Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

KSIĘGA PIERWSZA

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

Rozdział czternasty

Rozdział piętnasty

Rozdział szesnasty

Rozdział siedemnasty

KSIĘGA DRUGA

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

KSIĘGA TRZECIA

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

KSIĘGA CZWARTA

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Przypisy końcowe

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału:

THE TWISTED SWORD

Redakcja: Beata Kołodziejska

Projekt okładki: Magdalena Zawadzka / Aureusart

Zdjęcia na okładce: © Mark Owen / Arcangel, © ian woolcock / Shutterstock

Korekta: Grażyna Milewska / Słowne Babki

Redaktorka prowadząca: Daria Armańska

Copyright © Winston Graham 1990. All rights reserved.

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2018

Copyright © for the Polish translation by Tomasz Wyżyński, 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.

Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN 978-83-8015-748-4

Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o.
ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa
www.czarnaowca.pl
Redakcja: tel. 22 616 29 20; e-mail: redakcja@czarnaowca.pl
Dział handlowy: tel. 22 616 29 36; e-mail: handel@czarnaowca.pl
Księgarnia i sklep internetowy: tel. 22 616 12 72; e-mail: sklep@czarnaowca.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dla May

Wyrwij od miecza, Boże, duszę moję:

a z ręki psiéj jedynaczkę moję.

Księgi Psalmów, XXI, 21, przeł. Jakub Wujek

KSIĘGA PIERWSZA

Rozdział pierwszy

I

Kiedy Demelza Poldark zobaczyła jeźdźca zjeżdżającego w dolinę, od czterech dni bez przerwy lało.

Z nieba opadały na ziemię powłóczyste fale drobnej mżawki niesione południowo-zachodnim wiatrem (raczej słabym). Chmury wisiały tuż nad lądem, zasłaniając wzburzone morze. Wąskie ścieżki zmieniły się w chlupocące bagniska. Demelza lubiła mżawki pojawiające się pod koniec stycznia po grudniowych sztormach. Prawie nie wpływały na pracę kopalni, bo większość robót prowadzono pod ziemią, a ludzie zatrudnieni na powierzchni byli przyzwyczajeni do wilgoci, jednak deszcz szkodził zbożu, choć w Namparze uprawiano go niewiele. Ośrodek majątku stanowił dwór należący do rodziny Poldarków.

Po wyjściu z domu natychmiast ociekało się wodą, więc mimo ognia buzującego w kominkach we wszystkich pomieszczeniach panowała wilgoć. Zaciek na suficie biblioteki – Ross i Demelza planowali się nim zająć, lecz nigdy tego nie zrobili – powiększył się o jakieś dziesięć centymetrów, źle dopasowane okna przeciekały, na dywanach znajdowały się tu i tam mokre plamy, ale to nie drobne niedociągnięcia budowlane były najważniejsze, tylko stała obecność ludzi i ich ślady: zabłocone buty stojące przy drzwiach, mokre pończochy, które rozwieszono, by wyschły, płaszcze i opończe pachnące wilgotnym futrem, wilgotnym płótnem i wilgotnymi ludzkimi ciałami – deszcz wdzierał się do wnętrza domu. Nie należało się tym jednak przejmować: Nampara nie zawsze będzie brzydka i zaniedbana. Któregoś dnia, już wkrótce, znów stanie się piękna.

Było tak ciepło, że w podmurowanych żywopłotach pojawiły się pierwsze żółte pąki pierwiosnków. Krople mżawki osiadającej na policzkach miały słony smak – przypominały ukradkowy pocałunek. Było to zwodnicze, bo w pierwszej chwili nikt nie zdawał sobie sprawy, że moknie. Głębokie oddechy sprawiały przyjemność, powietrze wydawało się słone, czyste, świeże.

Demelza nie mogła liczyć na towarzystwo starszych dzieci. Jeremy przebywał w Brukseli z niedawno poślubioną żoną – w dalszym ciągu służył w armii, lecz na szczęście nic mu nie groziło, ponieważ wojna się skończyła. Clowance zakochała się w Stephenie Carringtonie, młodym marynarzu, który nie budził sympatii w okolicy. Wyszła za niego za mąż i przeprowadziła się do Penryn. Demelza spędzała dużo czasu z Isabellą-Rose, mającą wkrótce skończyć trzynaście lat, oraz zaledwie dwuletnim Henrym. Ross stale namawiał żonę, by poświęcała mniej czasu na pracę w gospodarstwie – „jesteś panią, niech inni wykonują najcięższe obowiązki” – ale przychodziło jej to z trudem, częściowo z powodu niskiego pochodzenia. Wciąż nie potrafiła o tym zapomnieć i nie umiała wydawać poleceń służącym, gdy sama mogła zrobić coś szybciej i lepiej. Drugą przyczyną była wrodzona energia, która jednak ostatnio nieco osłabła, więc mimo wszystko Demelza przestrzegała poleceń męża.

W dalszym ciągu prowadziła aktywny tryb życia, lecz nie przemęczała się szczególnie. Dwa razy w tygodniu odwiedzała Juda i Prudie Paynterów. Chodziła z Isabellą-Rose na długie spacery po plaży albo wzdłuż klifu. Córka radośnie paplała, ciesząc się z różnych rzeczy – ze wszystkich dzieci była najbardziej podobna do Demelzy, równie spontaniczna, choć czasem dawało się zauważyć rys surowości, której matka nigdy nie okazywała. Demelza chodziła z Rossem do kopalni i spotykała go w połowie drogi do domu. Pracowała w ukochanym ogrodzie, gdzie rośliny jeszcze się nie przebudziły z zimowego snu. Gleba na wybrzeżu była tak piaszczysta, że nigdy nie zmieniała się w błoto. Demelza nadzorowała młóckę i przewiewanie owsa. Leczyła Malwę, czarnego kuca, z przeziębienia i gwałtownego kaszlu, stosując miksturę przeciwzapalną własnego wyrobu. Odwiedzała Caroline Enys, która stanowczo nie chciała opuszczać domu w czasie deszczu. Popijały razem herbatę i rozmawiały o życiu.

Była zadowolona, ponieważ Ross niedawno wrócił do domu i z nowym zainteresowaniem zajmował się dwiema kopalniami oraz gospodarstwem. Czułaby się jeszcze lepiej, gdyby nie pewien nieprzyjemny fakt i konieczność podjęcia doniosłej decyzji. Była zdenerwowana, zwłaszcza kiedy budziła się w półmroku nad ranem, a potem słuchała kapania kropel deszczu i jednostajnego oddechu leżącego obok męża.

Przed wyjazdem z Londynu Ross spotkał się z premierem. Rozmawiali o możliwości wysłania Rossa do Paryża jako obserwatora mającego śledzić we współpracy z ambasadą brytyjską działania i nastroje armii francuskiej. Sprawa pozostała w zawieszeniu. Lord Liverpool czekał na dalszy rozwój wypadków, by podjąć ostateczną decyzję, a Ross wahał się, czy przyjąć propozycję kolejnej misji zagranicznej. Uzgodnili, że skontaktują się ponownie pod koniec lutego.

Od tamtej pory wiele się wydarzyło. Ameryka i Anglia zawarły pokój. Należało oczekiwać, że książę Wellington pozostanie w Paryżu jako ambasador brytyjski, choć nie cieszył się popularnością w stolicy Francji – może po prostu wskutek wyniku wojny. Wydawało się mało prawdopodobne, by książę z radością powitał kapitana Poldarka, bo wcześniej był niezadowolony z jego pojawienia się w charakterze obserwatora przed bitwą pod Buçaco w Portugalii. Słowo „szpieg” oficjalnie nie padło, jednak książę napisał do swojego brata, ministra spraw zagranicznych, i poskarżył się na obecność „neutralnego wysłannika rządu” na polu walki, bo uważał, że wysłali go niechętni mu członkowie gabinetu. Nie wiadomo, czy po powrocie do Anglii Wellington kiedykolwiek przeczytał świetny raport Poldarka wyrażający podziw dla jego działań, ale Ross z pewnością nie chciał uczestniczyć w misji, podczas której spotkałby się z podejrzliwością, a nie ze współpracą. Dlatego też na początku nowego roku perspektywa wezwania do Londynu i wyjazdu do Paryża wydawała się bardziej odległa. Zmniejszyły się również poranne lęki Demelzy.

Aż nagle w Namparze pojawił się obcy mężczyzna w oficjalnym stroju; jechał przez mostek ze stukotem kopyt. Za chwilę zsiądzie z konia i stanie przed drzwiami frontowymi, ociekając wodą.

W taką pogodę nie należy się martwić, że dwór wyda się brzydki lub zaniedbany – oczywiście pod warunkiem, że gość zna właścicieli i rozumie, że dom stanowi także ośrodek gospodarstwa rolnego. W przypadku obcych było inaczej. Kiedy Demelza zauważyła jeźdźca, przez następne cztery minuty biegała po salonie, zbierając buty, pończochy, peleryny i chustki, po czym schowała je do szaf. Błyskawicznie przetrzepała dywaniki, uprzątnęła stół, wykorzystując obrus jako worek, w którym znalazły się wszystkie niepotrzebne rzeczy, i wepchnęła go do szafy z książkami Rossa o górnictwie. W tym momencie w drzwiach salonu pojawiła się wierna Jane Gimlett.

– Bardzo przepraszam, pani, przyjechał dżentelmen, który chciałby się zobaczyć z kapitanem Poldarkiem. Nazywa się Phillips, pan Phillips.

– Każ mu wejść do salonu. I poślij kogoś po kapitana Poldarka. Zdaje się, że ciągle jest w Wheal Grace.

W istocie rzeczy Ross nie przebywał w kopalni, choć wcześniej ją odwiedził. Poprzedniego dnia pojechał po zakupy do Redruth z Matthew Markiem Martinem i Calem Trevailem. Mogliby załatwić wszystko sami, lecz podobnie jak Demelza Ross miał poczucie nietrwałości, niepewności, oczekiwania, przekonanie, że zostało niewiele czasu. Skłaniało go to do większego osobistego zaangażowania w prowadzenie kopalni i gospodarstwa. Między innymi przywiózł trzy cetnary ziemniaków, by uzupełnić zmniejszające się zapasy, worek guana i worek azotanu sodu przeznaczonego na pole młodej kapusty. Teraz zatrzymał się, by porozmawiać z dwoma wieśniakami, Ernem Lobbem i Sephusem Billingiem, którzy rozrzucali nawóz na polu i rozprowadzali go grabiami.

