, który wydał zaskarżony wyrok, natomiast cyfry arabskie oznaczają kolejno numer, pod którym sprawa została w sądzie zarejestrowana oraz rok wpływu. W apelacji można wskazać, że oznaczona sygnatura jest sygnaturą sądu I instancji. Nie jest to wymagane przez przepisy KPC, ale niewątpliwie ułatwi pracę sekretariatom. Pamiętać należy, że sygnatura akt determinuje wydział sądu odwoławczego, do którego kierowana jest apelacja28.

6.1.4. Wartość przedmiotu zaskarżenia

W sprawach majątkowych należy określić w apelacji wartość przedmiotu zaskarżenia, która – co do zasady – odpowiada wartości przedmiotu sporu. Wyjątkiem jest sytuacja, w której powód rozszerzył powództwo lub gdy sąd orzekł ponad żądanie (art. 368 § 2 KPC). Wówczas wartość przedmiotu sporu można oznaczyć na kwotę wyższą od wartości przedmiotu sporu wskazanej w pozwie. Zaś w przypadku zaskarżenia wyroku w części, wartość przedmiotu zaskarżenia będzie niższa od wartości przedmiotu sporu, a do jej ustalenia zastosowanie będą miały przepisy art. 19–24 i art. 25 § 1 KPC29.

Również w przypadku gdy powód przed sądem I instancji rozszerzył powództwo o odsetki od zaległych odsetek (kapitalizacja odsetek), będziemy mieć do czynienia ze zmianą wartości przedmiotu zaskarżenia w apelacji. Należy jednak pamiętać, że odsetki takie mogą być jednak wówczas naliczane od sumy takich zaległych odsetek dopiero od momentu rozszerzenia powództwa, a nie od chwili wniesienia pozwu (por. wyr. SA w Katowicach z 12.2.1992 r., I ACr 31/92, OSA 1992, Nr 7–8, poz. 62).

Zakresem zaskarżenia mogą być także objęte wyłącznie odsetki od roszczenia głównego rozpoznanego przez sąd I instancji. Jednakże odsetki jako roszczenie akcesoryjne nie mogą być wliczone do wartości przedmiotu zaskarżenia, jeżeli nadal dochodzone są obok roszczenia głównego, tj. jeśli żądanie pozwu było sformułowane jako żądanie roszczenia głównego wraz z odsetkami i w takim też kształcie stały się przedmiotem zaskarżenia30.

Jeśli strona nie wskaże w apelacji wartości przedmiotu zaskarżenia, przewodniczący wezwie ją do uzupełnienia pisma w terminie tygodniowym pod rygorem zwrócenia pisma w trybie art. 370 i 373 KPC.

Wartość przedmiotu zaskarżenia podaje się w złotych, zaokrąglając w górę do pełnego złotego (art. 1261 § 3 KPC). Nawet jeśli strona dochodzi roszczenia określonego w walucie obcej, ma obowiązek wskazania wartości przedmiotu sporu/zaskarżenia w złotych na dzień wniesienia pisma31.

Pamiętać należy o praktycznym aspekcie określenia wartości przedmiotu zaskarżenia, a mianowicie – podstawy do określenia wysokości opłaty stosunkowej od apelacji (art. 13 KSCU).

Wartością przedmiotu zaskarżenia wyroku wstępnego jest wartość przedmiotu sporu32. Natomiast, jeżeli w apelacji, skardze kasacyjnej bądź skardze o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądowego kwestionuje się rozstrzygnięcie o powództwie głównym i powództwie wzajemnym, to wartość przedmiotu zaskarżenia ustala się osobno dla każdego z tych powództw33.

Orzecznictwo:

Wartość przedmiotu zaskarżenia w sprawach o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej

W sprawach o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej, o zniesienie współwłasności i o dział spadku wartością przedmiotu zaskarżenia jest nie wartość całego majątku podlegającego podziałowi, lecz wartość interesu majątkowego, którego dotyczy zaskarżenie. Z reguły nie może ona przekraczać wartości udziału w dzielonym majątku uczestnika wnoszącego skargę kasacyjną.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 13.1.2017 r., III CZ 61/16, Legalis)

Ustalenie wartości zaskarżenia kasacyjnego przez sąd odwoławczy

W sytuacji, w której sąd drugiej instancji dostrzega, iż wskazana w apelacji wartość przedmiotu zaskarżenia, w świetle granic w niej oznaczonych, budzi zastrzeżenia, to – stosując odpowiednio art. 25 § 1 w zw. z art. 368 § 2 in fine KPC – jest władny do wydania stosownego postanowienia, w którym określi prawidłową wartość przedmiotu zaskarżenia.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 8.12.2016 r., I CZ 97/16, Legalis)

Zasada stałości wartości przedmiotu sporu

Wskazana przez powoda wartość przedmiotu sporu, która nie została sprawdzona przez sąd pierwszej instancji (art. 25 KPC), pozostaje aktualna w postępowaniu apelacyjnym (art. 368 § 2 KPC), a następnie w postępowaniu kasacyjnym (art. 368 § 2 w zw. z art. 3984 § 3 i art. 39821 KPC).

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 24.11.2016 r., III CZ 46/16, Legalis)

Nieoznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia w apelacji a odrzucenie apelacji

Przepis art. 373 KPC należy odczytywać łącznie z art. 130 KPC, co powoduje, że odrzucenie apelacji z powodu nieuzupełnienia braków formalnych w wyznaczonym terminie dotyczy tylko takich przypadków, które uniemożliwiają nadanie apelacji prawidłowego biegu. Nieoznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia w apelacji, która może uzyskać prawidłowy bieg bez względu na wartość przedmiotu zaskarżenia, nie stanowi wady uzasadniającej jej odrzucenie.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 17.5.2016 r., II UZ 4/16, Legalis)

Rozróżnienie majątkowego bądź niemajątkowego charakteru konkretnej sprawy

Dla rozróżnienia majątkowego bądź niemajątkowego charakteru konkretnej sprawy nie jest istotne, czy rozpoznawana jest ona w następstwie wytoczenia powództwa o świadczenie, czy też powództw o ustalenie albo ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego. Sprawą majątkową jest sprawa, w której zgłoszone żądanie zmierza do realizacji prawa lub uprawnienia mającego bezpośredni wpływ na stosunki majątkowe stron. O majątkowym bądź niemajątkowym charakterze prawa, którego dotyczy roszczenie, decyduje zatem majątkowy bądź niemajątkowy charakter dobra, którego naruszenia wnioskodawca upatruje i którego ochrony się domaga.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 24.9.2015 r., II UZ 21/15, Legalis)

Nieoznaczenie w apelacji wartości przedmiotu zaskarżenia

Nieoznaczenie w apelacji wartości przedmiotu zaskarżenia, także jeżeli podlega ona opłacie stałej, jest brakiem formalnym podlegającym usunięciu w trybie art. 130 KPC.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 3.10.2014 r., V CZ 63/14, Legalis)

Dodatki za wysługę lat

Przy dochodzeniu w postępowaniu cywilnym odsetek najczęściej występują następujące sytuacje w zakresie sformułowania żądania pozwu (sentencji wyroku):

1) żądanie zasądzenia świadczenia głównego (kapitału) z odsetkami określonymi procentowo od świadczenia głównego od konkretnej daty (np. od daty opóźnienia w spełnieniu świadczenia – art. 481 § 1 KC),

2) żądanie zasądzenia samych odsetek za zamknięty okres – wyliczonych kwotowo lub niewyliczonych (np. w przypadku zapłaty świadczenia głównego po terminie bez odsetek lub w przypadku przeniesienia wierzytelności z tytułu odsetek na inną osobę),

3) żądanie zasądzenia świadczenia głównego i obok niego odsetek wyliczonych kwotowo za pewien zamknięty okres (np. do daty wniesienia pozwu); świadczenie główne może być w takim przypadku żądane z odsetkami lub bez odsetek, ale nie żąda się odsetek od odsetek wyliczonych kwotowo,

4) żądanie zasądzenia świadczenia głównego i obok niego odsetek wyliczonych kwotowo za określony, zamknięty okres (np. do czasu wytoczenia powództwa); od odsetek wyliczonych kwotowo żąda się odsetek,

5) żądanie zasądzenia świadczenia głównego, z którym zostały zsumowane odsetki za określony, zamknięty okres (np. do czasu wytoczenia powództwa) wraz z odsetkami od tak powiększonego świadczenia głównego (anatocyzm).

W przypadkach opisanych w pkt 4 i 5 następuje więc doliczenie skapitalizowanych odsetek do świadczenia głównego rozumiane w ten sposób, że nie muszą one być z nim zsumowane; istotne jest, aby zostały poddane oprocentowaniu, gdyż wówczas przestają być odsetkami, a stają się kapitałem.

Z treści art. 20 KPC wynika, że dotyczy on sprawy, w której wymienione w nim należności dochodzone są „obok świadczenia głównego”, a więc jako uboczne. Nie dotyczy on więc sytuacji, gdy świadczenia te dochodzone są samodzielnie. Wtedy po prostu są one świadczeniem głównym w danym postępowaniu. Z sytuacją taką mamy do czynienia w przypadku wyżej wskazanym w pkt 2. Jeżeli więc są dochodzone same odsetki, to przepis art. 20 KPC w sposób oczywisty nie ma zastosowania. Przepis ten natomiast ma zastosowanie wtedy, gdy obok świadczenia głównego dochodzone są odsetki, i to obojętnie, w jakiej postaci – określone procentowo czy wyliczone jako kwota – przypadki wskazane wyżej w pkt 1 i 3. W takich sytuacjach powód dochodzi bowiem świadczenia głównego i „obok” niego świadczenia ubocznego – odsetek.

Istota kapitalizacji odsetek sprowadza się do połączenia wielu świadczeń jednostkowych z sumą świadczenia pieniężnego, w stosunku do którego były one ustalone. Odbiera to zobowiązaniu świadczenia odsetek charakter okresowy. Kapitalizacja odsetek występuje też jako odrębna kategoria prawna, polegająca nie tylko na zsumowaniu, ale i dodaniu jej do kwoty kapitału, a jednocześnie poddaniu skapitalizowanej kwoty oprocentowaniu. Należy więc stwierdzić, że przypadek opisany w pkt 3 w istocie nie jest „kapitalizacją” odsetek w sensie prawnym. Instytucja ta polega bowiem nie tyle na kwotowym wyliczeniu sumy odsetek, ile na poddaniu ich oprocentowaniu, a więc przekształceniu ich w kapitał. Jeżeli więc powód wylicza kwotowo wysokość odsetek, ale nie poddaje ich oprocentowaniu, to nie mamy w znaczeniu prawnym do czynienia z „kapitalizacją” odsetek. Nadal jako odsetki są one dochodzone „obok” świadczenia głównego i ma do nich zastosowanie przepis art. 20 KPC. W sytuacji takiej nie zmienia się charakter dochodzonego świadczenia ani jego wysokość. Do wartości przedmiotu sporu nie dolicza się więc należności ubocznych, choćby przypadały powodowi za czas do wniesienia pozwu i choćby je skapitalizowano w potocznym tego słowa znaczeniu. Przedstawione rozważania pozwalają na ocenę sytuacji opisanych wyżej w pkt 4 i 5. W tych przypadkach występuje nie tylko wyliczenie wysokości odsetek, ale przede wszystkim zmiana ich charakteru z należności okresowej na kwotę poddaną oprocentowaniu, czyli na kapitał. W ten sposób odsetki nie są już dochodzone „obok” świadczenia głównego, gdyż same stają się świadczeniem głównym. Jednoznacznie więc przepis art. 20 KPC nie ma zastosowania do tych sytuacji. Są to przypadki „kapitalizacji odsetek” w prawnym znaczeniu, czyli uczynienia z odsetek kapitału.

(uchwała SN (7) z 21.10.1997 r., III ZP 16/97, Legalis)

6.1.5. Oznaczenie rodzaju pisma

Wymogiem formalnym każdego pisma procesowego jest oznaczenie rodzaju pisma. W omawianym przypadku pismo procesowe powinno być zatytułowane jako „apelacja” od wyroku, który należy zindywidualizować lub jedynie jako „apelacja”, przy czym oznaczenie zaskarżonego wyroku powinno znaleźć się w osnowie apelacji34.

O wyborze jednego z powyższych rozwiązań decyduje autor apelacji. Stosownie do brzmienia art. 1301a § 1 zd. 2 KPC, mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym.

Przykład:

Apelacja

od wyroku Sądu Rejonowego w Tarnowie I Wydział Cywilny z 8.8.2017 r. w sprawie I C 808/17

Autor apelacji może oznaczyć również podmiot, od którego pochodzi apelacja, tj. „apelacja powoda” czy „apelacja pozwanego”. Jednakże brak takiego oznaczenia nie stanowi wymogu formalnego apelacji.

Przykład:

Apelacja

powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Koszalinie VIII Wydział Cywilny z 7.7.2017 r. w sprawie o sygn. akt VIII C 77/17

Dopuszczalne, choć nieobligatoryjne jest wskazanie daty doręczenia odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, co może ułatwić sądowi sprawdzenie czy apelacja została wniesiona w terminie.

Przykład:

Apelacja

pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Wałbrzychu VIII Wydział Cywilny z 18.8.2017 r. w sprawie o sygn. akt VIII C 199/17, którego odpis wraz z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi powoda 9.9.2017 r.

Pamiętać należy, że mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym (art. 1301a § 1 zd. 2 KPC). Jednakże mylnie oznaczona apelacja powinna być wniesiona w ustawowym terminie, a nie np. w terminie do wniesienia zażalenia.

Istotne jest również, że od apelacji wnoszonej przez profesjonalnego pełnomocnika, będącego adwokatem lub radcą prawnym wymaga się większej staranności, a przez to właściwego jej oznaczenia i wniesienia w terminie przewidzianym w art. 369 KPC.

Orzecznictwo:

Ustalanie charakteru pisma strony działającej bez adwokata

Określając charakter pisma strony działającej bez adwokata lub radcy prawnego należy mieć na względzie te elementy treści pisma i okoliczności jego złożenia, które najpełniej wyrażają wolę oraz dążenie strony.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 23.3.2006 r., II CZ 16/06, Legalis)

Nadanie właściwego biegu pismu procesowemu spełniającemu wymagania apelacji określonemu „zażaleniem”

Oczywista niedokładność pisma procesowego spełniającego wymagania apelacji – środka odwoławczego przysługującego od objętego zaskarżeniem orzeczenia – polegająca na określeniu go „zażaleniem”, nie stanowi przeszkody do nadania mu właściwego biegu, także wtedy, gdy zostało sporządzone przez zawodowego pełnomocnika.

(uchwała SN – Izba Cywilna z 24.5.2017 r., III CZP 2/17, Legalis)

Złożenie pisma nazwanego apelacją niespełniającego wymagań środka zaskarżenia

W świetle treści art. 370 i art. 373 oraz art. 130 § 1 w zw. z art. 391 § 1 KPC uchybienie któremukolwiek z warunków formalnych apelacji, zarówno szczególnych, które określone są w art. 368 § 1 pkt 1–5 i § 2 KPC, jak i ogólnych, wynikających z art. 126 i art. 128 w zw. z art. 368 § 1 KPC, powodujące, że nie można nadać apelacji prawidłowego biegu, uzasadnia wezwanie do uzupełnienia jej braków.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 20.1.2017 r., I CZ 106/16, Legalis)

6.2. Wymagania konstrukcyjne apelacji

Autor apelacji powinien mieć na względzie wymagania konstrukcyjne apelacji, tj.:

1) oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony w całości czy w części;

2) zwięzłe przedstawienie zarzutów;

3) uzasadnienie zarzutów;

4) powołanie, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów;

5) wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia.