Zauważył, że John Gimlett opuszcza dwór i zmierza w stronę Wheal Grace, po czym spostrzegł, że stary służący i przyjaciel idzie w jego kierunku. John przekazał Rossowi wiadomość o przybyszu i razem wrócili do domu.

Demelza przebywała w salonie, rozmawiając z niskim młodym człowiekiem ubranym w czarny strój z ciemnymi mokrymi plamami na mankietach i kolanach. Nie był to mundur, lecz Ross się domyślił, że gościa łączy coś z wojskiem, bo miał postawę oficera.

– Nazywam się Hubert Phillips, sir. Proszę wybaczyć, że podaję panu lewą rękę, ale prawa nie jest zupełnie sprawna.

Ross dostrzegł, że gość ma tylko połowę dłoni z jednym palcem i kciukiem.

– Phillips? – spytał.

– Ściśle biorąc, porucznik, sir. Zostałem ranny pod Salamanką i wojsko zrezygnowało z moich usług.

– W którym pułku pan służył?

– Siódmym. Odnieśliśmy wspaniałe zwycięstwo.

– Mam kuzyna w czterdziestym trzecim, w lekkiej dywizji. I syna w pięćdziesiątym drugim, w tej chwili w Brukseli.

Rozmowa na temat niedawnych działań wojennych trwała pięć minut. Tymczasem Demelza oblizywała wargi, poprawiała włosy i zastanawiała się, kiedy mężczyźni przejdą do rzeczy.

Phillips wyjął pugilares, a następnie list.

– Przywiozłem wiadomość od premiera, sir. Sprawa jest tak pilna, że nie chciał korzystać z poczty. Osobiście zwrócił na to uwagę. Szczerze mówiąc, sir, dotarcie do pana zajęło mi całe trzy dni, najpierw karetą pocztową, a następnie konno!

Ross wziął list i wsunął palec pod pieczęć.

– Skoro dojechał pan w trzy dni z Londynu do Nampary, musiał się pan naprawdę śpieszyć. Część dróg jest bardzo wyboista. Cieszę się, że trzyma pan w dłoni kieliszek. Proszę usiąść. Za pół godziny podamy obiad. Ufam, że zje go pan z nami?

– Dziękuję, sir. W gruncie rzeczy… – Umilkł.

Ross się uśmiechnął.

– Tak?

– Polecono mi czekać na pańską odpowiedź, sir. Jego lordowska mość prosił, by udzielił jej pan w ciągu dwudziestu czterech godzin. – Phillips zwrócił się w stronę Demelzy. – Pani, ponieważ jest to dość odludna okolica, mogę potrzebować noclegu. Jako żołnierz jestem przyzwyczajony do spartańskich warunków, więc mam nadzieję, że nie przysporzę państwu kłopotów.

– Z przyjemnością pana przenocujemy – odparła Demelza. – Nasz dom nie jest pozbawiony wygód, choć jest mi przykro, że gościmy pana w czasie takiej ulewy. Nie zawsze jest u nas tak mokro.

– Och, nie wątpię, pani. W lecie na pewno jest pięknie.

Demelza w dalszym ciągu prowadziła uprzejmą konwersację, prawie nie zdając sobie sprawy z tego, co mówi. Poczuła ulgę, że przybycie gościa nie ma nic wspólnego z Jeremym. Chociaż najstarszy ukochany syn nie był już narażony na niebezpieczeństwa związane z wojną, nie mogła się uwolnić od nieprzyjemnych lęków związanych z wcześniejszą eskapadą, w której uczestniczył. Nie wiedziała, co się może stać, nie była pewna dnia ani godziny.

Podejrzewała – w tej chwili nie miała co do tego żadnych wątpliwości – że dwa lata wcześniej Jeremy wraz z dwoma przyjaciółmi w magiczny sposób, którego nikt nie rozumiał, obrabowali dyliżans pocztowy i jak dotąd nie zostali zdemaskowani.

Demelza wykorzystywała drobne wskazówki i okruchy informacji. Miała intuicję i doszła do wniosku, że jej syn to jeden z przestępców. W końcu, wczesną jesienią, odbyła niebezpieczną wyprawę do starej sztolni zwanej Drabiną Kellowa, gdzie w bocznym chodniku odnalazła ostateczne dowody, których poszukiwała. Wzbudziły w niej przerażenie. Trzy worki z inicjałami J, S i P albo B napisanymi czarnym atramentem, dokumenty, pieczęć Warleggana, damski pierścień i niewielki puchar miłości ze srebra z napisem Amor gignit omniam wygrawerowanym na boku. Puchar stał teraz na kredensie w jadalni w Namparze. W ostatnim liście Jeremy poprosił, by matka schowała go do szuflady w jego pokoju. Powinna o tym pamiętać.

Ross oczywiście o niczym nie wiedział i nigdy się od niej nie dowie. Odkrycie było straszliwym, głębokim szokiem dla Demelzy. Wychowała się w rodzinie metodystów o surowych zasadach moralnych – choć ojciec był pijakiem i brutalem – lecz szybko nauczyła się od Rossa swobodnie podchodzić do religii: odwiedzał kościół w Sawle co najwyżej dwa razy w roku. Natychmiast przyjęła przekonania męża – lub ich brak – i czuła się doskonale. Nie miała żadnych problemów, a kiedy jej brat Samuel prosił, by myślała o zbawieniu duszy, grzecznie zmieniała temat rozmowy.

Bardzo dobrze. Nie chciała niczego innego. Ale zabawa w rozbójnika… Schwytanych i osądzonych przestępców wieszano na szubienicy na rozstajach dróg w Bargus, a po odcięciu ze stryczka zwłoki grzebano w niepoświęconej ziemi. Chodziło o Jeremy’ego, jej pierworodnego syna, w przyszłości dziedzica majątku Rossa: przeszło czterdziestu hektarów ziemi, dwóch kopalni i szanowanego nazwiska. Ross był najbardziej znanym Poldarkiem w dziejach rodu, a jego przodkowie, choć często niespokojne duchy, od przeszło trzystu lat byli w Kornwalii ziemianami, sędziami, mistrzami polowań, dobroczyńcami Kościoła, miejscowymi notablami.

Bardzo chciała porozmawiać o tej sprawie z mężem, lecz wiedziała, że to wykluczone. Instynktownie rozumiała, że Ross nigdy nie może się dowiedzieć. Mimo to pragnęła go spytać: Czy popełniliśmy jakiś błąd? Czy źle wychowaliśmy dzieci? Czy nie poznały dziesięciorga przykazań i nie zrozumiały, że trzeba je traktować poważnie? Czy nie miały zbyt łatwego dzieciństwa? Mogły robić, co chciały, chodzić, dokąd chciały. Czy pozostawienie im pełnej swobody nie spaczyło ich charakterów? Demelza była wychowywana byle jak, lana pasem przez pijanego ojca, gdy tylko zdołał ją złapać. Co do Rossa, jego ojciec nie interesował się swoim jedynym synem, zwykle traktował go szorstko i ozięble. W odróżnieniu od rodziców Jeremy wychował się w cieplarnianych warunkach, był kochany i rozpieszczany. I wydawał się typowym tworem takiego wychowania: miał naturę artysty, silnie rozwinięte poczucie humoru, nienawidził okrucieństwa wobec zwierząt, nie mógł patrzeć na szlachtowanie świń, był zdolnym konstruktorem – nawet więcej niż zdolnym… Wysoki, niezgrabny, niekiedy apatyczny, miał spokojny, dobry charakter, dowcip. Jak to się stało, że ten młody człowiek popełnił czyn całkowicie niezgodny ze swoją naturą?!

II

Ross skończył czytać list. Demelza wróciła myślami do teraźniejszości, do mniej niepokojących spraw. Złożył list, obrócił go w dłoniach, po czym podał żonie, co sprawiło, że porucznik Phillips ze zdziwieniem uniósł brwi.

Demelza przeczytała:

Drogi Kapitanie Poldark!

Pamięta Pan naszą rozmowę z dwudziestego czwartego listopada zeszłego roku, gdy omawialiśmy Pański wyjazd do Paryża w misji specjalnej? Uzgodniliśmy, że da mi Pan znać do końca lutego, czy zechce się Pan podjąć tej misji, gdyby rząd Jego Królewskiej Mości w dalszym ciągu uważał ją za użyteczną.

Od tamtego czasu wydarzenia toczą się szybko. Pokój z Ameryką przyniósł – i będzie przynosił – trwałe korzyści obu krajom. Jednak sytuacja we Francji jest coraz bardziej zagmatwana.

Jak się Pan domyśla, otrzymuję szczegółowe informacje o wielu sprawach, lecz uważam, że pożytecznie byłoby dysponować dodatkowym obserwatorem, który składałby mi raporty oparte na własnych wrażeniach. Francja znów jest niezależnym krajem – na jej terytorium nie przebywają żadne obce wojska – ale to, jak rozwiąże swoje problemy, ma ogromne znaczenie dla reszty Europy.

Książę Wellington zastąpi wicehrabiego Castlereagha jako reprezentant Anglii na kongresie wiedeńskim, co może nastąpić za trzy miesiące. Księżna pozostanie w Paryżu. Z tego powodu personel naszej ambasady będzie taki, jak Panu opisałem w czasie naszego spotkania. Naszym posłem zostanie krewny Wellingtona i jego adiutant w bitwie pod Buçaco, lord Fitzroy Somerset, którego Pan zna i który serdecznie Pana powita.

Gdyby zgodził się Pan przyjąć misję, Pańskie obowiązki miałyby nieoficjalny charakter. Obecność Pana żony i rodziny byłaby ze wszech miar korzystna, gdyż stworzyłaby wrażenie, że spędza Pan trzymiesięczny urlop we Francji. Znalazłszy się na miejscu, korzystając z otrzymanych rad, odwiedziłby Pan różne jednostki armii francuskiej – łatwo wymyślić odpowiednie preteksty – po czym składałby mi Pan raporty na temat aktualnych nastrojów wśród wojska. Naturalnie dysponowałby Pan znacznymi funduszami na pozyskanie tych informacji oraz na koszty wygodnego pobytu Pana i Pańskiej rodziny. Zdaję sobie sprawę, że termin jest krótszy, niż wyobrażałem sobie w listopadzie, jednak ufam, że w czasie kilku tygodni, odkąd powrócił Pan do domu, przemyślał Pan propozycję i podjął wstępną decyzję.

Pozostaję etc.

Liverpool

Fife House, 26 stycznia 1815

Rozdział drugi

I

W razie potrzeby gospodarstwo mogło przez kilka miesięcy działać samodzielnie. John Gimlett, chociaż nie był farmerem, miał dostatecznie dużo doświadczenia, by wydawać polecenia i kierować codziennymi pracami. Ben Carter, po okresie pijaństwa po ślubie Clowance, starał się zrehabilitować i kompetentnie zarządzał kopalnią. Wheal Grace przynosiła coraz większe straty, lecz Wheal Leisure regularnie dostarczała rudy dość dobrej jakości. Żyły, choć nie dawało się przewidzieć ich biegu, okazały się bogate, zwłaszcza w dawnych wyrobiskach kopalni Trevorgie. Horace Treneglos, zmarły przed wielu laty, mawiał, że ma wielki szacunek dla starożytnych, bo znali się na rzeczy. Kopalnia, założona w czasach rzymskich, później kilkakrotnie zamykana i otwierana, w dalszym ciągu mogła dostarczać miedzi, cynku, ołowiu i srebra.

Wydawało się, że Poldarkom nie zabraknie chleba przynajmniej przez kilka lat. Również górnikom – Ross zamierzał o to zadbać. W hrabstwie, w którym nie pojawiły się jeszcze oznaki spodziewanego powojennego rozkwitu (zresztą nie pojawiły się one również w innych częściach Anglii), Nampara i otaczające ją wioski stanowiły niewielką enklawę, gdzie ludzie nie żyli w skrajnej nędzy.

Rankiem trzydziestego stycznia Demelza pojechała do swojej najbliższej i najdroższej przyjaciółki. Upływ lat potraktował Caroline Enys mniej łagodnie niż Demelzę – porucznik Phillips przypuszczał, że z pewnością jest drugą żoną Rossa. Caroline, zawsze chuda, stała się nieco koścista, jednak ostra, przenikliwa inteligencja malująca się na jej twarzy kompensowała utratę młodzieńczej świeżości.

– Och, to wszystko wyjaśnia – powiedziała. – Kiedy zobaczyłam twoje rumieńce, pomyślałam, że Hugh Bodrugan wylazł z łóżka i robi ci lubieżne propozycje. I co postanowiliście?

– Jeszcze nic – odparła Demelza. – Albo prawie nic. Udzielimy mu odpowiedzi w południe.

– Daj spokój. Mam nadzieję, że się zgodzicie, prawda? Kto odrzuciłby propozycję premiera? Możliwość odwiedzenia Paryża na koszt Anglii! Wspaniałe trzy lub cztery miesiące w najbardziej wyrafinowanym mieście świata!

– Właśnie tego się boję – odrzekła Demelza. – Nie znam ani słowa po francusku. Czułabym się zagubiona!

– Nie wyobrażam sobie, żebyś mogła się czuć zagubiona w jakimkolwiek mieście. Te obawy nie przynoszą ci zaszczytu. Co sądzi Ross?

– Mówi, że nie pojedzie beze mnie.

– Bardzo słusznie. Więc wkrótce udzielisz odpowiedzi.

Demelza oblizała wargi.

– A gdybym powiedziała, że nie pojadę bez ciebie?

Przez chwilę panowało milczenie. Caroline się roześmiała.

– To byłoby głęboko niestosowne, ale zachowałabyś się jak prawdziwa przyjaciółka. Myślę, że należałoby również zapytać Dwighta.

– W zeszłym roku planowałyśmy – musisz pamiętać, na pewno! – że pojedziemy razem do Paryża po zakończeniu wojny. Dlaczego nie mielibyście nam towarzyszyć? Dwight chciałby poznać francuskich naukowców, a kiedy mężczyźni byliby zajęci swoimi sprawami, mogłybyśmy zwiedzać Paryż. To byłoby wspaniałe!

Caroline zmarszczyła brwi i spojrzała na szyby lśniące od deszczu.

– Nie zaprzeczam, że to kusząca perspektywa. Ale czy nie wspomniałaś, że musielibyście bardzo szybko wyjechać?

– Jeśli się zdecydujemy, tak.

Na korytarzu rozległy się kroki, otworzyły się drzwi i do salonu wszedł Dwight.

– Witaj, Demelzo! – powiedział. – Przed chwilą widziałem się z Rossem i wiem, że wszyscy jesteście zdrowi, więc nie wzywacie mnie jako lekarza. Dziwne, że moja żona przyjmuje cię ubrana tak wcześnie rano.

Dwadzieścia pięć lat opieki nad chorymi nadało twarzy Dwighta posępny wygląd, lecz rozjaśniał się w towarzystwie przyjaciół. Po cierpieniach przeżytych w czasie internowania we Francji zawsze miał kłopoty zdrowotne i, jak z irytacją mówiła Caroline, nieustannie zarażał się chorobami od wieśniaków, których leczył. Nie oszczędzał się, przed laty w więzieniu doszedł do wniosku, że umysł i wola mogą pokonać słabości ciała. Chociaż prowadził wygodne życie w odległym zakątku południowo-zachodniej Anglii i rzadko wyjeżdżał, stał się szeroko znany i korespondował z wieloma postępowymi myślicielami swojej epoki.

– To nie prośba o pomoc w normalnym znaczeniu – zauważyła Caroline.

Dwight pocałował Demelzę.

– Widziałeś się z… – zaczęła.

– Tak, z Rossem. Wracałem z Mingoose, bo Agneta dostała ataku padaczki. Wszystko mi powiedział.

– O czym?

– O propozycji, jaką otrzymaliście. I że musicie udzielić odpowiedzi do południa.

– Oczywiście jadą! – powiedziała Caroline. – Nie mogą zaprzepaścić takiej okazji! Demelza chce, żebyśmy im towarzyszyli.

– Podobnie Ross.

– Więc pojedziesz, Dwighcie? – spytała rozpromieniona Demelza. – Oboje pojedziecie do Paryża?

Lekarz odłożył torbę. Mijając żonę, czule dotknął jej ramienia.

– Jesteś mokry – rzekła Caroline oskarżycielskim tonem.

Ogrzewał dłonie nad ogniem.

– Rozmawialiśmy już o tym, prawda? Przyrzekliśmy sobie… Nie mogę natychmiast wyjechać… Gdybym miał być nieobecny przez sześć tygodni – może dwa miesiące? – musiałbym znaleźć kogoś bardziej inteligentnego niż Clotworthy, by przejął opiekę nad moją trzódką. Zdaje się, że w Exeter jest młody człowiek, który mógłby przyjechać, ale nie da się tego załatwić w jeden dzień. Powiedziałem Rossowi, że możemy pojechać na Wielkanoc. W tym roku przypada dość wcześnie: Wielki Piątek jest dwudziestego czwartego marca.

– Wielkanoc! – powiedziała Demelza rozczarowanym tonem.

– Zdaję sobie sprawę, że lepiej by było, gdybyśmy podróżowali razem. Rozumiem, że jeśli Ross przyjmie propozycję, musicie wyjechać w przyszłym tygodniu. Nie możemy tego zrobić. Poza tym Ross musi się wdrożyć do swoich zadań w Paryżu i na Wielkanoc prawdopodobnie będzie miał znacznie więcej wolnego czasu. My pojedziemy do Paryża prywatnie, a Ross w charakterze półoficjalnego obserwatora. Kiedy przyjedziemy, będziemy spędzać cały czas w swoim towarzystwie – wykorzystując każdą wolną chwilę! – a później, Demelzo, pokażesz Caroline Paryż!

Zapadło milczenie i słychać było tylko Horacego Trzeciego gryzącego kość.

– Nie to miałam na myśli – odparła Demelza. Caroline pochyliła się i pogładziła ją po dłoni.

– Ja także nie, ale przynajmniej raz sądzę, że Dwight może mieć rację. Wiosną Paryż będzie piękny i znajdziemy się tam wszyscy razem!

Demelza pociągnęła kosmyk ciemnych włosów, w dalszym ciągu wilgotnych od deszczu.

– Dwight, czy Paryż to bezpieczne miejsce dla dzieci?

Lekarz odwrócił się od okna i wymienił spojrzenie z Caroline.

– Jak mam odpowiedzieć na to pytanie? Wszędzie istnieją jakieś niebezpieczeństwa. Przypuszczam, że przestępczość w Paryżu nie jest większa niż w Londynie.

– Nie takie zagrożenia miałam na myśli.

Dwight również, lecz miał nadzieję, że nie będzie musiał odpowiedzieć wprost. W tej samej chwili do salonu weszła pani Myners z gorącą czekoladą zamówioną przez Caroline, więc uczestnicy rozmowy mieli chwilę wytchnienia.

– Myślisz o kwestiach zdrowotnych? – spytał Dwight po wyjściu pani Myners. – Zawsze istnieją niebezpieczeństwa. W tym miesiącu w Plymouth pojawiła się cholera.

– Ale nie w Namparze – odparła Demelza.

Zapadło niezręczne milczenie. Wiele lat wcześniej Dwight leczył Demelzę i jej pierwszą córkę, gdy zachorowały na krup szalejący w okolicy, po czym Julia zmarła.

– Nie mogę udzielić jednoznacznej odpowiedzi na twoje pytanie, moja droga – rzekł łagodnie. – Tysiące dzieci mieszka i dorasta w wielkich miastach i nie spotyka ich nic złego. Rozmawiałaś o tym z Rossem?