Należy mieć na względzie nowelizację przepisów KPC w zakresie wymagań apelacji. Otóż stosownie do art. 368 § 11 KPC, w zarzutach co do podstawy faktycznej rozstrzygnięcia należy oznaczyć fakty ustalone przez sąd I instancji niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy lub istotne dla rozstrzygnięcia fakty nieustalone przez sąd I instancji.

Przepis art. 368 § 1 pkt 4 znajduje rozwinięcie w § 12 art. 368 KPC, bowiem powołując nowe fakty lub dowody należy uprawdopodobnić, że ich powołanie w postępowaniu przed sądem I instancji nie było możliwe albo że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Jeśli natomiast skarżący powołuje się w apelacji na fakt stwierdzony dowodem utrwalonym za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk, powinien oznaczyć część zapisu dotyczącą tego faktu. Jest to nowy wymóg formalny apelacji wprowadzony przez przepis art. 368 § 13 KPC.

Artykuł 368 § 1 KPC określa schemat apelacji: zaskarżam – zarzucam – wnoszę:

Zaskarżam – co? – wyrok sądu I instancji.

Zarzucam – co? – naruszenie prawa materialnego lub przepisów postępowania.

Wnoszę – o co? – o zmianę lub uchylenie wyroku sądu I instancji.

Jeśli apelacja nie spełnia wymagań określonych w art. 368 § 1 pkt 1–3 oraz 5 KPC, przewodniczący w sądzie II instancji wzywa do uzupełnienia braków w określonym terminie na zasadzie art. 130 § 1 w zw. z art. 373 § 1 KPC pod rygorem odrzucenia apelacji35, a jeśli strona jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika art. 1301a § 1 i 3 KPC w zw. z art. 373 § 1 KPC.

Orzecznictwo:

Nieuzupełnienie braków pisma w terminie jako przyczyna odrzucenia apelacji

Co prawda zgodnie z art. 373 KPC sąd odrzuca apelację m.in. wówczas, gdy strona nie uzupełniła braków pisma procesowego w terminie, ale dotyczy to jednak nie wszystkich braków formalnych, ale takich, bez których pismo nie może otrzymać prawidłowego biegu. W ramach zatem postępowania wstępnego sąd bada, czy pismo procesowe zawierające apelację może mieć nadany prawidłowy bieg. Przepis art. 373 KPC (i także art. 370 KPC) należy odczytywać łącznie z art. 130 KPC.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 9.2.2016 r., II UZ 36/15, Legalis)

Postępowanie wstępne w II instancji przed sądem I instancji

Celem przeprowadzanego przez sąd pierwszej instancji postępowania wstępnego jest wyjaśnienie szeroko pojmowanej kwestii dopuszczalności apelacji, chodzi bowiem nietylko o skontrolowanie, czy apelacja spełnia wymagania formalne i fiskalne oraz czy wniesiono ją w terminie, ale także czy w konkretnej sytuacji jest ona dopuszczalna pod względem przedmiotowym.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 29.1.2016 r., II CZ 96/15, Legalis)

Niedopuszczalność wniesienia środka zaskarżenia ze względu na brak interesu

Wydanie orzeczenia całkowicie zgodnego z wnioskami strony sprawia, że nie ma ona żadnego interesu w zaskarżeniu (gravamen), co stanowi przyczynę niedopuszczalności wniesienia środka odwoławczego.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 22.2.2012 r., IV CZ 137/11, Legalis)

6.3. Oznaczenie zaskarżonego wyroku

Konstruując apelację należy zindywidualizować wyrok, od którego wnoszona jest apelacja poprzez wskazanie sądu, który wydał zaskarżony wyrok (rejonowy lub okręgowy), datę jego wydania oraz sygnaturę sprawy w I instancji. Powyższe ma na celu zapobieżenie wątpliwościom odnośnie do zaskarżonego orzeczenia36. Nie jest wymagane podanie wydziału sądu, który wydał zaskarżony wyrok, gdyż jest on wskazany w sygnaturze zaskarżonego orzeczenia.

Dane te są wystarczające dla identyfikacji zaskarżonego wyroku, nie ma zatem potrzeby wskazywania nazwisk stron ani przedmiotu sprawy.

Przykład:

Apelacja

powoda od wyroku Sądu Rejonowego w Słupsku IX Wydział Cywilny z 22.8.2017 r. w sprawie o sygn. akt IX C 100/16

Apelacja

pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Bytowie z 28.9.2017 r. w sprawie I C 1212/15

Orzecznictwo:

Obowiązek oznaczenia orzeczenia zaskarżonego apelacją

W apelacji niezbędne jest precyzyjne określenie zaskarżonego orzeczenia.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 11.5.2007 r., I CZ 42/07, Legalis)

6.4. Zakres zaskarżenia

Wymogiem formalnym apelacji jest również wskazanie zakresu zaskarżenia, czyli określenie czy wyrok został zaskarżony w całości czy w części, a jeśli w części to w jakiej. Oznaczenie zakresu zaskarżenia może polegać na wskazaniu konkretnych punktów wyroku sądu I instancji lub poprzez precyzyjne oznaczenie przedmiotu zaskarżenia np. „w części oddalającej powództwo”37.

Nie jest możliwe zaskarżenie uzasadnienia wyroku. Wszelkie wady uzasadnienia można podnieść w ramach zaskarżenia rozstrzygnięcia zawartego w sentencji w oparciu o art. 328 § 2 KPC38.

Przykład:

Na zasadzie art. 369 § 1 i 2 KPC zaskarżam w całości wymieniony w tytule wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie, zarzucając mu (…).

Przykład:

Na podstawie art. 369 § 1 i 2 KPC zaskarżam wyrok Sądu Rejonowego Poznań Stare Miasto w Poznaniu VII Wydział Cywilny z 20.9.2017 r. w sprawie VIII GC 111/16 w części oddalającej powództwo ponad kwotę 11.115,09 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 10.12.2016 r.

Przykład:

Zgodnie z art. 369 § 1 i 2 KPC zaskarżam wyrok Sądu Rejonowego w Chojnicach I Wydział Cywilny w sprawie I C 121/16 w części objętej punktami 1 i 2 wyroku.

Należy mieć na względzie, że orzeczenie zaskarżone jedynie w części staje się prawomocne w części pozostałej z upływem terminu do zaskarżenia, chyba że sąd II instancji może z urzędu rozpoznać sprawę także w tej części (art. 363 § 3 KPC).

Wskazanie zakresu zaskarżenia jest bardzo istotne z uwagi na zakres rozpoznania apelacji. Wszak sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, zaś w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (art. 378 § 1 KPC).

Zwraca się uwagę na różnice w pojęciach granice apelacji oraz granice zaskarżenia. Granice zaskarżenia w postępowaniu apelacyjnym reguluje art. 368 § 1 KPC i sprowadza się do wskazania podmiotowych i przedmiotowych granic zaskarżenia wyroku sądu I instancji, tj. czy wyrok zaskarżony jest w całości czy w części (a jeśli w części to w jakiej). Natomiast pojęcie granic apelacji jest szersze, bowiem mieszczą się w nim: 1) granice zaskarżenia oraz 2) przytoczone zarzuty (ewentualnie nowe fakty i dowody), a także wnioski apelacyjne39.

Orzecznictwo:

Wymóg wskazania w jakiej części zaskarżono wyrok w apelacji

Ogólne stwierdzenie, że wyrok jest zaskarżony w części jest dalece niewystarczające dla przyjęcia, że został spełniony wymóg z art. 368 § 1 pkt 1 in fine KPC.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 20.1.2015 r., V CZ 94/14, Legalis)

Brak wskazania zakresu zaskarżenia w apelacji wnoszonej przez zawodowego pełnomocnika

Jeżeli bez szczegółowego badania treści apelacji, w sposób oczywisty wynika z niej zakres zaskarżenia wyroku sądu pierwszej instancji, oznaczenie w apelacji zaskarżonego wyroku bez wskazania zakresu zaskarżenia, nie uzasadnia odrzucenia apelacji na podstawie art. 3701 w zw. z art. 368 § 1 pkt 1 KPC.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 13.4.2007 r., I CZ 14/07, Legalis)

Prawidłowe formułowanie zakresu zaskarżenia apelacji

Wymóg wskazania w apelacji, czy wyrok jest zaskarżony w całości czy w części (art. 368 § 1 pkt 1 KPC) jest spełniony, gdy apelacja zawiera sformułowanie „zaskarżam wyrok w całości” lub „zaskarżam wyrok w części obejmującej punkty (...)” albo zwroty podobne, wyrażające wyraźnie wolę zaskarżenia całego wyroku lub jego oznaczonej części. Prawidłowo sformułowany wniosek o zmianę lub uchylenie wyroku (art. 368 § 1 pkt 5 KPC) powyższego wymogu nie spełnia.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 30.8.2006 r., II CZ 53/06, Legalis)

6.5. Zwięzłe przedstawienie zarzutów

Apelację należy oprzeć na określonych przyczynach (podstawach, zarzutach) uzasadniających, w ocenie skarżącego, zmianę lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia. Przyczynami tymi są błędy (wady) postępowania lub wyroku. Zarzuty powinny być rozpatrywane tak z punktu widzenia podmiotu wnoszącego środek odwoławczy, jak i z punktu widzenia sądu rozpoznającego ten środek.

Najogólniej rzecz ujmując zarzuty mogą dotyczyć naruszenia prawa procesowego, wadliwego rozstrzygnięcia problemów faktycznych lub niewłaściwego rozstrzygnięcia problemów prawnych. Apelacja może być oparta na wszelkich zarzutach, które autor apelacji uznaje za uzasadnione wobec, jego zdaniem, wadliwego wyroku, np. uchybienia, których dopuścił się sąd pierwszej I w postępowaniu i przy rozstrzyganiu sprawy. W doktrynie przyjmuje się tradycyjny podział na błędy proceduralne (errores in procedendo) i błędy orzeczenia (errores in iudicando). Błędy proceduralne wynikają z naruszenia przez sąd I instancji przepisów prawa procesowego, które mogą powstawać przez cały czas rozpoznawania sprawy. Zaś błędy orzeczenia związane są z niewłaściwym zastosowaniem prawa materialnego mogą powstać dopiero przy wydawaniu orzeczenia kończącego postępowanie.

Kodeks postępowania cywilnego daje skarżącemu pełną swobodę w zakresie formułowania zarzutów apelacyjnych, nie nakładając na niego obowiązku wskazania w treści apelacji naruszonych przepisów. Ustawa nie wyróżnia sytuacji profesjonalnego pełnomocnika w tym zakresie, tj. nie nakazuje formułowania apelacji w konkretny sposób. Jednakże od profesjonalnego pełnomocnika wymaga się sporządzenia apelacji spełniającej wszystkie wymogi formalne, bowiem szczegółowość i precyzja sformułowań są wykładnikiem profesjonalizmu osoby sporządzającej apelację40.

Formułowanie zarzutów apelacyjnych polega na wskazaniu uchybień, które skarżący zarzuca wyrokowi – „zaskarżonemu wyrokowi sądu I instancji zarzucam (…)”. Zarzuty nie mogą być sformułowane w dowolnej kolejności, lecz w kolejności wynikającej z art. 368 KPC. Sąd Najwyższy podkreśla, że apelacja powinna zawierać zarówno „zwięzłe przedstawienie zarzutów”, jak i „uzasadnienie zarzutów”, co nie oznacza, iż wspomniane elementy treści apelacji muszą być przytoczone w określonej części pisma lub w odrębnych jednostkach redakcyjnych41.

Zwięzłe, czyli krótkie i syntetyczne przedstawienie zarzutów powinno znaleźć się w petitum apelacji, zaś ich rozwinięcie w uzasadnieniu apelacji. Chodzi bowiem o zaakcentowanie sądowi odwoławczemu problemu, na który ma zwrócić szczególną uwagę zapoznając się z uzasadnieniem apelacji. Jednakże brak wyodrębnienia zarzutów w petitum apelacji nie stanowi podstaw do jej odrzucenia, jeśli skarżący zawarł w niej zarzuty i je uzasadnił42.

Kodeks postępowania cywilnego nie zawiera katalogu zarzutów apelacyjnych (z wyjątkiem apelacji w postępowaniu uproszczonym). Jednakże doktryna i orzecznictwo wypracowało następujące rodzaje zarzutów apelacyjnych:

1) naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie konkretnego przepisu prawa materialnego lub niewłaściwą jego wykładnię;

2) naruszenie przepisów prawa procesowego, jeśli miało lub mogło mieć wpływ na treść wydanego orzeczenia w sprawie;

3) nieważność postępowania;

4) sprzeczność istotnych ustaleń stanu faktycznego sądu I instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego;

5) nierozpoznanie istoty sprawy43.

Sąd odwoławczy rozpoznając sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego44. Tym samym, sąd odwoławczy może z urzędu stwierdzić naruszenie prawa materialnego, nawet bez zarzutu skarżącego45. Jeśli skarżący nie podniósł w apelacji lub w toku postępowania apelacyjnego odpowiedniego zarzutu, sąd nie może wziąć z urzędu pod rozwagę uchybień prawa procesowego, popełnionych przez sąd I instancji, choćby miały wpływ na wynik sprawy. Jedyny wyjątek ustanowiony został w art. 378 § 1 in fine KPC, który nakazuje sądowi II instancji w granicach zaskarżenia wziąć pod uwagę nieważność postępowania przed sądem I instancji46.

Pamiętać należy o nowelizacji w zakresie wymogów formalnych apelacji, a mianowicie w zarzutach co do podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, skarżący musi oznaczyć fakty ustalone przez sąd I instancji niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy lub istotne dla rozstrzygnięcia fakty, które nie zostały ustalone przez sąd I instancji.

Brak jest również wymogów formalnych odnośnie do kolejności stawianych zarzutów, ponieważ nie ma to znaczenia dla poprawności formułowania apelacji. Pamiętać jednak należy o braku związania sądu zarzutami prawa materialnego. Z tego też względu nie ma przeszkód do wskazania ich w drugiej kolejności, pozostawiając pierwszeństwo zarzutom prawa procesowego.

Orzecznictwo:

Niewłaściwe uzasadnienie wyroku jako zarzut apelacji

Uzasadnienie wyroku wyjaśnia przyczyny, dla jakich orzeczenie zostało wydane i jest sporządzane już po wydaniu wyroku. Zatem wynik sprawy z reguły nie zależy od tego, jak napisane zostało uzasadnienie i czy zawiera ono wszystkie wymagane elementy. W konsekwencji zarzut naruszenia art. 328 § 2 KPC może być usprawiedliwiony tylko w tych wyjątkowych okolicznościach, w których treść uzasadnienia orzeczenia sądu uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia lub w przypadku zastosowania prawa materialnego do niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego, a więc w przypadku, gdy rażące naruszenie zasad sporządzenia uzasadnienia przez sąd powoduje niemożność kontroli instancyjnej orzeczenia.

(wyrok SA w Szczecinie z 17.12.2013 r., III AUa 529/13, Legalis)

Konstruowanie zarzutów apelacyjnych

W ogólnym postępowaniu apelacyjnym skarżący ma pełną swobodę w przedstawianiu zarzutów apelacyjnych i może powoływać się na wszelkie powody zaskarżenia, które uważa za pożądane i odpowiednie z punktu widzenia swojego interesu. Jedynym ograniczeniem są tutaj granice kompetencyjne sądu drugiej instancji. Chociaż przytoczenie zarzutów apelacyjnych nie musi być skonkretyzowane, niemniej jednak uzasadnienie powinno zmierzać do ich rozwinięcia, albowiem chodzi o wyjaśnienie, na czym – w przekonaniu skarżącego – zarzucane sądowi pierwszej instancji uchybienie polega.