– Nie. Nie mogłabym dyskutować z nim na takie tematy. – Kiedy Caroline spojrzała pytająco na przyjaciółkę, Demelza znów pociągnęła wysychający kosmyk włosów. – Nie chcę przerzucać na niego odpowiedzialności. Ani zarażać go lękiem.

Caroline podała Dwightowi filiżankę czekolady, on zaś zaniósł ją Demelzie.

– Zabierzemy Sophie i Meliorę? – spytała pogodnie Caroline.

Ona również straciła pierwsze dziecko, jednak postanowiła zadać to pytanie ze względu a Demelzę. Była to miara jej przyjaźni.

– Naturalnie – odpowiedział Dwight.

II

– Odpowiedź, którą udzieliłem hrabiemu Liverpool, jest oczywiście poufna – rzekł Ross. – Nie wiem jednak, w jakim stopniu zna pan zawartość listu, który pan przywiózł.

– Nie znam jego treści, sir – odparł Hubert Phillips. – Wiem, że muszę natychmiast dostarczyć odpowiedź. Mam nadzieję, że dotrze do adresata trzeciego wieczorem.

– Będzie to ciężka, męcząca jazda. Podróż morska jest zwykle wygodniejsza i równie szybka, ale niesprzyjające wiatry mogą czasem opóźnić przybycie statku o tydzień i wówczas wszystkie korzyści idą na marne.

Phillips zapiął pas.

– To moja pierwsza wizyta w Kornwalii. W lecie na pewno jest tu wyjątkowo pięknie.

– Jeśli nie leje deszcz, zima też jest ładna – wtrąciła Demelza.

– Mój stryj mieszkał za młodu w tych stronach. Często wspominał o kopalniach. Miło widzieć, że dwie z nich działają. Obie znajdują się na terenie pańskiego majątku, sir?

– Tylko jedna. Lecz obie należą do mnie.

– Zawsze są nazywane „wheal”, prawda? Co to znaczy?

– Nie zawsze, ale zwykle. To od kornwalijskiego słowa „huel”, czyli dziura.

Phillips złożył pocałunek na dłoni Demelzy.

– Jestem głęboko wdzięczny za pani gościnność, madame. Za wszystko. Nawet moja peleryna jest zupełnie sucha.

– Obawiam się, że stanie się znowu mokra – odpowiedziała. – Chociaż wiatr zmienił kierunek i chmury się rozstąpiły. Za godzinę albo dwie…

Phillips się uśmiechnął.

– Niestety, nie mogę czekać. Poznanie państwa to dla mnie przyjemność i zaszczyt. Cieszę się również, że zawarłem znajomość z państwa pięknymi dziećmi.

Jedno z dwojga pięknych dzieci opierało się o boazerię w pobliżu drzwi. Splotło ręce za plecami, uniosło stopę, opierając się piętą o podłogę, i spoglądało na Huberta Phillipsa z wyraźnym zainteresowaniem i podziwem. W czasie krótkiego pobytu młodego człowieka w Namparze Isabella-Rose była mniej hałaśliwa i niesforna niż zazwyczaj. Teraz poszła za rodzicami i gościem do czekającego konia.

Phillips wziął wodze od Matthew Marka Martina i zajął miejsce w siodle. Zdjął kapelusz, Poldarkowie unieśli ręce w pożegnalnym geście i jeździec ruszył powoli w górę doliny.

Demelza miała rację. Nad morzem pojawiła się smuga bladoniebieskiego błękitu, prawie nieróżniąca się od obłoków. Wiatr niósł dym z Wheal Leisure, gdzie niedawno dosypano węgla do paleniska, i ciemne kłęby zasłaniały smugę czystego nieba.

Wrócili do salonu, zostawiwszy przed drzwiami Bellę, która w dalszym ciągu spoglądała za jeźdźcem malejącym w dali. Ross przykucnął i poprawił ogień. Płomienie oświetliły jego stanowczą, kościstą twarz. Demelza stała obok męża i przez chwilę milczała. Kiedy Ross się wyprostował, bardzo poważnie spojrzała na niego ciemnymi oczami.

– A więc postanowione – rzekł Ross.

– Postanowione.

Ujął ją za rękę, która gładko wślizgnęła się w jego dłoń.

– Będziemy bardzo zajęci w przyszłym tygodniu.

– Mówiłeś o siedmiu dniach?

– Obiecałem złożyć mu wizytę jedenastego albo dwunastego.

– Och, czeka nas mnóstwo przygotowań! Mogę przyjechać z dziećmi trochę później?

– Wolałbym nie. Byłbym spokojniejszy, gdybyśmy podróżowali po Francji razem.

– Ja także! Nie uważasz, że spędzisz kilka dni w Londynie?

– W liście Liverpoola było coś naglącego. Zupełnie tego nie pojmuję.

– Nie rozumiem, dlaczego nie zostawią nas w spokoju! – odrzekła Demelza. – Czy przyjazd z Londynu rozstawnymi końmi nie jest bardzo drogi?

– Dwa szylingi za trzy kilometry. Może dwa szylingi i sześć pensów. Za czterysta pięćdziesiąt kilometrów wyjdzie spora kwota, zgadzam się.

– Tak czy inaczej, jestem dumna, że tego nie zrobili.

– Czego nie zrobili?

– Nie zostawili cię w spokoju.

– Nie jesteś zadowolona? Nie masz ochoty jechać do Paryża?

– Myślę, że sprawi mi to przyjemność. Trochę się niepokoję samą podróżą. Ale czy Biblia nie mówi: „Gdzie się kolwiek obrócisz, pójdę”?[1].

– Posłuszna żona, tak?

– Posłuszna czy piękna?

– Porucznik Phillips wyraźnie uznał cię za piękną. Nawiasem mówiąc, mam wrażenie, że bardzo się spodobał Belli.

– Mnie się nie spodobał – odparła Demelza. – Ma za blisko osadzone oczy.

Ross objął żonę ramieniem.

– Wczoraj wieczorem już o tym rozmawialiśmy… Szkoda, że nie możemy zostawić w Namparze Jeremy’ego. Poza tym Ben nie zdążył dowieść, że dobrze pracuje.

– Zacky czuje się lepiej.

– Tak, lepiej. I nie sądzę, by Ben znowu zaczął pić. Musimy zawiadomić Clowance. I Verity.

– Myślę, że gdybym miała trochę czasu, wolałabym pojechać i spotkać się z nimi osobiście.

– Widziałaś je na Boże Narodzenie…

– Jak wiesz, nie wspomniałam o perspektywie wyjazdu. Skoro mam spędzić trzy miesiące we Francji, wolałabym spotkać się wcześniej z Clowance.

– Moim zdaniem to ona powinna przyjechać do Nampary. Czeka cię mnóstwo pracy z pakowaniem, żebyśmy byli gotowi na przyszły poniedziałek, poza tym trzeba się zająć innymi przygotowaniami. Nie zdążysz pojechać na cały dzień do Penryn.

– Gdyby Clowance mogła odwiedzić Namparę, z pewnością byłoby to wygodniejsze. Mój Boże, zaczynam się denerwować! Mocno bije mi serce!

– Mam nadzieję, że nie będę musiał wezwać doktora Enysa?

– Jaka szkoda, że Dwight i Caroline nie mogą pojechać z nami!

Ross zauważył na progu Isabellę-Rose i uśmiechnął się do córki.

– Chodź, Bello. Rozmawiamy o twojej przyszłości.

– Naprawdę?! Cudownie! Co się dzieje? Powiedzcie szybko!

– Pensja pani Hemple dla młodych panien. Oczywiście wiesz, że zgodnie z planem powinnaś rozpocząć naukę siedemnastego tego miesiąca.

Bella lekko się skrzywiła.

– O tak. Gromada dziewcząt… Ale co się zmieniło? Widzę po twojej twarzy, papo, że coś się zmieniło!

– Coś się zmieniło – potwierdził Ross.

Miał tak ponurą minę, że Bella zachichotała.

– Papo, teraz już wiem, że to coś dobrego!

– Czas pokaże. Pojedziesz do pani Hemple dopiero we wrześniu.

Bella pisnęła z radości. Jej potężne struny głosowe wyraziły głębokie emocje.

– Co takiego, papo?! Mamo! Jak cudownie! Chcecie powiedzieć, że do września nie będę musiała w ogóle chodzić do szkoły?! Fantastycznie!

– Jeszcze nie podjęliśmy ostatecznej decyzji – odpowiedziała Demelza. – Okazało się, że waszego ojca zaproszono na trzy miesiące do Paryża, i wydaje się prawdopodobne, że z nim pojedziemy.

Isabella-Rose podskoczyła wysoko.

– Do Paryża?! We Francji?! Są tam gilotyny, prawda?! Papo, mamo, jesteście cudowni!

Demelza, prawie uduszona potężnym uściskiem córki, popatrzyła na Rossa i wybuchnęła śmiechem. Wszyscy się śmiali. Drażniąc się z córką, Demelza zarzuciła ramiona na szyję Rossa i uścisnęła go w ten sam sposób. Entuzjazm Belli sprawił, że lęki się rozwiały.

– Pokażesz mi gilotynę, Rossie? – spytała Demelza. – Zawsze chciałam ją zobaczyć.

– Chyba ciągle tam jest, ale ostatnio rzadziej jej używają – odparł.

– Ach, poza tym teatry, wystawy, tańce i bale – rzekła Bella. – I żadnej nauki w szkole! Znam już podstawy francuskiego. We wrześniu będę mówiła znacznie lepiej, pomyślcie tylko!

Mały Henry, zwabiony hałasami, wyszedł z kuchni. Podążała za nim pani Kemp. Demelza uwolniła się od Rossa i Belli, wzięła go na ręce i pocałowała.

– Harry, ty też pojedziesz? – spytała.

Pani Kemp nie weszła do salonu. Stała na progu, wycierając ręce fartuchem.

– Ja też pojadę! – zaćwierkał Henry. – Ja też pojadę! A Kempie razem z nami!

Demelza wymieniła spojrzenie z Rossem.

Henrietta Kemp – nikt nigdy nie ośmielał się zwracać do niej po imieniu – miała około sześćdziesięciu pięciu lat. Początkowo pracowała jako niania u Teague’ów, a w Namparze pojawiła się jako okazjonalna nauczycielka muzyki niespełna dwudziestoletniej Demelzy, która już wtedy uważała panią Kemp za starą kobietę. Pani Kemp przeprowadziła się do Nampary w okresie dzieciństwa Clowance i została, z wyjątkiem kilku okresów nieobecności, jako pomoc, która w razie potrzeby może się zajmować dziećmi, uczyć je czytania i pisania, pielęgnować w czasie rzadkich chorób i zastępować nieobecną Demelzę. Pochodziła z Mount Ambrose w pobliżu Redruth. Nikt nigdy nie widział jej męża ani o nim nie słyszał, choć krążyły plotki, że wkrótce po zawarciu małżeństwa „zginął na morzu”. Wyglądała i zachowywała się jak prawdziwa stara panna, była praktykującą metodystką, ale dezaprobata dla braku dyscypliny w domu Poldarków nie wpływała na jej miłość do dzieci – i pierwszej uczennicy.

Która teraz przypomniała sobie cytat z Biblii: „z ust niemowlątek i ssących”[2]. Uznała, że nie może nic powiedzieć pani Kemp, nie porozmawiawszy wcześniej z Rossem. Nie mogę go zmuszać do płacenia za jeszcze jedną osobę – ale może zapłaci za to Anglia? Czy nie jest to normalne, że żona brytyjskiego emisariusza zabiera guwernantkę, by opiekowała się dziećmi?

– Tak, kochany – zwróciła się do Henry’ego, który miał już dość przytulania i próbował zejść na ziemię. – Pojedziesz z nami, prawda? Przepłyniemy morze.

– Morze! – zapiszczała Isabella-Rose. – Morze, wspaniałe morze! Pani Kemp, jedziemy do Francji, do Francji, do Francji! Je suis, tu es, il est. Nous sommes, vous êtes, ils ont!

– Ils sont – poprawiła pani Kemp. – Bello, proszę, nie krzycz. Czy zostawić z panią Henry’ego, pani Poldark?

– Tak, chyba tak – odpowiedziała Demelza. – Ross…

Ross uniósł dłoń.

– Zaproszono mnie na trzy miesiące do Paryża, pani Kemp – rzekł. – Zabieram żonę i dzieci. Uważam – wszyscy uważamy – że powinna nam pani towarzyszyć.

Pani Kemp mięła fartuch. Chociaż rzadko zajmowała się pracami domowymi, miała sękate ręce, jakby długie lata szorowała podłogi.

– Wielkie nieba! Dokąd?! Do Paryża?!

– Tak.

– Matko święta! We Francji?! W tym okropnym kraju?!

– W tym okropnym kraju, tak. Wyjedziemy za tydzień. Czy zechciałaby pani to przemyśleć? Pani Poldark odpowie na wszystkie pani pytania. Mogę pani dać – możemy pani dać – dwadzieścia cztery godziny na podjęcie decyzji.

Rozdział trzeci

I

Pod koniec stycznia, tego samego dnia, gdy Demelza spostrzegła zmierzającego w dół doliny młodego przybysza, który zakłócił spokój panujący w Namparze, starsza córka Poldarków, Clowance Carrington, również została wytrącona z równowagi przez pewnego młodego człowieka, choć w inny sposób.

Wybrała się na samotną przejażdżkę na Neronie. Stephen przebywał w domu – to znaczy na lądzie, nie na morzu – ale poszedł gdzieś w interesach, nie wyjaśniwszy, o co chodzi. Zwykle nie miał przed żoną sekretów, nieustannie opowiadał o swoich nadziejach i planach, więc przyjęła bez urazy ten chwilowy brak zaufania.

Rankiem często jeździła konno, choć oczywiście wyglądało to inaczej niż w Namparze. W Penryn nie mogła galopować po wielkiej plaży zalewanej przez wzburzone fale. Zazwyczaj podążała pod górę wąskimi ścieżkami, aż docierała do wrzosowisk, z których rozciągał się widok na Falmouth. Później mogła kłusować, czasem galopować, podziwiając piękne krajobrazy klifów i dalekiego morza. Znajdowała się stosunkowo niedaleko Nampary, w pobliżu przylądka Land’s End, naprzeciwko kanału La Manche, nie zaś Atlantyku, i miała wrażenie, że morze jest inne. Nie było tu szerokich plaż jak na północnym wybrzeżu Kornwalii, piasek był bardziej miękki, przypływy i odpływy łagodniejsze, a klify, choć poszarpane i groźne, o połowę niższe. Clowance brakowało szumu morza uderzającego o skały poniżej Nampary, donośnego syku powietrza uchodzącego z pieczary w klifie, gdy przypływ osiągnął odpowiednią wysokość, zapachu wodorostów, pyłu wodnego, smaku soli na wargach.

Nie przejmowała się tym. Była szczęśliwą mężatką, poślubiła ukochanego mężczyznę, a tej zimy oboje świetnie się bawili – polowali przynajmniej raz w tygodniu, czasem dwa razy, często z lady Harriet Warleggan. Odkąd Stephen powierzył swoje interesy bankowi Warleggana, doskonale mu się powodziło.

Wydawali dużo pieniędzy. Polowania nie były tanie, a raz w tygodniu po powrocie z łowów jedli kolację w Cardew z Harriet Warleggan, po czym grali w karty i kości. Oziębienie stosunków między George’em a jego synem Valentine’em pozbawiło Harriet towarzystwa młodych kompanów, którymi Valentine zwykle się otaczał, więc sama zapraszała część jego przyjaciół, na przykład Anthony’ego Trefusisa, Bena Sampsona, Percy’ego i Angelę Hillów oraz Ruth Smith. Goście przybywali do Cardew, jedli kolację, a później grali do świtu w karty. Clowance i Stephen należeli do tej grupy. Niekiedy spożywał z nimi posiłek sam George, ale najczęściej jadł kolację w swoim gabinecie albo wcześniej w towarzystwie córki Ursuli. Nigdy nie siadał do kart. Zupełnie nie pojmował, jak można uprawiać hazard dla przyjemności.

Jednak zawsze odnosił się dość miło do Stephena i Clowance, choć ta ostatnia wyczuwała w nim głęboką rezerwę. Stephen nie zauważał oschłości Warleggana. Sądził, że utrzymuje dobre stosunki z jednym z najważniejszych obywateli Kornwalii, że stał się cenionym klientem banku i że czeka go wielka przyszłość. Postępował zgodnie z tymi założeniami.

Penryn, gdzie mieszkali Stephen i Cowance, od niepamiętnych czasów było wolnym miastem przy ujściu rzeki Penryn, niewielką, położoną na wzgórzach osadą mającą około tysiąca mieszkańców. Szczyciło się swoją starożytną historią, znacznie dłuższą niż sąsiednie Falmouth, uznawane za parweniusza. Penryn otrzymało przywileje miejskie w tysiąc dwieście trzydziestym szóstym roku, czterysta lat przed Falmouth. Obie miejscowości zaciekle ze sobą rywalizowały, ponieważ Falmouth, dysponujące głębszym portem i większym nabrzeżem, odebrało Penryn dużą część handlu.

Clowance nigdy wcześniej nie mieszkała w mieście i Penryn wydawało jej się dziwne, nieco tajemnicze. Wszyscy spotykani ludzie zachowywali się niezwykle układnie, niekiedy przypochlebnie. Jednak była tu obca, podobnie jak Stephen: oboje nie należeli do miejscowej społeczności. Clowance od dwudziestu lat prowadziła beztroskie życie, traktowała ludzi otwarcie, nie przejmowała się różnicami społecznymi. Jednym z powodów jej sukcesu towarzyskiego w Bowood, majątku Lansdowne’ów w Wiltshire, była nieświadomość, że musi dbać o swoją pozycję, brak pretensjonalności i afektacji, naturalne zachowanie. W Namparze także traktowała spotykanych wieśniaków jak równych sobie. Ponieważ wszyscy wiedzieli, kim jest, nikt nie nadużywał jej zaufania.

Penryn okazało się inne. Jego mieszkańcy uważali, że ludzie powinni należeć do jasno zdefiniowanych kategorii, a Clowance nie pasowała do żadnej z nich. Nazwisko Poldarków niewiele mówiło sąsiadom Carringtonów, lecz nikt nie wątpił, że Clowance to dama. Jej ojciec był nie tylko właścicielem kopalni, lecz również posłem do Izby Gmin (!). Uważano, że Stephen nie pasuje do tak szacownej rodziny – nawet nie pochodził z Kornwalii – jednak był wesoły, serdeczny, hojny i dobrze mu się powodziło. Stephen i Clowance wynajęli niewielki dom, jeden z kilku z widokiem na rzekę, byli spokrewnieni z Blameyami z Flushing i trzymali konie w stajniach Cambronów, którzy prowadzili gospodę Pod Świnią i Druciarzem. Poza tym uczestniczyli w polowaniach, co sprawiało, że należeli do wyższej sfery niż sąsiedzi.

Tej zimy Clowance często myślała o swoim ukochanym bracie Jeremym i zastanawiała się, jak żyje w Brukseli z niedawno poślubioną, ładną żoną, którą zdobył z takim trudem. Nie potrafiła zapomnieć, że na początku Cuby odrzuciła zaloty Jeremy’ego i w wyjątkowo wyrachowany sposób zgodziła się bogato wyjść za mąż, czego życzyła sobie jej rodzina. Może teraz wszystko się ułoży, ale Clowance lepiej niż ktokolwiek znała głębię uczuć brata, pamiętała przypływy straszliwej melancholii, jaka go ogarniała, nieudane wysiłki, by sprawiać wrażenie wesołego i normalnego, gdy namiętność do Cuby doprowadzała go do desperacji. Był to rodzaj szaleństwa. Miała nadzieję, że to już przeszłość. Uważała, że w codziennym życiu, kiedy sytuacja się unormuje, bratowa może się okazać megierą. Z pewnością listy Jeremy’ego sugerowały, że jest szczęśliwy, naprawdę szczęśliwy. Jednak Clowance zdobędzie pewność dopiero wtedy, gdy znów go zobaczy.