(postanowienie SA w Krakowie z 8.8.2013 r., I ACa 667/13, Legalis)

Zakres wymogu przedstawienia i uzasadnienia zarzutów apelacyjnych

Przewidziany w art. 368 § 1 pkt 2 i 3 wymóg przedstawienia i uzasadnienia zarzutów oznacza twierdzenia skarżącego o wadliwości zaskarżonego wyroku wraz z wskazaniem, w czym się wadliwość wyroku wyraża oraz powołaniem się na konkretne okoliczności, które zarzucaną wadliwość – w ocenie skarżącego – mają uzasadniać.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 10.8.2007 r., II CZ 53/07, Legalis)

Konieczność precyzyjnego formułowania zarzutów apelacyjnych

Skarżący, apelacją może przypisać zaskarżonemu wyrokowi dowolną wadliwość; zarzut musi być jednak podany przez niego w sposób na tyle szczegółowy, aby sąd apelacyjny mógł nadać swej kontroli odpowiedni kierunek, a nadto, aby twierdzone wadliwości mogły stanowić właściwe uzasadnienie wniosków apelacyjnych.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 2.6.2004 r., IV CZ 66/04, Legalis)

6.5.1. Naruszenie prawa materialnego

Jak już wyżej była mowa, sąd II instancji rozpoznaje sprawę co do meritum, więc nie jest związany zarzutami naruszenia prawa materialnego, a jedynie nieważnością postępowania, którą bierze pod uwagę z urzędu. Pamiętać należy, że naruszenie prawa obcego traktuje się na równi z naruszeniem prawa materialnego krajowego. Podobnie sytuacja przedstawia się z naruszeniem nadających się do bezpośredniego zastosowania postanowień konwencji międzynarodowych, których Polska jest stroną. Zarzut apelacyjny może dotyczyć również błędnego zastosowania lub niezastosowania oraz wykładni prawa unijnego. Nie może ono być traktowane jako prawo obce, a musi być stosowane w pierwszej kolejności przed prawem krajowym. Poza katalogiem prawa materialnego znajdują się: umowy, ogólne warunki umów czy regulaminów (z wyjątkiem określających prawa i obowiązki pracowników na zasadzie art. 9 § 1 KP), orzeczenia i uchwały SN47.

Na przykładzie art. 189 KPC, określającego materialnoprawne przesłanki powództwa o ustalenie, wskazać należy, że o materialnym lub procesowym charakterze normy prawnej decyduje treść tej normy, a nie jej lokalizacja w danym akcie prawnym48.

Z uwagi na fakt, że KPC nie przewiduje katalogu zarzutów apelacyjnych, przy ich formułowaniu należy odwołać się do art. 3983 KPC, określającego podstawy skargi kasacyjnej. Naruszenie prawa materialnego może przybrać formę błędnej wykładni prawa materialnego lub niewłaściwego zastosowania prawa materialnego, gdy sąd I instancji:

1) dokonał błędnej wykładni przepisu prawa materialnego;

2) zastosował nieistniejącą normę prawa materialnego (przepis nieobowiązujący, uchylony, np. art. 489 KC);

3) dokonał błędnej subsumpcji, tj. prawidłowo ustalił stan faktyczny i do tak ustalonego stanu faktycznego przypisał niewłaściwą normę prawną – wadliwie przyjął istnienie lub nieistnienie związku pomiędzy ustalonym przez siebie stanem faktycznym a określoną normą prawną49.

Zastosowanie prawa materialnego polega na tym, że sąd porównuje ustalony przez siebie stan faktyczny ze stanem faktycznym podanym w hipotezie normy prawnej. Na tej podstawie sąd stwierdza, czy ten konkretny stan odpowiada w swych istotnych elementach stanowi faktycznemu abstrakcyjnie określonemu w tej normie50.

Należy wyraźnie podkreślić, że nie jest możliwe naruszenie prawa materialnego jednocześnie przez błędną jego wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie (alternatywa rozłączna)51. M. Manowska wskazuje, że błędna interpretacja przepisu polega na błędnym zrozumieniu treści przepisu lub ogólnych pojęć prawnych, np. wina, groźba, przyczyna. Zaś niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego sprowadza się do nieprawidłowego odniesienia normy prawa materialnego do ustalonego stanu faktycznego, tj. zestawienia konkretnych okoliczności ustalonego stanu faktycznego z elementami hipotezy danej normy prawnej i poddanie tego stanu ocenie prawnej w oparciu o treść tej normy52.

Praktyka pokazuje, że sformułowanie zarzutu naruszenia prawa materialnego może wiązać się z pewnymi trudnościami. Należy bowiem odróżnić sytuację, w której stan faktyczny został wadliwie ustalony (w konsekwencji czego sąd dokonał błędnej subsumpcji), od sytuacji oceny prawidłowo ustalonego stanu faktycznego na podstawie niewłaściwej normy prawnej. W pierwszym przypadku należy najpierw podnieść zarzut naruszenia prawa procesowego zmierzający do wykazania błędnego ustalenia stanu faktycznego, następnie zaś zarzut naruszenia prawa materialnego. Natomiast zbędne jest wskazywanie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 KPC53.

Orzecznictwo:

Alternatywny charakter zarzutów naruszenia prawa materialnego i błędu w ustaleniach faktycznych

Warunkiem skutecznego postawienia zarzutu naruszenia prawa materialnego jest niekwestionowanie przez stronę ustalonego przez sąd I instancji stanu faktycznego.

(wyrok SA w Lublinie z 27.2.2013 r., III AUa 1161/12, Legalis)

Skuteczne przytoczenie w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej naruszenia konkretnego postanowienia statutu, uchwał lub umowy

Do źródeł prawa powszechnie obowiązującego nie należą statuty osób prawnych, uchwały ich organów czy umowy. Naruszenie wyłącznie zawartych w nich postanowień nie może więc stanowić objętego przewidzianą w art. 398 § 1 pkt 1 KPC podstawą kasacyjną naruszenia prawa materialnego. Skuteczne przytoczenie w ramach pierwszej postawy kasacyjnej naruszenia konkretnego postanowienia statutu, uchwały, czy umowy, polegającego w szczególności na jego błędnej wykładni, wymaga, ze względu na charakter prawny, źródła tego postanowienia, powiązania z art. 65 KC. Przepis ten reguluje wykładnię oświadczeń woli i umów (porozumień) według wskazanych w nim kryteriów interpretacji. Kwestionując wykładnię, skarżący powinien więc wykazać, na czym polega jej wada z punktu widzenia zawartych w art. 65 KC dyrektyw interpretacyjnych.

(wyrok SN – Izba Pracy z 13.7.2016 r., I UK 309/15, Legalis)

Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego jako warunek oceny naruszenia prawa materialnego

Ocena naruszenia prawa materialnego jest możliwa i celowa jedynie w sytuacji prawidłowo ustalonego, z poszanowaniem przepisów regulujących dopuszczanie dowodów i ich przeprowadzanie przez sąd meriti, stanu faktycznego.

(wyrok SN – Izba Cywilna z 16.3.2016 r., IV CSK 285/15, Legalis)

Dokonywanie oceny prawidłowości zastosowania przepisu prawa materialnego a ustalenia faktyczne

Ocena prawidłowości zastosowania przepisu prawa materialnego jest możliwa tylko w sytuacji, gdy pozwalają na nią ustalenia faktyczne sądu drugiej instancji, stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku. Brak stosownych ustaleń faktycznych uzasadnia zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie.

(wyrok SN – Izba Cywilna z 27.6.2013 r., III CSK 270/12, Legalis)

Naruszenie prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie

Naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie w rozumieniu art. 3983 § 1 pkt 1 KPC następuje również w wypadku, gdy wyrok sądu drugiej instancji nie zawiera ustaleń faktycznych odnoszących się do przesłanek normy prawa materialnego. Nie jest bowiem możliwe prawidłowe zastosowanie prawa materialnego i dokonanie jego sądowej (konkretnej) wykładni bez ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

(wyrok SN – Izba Pracy z 8.8.2012 r., I UK 84/12, Legalis)

6.5.2. Naruszenie przepisów procesowych

W zakresie sformułowania zarzutu naruszenia przepisów postępowania pierwszoinstancyjnego należy odwołać się do dyspozycji art. 3983 KPC. Jednakże warunkiem podniesienia zarzutu naruszenia procedury jest wpływ tego uchybienia na treść zaskarżonego wyroku. Musi zatem istnieć związek przyczynowy pomiędzy naruszeniem normy prawa procesowego a wydanym przez sąd orzeczeniem. Naruszenie prawa procesowego może polegać na: nieważności postępowania i innych naruszeniach przepisów KPC. Kwestię nieważności postępowania reguluje art. 379 KPC, zgodnie z którym nieważność postępowania zachodzi, jeżeli:

1) droga sądowa była niedopuszczalna;

2) strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany;

3) o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczy się sprawa wcześniej wszczęta albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona;

4) skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy;

5) strona została pozbawiona możności obrony swych praw;

6) sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu.

Dodatkową przesłankę nieważności postępowania w postaci braku jurysdykcji krajowej do rozpoznania sprawy przewiduje art. 1099 § 2 KPC54.

Wyżej wskazane przesłanki nieważności postępowania mają charakter bezwzględny, przez co sąd odwoławczy ma obowiązek je uwzględnić bez rozważania czy nieważność ta miała wpływ na treść wydanego w sprawie wyroku.

Inne przepisy, których dyspozycje mogą być naruszone przez sąd I instancji to np. zarzut niewłaściwego trybu postępowania – art. 202 KPC, który jednak sąd odwoławczy bierze pod rozwagę z urzędu. Naruszenie przepisów procesowych w fazie wyrokowania dotyczy np. takich przepisów, jak: art. 228 § 2, art. 231, art. 233 § 1, art. 328 § 2 KPC.

T. Ereciński wskazuje na przykłady naruszenia przepisów postępowania, które stanowczo mogą wpłynąć na wynik sprawy jak: naruszenie jawności rozprawy, dopuszczenie do zmiany powództwa mimo braku odpowiednich warunków, pogwałcenie przepisów gwarantujących prawdziwość zeznań, nierozpoznanie istoty sprawy, pogwałcenie przepisów dotyczących wyrokowania, niedopuszczenie dowodu na fakty sporne, mające dla sprawy znaczenie, przesunięcie ciężaru dowodzenia na inną osobę, nieuwzględnienie domniemania prawnego55.

Innymi naruszeniami przepisów postępowania mogą być przykładowo sytuacje, kiedy:

1) strona skarżąca podniosła uchybienia przepisom postępowania wnosząc o ich wpisanie do protokołu na zasadzie art. 162 KPC;

2) naruszenie przepisów postępowania sąd bierze pod uwagę z urzędu albo jeżeli strona uprawdopodobni, że nie zgłosiła zastrzeżeń bez własnej winy.

Gama i różnorodność możliwych błędów natury procesowej jest szeroka, przeto nie sposób omówić jej w ramach niniejszego opracowania. W literaturze trafnie wskazuje się, że błędy proceduralne mogą polegać nie tylko na niezgodnym z przepisami prawa procesowego działaniu sądu, ale również na niedopuszczaniu do działania innych podmiotów procesowych lub na zezwalaniu na dokonywanie tym podmiotom czynności sprzecznych z obowiązującą procedurą. Uchybieniem proceduralnym będzie też zaniechanie przez sąd czynności, których konieczność dokonania wynika z prawa procesowego. Wiele jest przyczyn uchybień sądowych, jako przykład wskazać można choćby wadliwą ocenę znaczenia i zakresu stosowania poszczególnych przepisów.

Zarzut naruszenia dyspozycji art. 233 § 1 KPC jest jednym z najczęściej pojawiających się w apelacji. Wyraża on zasadę swobodnej oceny dowodów, która jednakże nie może być dokonywana dowolnie i musi opierać się na dowodach zgromadzonych w toku postępowania. Granica swobodnej oceny dowodów wyznaczona jest przez następujące czynniki:

1) logiczny – sąd ma obowiązek wyprowadzenia z zebranego materiału dowodowego wniosków prawidłowych pod względem logicznym;

2) ustawowy – ujęcie swobodnej oceny dowodów w ramy proceduralne;

3) ideologiczny – granice swobodnej oceny dowodów warunkują także poziom świadomości prawnej sędziego oraz dominujące poglądy na sądowe stosowanie prawa56.

Powyższe wskazuje, że chęć podważenia sędziowskiej oceny dowodów nie może ograniczać się do przedstawienia własnej, nawet przekonującej oceny. Podobnie niewystarczające jest przedstawienie przez stronę skarżącą stanu faktycznego, który w jej ocenie odpowiada rzeczywistości. W wielu przypadkach zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC sprowadza się do niedopuszczalnej polemiki z oceną dowodów dokonaną przez sąd I instancji. Warto zwrócić uwagę, że nie stanowi uchybienia przeprowadzenie dowodu bez wydania postanowienia w trybie art. 236 KPC, bowiem nie ma wpływu na wynik sprawy, jeśli strony miały możliwość zapoznać się z takimi dowodami i ustosunkować do nich oraz zostały one omówione w uzasadnieniu wyroku57.

Pamiętać jednakże należy o tym, że sąd pomija twierdzenia i dowody niezgłoszone w czasie właściwym (art. 207 § 6, art. 217 § 2, art. 344 § 2 KPC). Jeśli zaś sąd nie ocenił pewnych dowodów lub nie wziął ich pod uwagę w ustaleniach faktycznych mamy do czynienia z błędem w ustaleniach faktycznych, nie zaś z naruszeniem art. 233 § 1 KPC. Tym samym należy zwracać baczną uwagę na zarzut, jaki autor apelacji może postawić sądowi I instancji58.

Równie często na uchybienia narażony jest art. 227 KPC. Wskazując naruszenie tego przepisu autor apelacji powinien określić na czym polegało uchybienie innym przepisom normującym postępowanie dowodowe. Przepis ten nie może stanowić samoistnego zarzutu, tym samym stawiamy go w związku z innymi przepisami.

Przykład:

1) Naruszenie art. 217 § 1 w zw. z art. 227 KPC poprzez uznanie, że dowód z przesłuchania świadka Jeremiego Mąki nie dotyczy faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, co skutkowało oddaleniem wniosku o przeprowadzenie tego dowodu, mimo iż okoliczności sporne w przedmiotowej sprawie nie zostały dostatecznie wyjaśnione.

2) Naruszenie art. 217 § 1 i 2 w zw. z art. 227 KPC poprzez niedopuszczenie prawidłowo zgłoszonego dowodu z akt postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Sopocie Walerię Bubel pod sygn. akt KM 1234/16 na okoliczność toczącego się postępowania egzekucyjnego wobec pozwanej oraz wysokości zadłużenia pozwanej, podczas gdy dowód ten dotyczy okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, a możliwość jego zgłoszenia powstała dopiero w toku niniejszego postępowania, a rozpoznanie przedmiotowego dowodu nie spowoduje zwłoki w rozpoznaniu niniejszego postępowania.

M. Manowska wskazuje na przepisy proceduralne mające wpływ na budowę elementów stanu faktycznego, których naruszenie rzutuje na prawidłowość ustalonego stanu faktycznego. Dotyczy to m.in.: instytucji faktów powszechnie znanych (art. 228 § 1 KPC) lub znanych sądowi z urzędu (art. 228 § 2 KPC), domniemań faktycznych (art. 231 § 1 KPC), domniemań prawnych (art. 234 KPC), przyznania faktów wprost i w sposób dorozumiany (art. 229 i 230 KPC), zamknięcia rozprawy (art. 224 KPC), czy wyjście przez sąd ponad podstawę faktyczną wskazywaną przez strony (art. 321 KPC). Autor apelacji podnoszący powyższe zarzuty powinien uprawdopodobnić w apelacji, że uchybienie miało wpływ na treść rozstrzygnięcia59.