Mimo deszczu poszła do stajni, a miły chłopiec stajenny, Kimber, wyprowadził Nerona. Przez większą część tygodnia lało jak z cebra, lecz tego ranka pogoda na krótko się poprawiła i rzekę oświetliło słońce. W czasie przypływu między nabrzeżami a zacumowanymi statkami lśniła tafla wody przywodząca na myśl wypolerowaną klingę. Teraz znów się rozpadało, nad rzeką wisiała wilgotna mgła zmniejszająca widoczność do stu metrów. Wszystko wydawało się tajemnicze, nawet znajomy bruk znajomego miasta.

Ostatni dom znajdował się niedaleko, na końcu uliczki. Obok gospody Pod Świnią i Druciarzem mieścił się skład wyposażenia morskiego, a dalej noclegownia Mudda dla marynarzy, ciesząca się niezbyt dobrą sławą. Jeszcze dalej kuźnia specjalizująca się w wyrobie kotwic, dom celnika, zakład pretensjonalnej krawcowej o nazwisku Curnow i wreszcie dom Carringtonów.

Gdy Clowance dotarła do domu panny Curnow, kobieta wyszła na ulicę.

– Och, pani Carrington, jakąś godzinę temu odwiedził panią młody człowiek. Nie wiedziałam, kiedy pani wróci.

– Przedstawił się? – spytała Clowance.

– Nie, a ja nie pytałam, jak się nazywa. Ale powiedział, że wróci.

Panna Curnow miała maleńkie świdrujące oczka. Trudno było powiedzieć, czy to skutek nieustannego szycia w kiepskim świetle, czy oznaka wyjątkowego wścibstwa połączonego z darem odkrywania cudzych tajemnic. Clowance była zwolenniczką drugiej teorii.

Podziękowała sąsiadce i weszła do domu. Był bardzo mały, ale rozciągał się z niego ładny widok. Na parterze znajdowały się cztery pokoje, podobnie jak na piętrze – wszystkie mikroskopijne. Nie było ogrodu od frontu, jednak z tyłu każdego domu znajdowało się małe podwórko z prymitywną wygódką. Na podwórku Carringtonów stała pompa zaopatrująca w wodę siedem okolicznych budynków, więc stale krążyli tam sąsiedzi. Wcześniej Clowance spędzała większość czasu we wnętrzu domu, wykorzystując prawie zapomniane umiejętności szycia i haftu: uszyła pomarańczowe zasłony oblamowane koronką i zawiesiła je w oknach.

Była pewna, że sąsiedzi uznali zasłony za skandalicznie krzykliwe, ale, co najważniejsze, bardzo się spodobały Stephenowi.

Poprosił, by nie czekała na niego z obiadem, więc przygotowała tylko dla siebie pieczony pieróg z ziemniakami, warzywami i wołowiną. Podgrzała potrawę w niewielkim glinianym naczyniu, jeszcze ciepłym po porannym gotowaniu. Zdjęła kurtkę i buty do konnej jazdy, a później zjadła posiłek w pokoju od frontu. Przekroiła pieróg na pół i popijała go mlekiem.

Ledwo skończyła, zauważyła młodego człowieka idącego brukowaną ulicą. Instynktownie poczuła, że to gość, o którym wspomniała panna Curnow, i zrozumiała dziwny, pytający wyraz jej oczu, w których malował się niepokój. Przybysz był odziany w łachmany i nosił krótką brodę, co w owej epoce zwykle oznaczało, że nie stać go na skorzystanie z usług balwierza.

Rzeczywiście, młody człowiek zatrzymał się przed domem i zapukał. Clowance zebrała ze stołu resztki obiadu, zaniosła do kuchni, wsunęła stopy w chodaki i otworzyła drzwi.

Nie mógł mieć więcej niż dwadzieścia lat – był wysoki, barczysty, jasnowłosy, miał wyraziste rysy i jasnobłękitne, przejrzyste oczy. Był szczupły, lecz nie wychudzony, i tylko strój sprawiał, że wydawał się zaniedbany: nosił spłowiałą koszulę, niegdyś prawdopodobnie granatową, rozdartą na barku i z jednym rękawem krótszym o dziesięć centymetrów, porządny kaftan z niebieskiej wełny, nowszy od reszty ubrana, szaroniebieskie drelichowe spodnie, połatane płótnem żaglowym i związane w kostkach sznurkiem, oraz podniszczone płócienne buty na gołych nogach.

– Przepraszam, czy zastałem pana Carringtona? – spytał. Ochrypły głos, akcent z południowo-zachodniej Anglii, ale dość dobry.

– Przykro mi, jest w tej chwili nieobecny. Spodziewam się go wkrótce.

Chwila milczenia.

– Jest pani jego żoną?

– Tak.

Mężczyzna się odwrócił i rozejrzał po ulicy, jakby szukał wzrokiem człowieka, z którym chciał się spotkać.

– Pan w sprawie jednego z jego statków? – spytała Clowance.

– No cóż… tylko w pewnym sensie… – Młody człowiek przygryzł kciuk i spojrzał na Clowance. – Niedawno zszedłem na ląd. Przypłynęliśmy o świcie. Annabelle, bryg, widać go w porcie.

– O tak, widzę.

– Z Liverpoolu, choć nasza stała baza to Bristol. Ładunek to świece, mydło, szczotki, liny i szpagat.

Clownce popatrzyła obok młodego marynarza. Ze wzgórza biegła w dół stroma brukowana droga prowadząca do portu.

– Myślę, że mąż zaraz się pojawi – powiedziała. – Widzę jego głowę. – Po chwili dodała: – Mówi pan, że jest pan z Bristolu? Znał pan Stephena, gdy tam mieszkał?

Młody człowiek oblał się rumieńcem, obrócił się i spojrzał w miejsce wskazane przez Clowance.

– Tak, proszę pani, znałem, choć nie widziałem go od kilku lat. Jestem jego synem, rozumie pani.

II

– Najdroższa, mówiłem, że przed ślubem powinienem się przed tobą wyspowiadać – rzekł Stephen. – Próbowałem to zrobić przedtem albo potem, lecz zawsze powtarzałaś, żeby zostawić przeszłość w spokoju. Zachowałem się jak tchórz i milczałem. Postąpiłem jak tchórz. Nie ukrywam tego. Ale zastanów się, w jakiej byłem sytuacji. Już raz cię straciłem. Zerwałaś ze mną na przeszło rok. Miałem mętlik w głowie, nie wiedziałem, co robić. Gdybym ci powiedział, że byłem wcześniej żonaty, choćby bardzo dawno, mógłbym cię znowu stracić, prawda? Niezależnie od tego, jak to się skończyło.

Leżeli wieczorem w łóżku przy dwóch zapalonych świecach, których płomienie kołysały się w podmuchach powietrza wpadającego przez okno uchylone na kilka centymetrów. Clowance nie odpowiedziała na pytanie męża. Nie potrafiła zrozumieć swoich uczuć ani wyjaśnić ich Stephenowi.

– Nawet gdybyś ze mną nie zerwała… Gdybyś postanowiła mi przebaczyć, twoi rodzice nie byliby tacy łagodni. Twój ojciec spytał mnie kiedyś, czy mam żonę w każdym porcie, a ja go okłamałem. Nigdy by mi tego nie wybaczył, nigdy.

– Więc musiałeś oszukać również mnie… – odparła po chwili.

– Tak, już ci wyjaśniłem, dlaczego. Myślisz, że gdybym ci powiedział o Marion, nie wspomniałabyś o tym rodzicom? Jesteś prostolinijna, uczciwa. Naprawdę, naprawdę uczciwa. Wychowałaś się w uczciwej rodzinie, a ja zawsze ją podziwiałem i żałowałem, że moja nie była taka sama. Niestety, nie była. Tam, skąd pochodzę, życie wygląda inaczej, kochanie.

Clowance wbiła wzrok w niski sufit.

– A po naszym ślubie?

– Byłem zbyt szczęśliwy. Chyba za bardzo. Uważałem, że co się stało, to się nie odstanie. Popełniłem błąd i nie mogłem go naprawić. Gdybym ci powiedział, miałbym czyste sumienie – ale za jaką cenę! Unieszczęśliwiłbym cię. Zepsułbym nasz miesiąc miodowy. Splamiłbym coś czystego. Więc dalej nic nie mówiłem…

– Do dziś…

– Tak, kochanie, do dziś.

Miał ochotę jej dotknąć, pieścić jej ciało. Leżała obok, a jej pierś ledwo dostrzegalnie unosiła się i opadała. Dobrze znał każdy centymetr jej nagiej skóry i wiedział, że potrafi ją podniecić. Jednak nie wykonał żadnego ruchu, uczył się powściągliwości.

– Opowiedz mi o Marion – poprosiła.

Milczał przez chwilę, a potem ciężko westchnął.

– Mieliśmy po siedemnaście lat. Była córką kowala. Śmialiśmy się, żartowaliśmy jak chłopak i dziewczyna, świetnie się bawiliśmy, ale przestaliśmy się śmiać, gdy zrobiłem jej dziecko. Słyszałaś o prawie o bękartach?

– Coś niecoś.

– Jeśli dziewczyna spodziewa się dziecka i oskarża młodego człowieka o ojcostwo, a on nie chce się z nią ożenić, pakują go do więzienia. Wielu dobrych ludzi gnije w kazamatach z powodu tego prawa. Już raz siedziałem w więzieniu i nie miałem ochoty tam wrócić. Wziąłem z nią ślub. W następnym roku urodził się Jason. Nigdy nie mieszkaliśmy ze sobą jak mąż z żoną. Jej ojciec był wściekły, że zniszczyłem szanse córki na znalezienie bogatego męża. Marion mieszkała z rodzicami. Odwiedzałem ją od czasu do czasu, ale po narodzinach dziecka Marion obróciła się przeciwko mnie, więc rzadko ją widywałem. Później opuściłem okręg i zostałem stangretem u sir Edwarda Hope’a. Oczywiście musiałem płacić alimenty i rozpaczliwie brakowało mi pieniędzy. A potem…

– Potem?

– Kiedy Jason miał jakieś dziesięć lat, jego matka zmarła na ospę. Odszedłem ze służby u sir Edwarda Hope’a i zaciągnąłem się na statek. Przestałem płacić alimenty. Ostatni raz widziałem Jasona, gdy miał pięć lat, aż wreszcie pojawił się jak… jak…

– Jak zły szeląg?

– Boże, byłem dziś kompletnie zdumiony! Nie wierzyłem, że to on. Posłuchaj, kochanie, był to dla mnie prawie taki sam wstrząs jak dla ciebie. Matko Boska, oniemiałem!

– Zostawiłam was samych, bo pomyślałam, że ci to odpowiada – rzekła Clowance. – Nie mam pojęcia, czego chce. Postanowił po prostu znowu się z tobą spotkać?

– Nie. Jakiś skur… ktoś mu powiedział, że dobrze mi się powodzi w Kornwalii, więc zamierza to wykorzystać. Chciałby dostać pracę. Pływał już na morzu, więc jeśli się zgodzisz, wezmę go na jeden ze statków, dam robotę i przyzwoite wynagrodzenie. Jeszcze nie wiem, czy zna się na żeglarstwie. Ma zaledwie osiemnaście lat… Wiem, wiem, wygląda na starszego – ta broda! – ale skończył osiemnaście lat i na razie nie może za wiele oczekiwać. Jednak mógłby trochę lepiej zarabiać…

– Jeśli się zgodzę? – spytała Clowance.

– Tak, kochanie. Wszystko zależy od ciebie. Możesz nie chcieć oglądać mojego syna. Zrozumiałbym, gdybyś nie miała ochoty go więcej widzieć. Więc musisz mi powiedzieć, co o tym sądzisz.

Clowance zastanawiała się przez chwilę.

– Nie jestem zbyt zadowolona, Stephenie, ale z innych powodów, niż przypuszczasz. Uważam, że mój smutek i moje rozczarowanie nie powinny szkodzić twojemu synowi. W końcu to nie jego wina, prawda?

– Nie – odpowiedział z zażenowaniem Stephen. – Nie.

– Chyba masz rację, gdy przypuszczasz, że nie mam ochoty często go oglądać, nie codziennie, bo będzie mi przypominał o nieprzyjemnych sprawach. Ale z pewnością jesteś mu coś winien, prawda? Nie okazałeś się szczególnie troskliwym ojcem, więc teraz możesz mu pomóc, skoro cię prosi.

– Bardzo dobrze – rzekł Stephen. – Niech tak będzie. Cieszę się, że tak uważasz, kochanie.

– Tak naprawdę byłam trochę zdziwiona, gdy wszedłeś do kuchni i powiedziałeś, że kazałeś mu odejść – ciągnęła Clowance. – Koniecznie musiał nocować u Mudda? Wszyscy wiemy, że to obskurny zajazd o złej reputacji. Mógł zostać u nas do rana.

– Znowu pomyślałem, że może ci się to nie podobać. Jestem pewien, że jakoś sobie poradzi. Dałem mu pieniądze na nocleg, a jutro znajdę mu lepsze ubranie. Zapewniam cię, kochana, że prawie nie będziesz go oglądała.

– Ale będzie obecny – powiedziała Clowance.

– Tak… będzie obecny. Ciągle mi przypominając, że wyrządziłem ci krzywdę.

Na dworze było bardzo cicho. Na zasłonach odbijały się płomienie dalekiego ogniska. Później na ciemnym niebie rozległ się pisk mewy.

Clowance pomyślała, że Stephen w dalszym ciągu nie rozumie, co złego zrobił. Miłość oznacza, że kocha się kogoś takim, jakim jest, całkowicie, że zalety i wady nie mają znaczenia. Właśnie tego się nauczyłam w czasie rocznego rozstania ze Stephenem, pomyślała. Gdyby mi powiedział, że był żonaty i że ma syna, co by to zmieniło? Zaakceptowałabym to tak samo jak fakt, że kiedyś zabił nożem marynarza w porcie w Plymouth. Później kłamał, by ratować własną skórę, gdy rozpoznał go Andrew Blamey. Wiem, że przed naszym ślubem flirtował z dziewczętami w Sawle i Grambler, i podejrzewam, że romansował z biedną Violet Kellow. Czy to, że się ożenił jako młody chłopak, to większy grzech niż pozostałe?

Złe było to, że milczał, że wszystko przed nią ukrywał, licząc, że przy odrobinie szczęścia prawda nigdy nie wyjdzie na jaw. Zły był brak zaufania do niej, to, że nie potrafił szczerze o wszystkim opowiedzieć. Kiedy ludzie się kochają, nie powinni niczego przed sobą ukrywać. Mówił bez skrępowania o innych rzeczach.

– Jeszcze nie śpisz? – spytał Stephen.

– Nie.

– To… Jason pojawił się w wyjątkowo złym dniu.

– Dlaczego?

– Bo mam dla ciebie niespodziankę. Miłą niespodziankę. Spodziewałem się, że będziesz uszczęśliwiona. Teraz… cóż, myślę, że nic nie sprawi ci prawdziwej przyjemności. Nie dziś wieczorem i chyba nie jutro. Jednak czuję, że muszę ci to powiedzieć. Zajmowałem się tym przez cały dzień. Dla ciebie. Przede wszystkim dla ciebie.

– Nie wiem, Stephenie – odparła Clowance. – Nie mogę udawać, że jestem szczęśliwa, ale jeśli chcesz powiedzieć coś dobrego…

– Myślę, że mogę powiedzieć coś dobrego. Znasz farmera Chudleigha?

– Tylko ze słyszenia. Jest właścicielem pól nad miastem, prawda?

– Tak. Poszedłem do niego dziś rano i spędziliśmy razem trzy godziny. Rezultat jest taki, że kupiłem przeszło hektar pola przylegającego do ścieżki dla koni prowadzącej do St Gluvias. Zamierzam tam zbudować dom!

Clowance milczała przez chwilę.

– To rzeczywiście niespodzianka, Stephenie.

– Miła?

– Bardzo miła. Nic mi o tym nie wspominałeś!

– Chciałem ci zrobić wielką niespodziankę. Byłem także w warsztacie murarskim w Gluvias, właściciel nazywa się Jago. Mówi, że może zaczął kłaść fundamenty w przyszłym miesiącu!

– Czy już… zdecydowałeś, jaki to ma być dom, jak duży, ile pokoi i tak dalej? Ponieważ…

– Jasne, że nie. To ty musisz zdecydować albo zrobimy to razem.

Ekscytujące nowiny rozpraszały mdłości Clowance, które nie chciały ustąpić.

– Musi być miejsce dla sześciu służących – ciągnął Stephen. – I powinny być stajnie, duże stajnie. Oczywiście na początku nie będziemy mieć wielu służących i koni, ale stajnie mogą się przydać później.

– Kto za to zapłaci? Stać nas na taki wydatek?

– Mój limit kredytowy w banku Warleggana na początku ustalono na dwa tysiące funtów, lecz ostatnio zwiększono do trzech tysięcy. Adolphus kosztował mnie tysiąc siedemset pięćdziesiąt gwinei, a odmalowanie i wyposażenie pochłonie kolejnych dwieście. Chasse Maréee i Lady Clowance powinny przynieść w przyszłym kwartale niewielkie zyski, więc mogę wydać trochę pieniędzy na dom dla mojej młodej żony – dom niewart ciebie, bo żaden nie byłby wart ciebie, ale taki, którego nie będziesz się wstydzić!

Odejdźcie, mdłości, ciesz się kochającym mężem, który tak wiele chce dla ciebie zrobić. Nie tylko mówi czułe słówka, ale także okazuje miłość. Dumny mąż, z którego należy być dumnym. Kochający mąż, kłamliwy mąż. Dlaczego to drugie jest równie ważne jak pierwsze?

– To bardzo miło z twojej strony, Stephenie – powiedziała. – Jestem… jestem zachwycona. Naprawdę. Nie mogę powiedzieć nic więcej. Dziś zdarzyło się coś dziwnego. Nie mogę po prostu… po prostu przełknąć tego jak jakiegoś… wyciągu ze ślimaków na anemię. To się stało i jest mi przykro.

– Mnie także.

– Ale mam nadzieję, że za kilka dni wszystko będzie wyglądać inaczej. Jutro – albo kiedykolwiek chcesz – pójdę obejrzeć parcelę, gdzie zbudujemy nowy dom. Będę szczęśliwa, zachwycona…

Znów leżeli w milczeniu, a tymczasem świece prawie się dopaliły. Na zasłonach w dalszym ciągu tańczyły płomienie dalekiego ogniska. Stephen wstał i wyjrzał przez okno.

– Co to takiego? – spytała Clowance.

– Tylko ognisko na kei. Dziwne, że się pali przy tej pogodzie.

Wrócił do łóżka i zdmuchnął świece.

– Będziesz spała?

– Ile naprawdę masz lat, Stephenie?

– Trzydzieści siedem.

– Rozumiem.

– Odjąłem sobie trzy lata. – Czułam się za stary, zawsze czułem się dla ciebie za stary.

Zapadło długie milczenie.

– Śpisz? – zapytał.

– Nie.

– Wszystko wzięło się stąd, że za bardzo cię pragnąłem – powiedział. – Kiedy po raz pierwszy pomyślałem, że naprawdę mnie kochasz, bałem się, że stracę twoją miłość, stracę ciebie. Zrobiłbym wszystko, żeby cię zdobyć. Zrobiłbym wszystko, żeby cię zatrzymać.

– Teraz mnie masz – odparła. – Na dobre i na złe. Nie ma już wyjścia.

– Chciałabyś, żeby było?

– Nie.

– To sprawia, że jestem najszczęśliwszym człowiekiem na świecie.

– Ja nie jestem najszczęśliwszą kobietą na świecie, Stephenie, ale nie potrafię znaleźć słów, by wyjaśnić, dlaczego. Może nie powinniśmy na razie o tym rozmawiać. Spróbujmy się przespać.

– Problem polega na tym, że tak naprawdę na ciebie nie zasługuję – rzekł. – Wiem to od dnia, kiedy się poznaliśmy.