Przykład:

Naruszenie art. 228 § 2 KPC poprzez niezwrócenie stronom postępowania uwagi na fakty znane sądowi z urzędu, tj. bez przytoczenia konkretnego faktu ani wskazania sprawy, w której nastąpiło jego stwierdzenie oraz brak wskazania uwagi stron na fakt, na którym Sąd zamierza się oprzeć jako na znanym mu urzędowo, tak by strona miała możliwość odniesienia się do tej kwestii.

Przykład:

Naruszenie art. 231 KPC przez przyjęcie, że nie zostało wykazane przez powoda, aby pozwana zataiła wady, gdy tymczasem zebrany materiał dowodowy i dokonane ustalenia faktyczne są, jego zdaniem, wystarczające aby wprost, bądź w drodze domniemania faktycznego dokonać subsumpcji pod hipotezę normy wynikającej z art. 568 § 2 KC.

Przykład:

Naruszenie art. 234 KPC w zw. z art. 6 i 7 i art. 292 zd. 2 i art. 172 § 1 KC przez zaprzeczenie dobrej wiary jego poprzednika prawnego w sytuacji, gdy istnieje domniemanie prawne dobrej wiary działające na korzyść tego poprzednika, które wiąże sąd, skoro uczestnicy nie przeprowadzili dowodów obalających to domniemanie.

Przykład:

Naruszenie art. 229 KPC poprzez pominięcie uznania przez pozwaną zasadności oraz częściowo wielkości dochodzonego roszczenia, co stanowiło jeden z elementów oddalenia powództwa.

Przykład:

Naruszenie art. 230 KPC poprzez jego niezastosowanie i uznanie okoliczności istnienia i wysokości zadłużenia za nieudowodnione w sytuacji, gdy pozwana nie zakwestionowała tych faktów, co kwalifikowało uznanie okoliczności za przyznane.

Przykład:

Naruszenie art. 224 § 1 KPC poprzez zamknięcie rozprawy pomimo nieprzeprowadzenia wszystkich dopuszczonych dowodów.

Przykład:

Naruszenie art. 321 KPC poprzez orzeczenie przez sąd I instancji ponad żądanie, tj. ponad kwotę 50 000 zł w sytuacji, gdy powód pismem z 2.7.2018 r. rozszerzył powództwo niezgodnie z obowiązującymi przepisami, a co za tym idzie przedmiotowe pismo nie powinno wywołać żadnych skutków procesowych.

Możliwość podniesienia części zarzutów proceduralnych uwarunkowana jest możliwością zgłoszenia zastrzeżenia do protokołu rozprawy w trybie art. 162 KPC. Stronie, która zastrzeżenia nie zgłosiła, nie przysługuje prawo powoływania się na takie uchybienia w dalszym toku postępowania, chyba że chodzi o przepisy postępowania, których naruszenie sąd powinien wziąć pod rozwagę z urzędu (np. nieważność postępowania), albo że strona uprawdopodobni, iż nie zgłosiła zastrzeżeń bez swojej winy. Podkreślić należy, że strona zgłaszając zastrzeżenie w trybie art. 162 KPC powinna zdefiniować uchybienie ze wskazaniem odpowiednich przepisów procedury.

Skarżący wskazując na uchybienia sądu I instancji, które zostały zgłoszone i zaprotokołowane w trybie art. 162 KPC, powinien na zasadzie art. 380 KPC wnieść o rozpoznanie postanowienia sądu I instancji, co do którego składał zastrzeżenie, a które miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy60.

Orzecznictwo:

Istota zarzutów naruszenia przepisów postępowania

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania muszą służyć wykazaniu błędnego zastosowania przepisu prawa materialnego, który stanowi podstawę prawną rozstrzygnięcia.

(wyrok SN – Izba Pracy z 14.3.2017 r., II UK 21/16, Legalis)

Oddalenie wniosku dowodowego i zgłoszenie zastrzeżenia do protokołu jako przesłanki postawienia zarzutu kwestionującego niezasadne oddalenie wniosku dowodowego

Dopiero w wypadku oddalenia konkretnego wniosku dowodowego i zgłoszenia, w sposób odpowiadający prawu, a zatem z przedstawieniem odpowiedniej argumentacji prawnej zastrzeżenia w trybie przepisu art. 162 KPC, przy wpisaniu treści tegoż do protokołu rozprawy, możliwym byłoby postawienie w apelacji ewentualnego, skutecznego zarzutu niewyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Tylko bowiem poprzez tak sformułowany zarzut apelujący może kwestionować niezasadne w jego odczuciu oddalenie wniosku dowodowego, przeciwko któremu oponował i to w sposób pozwalający sądowi na zmianę, w toczącym się już postępowaniu, a nie w przyszłym postępowaniu odwoławczym, swojego stanowiska co do dopuszczenia określonego dowodu na jednoznacznie określoną, istotną dla sprawy okoliczność.

(wyrok SA w Lublinie z 16.2.2017 r., III AUa 954/16, Legalis)

Skuteczne zgłoszenie zastrzeżenia do protokołu w wypadku oddalenia wniosku dowodowego

W wypadku oddalenia wniosku dowodowego, zgłoszenie w sposób odpowiadający prawu, a zatem z przedstawieniem odpowiedniej argumentacji prawnej zastrzeżenia w trybie art. 162 KPC, przy wpisaniu treści tegoż do protokołu rozprawy, umożliwia postawienie w apelacji ewentualnego, skutecznego zarzutu. Skuteczne sformułowanie zastrzeżenia nie może się zatem ograniczać do lakonicznego stwierdzenia polegającego na informacji, że strona procesu podnosi zastrzeżenie z art. 162 KPC. Taki sposób zwrócenia uwagi sądowi na uchybienie nie wyjaśnia na czym uchybienie polega, co uniemożliwia sądowi naprawienie uchybienia, o ile rzeczywiście zachodzi. Tylko bowiem poprzez prawidłowo umotywowane zastrzeżenie apelujący może kwestionować niezasadne w jego odczuciu oddalenie wniosku dowodowego, przeciwko któremu oponował i to w sposób pozwalający sądowi na zmianę, w toczącym się już postępowaniu, a nie w przyszłym postępowaniu odwoławczym, swojego stanowiska co do dopuszczenia określonego dowodu na jednoznacznie określoną, istotną dla sprawy okoliczność. Celem regulacji z art. 162 KPC jest pobudzenie inicjatywy stron w doprowadzeniu do szybkiego usunięcia dostrzeżonych przez nie naruszeń przepisów postępowania i umożliwienie sądowi niezwłocznego naprawienia błędu.

(wyrok SA w Gdańsku z 7.7.2016 r., I ACa 106/16, Legalis)

Konsekwencje niezgłoszenia zastrzeżenia

Przepis art. 162 KPC winien podlegać wykładni ścisłej. Strona nie może więc skutecznie zarzucać w apelacji uchybienia przez sąd pierwszej instancji przepisom postępowania polegającego na wydaniu postanowienia, które może być zmienione lub uchylone stosownie do okoliczności, jeżeli nie zwróciła uwagi sądu na to uchybienie w toku posiedzenia, a w razie nieobecności – na najbliższym posiedzeniu, chyba że niezgłoszenie zastrzeżenia nastąpiło bez jej winy. Poza tym, unormowania tego nie stosuje się, jeżeli sąd nie rozstrzygnął wniosku dowodowego strony. Dopiero bowiem wydanie postanowienia oddalającego wniosek o przeprowadzenie dowodu umożliwia zgłoszenie zastrzeżeń, mogących prowadzić do zmiany stanowiska sądu.

(wyrok SN – Izba Cywilna z 12.6.2015 r., II CSK 450/14, Legalis)

Warunki odmowy uwzględnienia dowodów pozyskanych w sposób sprzeczny z prawem

Przepisy polskiego prawa cywilnego nie odnoszą się bezpośrednio do kwestii owoców zatrutego drzewa (dowodów pozyskanych w sposób sprzeczny z prawem). Jeżeli zatem przepisy prawa nie regulują powyższej kwestii, to nie można też kategorycznie stwierdzić, że w postępowaniu cywilnym takie dowody nie mogą być dopuszczone. Odmowa uwzględnienia takich dowodów przez organ procesowy winna być poparta konkretnym, merytorycznym uzasadnieniem.

(wyrok SA w Gdańsku z 11.2.2016 r., III AUa 1550/15, Legalis)

Brak możliwości zastąpienia dowodu z opinii biegłego innym dowodem

Dowód z opinii biegłego jest dowodem szczególnego rodzaju, który nie może być zastąpiony innym dowodem. Z tego względu jeżeli przeprowadzona opinia jest niekompletna, oparta na błędnych założeniach, pomija istotne okoliczności lub jest nienależycie uzasadniona, a wskutek tego – nieprzydatna, sąd jest zobowiązany dopuścić dowód z dalszej opinii; odrzucenie opinii i polemika z jej wnioskami w sferze wymagającej wiadomości specjalnych stanowi naruszenie nie tylko art. 233 § 1, ale także art. 278 i 286 KPC.

(wyrok SN – Izba Cywilna z 30.5.2017 r., IV CSK 473/16, Legalis)

Skuteczne postawienie zarzutu dotyczącego błędu w ustaleniach faktycznych

Dla skuteczności zarzutu popełnienia przez sąd pierwszej instancji błędu w ustaleniach faktycznych nie wystarcza tylko stwierdzenie o ich wadliwości. Konieczne jest tu wskazanie przyczyn dyskwalifikujących postępowanie sądu w tym zakresie.

(wyrok SA w Katowicach z 25.1.2017 r., V ACa 299/16, Legalis)

6.5.3. Sprzeczność istotnych ustaleń stanu faktycznego sądu I instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego

Sprzeczność ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym ma miejsce, gdy:

1) rozstrzygnięcie sądu I instancji jest sprzeczne z okolicznościami sprawy, które zostały ustalone w toku postępowania przed tym sądem;

2) sąd wyprowadził logicznie błędne wnioski z ustalonych przez siebie okoliczności;

3) sąd przyjął pewne fakty za ustalone, mimo że nie zostały potwierdzone lub dostatecznie potwierdzone zebranym w sprawie materiałem dowodowym;

4) sąd uznał określone fakty za nieudowodnione, podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zostały one ustalone61.

Autor apelacji chcący podnieść przedmiotowy zarzut musi mieć na względzie całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego i znaleźć w nim sprzeczność ustaleń sądu z tymi dowodami. Podniesienie takiego zarzutu będzie uzasadnione w sytuacji, gdy ustalenia sądu nie będą korespondowały z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, który uznał za wiarygodny. Sąd odwoławczy będzie badał czy w ustalonym w I instancji stanie faktycznym zachodzą sprzeczności pomiędzy ustaleniami62.

Przykład:

Wyrokowi sądu I instancji zarzucam sprzeczność poczynionych przez sąd ustaleń w zakresie stanu faktycznego z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, a polegający na uznaniu, że powód Bartłomiej Marchwicz nie wykazał, aby wspólnie z pozwaną Anastazją Boroc zawarł umowę kredytową z bankiem „Twoja Pożyczka S.A.”, podczas gdy zebrany materiał dowodowy świadczy, iż stronami umowy kredytowej z 29.6.2018 r. był powód i pozwana.

6.5.4. Nierozpoznanie istoty sprawy

Jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego pojęcie istoty sprawy dotyczy jej aspektu materialnego i w tej jedynie płaszczyźnie może być oceniany zarzut jej nierozpoznania. Będzie ono zachodzić wówczas, gdy sąd nie zbadał podstawy materialnej pozwu, jak też skierowanych do niego zarzutów merytorycznych i w swoim rozstrzygnięciu nie odniósł się do tego, co jest przedmiotem sprawy63.

S. Jaworski wskazuje, że przykładowe przypadki nierozpoznania istoty sprawy przez sąd I instancji mają miejsce, kiedy sąd:

1) nie orzekł o całości żądań stron, tylko o ich części, bez uzasadnienia swojego stanowiska;

2) oddalił powództwo z przyczyn unicestwiających roszczenie, takich jak: przedawnienie, brak legitymacji, bez rozpoznania kwestii merytorycznych powództwa;

3) nie rozpoznał rozszerzonego powództwa i orzekł o powództwie dotychczas zgłoszonym;

4) oddalił roszczenie, dochodząc do wniosku, że jest ono przedwczesne, bo jeszcze niewymagalne64.

Przykład:

Zaskarżonemu wyrokowi sądu I instancji zarzucam nierozpoznanie istoty sprawy polegające na uchyleniu się od zbadania podstawy materialnoprawnej pozwu, jak też skierowanych do niego zarzutów merytorycznych zawartych w sprzeciwie pozwanego, a tym samym niewniknięciu w ogóle w całokształt okoliczności sprawy, co skutkowało błędnym przyjęciem istnienia materialnoprawnej przesłanki niweczącej roszczenie powoda.

Orzecznictwo:

Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy zawisłej przed tym sądem należy dokonywać w świetle przepisów prawa materialnego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia i żądań pozwu. W doktrynie przyjęty jest pogląd, że treścią powództwa jest żądanie urzeczywistnienia w konkretnym przypadku określonej normy prawnej przez wydanie orzeczenia sądowego określonej treści.

(wyrok SN z 22.4.1999 r., II UKN 589/98, Legalis)

Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialno-prawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie.

(wyrok SN z 16.6.2011 r., I UK 15/11, Legalis)

Pojęcie „istoty sprawy”, o którym mowa w art. 386 § 4 KPC, dotyczy jej aspektu materialnoprawnego i zachodzi, gdy sąd nie zbadał podstawy materialnoprawnej dochodzonych roszczeń, jak też skierowanych przeciwko nim zarzutów merytorycznych, tj. nie odniósł się do tego, co jest przedmiotem sprawy, uznając, że nie jest to konieczne z uwagi na istnienie przesłanek materialnoprawnych, czy procesowych unicestwiających dochodzone roszczenie.

(wyrok SN z 26.1.2011 r., IV CSK 299/10, Legalis)

6.6. Wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia

Każda apelacja powinna wskazywać żądanie strony w zakresie zmiany lub uchylenia zaskarżonego wyroku. M. Manowska wskazuje, że wniosek taki powinien składać się z dwóch elementów:

1) wskazania zakresu, w jakim wyrok podlega uchyleniu lub zmianie, oraz

2) podania jakiego rozstrzygnięcia skarżący oczekuje od sądu odwoławczego65.

Pamiętać należy, że podnoszone w apelacji zarzuty muszą korespondować z wnioskami apelacji, bowiem przedmiotowy wniosek wyznacza granice apelacji. Tym samym nie może on być szerszy ani węższy niż zakres zaskarżenia. Sąd II instancji nie jest związany wnioskami apelacji co do rodzaju orzeczenia (uchylającego lub zmieniającego), jakie zdaniem skarżącego powinno być wydane po rozpoznaniu apelacji66. Jednakże sąd odwoławczy jest związany wnioskami apelacyjnymi w zakresie, w którym wskazują one granice zaskarżenia, ponieważ wyznaczają granice kognicji sądu II instancji67.

Z ostrożności procesowej strona skarżąca może zawrzeć w apelacji wniosek ewentualny (alternatywny), na wypadek nieuwzględnienia przez sąd wniosku podstawowego. Strona może jako podstawowy wniosek apelacji wskazać zmianę orzeczenia, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.

Przykład:

Wobec powyższego, na zasadzie art. 368 § 1 pkt 5 KPC wnoszę o:

1) zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości,

2) zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania odwoławczego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych,

ewentualnie

3) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia w kwestii kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje, o które wnoszę.

Rodzaje orzeczeń wydawanych przez sąd II instancji określa art. 386 § 1–4 KPC. Są one następujące:

1) orzeczenie reformatoryjne (art. 386 § 1 KPC) – zarzuty apelacji mogą dotyczyć podstawy faktycznej rozstrzygnięcia bądź zastosowanego przez sąd I instancji prawa materialnego. W tym przypadku sąd odwoławczy zmienia zaskarżony wyrok i orzeka co do istoty sprawy;

2) orzeczenie uchylające zaskarżony wyrok z powodu nieważności postępowania (art. 386 § 2 KPC) – ma miejsce wtedy, gdy sąd odwoławczy stwierdzi, że zachodzą przyczyny nieważności postępowania wymienione w art. 379 pkt 4–6 KPC. Przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji uzasadnione jest możliwością wydania orzeczenia merytorycznego, po wyeliminowaniu uchybień, które spowodowały nieważność postępowania. Z tego względu celowe będzie poddanie ocenie sądu odwoławczego także zasadności wydanego rozstrzygnięcia, gdy zachodzą ku temu podstawy i gdy sprawa rozpoznawana jest na rozprawie, a nie na posiedzeniu niejawnym68;

3) orzeczenie uchylające zaskarżony wyrok i odrzucające pozew lub umarzające postępowanie (art. 386 § 3 KPC) – sąd II instancji postanowieniem uchyla wyrok i odrzuca pozew, jeżeli ulegał on odrzuceniu już przed sądem I instancji (art. 199 § 1 i art. 1099 KPC);

4) orzeczenie kasatoryjne (art. 386 § 4 KPC) – sąd odwoławczy uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania w razie nierozpoznania przez sąd I instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. O odrzuceniu pozwu sąd II instancji orzeka postanowieniem69.

Po nowelizacji KPC w przypadku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji, ponowne rozpoznanie sprawy nastąpi w tym samym składzie, który wydał zaskarżony wyrok (art. 386 § 5 KPC). Sąd odwoławczy w uzasadnieniu wyroku uchylającego sprawę i przekazującą do ponownego rozpoznania wyraża ocenę prawną zaskarżonego wyroku, która to ocena wiąże sąd ponownie rozpoznający sprawę oraz sąd odwoławczy, w przypadku ponownego zaskarżenia wyroku (art. 386 § 6 KPC). Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego, jak również gdy po wydaniu wyroku sądu II instancji Sąd Najwyższy w uchwale wyraził odmienną ocenę prawną

Orzecznictwo:

Formułowanie żądań apelacji w zakresie zmiany zaskarżonego wyroku

Za pożądany stan rzeczy należy uznać taki, w którym strona skarżąca, zwłaszcza reprezentowana przez fachowego pełnomocnika, nie tylko wyartykułowałaby zakres żądanej zmiany, ale również i jej proponowaną treść w sposób odpowiadający technice redagowania sentencji orzeczeń przez sąd. Wadliwa propozycja redakcyjna skarżącego nie powinna jednak prowadzić do odrzucenia apelacji, jeśli spełnia ona wymagania przewidziane w art. 368 KPC, w tym we wniosku apelacji zawiera żądanie zmiany zaskarżonego wyroku i oznacza kwotowo zakres żądanej zmiany.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 5.4.2017 r., II CZ 2/17, Legalis)

Koordynacja wniosków apelacyjnych i zakresu zaskarżenia apelacją

Wnioski apelacyjne (art. 368 § 1 pkt 5 KPC) powinny być skoordynowane z zakresem zaskarżenia apelacją (art. 368 § 1 pkt 1 KPC).

(wyrok SN z 7.4.2016 r., II CSK 370/15, Legalis)

Zakres żądanej zmiany orzeczenia I instancji w apelacji a granice zaskarżenia

Zaznaczenie w apelacji zakresu żądanej zmiany lub uchylenia zaskarżonego orzeczenia w sposób niezgodny z granicami zaskarżenia nie stanowi braku uniemożliwiającego nadanie biegu apelacji, jeżeli ze względu na tzw. integralność zaskarżonego orzeczenia sąd II instancji może wyjść poza te granice oraz granice wniosków.

(uchwała SN z 17.11.2009 r., III CZP 83/09, Legalis)

Wymogi formalne apelacji – wniosek o zmianę lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia

Jeżeli apelacja zawiera alternatywny wniosek o uchylenie zaskarżonego orzeczenia, to wymaganie z art. 368 § 1 pkt 5 KPC jest spełnione, mimo że wniosek o zmianę orzeczenia nie jest prawidłowo sformułowany.

(postanowienie SN z 13.8.2008 r., I CZ 66/08, Legalis)

Przedstawienie wymogu z art. 368 § 1 pkt 1 KPC – oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona apelacja ze wskazaniem, czy jest on skarżony w całości lub części oraz wymogu z art. 368 § 1 pkt 5 KPC – przedstawienie wniosku o zmianę lub o uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia – jest niezbędne, gdyż określa granice zaskarżenia wyroku, od którego wniesiono apelację.

(postanowienie SN z 25.10.2007 r., II PZ 43/07, Legalis)

Wymagania apelacji wymienione w art. 368 § 1 pkt 1 KPC (wskazanie zakresu zaskarżenia) i pkt 5 (wniosek o zmianę lub uchylenie wyroku z zaznaczeniem zakresu żądanej zmiany lub uchylenia) są wymaganiami samodzielnymi i odrębnymi, a zatem powinny być wyraźnie i oddzielnie sprecyzowane. Wymagania te mają na celu uniknięcie jakichkolwiek wątpliwości co do zakresu zaskarżenia (a tym samym zakresu prawomocności orzeczenia) oraz wnioskowanego przez stronę sposobu rozstrzygnięcia. W okolicznościach konkretnej sprawy nie jest wykluczone stwierdzenie, że nieprecyzyjne ujęcie sformułowań użytych w apelacji stanowi jedynie oczywistą niedokładność, niestanowiącą przeszkody do nadania jej biegu.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 25.4.2007 r., IV CZ 16/07, Legalis)

Brak lub niedokładność wniosku apelacyjnego w części odnoszącej się do zakresu zaskarżenia stanowi okoliczność uniemożliwiającą nadanie apelacji właściwego biegu.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 21.12.1999 r., III CKN 849/99, Legalis)

6.6.1. Wniosek o zmianę wyroku

Najczęstszym rozstrzygnięciem sądu odwoławczego uwzględniającym apelację jest zmiana zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy. Wniosek o zmianę wyroku najczęściej składa autor apelacji, w przypadku kiedy zarzuca naruszenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia lub zastosowanego przez sąd I instancji prawa materialnego.

Wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku powinien w sposób precyzyjny określać zakres zaskarżenia, przedmiot apelacji oraz wskazywać żądany sposób rozstrzygnięcia apelacji przez sąd odwoławczy70.

Przykład:

W oparciu o tak sformułowane zarzuty, na zasadzie art. 386 § 1 w zw. z art. 368 § 1 pkt 5 KPC, wnoszę o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości.

Przykład:

Na podstawie art. 386 § 1 w zw. z art. 368 § 1 pkt 5 KPC wnoszę o zmianę zaskarżonego wyroku w części, tj. w zakresie punktu I poprzez uwzględnienie powództwa w części przekraczającej kwotę 56 656,00 zł.

Jeśli sąd odwoławczy uwzględni zarzuty dotyczące podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, może przyjąć własną, odmienną od przyjętej przez sąd I instancji, podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Możliwe jest także uzupełnienie stanu faktycznego ustalonego przez sąd I instancji o okoliczności faktyczne, mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy – zarówno wynikające z materiału dowodowego zebranego w postępowaniu przed sądem I instancji, jak i zebranego przez sąd II instancji na zasadzie art. 381 KPC71.

6.6.2. Wniosek o uchylenie wyroku

Autor apelacji powinien sformułować wniosek o uchylenie wyroku sądu I instancji, jeśli zachodzą przesłanki określone w art. 386 § 2, 3 lub 4 KPC, tj.:

1) nieważność postępowania prowadząca do odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania;

2) nieważność postępowania prowadząca do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania;

3) nierozpoznanie przez sąd I instancji istoty sprawy lub konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości prowadzące do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania72.

6.6.2.1. Wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 § 2 KPC

W sytuacjach określonych w art. 379 KPC zachodzi możliwość uchylenia wyroku sądu I instancji z powodu nieważności postępowania i przekazania sądowi I instancji do ponownego rozpoznania sprawy w zakresie objętym nieważnością.

W razie stwierdzenia nieważności postępowania, bez względu na to, czy miała ona wpływ na wynik sprawy, sąd odwoławczy obowiązany jest uchylić zaskarżony wyrok w granicach zaskarżenia oraz w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazać sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania73.

6.6.2.2. Wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 § 3 KPC

Kwestię uchylenia wyroku sądu I instancji w przypadku zaistnienia nieważności postępowania prowadzącej do odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania reguluje art. 386 § 3 KPC. Kwestię odrzucenia pozwu reguluje art. 199 KPC i dotyczy:

1) niedopuszczalności drogi sądowej;

2) zawiśnięcia sporu o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami lub istnienie prawomocnego orzeczenia o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami;

3) braku zdolności sądowej jednej ze stron albo braku zdolności procesowej powoda i nieuzupełnienie tego braku zgodnie z przepisami KPC.

Ponadto, sąd może także umorzyć postępowanie stosownie do art. 355 § 1 KPC, jeżeli powód cofnął ze skutkiem prawnym pozew lub jeżeli wydanie wyroku stało się z innych przyczyn zbędne lub niedopuszczalne74.

6.6.2.3. Wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 386 § 4 KPC

Możliwość uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji może mieć miejsce, gdy sąd ten nie orzekł merytorycznie o żądaniu strony, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo pominął merytoryczne zarzuty pozwanego i w swoim rozstrzygnięciu w istocie nie odniósł się do tego, co było przedmiotem sprawy. Natomiast drugą możliwością jaką daje dyspozycja art. 386 § 4 KPC jest konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, wtedy gdy sąd I instancji nie przeprowadził w ogóle żadnego postępowania dowodowego albo przeprowadził dowody wyłącznie na okoliczności nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy, względnie, gdy uchybienia formalne I instancji powodują potrzebę powtórzenia przeprowadzonego w sprawie postępowania dowodowego75.

Orzecznictwo:

Nierozpoznanie istoty sprawy

Zakwestionowanie przez sąd odwoławczy poglądu prawnego sądu pierwszej instancji co do podstaw rozstrzygnięcia nie oznacza, że sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 25.5.2017 r., II CZ 16/17, Legalis)

Nierozpoznanie istoty sprawy polega na całkowitym zaniechaniu przez sąd pierwszej instancji zbadania materialnoprawnej podstawy żądania pozwu, ewentualnie na pominięciu merytorycznych zarzutów pozwanego.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 18.5.2017 r., I CZ 57/17, Legalis)

Pojęcie „istoty sprawy”, o którym mowa w art. 386 § 4 KPC, dotyczy jej aspektu materialnoprawnego i zachodzi w sytuacji, gdy sąd nie zbadał podstawy materialnoprawnej dochodzonych roszczeń, jak też skierowanych przeciwko nim zarzutów merytorycznych, tj. nie odniósł się do tego, co jest przedmiotem sprawy uznając, że nie jest to konieczne z uwagi na istnienie przesłanek materialnoprawnych, czy procesowych unicestwiających dochodzone roszczenie.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 9.5.2017 r., I PZ 1/17, Legalis)

Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy

Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 28.3.2017 r., II CZ 171/16, Legalis)

6.6.3. Wniosek o rozpoznanie postanowień sądu I instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie

Zgodnie z art. 380 KPC sąd II instancji, na wniosek strony, rozpoznaje również te postanowienia sądu I instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a miały wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Chodzi o wnioski, które zostały złożone do chwili wydania wyroku przez sąd I instancji. Artykuł 394 § 1 KPC określa katalog postanowień, które podlegają oddzielnemu zaskarżeniu w drodze zażalenia. Wobec czego, strona może poddać ocenie sądu odwoławczego w oparciu o art. 380 KPC wszystkie postanowienia, które nie zostały wymienione w tym przepisie, jeżeli miały wpływ na wynik sprawy. Jednakże warunkiem wnioskowania o rozpoznanie tych postanowień przez sąd II instancji jest zgłoszenie zastrzeżenia w trybie art. 162 KPC.

Po styczniowej nowelizacji zmianie uległo brzmienie art. 162 KPC. Obecnie strona może zwrócić uwagę sądu na uchybienie przepisom postępowania, wnosząc o wpisanie zastrzeżenia do protokołu najpóźniej na kolejnym posiedzeniu, nawet w sytuacji gdy była obecna na posiedzeniu, na którym doszło do uchybienia przepisom postępowania.

Zaskarżeniu na zasadzie art. 380 KPC nie podlegają zatem postanowienia wydane w postępowaniu międzyinstancyjnym, np. wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji.

Rozpoznając postanowienia sądu I instancji na podstawie art. 380 KPC, sąd odwoławczy – co do zasady – nie wydaje odrębnych postanowień. Wyjątkiem jest np. sytuacja, kiedy dopuszcza dowody bezzasadnie pominięte przez sąd I instancji. W innych przypadkach swoje stanowisko w przedmiocie poddanych kontroli postanowień sądu I instancji zawiera w uzasadnieniu orzeczenia wydanego na skutek rozpoznania apelacji76.

Przykład:

Na podstawie art. 380 KPC wnoszę o rozpoznanie postanowienia Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 4.4.2018 r. o odrzuceniu wniosku powoda na podstawie art. 107 ust. 2 KSCU i uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania odwoławczego.

Na zasadzie art. 380 KPC wnoszę o rozpoznanie niezaskarżalnego postanowienia o oddaleniu wniosku pozwanego o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty.

Na podstawie art. 390 KPC wnoszę o rozpoznanie przez Sąd Okręgowy postanowienia Sądu I instancji oddalającego wniosek dowodowy pozwanego, przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego do spraw rekonstrukcji wypadków na okoliczność ustalenia przebiegu zdarzenia i wykazania, że powódka przyczyniła się do powstania szkody w 50%

Orzecznictwo:

Niezaskarżalność postanowień w przedmiocie odrzucenia lub oddalenia wniosku o przywrócenie terminu

Postanowienia w przedmiocie odrzucenia lub oddalenia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej nie są orzeczeniami kończącymi postępowanie w sprawie i nie podlegają samodzielnemu zaskarżeniu.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 31.1.2017 r., II UZ 70/16, Legalis)

Warunki zaskarżalności niezaskarżalnych postanowień mających wpływ na wynik sprawy

Warunkiem zaskarżalności niezaskarżalnych postanowień, które miały wpływ na wynik sprawy (np. oddalających wniosek o przywrócenie terminu) jest zamieszczenie w środku zaskarżenia stosownego, wyraźnego wniosku w tym zakresie (art. 380 KPC). W odniesieniu do środków zaskarżenia wnoszonych przez zawodowych pełnomocników wniosek taki powinien być w nich wyraźnie i jednoznacznie sformułowany.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 15.12.2016 r., II CZ 125/16, Legalis)

Wniosek o rozpoznanie niezaskarżalnego postanowienia

W środku zaskarżenia wnoszonym przez profesjonalnego pełnomocnika wniosek o rozpoznanie postanowienia powinien być jednoznacznie sformułowany, gdyż nie ma podstaw do przypisywania pismom wnoszonym przez zawodowych pełnomocników treści wprost w nich niewyrażonych; zgłoszenie wyraźnego wniosku stanowi warunek kontroli niezaskarżalnego zażaleniem postanowienia.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 15.1.2015 r., IV CZ 84/14, Legalis)

6.7. Wniosek o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego

W apelacji można zawrzeć wniosek o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego. Natomiast brak wniosku o zasądzenie kosztów postępowania przed sądem I instancji oraz brak rozstrzygnięcia sądu w tym zakresie powoduje, że wniosek apelacji o zasądzenie kosztów I instancji będzie bezskuteczny.

Zgodnie z art. 109 KPC, żądanie zasądzenia kosztów postępowania odwoławczego może być według norm przepisanych lub na podstawie dołączonego spisu kosztów. Wniosek powinien być zawarty w apelacji lub złożony aż do zamknięcia rozprawy przed sądem II instancji. Żądanie zasądzenia zwrotu kosztów postępowania drugoinstancyjnego powinno zostać zgłoszone także w sytuacji, gdy skarżący wnosi wyłącznie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji77.

Jeśli strona reprezentowana jest przez profesjonalnego pełnomocnika, może także wnieść o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych lub wielokrotności stawki minimalnej, która nie może przekroczyć sześciokrotności tej stawki78. Pamiętać należy, że do spraw wszczętych w okresie od 1.1.2016 r. do 26.10.2016 r. zastosowanie będą miały przepisy rozporządzeń z 22.10.2015 r. o stawkach adwokackich i radcowskich w brzmieniu pierwotnym. Natomiast do spraw wszczętych po 26.10.2016 r. zastosowanie będą miały stawki adwokackie i radcowskie określone w rozporządzeniach nowelizujących79.

Przykład:

1. Wnoszę o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania za instancję odwoławczą.

2. Wnoszę o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obie instancje.

3. Wnoszę o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za obie instancje z pozostawieniem tego rozstrzygnięcia sądowi I instancji.

Orzecznictwo:

Zwrot kosztów pełnomocnika z urzędu za czynność oczywiście bezzasadną

Adwokat bądź radca prawny, decydując się na wniesienie środka prawnego oczywiście bezzasadnego, nie może skutecznie domagać się przyznania od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, nie jest bowiem udzieleniem „pomocy prawnej” sporządzenie zażalenia, które jako oczywiście bezzasadne, podlegało oddaleniu.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 19.1.2017 r., II CZ 138/16, Legalis)

Określenie wysokości wynagrodzenia pełnomocnika jako istotny atrybut sądu merytorycznie rozstrzygającego sprawę

Brak niezmiennych i ściśle porównywalnych kryteriów nakazuje uznać, że określenie wysokości wynagrodzenia pełnomocnika stanowi istotny atrybut sądu merytorycznie rozstrzygającego sprawę w I instancji. Sąd odwoławczy władny jest zakwestionować w takich sytuacjach ocenę sądu pierwszej instancji jedynie wtedy, gdy oparta jest ona na ustaleniach oczywiście sprzecznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego, gdy sąd orzekający nie wziął pod uwagę wszystkich kryteriów albo ocena tych kryteriów rażąco odbiega od praktyki orzeczniczej względnie jego stanowisko nie zostało w sposób należyty uzasadnione.

(wyrok SA w Krakowie z 4.11.2015 r., I ACa 1161/14, Legalis)

6.8. Uzasadnienie zarzutów apelacji

Wymogiem formalnym apelacji jest uzasadnienie zwięźle przedstawionych w petitum zarzutów (art. 368 § 1 pkt 2 i 3 KPC). Należy wyraźnie podkreślić, że uzasadnienie musi korespondować z postawionymi w apelacji zarzutami, tworząc logiczną i merytoryczną całość. W interesie skarżącego jest, aby podniesione zarzuty sformułowane były w sposób jasny i precyzyjny. W uzasadnieniu zarzutów skarżący powinien przedstawić argumentację przemawiającą, jego zdaniem, za uwzględnieniem zarzutów przez sąd odwoławczy. Sąd nie może odrzucić apelacji tylko z tej przyczyny, że podniesione zarzuty uzna za nie dość szczegółowe bądź niejasne, a ich uzasadnienie za zbyt lakoniczne80. Uzasadnienie apelacji powinno zawierać rzeczowe omówienie kolejnych zarzutów postawionych w petitum apelacji.

Pamiętać należy, że apelacja musi zawierać co najmniej jeden wyraźnie sprecyzowany zarzut, który może być skonkretyzowany w uzasadnieniu. Tym samym przez uzasadnienie zarzutów rozumieć należy twierdzenia skarżącego o wadliwości zaskarżonego wyroku (wraz ze wskazaniem na czym polega wadliwość wyroku) oraz z powołaniem się na konkretne okoliczności, które mają uzasadniać zarzucaną wadliwość.

Brak uzasadnienia zarzutów apelacyjnych stanowi brak formalny podlegający uzupełnieniu na zasadzie art. 130 § 1 w zw. z art. 370 lub 373 KPC81.

Orzecznictwo:

Zakres wymogu przedstawienia i uzasadnienia zarzutów apelacyjnych

Przewidziany w art. 368 § 1 pkt 2 i 3 KPC wymóg przedstawienia i uzasadnienia zarzutów oznacza twierdzenia skarżącego o wadliwości zaskarżonego wyroku wraz z wskazaniem, w czym się wadliwość wyroku wyraża oraz powołaniem się na konkretne okoliczności, które zarzucaną wadliwość – w ocenie skarżącego – mają uzasadniać.

(postanowienie SN z 10.8.2007 r., II CZ 53/07, Legalis)

Badanie spełnienia wymogów formalnych apelacji – uzasadnienie zarzutów

Ocena, czy apelacja zawiera treść wymaganą przez art. 368 § 1 pkt 3 KPC nie obejmuje badania zakresu uzasadnienia przedstawionych w niej zarzutów oraz jego merytorycznej wartości.

(postanowienie SN z 27.4.2007 r., I CZ 23/07, Legalis)

Przedstawianie zarzutów apelacyjnych i ich uzasadnianie

Apelacja powinna zawierać zarówno „zwięzłe przedstawienie zarzutów”, jak i „uzasadnienie zarzutów”, co nie oznacza, że wspomniane elementy treści apelacji muszą być przytoczone w określonej części pisma lub w odrębnych jednostkach redakcyjnych.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 11.1.2007 r., II CZ 118/06, Legalis)

Konieczność przedstawienia w apelacji uzasadnienia zarzutów

Konstrukcyjnym wymaganiem apelacji jest przedstawienie uzasadnienia zarzutów apelacji.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 12.7.2006 r., V CZ 52/06, Legalis)

6.9. Powołanie nowych faktów i dowodów

Fakultatywnym elementem apelacji jest powołanie nowych faktów i dowodów, który uzależnia się od niemożności powołania ich w postępowaniu pierwszoinstancyjnym stosownie do brzmienia art. 368 § 1 pkt 4 KPC. Skarżący na zasadzie art. 368 § 12 KPC musi zatem wykazać, że nie miał możliwości powołania przedmiotowych faktów i dowodów na etapie I instancji lub, iż potrzeba taka wynikła później. Wykazanie sprowadza się do uprawdopodobnienia niemożności podjęcia określonych czynności w postępowaniu przed sądem niższej instancji.

Należy wyraźnie podkreślić, że ostatnia nowelizacja KPC zniosła zasadę prekluzji procesowej wynikającej z art. 217 KPC. Jednakże sąd apelacyjny nie ma obowiązku uwzględnienia nowych faktów i dowodów (art. 381 KPC). Istotne jest wskazanie przez autora apelacji, że powołane przez niego fakty i dowody w istocie stanowią nowy materiał dowodowy, a nie zmierzają do przedłużenia postępowania. Chociaż nie można pominąć nowych faktów i dowodów jedynie uzasadniając, że mogą one przyczynić się do przewlekłości postępowania apelacyjnego. Fakt obiektywnego przedłużenia sporu nie jest więc sam przez się wystarczający do pominięcia nowych faktów i dowodów82.

Uprawnienie sądu, o którym mowa w art. 381 KPC, odnosi się tylko do twierdzeń faktycznych, nie zaś do twierdzeń dotyczących prawnego znaczenia faktów. Do nich zalicza się m.in. zarzut przedawnienia, który ze względu na zawarte w nim oświadczenie, znajdujące podstawę w art. 117 § 2 KC, zmienia istniejący stan rzeczy w ten sposób, że dotychczasowy stosunek materialny pomiędzy stronami przekształca się w zobowiązanie naturalne83.

Orzecznictwo:

Ograniczenia postępowania dowodowego przez sąd rozpoznający apelację

Sąd rozpoznający apelację od orzeczenia pierwszoinstancyjnego ma wprawdzie uprawnienia merytoryczne, a zatem jest zobowiązany do przeprowadzenia oceny dowodów, dokonania ustaleń faktycznych i do ich subsumpcji pod odpowiedni przepis prawa, nie oznacza to jednak, aby mógł prowadzić postępowanie dowodowe w sprawie bez jakichkolwiek ograniczeń. Z art. 381 KPC wynika, że sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Przepis ten stwarza zatem jedynie możliwość dowodzenia okoliczności wyłącznie faktycznych, wcześniej niemożliwych do wykazania z przyczyn obiektywnych.

(wyrok SA w Katowicach z 30.11.2016 r., V ACa 237/16, Legalis)

Pominięcie dowodu przez sąd odwoławczy

Nie można pominąć dowodu z powołaniem się na art. 381 KPC, jeżeli opóźnienie w jego zgłoszeniu jest usprawiedliwione przebiegiem postępowania. W szczególności sąd drugiej instancji nie powinien pomijać nowych faktów i dowodów zgłoszonych w apelacji, jeżeli o potrzebie ich powołania strona dowiedziała się z uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Bezzasadne pominięcie dowodu sprawia, że nie wchodzi on w zakres materiału stanowiącego podstawę ustaleń faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia. Tymczasem należyte osądzenie sprawy wymaga, aby nie dochodziło do wydawania orzeczeń bez uwzględnienia całego dostępnego materiału faktycznego i dowodowego.

(wyrok SN – Izba Pracy z 17.5.2016 r., II UK 259/15, Legalis)

Wykładnia prawa dokonana przez Sąd Najwyższy jako okoliczność uzasadniająca powołanie przez stronę nowych dowodów

Okolicznością uzasadniającą powołanie przez stronę na etapie postępowania apelacyjnego nowych faktów i dowodów jest wykładnia prawa dokonana przez Sąd Najwyższy. Wskazaną wyżej przyczynę można uznać także za usprawiedliwiającą powołanie przez stronę nowych dowodów po upływie terminu przewidzianego w art. 47912 § 1 KPC w sytuacji, w której dokonana przez Sąd Najwyższy wykładnia przepisu prawa mającego zastosowanie w sprawie dotyczyła rozkładu ciężaru dowodu okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Tym bardziej, że dotyczyło to przepisu, którego wykładnia budziła wątpliwości w orzecznictwie i piśmiennictwie.

(wyrok SN – Izba Cywilna z 5.2.2015 r., V CSK 227/14, Legalis)

6.9.2. Podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika

Stosownie do brzmienia art. 126 § 1 pkt 6 KPC, apelacja jak każde inne pismo procesowe powinna zostać własnoręcznie podpisana przez stronę, jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika. Wymóg ten nie dotyczy odpisów apelacji. Natomiast apelacja wniesiona za pośrednictwem systemu teleinformatycznego opatrywana jest kwalifikowanym podpisem elektronicznym84 albo podpisem potwierdzonym profilem zaufanym ePUAP85.

Orzecznictwo:

Skutki podpisania apelacji przez aplikanta adwokackiego

Wadliwość wniesionej apelacji nie miała swojej przyczyny w tym, że aplikantka adwokacka, która złożyła podpis pod apelacją wnioskodawców, wystąpiła w roli pełnomocnika substytucyjnego strony, lecz z tego, że podpisała apelację jako zastępca adwokata i z jego upoważnienia w sytuacji, w której zgodnie z art. 77 ust. 5 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1999 ze zm.) upoważnienie jej do podpisania tego pisma nie było dopuszczalne. Odmienność ta powoduje, że wniesiona apelacja nie powinna być traktowana jako wniesiona przez osobę, która zgodnie z ustawą nie może być pełnomocnikiem procesowym, lecz jako wniesiona bez podpisu umocowanego w sprawie pełnomocnika. Stwierdzony brak nie dawał podstaw do odrzucenia apelacji a limine, lecz powinien stanowić podstawę do wezwania strony do uzupełnienia jej braków (art. 373 w zw. z art. 126 § 1 pkt 4 KPC).

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 26.5.2017 r., I CZ 60/17, Legalis)

Skuteczne wniesienie środka odwoławczego drogą elektroniczną

1. Wniesienie środka odwoławczego drogą elektroniczną jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy przepis szczególny tak stanowi (art. 125 § 3 KPC).

2. Wydruk niedopuszczalnego środka odwoławczego wniesionego drogą elektroniczną może być potraktowany jako środek odwoławczy niewniesiony tą drogą, jeżeli usunięty zostanie brak podpisu (art. 130 § 1 w zw. z art. 126 § 1 pkt 4 KPC); datą wniesienia tego środka do sądu jest wtedy data wykonania wydruku (art. 130 § 3 KPC).

(uchwała SN – Izba Cywilna z 23.5.2012 r., III CZP 9/12, Legalis)

Własnoręczny podpis na pismach procesowych

1. Jedną z cech charakteryzujących podpis jest to, że znak ten powinien być postawiony własnoręcznie (a nie pismem maszynowym lub w postaci tzw. facsimile). Dokument obejmujący czynność prawną może być sporządzony na maszynie do pisania lub za pomocą innej techniki, jednakże podpis musi być własnoręczny.

2. Nie ma żadnych uzasadnionych powodów, aby podpis w rozumieniu przepisów procesowych rozumieć inaczej niż podpis w rozumieniu przepisów prawa cywilnego materialnego. Odtworzony mechanicznie na piśmie procesowym wzór podpisu nie czyni zadość wymogowi przewidzianemu w art. 126 § 1 pkt 4 KPC. Pogląd ten znajduje zastosowanie również do podpisu w rozumieniu przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, albowiem przepisy tej ustawy nie zawierają szczególnych przepisów dotyczących podpisu.

(wyrok NSA (N) z 7.2.2007 r., I OSK 452/06, Legalis)

Nieczytelny znak ręczny na wstępie apelacji a jej podpisanie

Podpis w postaci nieczytelnego znaku ręcznego złożony obok pieczęci kancelarii adwokackiej, zamieszczonej na wstępie pisma procesowego zawierającego apelację, nie spełnia wymagania podpisania apelacji.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 15.1.2003 r., IV CZ 205/02, Legalis)

6.9.3. Wymienienie załączników

W apelacji należy wskazać wykaz załączników kierowanych wraz z nią do sądu. Wymienienie załączników polega na wskazaniu każdego z nich z osobna i ich nazwaniu86. Obowiązek wymienienia załączników w każdym piśmie procesowym wynika wprost z brzmienia art. 126 § 1 pkt 7 KPC. Zaś stosownie do regulacji nowego przepisu art. 126 § 11 KPC do pisma procesowego dołącza się załączniki wymienione w tym piśmie. Tym samym uznać należy, że wolą ustawodawcy wyrażoną w nowelizacji jest wymienienie załączników w treści pisma poprzez wskazanie każdego z nich z osobna oraz nazwanie.

W postępowaniu odwoławczym zagadnienie załączników jest mniej skomplikowane niż w przypadku wnoszenia pozwu, bowiem możliwość powołania nowych faktów i dowodów w postępowaniu odwoławczym jest incydentalna i uzależniona od braku możliwości powołania ich przed sądem I instancji lub w przypadku gdy możliwość ta powstała dopiero później. Tym samym jedynie autor apelacji powołuje się na nowe dowody z dokumentów, które dołącza do pisma, ma obowiązek ich wymieniania w treści apelacji87. Standardowo zaś do apelacji załącza się jej odpis, dowód uiszczenia opłaty od apelacji, ewentualnie wniosek oświadczenie o stanie majątkowym (jeśli apelacja zawiera wniosek o zwolnienie od kosztów) lub pełnomocnictwo wraz z opłatą skarbową (w przypadku gdy pełnomocnik wstępuje do sprawy na etapie postępowania odwoławczego).

6.10. Odpis apelacji wraz z załącznikami

Apelację wraz z załącznikami oraz odpisem dla strony przeciwnej wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok lub bezpośrednio do sądu odwoławczego. Jest to bowiem jedno z tych pism procesowych, które nie podlegają doręczeniu bezpośredniemu na podstawie art. 132 § 11 KPC. Doręczenie odpisu apelacji stronie przeciwnej powinno nastąpić po uzupełnieniu jej braków fiskalnych i formalnych88.

Obecnie z uwagi na fakt, że zniesiono postępowanie międzyinstancyjne, a sąd I instancji niezwłocznie przedstawia akta sądowi odwoławczemu (art. 371 KPC), to sąd II instancji zarządza doręczenie odpisów apelacji pozostałym stronom (art. 3711 KPC). Rodzaj załączników zależeć będzie od rodzaju i stanu sprawy. Niewątpliwie wstąpienie pełnomocnika do sprawy dopiero na etapie sporządzenia apelacji, obliguje go do złożenia pełnomocnictwa wraz z opłatą skarbową. Podobnie, jeśli apelacja zawiera wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, należy do niej dołączyć formularz zawierający oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. W każdym zaś przypadku, autor apelacji powinien do niej dołączyć dowód uiszczenia opłaty od apelacji.

Załączniki niebędące oryginałami a składane przez profesjonalnego pełnomocnika powinny być przez niego poświadczone za zgodność z oryginałem (art. 129 § 2 KPC). Zawarte w odpisie dokumentu poświadczenie zgodności z oryginałem przez występującego w sprawie pełnomocnika strony będącego adwokatem, radcą prawnym, rzecznikiem patentowym lub radcą Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej ma charakter dokumentu urzędowego (art. 129 § 3 KPC).

Orzecznictwo:

Pojęcie załącznika do pisma procesowego; konieczność dołączenia do pisma procesowego odpisów pełnomocnictwa dla osób występujących po stronie podmiotu składającego pełnomocnictwo

1. Zgodnie z art. 126 § 1 pkt 5 KPC, każde pismo procesowe powinno zawierać wymienienie załączników. Przyjmuje się, że załącznikiem jest każdy dokument dołączony do pisma procesowego, a zatem jest nim także dokument pełnomocnictwa.

2. Artykuł 89 § 1 KPC stanowi wyjątek od ogólnej reguły wyrażonej w art. 128 § 1 KPC; nie zachodzi więc konieczność dołączenia do pisma procesowego odpisów pełnomocnictwa dla osób występujących po stronie podmiotu składającego pełnomocnictwo.

(postanowienie SN z 14.3.2017 r., II CZ 167/16, Legalis)

Niedołączenie do pisma procesowego wymaganej liczby odpisów – uzupełnianie braków

Niedołączenie do pisma procesowego odpisów w liczbie wymaganej stanowi brak formalny, podlegający usunięciu przez wnoszącego pismo zgodnie z przepisami art. 130, art. 370, art. 373 lub art. 3986 KPC, pod sankcją w nich określoną. Termin wyznaczony do usunięcia braku formalnego pisma jest niezachowany, jeżeli strona w zakreślonym terminie w ogóle nie podjęła czynności uzupełniającej lub wprawdzie ją podjęła, ale mimo to brak nie został w całości uzupełniony.

(postanowienie SN – Izba Pracy z 8.7.2014 r., I UZ 4/14, Legalis)

Nieskuteczność doręczenia odpisu apelacji pełnomocnikowi strony przeciwnej

Nie może odnieść skutku argumentacja skarżącego, że dokonane przez niego doręczenie odpisu apelacji pełnomocnikowi strony przeciwnej wyczerpuje normę z art. 128 § 1 KPC, albowiem obowiązek ten spoczywa na sądzie (art. 371 KPC). Również przepis regulujący doręczanie pism procesowych pomiędzy profesjonalnymi pełnomocnikami – art. 132 KPC – wyłącza w § 1 z zakresu swojego zastosowania wszelkie środki zaskarżenia (w tym apelację), które należy złożyć w sądzie z odpisami dla strony przeciwnej.

(postanowienie SA w Katowicach z 7.3.2014 r., I ACz 156/14, Legalis)

Pojęcie odpisu pisma procesowego

Odpis pisma procesowego to kolejny jego egzemplarz, który jest zgodny z oryginałem i nie ma znaczenia, czy jest to kopia maszynowa, kserokopia czy wydruk komputerowy. Wnoszone odpisy pisma procesowego powinny jednak wiernie oddawać treść oryginału – gdyż tylko wtedy są rzeczywiście odpisami. W sytuacji zaś, gdy nie odzwierciedlają one wiernie treści pisma procesowego nie mogą zostać uznane za odpis.

(postanowienie SA w Rzeszowie z 14.2.2013 r., III AUz 19/13, Legalis)

6.10.2. Pełnomocnictwo wraz z opłatą skarbową

Omówiono już zagadnienie pełnomocnictwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Należy jednakże zwrócić uwagę na kwestię pełnomocnictwa jako załącznika do apelacji. Jeśli bowiem apelacja jest pierwszym pismem procesowym wnoszonym przez profesjonalnego pełnomocnika, należy załączyć do niej pełnomocnictwo, gdyż jego niedołączenie stanowi zgodnie z art. 126 § 3 KPC brak formalny pisma procesowego, który powinien być usunięty w trybie art. 1301a § 3 KPC. Ustanowienie przez sąd pełnomocnika z urzędu dla strony zwolnionej od ponoszenia kosztów sądowych jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego do prowadzenia danej sprawy.

Do dokumentu pełnomocnictwa należy dołączyć dowód uiszczenia opłaty skarbowej od pełnomocnictwa89. Opłacie skarbowej podlega złożenie dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa lub prokury albo jego odpisu, wypisu lub kopii – w sprawie z zakresu administracji publicznej lub w postępowaniu sądowym. Opłata skarbowa wynosi 17 zł. Nieuiszczenie opłaty skarbowej od pełnomocnictwa nie stanowi jego braku formalnego, wobec czego sąd nie może odmówić dopuszczenia do udziału w sprawie pełnomocnika, który nie opłacił pełnomocnictwa należną opłatą skarbową.

Organem podatkowym właściwym w sprawach opłaty skarbowej jest wójt (burmistrz, prezydent miasta) właściwy ze względu na miejsce złożenia dokumentu – zgodnie z właściwością miejscową sądu. W przypadku gdy pełnomocnictwo jest załączane dopiero do apelacji, opłatę skarbową od pełnomocnictwa należy uiścić na rachunek bankowy urzędu miasta właściwego dla siedziby sądu odwoławczego. Do apelacji należy załączyć również odpis pełnomocnictwa dla strony przeciwnej90.

Orzecznictwo:

Skuteczne załączenie pełnomocnictwa do pisma procesowego

Warunek formalny w postaci załączenia do pisma (odwołania) pełnomocnictwa może być spełniony tylko w razie załączenia takiego dokumentu, z którego wynika skuteczne umocowanie osoby podającej się za pełnomocnika do występowania w imieniu mocodawcy w danej sprawie. Tylko złożenie takiego dokumentu pełnomocnictwa może być uczynione jako dochowanie warunku formalnego pozwu z art. 126 § 3 KPC i wyklucza zastosowanie art. 130 § 1 KPC. Nie wystarczy natomiast złożenie pełnomocnictwa np. podpisanego przez inną osobę niż mocodawca, a nieuprawnioną do działania w jego imieniu.

(postanowienie SA w Gdańsku z 26.10.2011 r., III AUz 246/11, Legalis)

Brak pełnomocnictwa jako brak formalny apelacji

W sytuacji gdy adwokat uczestnika postępowania zgłosił swój udział w sprawie po raz pierwszy składając apelację, w której powołał się na pełnomocnictwo załączone do akt, a pełnomocnictwa tego w aktach jednak nie było, zatem zgodnie z art. 368 § 1 w zw. z art. 126 § 3 KPC powinno zostać dołączone do apelacji. Brak pełnomocnictwa stanowił brak formalny apelacji, uniemożliwiający nadanie jej prawidłowego biegu, a zatem wymagał uzupełnienia w przewidzianym do tego trybie, który w odniesieniu do sądu drugiej instancji wskazuje art. 373 zdanie drugie KPC.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 18.2.2009 r., I CZ 6/09, Legalis)

6.10.3. Opłata od apelacji

Zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 18 ust. 2 KSCU apelacja podlega opłacie. Ustawa ta przewiduje trzy rodzaje opłat:

1) stała (art. 12 KSCU);

2) stosunkowa (art. 13 KSCU), i 

3) podstawowa (art. 14 KSCU).

Opłata stała należna jest w sprawach o prawa niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe, niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia. Co do zasady, wysokość opłaty od apelacji odpowiada opłacie należnej od pozwu (art. 18 § 2 KSCU). Jednakże po styczniowej nowelizacji KSCU, stosownie do brzmienia art. 13 ust. 1 w sprawach o prawa majątkowe pobiera się opłatę stałą od pozwu, przy wartości przedmiotu sporu, a od apelacji, przy wartości przedmiotu zaskarżenia:

1) do 250 zł – 30 zł;

2) ponad 250 zł do 500 zł – 100 zł;

3) ponad 500 zł do 1000 zł – 150 zł;

4) ponad 1000 zł do 2000 zł – 200 zł;

5) ponad 2000 zł do 4000 zł – 300 zł;

6) ponad 4000 zł do 6000 zł – 400 zł;

7) ponad 6000 zł do 8000 zł – 500 zł;

8) ponad 8000 zł do 10 000 zł – 600 zł;

9) ponad 10 000 zł do 12 500 zł – 700 zł;

10) ponad 12 500 zł do 15 000 zł – 800 zł;

11) ponad 15 000 zł do 18 000 zł – 900 zł;

12) ponad 18 000 zł do 20 000 zł – 1000 zł.

Z kolei opłatę stosunkową uiszcza się w sprawach o prawa majątkowe i wynosi ona 5% wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia. Jeśli przepisy nie przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej, pobiera się opłatę podstawową. Zaś zgodnie z art. 13 ust. 2 KSCU, w sprawach o prawa majątkowe pobiera się opłatę stosunkową od pozwu, przy wartości przedmiotu sporu, a od apelacji, przy wartości przedmiotu zaskarżenia:

1) ponad 20 000 zł do 4 000 000 zł – 5%;

2) ponad 4 000 000 zł – 200 000 zł i 0,5% od nadwyżki ponad 4 000 000 zł, nie więcej jednak, niż 500 000 zł.

Podkreślenia wymaga, że po ostatniej nowelizacji KPC wniesiony przez adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej środek zaskarżenia, który nie został należycie opłacony, sąd odrzuca bez wezwania do uiszczenia opłaty, jeżeli środek ten podlega opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia (art. 1302a § 1 KPC).

Opłatę od apelacji uiszcza się przy wnoszeniu jej do sądu, zaś sposób jej uiszczenia regulowany jest przez rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości91. Zgodnie z § 2 tego rozporządzenia, opłaty sądowe w sprawach cywilnych uiszcza się w formie bezgotówkowej na rachunek bieżący dochodów sądu właściwego dla podjęcia czynności procesowej, z którą wiąże się uiszczenie opłaty sądowej, lub sądu, za pośrednictwem którego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, wnosi się pismo podlegające opłacie sądowej albo za pomocą elektronicznych znaków opłaty sądowej, generowanych w systemie teleinformatycznym Ministerstwa Sprawiedliwości obsługującym znaki opłaty sądowej. Ponadto, opłaty sądowe można uiścić w formie znaków opłaty sądowej albo poprzez wpłatę gotówkową bezpośrednio w kasie sądu właściwego dla podjęcia czynności procesowej, z którą wiąże się uiszczenie opłaty sądowej, lub sądu, za pośrednictwem którego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, wnosi się pismo podlegające opłacie sądowej. Uiszczając opłatę sądową elektronicznymi znakami opłaty sądowej w danej sprawie można wykorzystać maksymalnie 10 znaków opłaty sądowej (§ 8 ust. 3). Znaki opłaty sądowej wydane na podstawie wzoru określonego w przepisach wydanych na podstawie art. 9 pkt 1 KSCU, w brzmieniu obowiązującym do 31.12.2016 r., mogą być wykorzystywane do wyczerpania zapasów, nie dłużej jednak niż do 30.6.2018 r.

Uiszczenie opłaty od apelacji przelewem na rachunek bankowy sądu wiąże się z obowiązkiem dołączenia potwierdzenia przelewu do apelacji. Niedołączenie potwierdzenia przelewu do apelacji sporządzonej przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego zgodnie z art. 1301a § 3 KPC spowoduje, że pismo jako nienależycie opłacone zostanie zwrócone bez wezwania o uiszczenie opłaty, jeżeli podlega ono opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu. Jeżeli strona w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma uiści brakującą opłatę we właściwej wysokości, pismo wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia. Artykuł 1301a § 3 KPC przewiduje, że skutek taki nie następuje w razie kolejnego zwrotu pisma z tej samej przyczyny92.

Orzecznictwo:

Sąd właściwy do uiszczenia opłaty od apelacji

Sądem właściwym do uiszczenia opłaty od apelacji – co wynika z art. 369 i art. 373 KPC – jest sąd, który rozpoznał sprawę w I instancji, bądź sąd II instancji uprawniony do rozpoznania apelacji.

(postanowienie SN z 28.1.2015 r., I CZ 118/14, Legalis)

Data dokonania opłaty sądowej uiszczonej za pomocą przelewu bankowego

Dla dochowania terminu do uiszczenia opłaty sądowej w formie bezgotówkowej decydująca jest data złożenia polecenia przelewu w banku, a nie data uznania rachunku bankowego właściwego sądu, jeżeli przelew w dniu jego przyjęcia przez bank lub w terminie przewidzianym do uiszczenia opłaty miał dostateczne pokrycie pieniężne, a złożone polecenie zostało rzeczywiście dokonane.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 31.3.2016 r., IV CZ 3/16, Legalis)

Częściowe uiszczenie opłaty od apelacji jako przyczyna jej odrzucenia

Wykonanie obowiązku opłacenia pisma polega na wniesieniu prawidłowo ustalonej opłaty i w pełnej wysokości. Wobec powyższego apelacja opłacona jedynie w części wpisem stosunkowym podlega w całości odrzuceniu.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 6.9.2013 r., V CZ 39/13, Legalis)

6.10.4. Zwolnienie od kosztów sądowych

W apelacji można zawrzeć wniosek o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych. Podmiotami uprawnionymi są zarówno osoby fizyczne (art. 102 ust. 1 KSCU), jak i osoby prawne lub jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (art. 103 KSCU). Podmioty, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego mogą ubiegać się o zwolnienie od ich ponoszenia w całości lub w części.

Jednakże jedynie osoby fizyczne wnioskujące o zwolnienie od kosztów, mają obowiązek złożenia na urzędowym formularzu oświadczenia o stanie majątkowym. Natomiast spółka handlowa powinna wykazać także, że jej wspólnicy albo akcjonariusze nie mają dostatecznych środków na zwiększenie swoich wkładów lub udzielenie spółce pożyczki (art. 103 ust. 2 KSCU). Rodzaj tych dowodów zależy od rodzaju i charakteru osoby prawnej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów oraz od konkretnej sytuacji danej osoby prawnej (np. zaświadczenia jednostki nadrzędnej osoby prawnej, bilans roczny wykazujący przewagę pasywów nad aktywami)93.

Brak załącznika w postaci oświadczenia o stanie majątkowym stanowi brak formalny apelacji. Sąd wzywa do uzupełnienia tego braku w terminie tygodniowym w trybie art. 130 § 1 KPC jedynie stronę, która nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Natomiast w przypadku złożenia przez profesjonalnego pełnomocnika wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, sąd zwróci wniosek bez wzywania do uzupełnienia braków formalnych.

Sąd obowiązany jest rozpoznać wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości w pełnym zakresie bez wyczekiwania na aktualizację obowiązku poniesienia konkretnych kosztów. Zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje, że obowiązek uiszczenia należnej opłaty zostaje odsunięty w czasie. W sytuacji, w której pismo podlegające opłacie zawiera wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, sąd powinien najpierw rozpoznać ten wniosek, a następnie w zależności od treści rozstrzygnięcia wezwać do uiszczenia stosownej opłaty94.

Do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, kwestia opłacenia apelacji staje się bezprzedmiotowa, a odrzucenie w tym okresie apelacji jako nieopłaconej nie znajduje usprawiedliwienia95.

Zgodnie z art. 394 § 1 pkt 2 KPC, na odmowę zwolnienia od kosztów sądowych przez sąd przysługuje zażalenie do innego składu sądu I instancji (art. 3941a § 1 pkt 1 KPC). Natomiast na odmowę zwolnienia od kosztów sądowych przez referendarza sądowego przysługuje skarga na orzeczenie referendarza sądowego, którą rozpoznaje sąd, w którym wydano zaskarżone orzeczenie w składzie jednego sędziego jako sąd II instancji (art. 39823 § 3 KPC).

Orzecznictwo:

Odrzucenie nieopłaconej apelacji wniesionej przez profesjonalnego pełnomocnika w sytuacji oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

W wypadku wniesienia przez stronę zastępowaną przez adwokata (radcę prawnego, rzecznika patentowego) apelacji, podlegającej opłacie stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia, po doręczeniu, względnie ogłoszeniu postanowienia oddalającego w całości lub w części wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych lub postanowienia oddalającego zażalenie na postanowienie oddalające ten wniosek oraz bezskutecznym upływie terminu przewidzianego w art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 623 ze zm.), sąd pierwszej, względnie drugiej instancji odrzuca apelację na podstawie art. 370 bądź art. 370 w zw. z art. 373 zd. pierwsze KPC. Skutkowi temu nie zapobiega ewentualne wezwanie pełnomocnika do wniesienia opłaty od apelacji, gdyż – wobec regulacji art. 112 ust. 3 ustawy – jest ono bezskuteczne.

(postanowienie SN – Izba Cywilna z 23.3.2017 r., I CZ 33/17, Legalis)

7. Apelacja w postępowaniu uproszczonym

7.1. Wymogi formalne apelacji

Apelacja w postępowaniu uproszonym została odmiennie uregulowana niż w postępowaniu zwykłym. W postępowaniu uproszczonym apelację można oprzeć jedynie na zarzutach:

1) naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 5059 § 11 KPC);

2) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 5059 § 11 KPC);

3) późniejszego wykrycia okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, z których strona nie mogła skorzystać przed sądem I instancji (art. 50511 § 2 KPC).

Przepis art. 368 KPC określający wymogi formalne apelacji będzie miał zastosowanie w postępowaniu z zastrzeżeniem dotyczącym zarzutów wynikającym z art. 5059 § 11 oraz § 2 KPC.

Apelacja w postępowaniu uproszczonym jest apelacją ograniczoną, gdyż jej funkcją nie jest ponowne rozpoznanie sprawy, lecz wyłącznie kontrola wyroku wydanego przez sąd I instancji. Sąd apelacyjny nie rozpoznaje powództwa (roszczenia), lecz tylko ocenia trafność (słuszność) zaskarżonego rozstrzygnięcia. W związku z tym prezentowanie nowych twierdzeń oraz prowadzenie nowych dowodów jest w zasadzie niedopuszczalne (sine beneficio novorum). Apelacja ograniczona wiąże sąd apelacyjny, a zakres jego kompetencji kontrolnych jest zredukowany do tego, co w apelacji zarzuci skarżący (tantum devolutum, quantum apellatum). Wprowadzając apelację ograniczoną, ustawodawca jednocześnie określa zarzuty, jakimi może posługiwać się skarżący.

Różnica między apelacją pełną a ograniczoną jest zatem bardzo istotna. Polega przede wszystkim na tym, że apelacja ograniczona nie służy – jak apelacja pełna – badaniu trafności (słuszności) zaskarżonego orzeczenia z punktu widzenia zgodności z rzeczywistością (z rzeczywistym stanem prawnym i faktycznym), lecz z punktu widzenia jego zgodności z materiałem procesowym pozostającym w dyspozycji sądu orzekającego; w centrum uwagi sądu II instancji pozostaje zaskarżone orzeczenie i ocena jego poprawności, nie zaś rozpoznanie sprawy i orzekanie in merito96.

Zgodnie z art. 5059 § 2 KPC, niedopuszczalne jest przytaczanie dalszych zarzutów po upływie terminu do wniesienia apelacji. Jednakże istnieje możliwość uzupełnienia zarzutów zgłoszonych we wniesionej apelacji, o ile apelacja nie została wniesiona w ostatnim dniu terminu na jej złożenie. Skarżący po wniesieniu apelacji może zarówno zmienić zarzuty apelacyjne, jak i przedstawić nowe zarzuty, o ile zmieści się w terminie wyznaczonym na wniesienie apelacji, bowiem czas podnoszenia zarzutów został wyraźnie określony w art. 5059 § 2 KPC97.

Należy podkreślić, że zarzut apelacyjny dotyczący okoliczności, którą sąd musi wziąć pod uwagę z własnej inicjatywy (zarzut nieważności postępowania i zarzut, że zachodzi podstawa odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania niebędąca jednocześnie przyczyną wspomnianej nieważności), może być przedstawiony w każdym stadium postępowania apelacyjnego obok albo zamiast zarzutu przedstawionego uprzednio. Przepis art. 5059 § 2 KPC nie może mieć w tym wypadku zastosowania98.

Orzecznictwo:

Konsekwencje wadliwego rozpoznania sprawy w postępowaniu uproszczonym

Jeżeli sprawa została wadliwie rozpoznana przed sądem rejonowym w postępowaniu uproszczonym, to sąd drugiej instancji nie może kontynuować tego błędu i powinien rozpoznać środek odwoławczy z zastosowaniem właściwych przepisów procesowych. Konsekwencje procesowe wadliwego zastosowania art. 50510 KPC w postępowaniu apelacyjnym są dotkliwe, gdyż pozwalają stwierdzić nieważność tego postępowania z racji sprzecznego z prawem składu sądu (art. 379 pkt 4 KPC w zw. z art. 367 § 3 KPC), a także wskutek pozbawienia powoda możności obrony swych praw przed sądem drugiej instancji.

(wyrok SN – Izba Cywilna z 25.3.2009 r., V CSK 380/08, Legalis)

7.2. Wnioski apelacji

Z uwagi na fakt, że zadaniem apelacji w postępowaniu uproszczonym nie jest badanie trafności (słuszności) zaskarżonego orzeczenia z punktu widzenia zgodności z rzeczywistością, wnioski apelacji mogą ograniczać się jedynie do:

1) wniosku o przeprowadzenie dowodu z dokumentu (art. 50511 § 1 KPC), chyba że apelację oparto na późniejszym wykryciu okoliczności faktycznych lub środkach dowodowych, z których strona nie mogła skorzystać przed sądem I instancji (art. 50511 § 2 KPC) – wtedy można zawrzeć wniosek o przeprowadzenie innego dowodu niż z dokumentu;

2) rozpoznanie sprawy na rozprawie (art. 50511 § 2 KPC);

3) zmianę lub uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji (art. 50512 § 1 KPC)99.

Przepis art. 50512 KPC rozróżnia dwie możliwości rozstrzygnięć sądu odwoławczego w postępowaniu uproszczonym:

1) jeżeli sprawa nie jest szczególnie zawiła albo jej rozstrzygnięcie nie wymaga wiadomości specjalnych (opinii biegłego), sąd I instancji rozpozna ją ponownie w trybie postępowania uproszczonego;

2) jeżeli zajdą powyższe przesłanki (art. 5057 KPC), sąd I instancji rozpozna ponownie sprawę, ale już z pominięciem przepisów o postępowaniu uproszczonym100.

Dopuszczalne jest również fakultatywne uchylenie przez sąd II instancji zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, jednakże jedynie w dwóch wypadkach, tj. w razie nierozpoznania przez sąd I instancji istoty sprawy, bądź gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386 § 4 KPC). Uchylenie zaskarżonego wyroku może nastąpić także wówczas, gdy wydanie przez sąd II instancji orzeczenia reformatoryjnego będzie wymagało przeprowadzenia przez ten sąd całego postępowania dowodowego101. Dodatkowo, na podstawie nowego przepisu art. 50512 § 11 KPC, w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 1000 zł, zaskarżony wyrok może zostać uchylony tylko w przypadkach określonych w art. 386 § 2 i 3 KPC.

1 Z. Resich, Dopuszczalność drogi sądowej w sprawach cywilnych, Warszawa 1962, s. 49.

2 M. Uliasz, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2007, s. 136.

3 A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2017, komentarz do art. 1, uw. 16.

4 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2018, komentarz do art. 367, uw. 2.

5 S. Jaworski, Apelacje cywilne i karne. Komentarz praktyczny z orzecznictwem. Wzory pism procesowych, Warszawa 2016, s. 3.

6 D. Wetoszka, M. Rydlichowski, J. Gręndzińska, Apelacje w sprawach gospodarczych na przykładach i wzorach, Warszawa 2016, s. 4.

7 S. Jaworski, Apelacje cywilne i karne…, s. 4.

8 H. Pietrzkowski, Czynności procesowe…, s. 386.

9 M. Manowska, Apelacja w postępowaniu cywilnym. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2013, s. 23.

10 H. Pietrzkowski, Czynności procesowe…, s. 384–386.

11 T. Ereciński, Apelacja w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2010, s. 67 i cytowana tam literatura.

12 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 5.

13 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 367, uw. 10–11.

14 Zob. post. SN z 11.10.2002 r., I CZ 115/02, Legalis; S. Jaworski, Apelacje…, s. 14.

15 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 7.

16 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 369, uw. 2.

17 Tak post. SN z 10.8.2005 r., I CZ 56/05, Legalis; E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 369, uw. 8.

18 Zob. post. SN z 24.9.1998 r., III CKN 722/98, Legalis.

19 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 369, uw. 6.

20 Glosa do uchw. SN (7) z 31.5.2000 r., III ZP 1/00, s. 257.

21 A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks…, komentarz do art. 370, uw. 1.

22 D. Wetoszka, , Apelacje…, s. 10.

23 M. Manowska, Apelacja…, s. 29.

24 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 10.

25 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 11–12.

26 Ibidem, s. 12.

27 M. Manowska, Apelacja…, s. 36.

28 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 18.

29 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 368, uw. 35.

30 M. Manowska, Apelacja w postępowaniu cywilnym. Komentarz. Orzecznictwo, Warszawa 2013, s. 23.

31 Zob. wyr. SN z 18.5.1984 r., I CR 121/84, Legalis.

32 Zob. post. SN z 13.8.1970 r., II CZ 103/70, Legalis oraz z 2.6.1997 r., I PKN 192/97, Legalis.

33 Zob. post. SN z 15.5.2007 r., V CZ 35/07, Legalis.

34 M. Manowska, Apelacja…, s. 37.

35 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 18–19.

36 T. Ereciński, Apelacja…, s. 75.

37 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 20.

38 H. Pietrzkowski, Czynności procesowe…, s. 402.

39 Zob. wyr. SN z 11.4.2008 r., II CSK 615/07, Legalis.

40 Zob. wyr. SN z 17.4.2008 r., I CSK 500/07, Legalis.

41 Zob. post. SN z 11.1.2007 r., II CZ 118/06, Legalis.

42 Zob. post. SN z 10.8.2006 r., V CZ 61/06, Legalis.

43 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 22.

44 Zob. uchw. SN (7) z 31.1.2008 r., III CZP 49/07, Legalis.

45 Zob. wyr. SN z 9.4.2008 r., II PK 280/07, Legalis.

46 Zob. wyr. SN z 14.1.2009 r., IV CSK 350/08, Legalis, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 368, uw. 19.

47 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 23.

48 S. Jaworski, Apelacje …, s. 39.

49 A. Zieliński, Sporządzanie środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem. Wzory pism procesowych, Warszawa 2016, s. 63.

50 Zob. wyr. SN z 23.2.2006 r., II CSK 101/05, Legalis.

51 Zob. wyr. SN z 9.4.2008 r., V CSK 520/07, Legalis.

52 M. Manowska, Apelacja…, s. 99–100.

53 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 24.

54 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 26.

55 T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, t. II, Warszawa 2012, s. 360 i przywołana tam literatura.

56 H. Pietrzykowski, Czynności procesowe…, s. 409.

57 M. Manowska, Apelacja…, s. 77.

58 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 26.

59 M. Manowska, Apelacja…, s. 83.

60 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 27.

61 S. Jaworski, Apelacje…, s. 54–55.

62 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 29.

63 Zob. wyr. SN z 12.9.2002 r., IV CKN 1298/00, Legalis.

64 S. Jaworski, Apelacje…, s. 58 i cytowana tam literatura.

65 M. Manowska, Apelacja…, s. 116.

66 Zob. post. SN z 8.7.1998 r., III CKN 577/97, Legalis; wyr. SN z 6.12.2001 r., I PKN 714/00, Legalis; E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 368, uw. 30.

67 A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2016, komentarz do art. 368, uw. 10.

68 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 368, uw. 8.

69 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 30.

70 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 31.

71 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 368, uw. 8.

72 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 32.

73 Ibidem.

74 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 33.

75 Zob. post. SN z 1.12.2000 r., V CKN 80/00, Legalis; wyr. SN z 24.3.2004 r., I CK 505/03, Legalis oraz wyr. SN z 5.9.2008 r., I CSK 51/08, Legalis.

76 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 380, uw. 3, 7.

77 M. Manowska, Apelacja…, s. 122–123.

78 § 15 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz 1800 ze zm.) oraz § 15 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22.10.2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 265).

79 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 3.10.2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2016 r. poz. 1668) oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 3.10.2016 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1667); D. Wetoszka, Apelacje…, s. 34–35.

80 Zob. wyr. SN z 17.4.2008 r., I CSK 500/07, Legalis.

81 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 35–36.

82 A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks…, komentarz do art. 381, uw. 3.

83 Zob. wyr. SN z 4.1.2008 r., III CSK 226/07, Legalis.

84 W rozumieniu ustawy z 5.9.2016 r. o usługach zaufania oraz identyfikacji elektronicznej (Dz.U. z 2016 r. poz. 1579 ze zm.).

85 W rozumieniu ustawy z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne (t.j. Dz.U. z 2017 r. 570 ze zm.).

86 Zob. post. SA w Krakowie z 20.12.2012 r., I ACZ 2007/12, Legalis.

87 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 39.

88 A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks…, komentarz do art. 371, uw. 1.

89 Art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z 16.11.2006 r. o opłacie skarbowej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1044).

90 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 41.

91 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 21.3.2016 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 408 ze zm.).

92 D. Wetoszka, Apelacje…, s. 42.

93 Zob. post. SN z 8.11.1976 r., I CZ 96/76, Legalis.

94 Zob. post. SN z 15.7.2007 r., V CZ 37/07, Legalis.

95 Zob. post. SN z 9.6.2006 r., IV CZ 45/06, Legalis.

96 Zob. uchw. SN (7) z 31.1.2008 r., III CZP 49/07, Legalis.

97 Zob. wyr. SN z 31.5.2001 r., V CKN 269/00, Legalis.

98 W. Broniewicz, Glosa do wyr. SN z 1.12.2000 r., V CKN 153/00, OSP 2002, Nr 5, s. 236; A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks…, komentarz do art. 5059, uw. 4.

99 D. Wetoszka, Apelacje..., s. 45.

100 A. Zieliński (red.), Kodeks…, komentarz do art. 50512, uw. 2.

101 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks…, komentarz do art. 50512, uw. 3–4.