– Nie powinieneś za często tego mówić.

– Dlaczego?

– Mogłabym ci uwierzyć.

Zaśmiał się.

– Teraz przypominasz matkę.

– Czemu?

– Jesteś dowcipna. Żartujesz. Nawet gdy nie budzę w tobie sympatii.

Sympatia? Miłość? Tak, istnieje różnica. Przypadkiem lub intuicyjnie wybrał właściwe słowo.

– Dobranoc, Stephenie – powiedziała.

– Dobranoc, kochana.

III

Nazajutrz po południu Cal Trevail przywiózł list od matki Clowance, która pisała, że w przyszły poniedziałek wszyscy wyjeżdżają z Nampary do Paryża. Brak czasu i skomplikowane przygotowania sprawiają, że nie mogą złożyć pożegnalnej wizyty w Penryn. Czy Clowance mogłaby przyjechać do Nampary w środę lub czwartek i przenocować, by mogli jej opowiedzieć o swoich planach? Naturalnie, jeśli Stephen jest wolny, również byłby mile widzianym gościem. Cal dostarczył podobny list ciotce Verity i za godzinę miał wrócić po odpowiedź.

Clowance powiedziała Calowi, że nie musi wracać, po czym nabazgrała krótki bilecik, przyjmując zaproszenie. Pośpiesznie zamieniła kilka słów ze Stephenem, który zgodnie z oczekiwaniami oznajmił, że nie będzie mógł pojechać.

Wyjechała w środę rano, nie spotkawszy się wcześniej z Jasonem Carringtonem.

Rozdział czwarty

I

Belgia była zasypana śniegiem. Odkąd porucznik Poldark z pięćdziesiątego drugiego regimentu piechoty z Oxfordshire przybył ze swoją niedawno poślubioną żoną z Gravesend do Antwerpii, a później do Brukseli, panowała brzydka pogoda. Rejs na kontynent okazał się nienajgorszy, morze było dość spokojne pod szarym, zachmurzonym niebem, jednak od tamtej pory stale padał śnieg.

Pojechali do dawnej kwatery Jeremy’ego, lecz szybko przeprowadzili się do małego, ale przyjemnego apartamentu na rue Namur. W czasie pokoju obowiązki Jeremy’ego miały charakter symboliczny: uczestniczył w defiladach, niekiedy w kursach poświęconych strategii wojskowej, składał wymagane wizyty, wykonywał rozkazy wyższych oficerów. Resztę dnia spędzał z Cuby: jeździli na bale i soirée, poznawali angielskie rodziny przebywające w Brukseli ze względu na to, że jeden z ich członków służył w wojsku, odbywali przejażdżki konne w Forêt de Soignes kilka kilometrów na południe od Brukseli, czytali, rozmawiali, robili sprawunki i kochali się.

Kochali się z zapałem nowożeńców – a nawet więcej. Od chwili, gdy niespełna cztery lata wcześniej Jeremy uciekał przed celnikami i udzieliła mu schronienia wyniosła panna Trevanion, istniała dla niego tylko jedna kobieta na świecie. Szaleńczo się w niej zakochał, jakby go coś opętało – inne kobiety w ogóle przestały go interesować. Czasami miłość jest tak silna, że staje się destrukcyjna, nie do wytrzymania, on jednak znosił ten stan przeszło cztery lata. Później, straciwszy jakąkolwiek nadzieję, posłuchał kontrowersyjnej rady ojca i pojechał do niej po raz ostatni, niczym złodziej wspiął się nocą po drabinie do zamku, w którym mieszkała, i w jakiś sposób ją przekonał – w dalszym ciągu nie rozumiał, jak to się stało – by z nim pojechała. I pojechała. Uciekli razem jak w średniowiecznym romansie, a ona swawolnie oddała mu się jeszcze przed ślubem. Spełnił swoje najskrytsze marzenia; czasem zerkał ukradkiem na żonę, by przekonać samego siebie, że naprawdę udało mu się to osiągnąć w chłodnym, cynicznym świecie.

Kiedy Valentine niespodziewanie poślubił Selinę Warleggan, Cuby pogodziła się z myślą, że czeka ją długi okres panieństwa. Zastanawiała się nawet, czy nie byłoby najlepiej, gdyby nigdy nie wyszła za mąż i mieszkała z matką, siostrą i bratem oraz dwójką jego dzieci w pięknym zamku, którego budowy jak dotąd nie ukończono. Aż nagle stanął przed nią wysoki mężczyzna w oficerskim mundurze. Jeremy dziwnie się zmienił: wydawał się starszy, znacznie bardziej zdecydowany. Poczuła, że ogarniają ją silne uczucia i pożądanie – nigdy wcześniej nie przeżyła czegoś podobnego. Nie wiedziała, co się dzieje, i nie rozumiała swoich uczuć… Jak dotąd nie miała żadnych wątpliwości, nie była rozczarowana, nie rozumowała racjonalnie. Czasem myślała o swojej rodzinie pozostawionej w Caerhays, lecz tylko jak o części dawnego życia.

Można było odnieść wrażenie, że jej emocje w dziwny sposób się zablokowały, zupełnie nieświadomie, choć nastąpiło to za sprawą chłodnego, racjonalnego umysłu. Perspektywa poślubienia Valentine’a, czarującego młodego człowieka, który jej nie kochał, nie wywoływała żadnej reakcji emocjonalnej, a namiętna miłość Jeremy’ego, któremu zależało wyłącznie na niej, budziła jedynie lekki dreszczyk.

Na szczęście dla Jeremy’ego tama została przerwana przez niego samego w odpowiedniej chwili. Naprawdę przerwana: kiedy runęła, Cuby poddała się razem z nią. Miała piękne ciało i znajdowała przyjemność w oferowaniu go mężowi, gdy tylko miał ochotę – skromnie, prowokująco, dziko, zależnie od nastroju. Kochali się, dopóki nie opadli z sił. Jednak w dalszym ciągu nie czuli się naprawdę zaspokojeni.

Zaakceptowali się, nieco zbyt chętnie, zbyt radośnie. Jeremy nie budził w Cuby żadnych negatywnych uczuć, ona w nim również. Nawet dwie wizyty Lisy Dupont, dawnej kochanki Jeremy’ego, nie zmąciły ich szczęścia. Nawiązał romans z Lisą, gdy stracił wszelką nadzieję na zdobycie Cuby. Teraz już go nie interesowała. Po drugiej wizycie wzruszyła ramionami i znikła. Cuby powiedziała: „Ładna dziewczyna, ale moim zdaniem szybko utyje. Cieszę się, że bardziej ci się podobam”.

Żyli wygodnie. Jeremy miał pieniądze w banku w Brukseli – łupy z eskapady, o której wolał nie myśleć – a kiedy się wyczerpały, zaczął zaciągać długi. Cuby, przez wiele lat mieszkająca ze skąpym bratem, sugerowała ograniczenie wydatków, jednak Jeremy oświadczył, że otrzyma dywidendę z kopalni Wheal Leisure. Zamierzał spłacić wierzycieli po odejściu z wojska.

Kiedy miało to nastąpić? Uważał, że dość szybko. W Europie panuje pokój, więc regiment prawdopodobnie wkrótce zostanie rozformowany. Co prawda, słyszał plotki, że sojusznicy nie mogą dojść do porozumienia na kongresie wiedeńskim, więc wydaje się prawdopodobne, że rząd brytyjski postanowi na razie utrzymywać w Europie jakieś oddziały. Wolałby odejść dopiero w październiku, co oznaczałoby, że przesłużył dwa lata. Później, gdyby wszystko poszło dobrze, mógłby sprzedać patent, choć nie był oficerem elitarnego pułku, a na następne Boże Narodzenie wróciłby do domu do Kornwalii.

Tymczasem wygodnie żył w Brukseli.

Cuby prawie nie zastanawiała się nad swoją dotychczasową egzystencją, ale trochę niepokoiło ją, że nie ma żadnych wiadomości z Caerhays – ani jednego słowa. Kiedy wreszcie nadszedł list, nerwowo złamała pieczęć i podeszła do okna, by go przeczytać. Był napisany przez matkę.

Moja Najukochańsza Córko!

Nie wiem, co w Ciebie wstąpiło, że uciekłaś w tajemnicy, oszukując całą rodzinę. Twój brat i ja – nie wspominając o Clemency – byliśmy głęboko wstrząśnięci, głęboko zasmuceni tym, co się stało. List, który zostawiłaś, w gruncie rzeczy niczego nie wyjaśniał, a zresztą sama napisałaś, że nie możesz niczego wytłumaczyć. Twoje późniejsze listy, choć bardziej szczegółowe, tak naprawdę nie wniosły niczego nowego.

Wierzę, że nie zrobiliśmy ani nie powiedzieliśmy niczego, co mogło sprawić, że utraciliśmy Twoje zaufanie. Sądziliśmy że jesteś szczęśliwa i zadowolona z perspektywy małżeństwa z Valentine’em Warlegganem. Kiedy ten związek nie doszedł do skutku (nie z naszej winy), wydawało się, że masz zamiar czekać, podobnie jak my, aż pojawi się inny równie odpowiedni kandydat.

Zamiast tego wybrałaś Jeremy’ego Poldarka. Miłego młodego człowieka i dżentelmena. W czasie wizyt u nas zachowywał się bardzo sympatycznie i wiem, że Clemency ma o nim doskonałą opinię.

Ja – a także my wszyscy – życzymy Ci szczęścia. Czy zamieszkacie w Brukseli? Jak wiesz, mamy smutne wspomnienia dotyczące Walcheren, gdzie poległ Twój brat. To wielka ulga, że wojna wreszcie się skończyła, i dopóki zwycięzcy się nie pokłócą, możemy liczyć na długotrwały pokój.

Augustus w dalszym ciągu przebywa w Londynie. Pracuje w Ministerstwie Skarbu, napisałam mu o Twoim małżeństwie. Myślę, że John pojedzie w przyszłym miesiącu do stolicy, gdzie musi się zająć funduszami powierniczymi i innymi interesami. Od Bożego Narodzenia prawie cały czas pada, dni są ciepłe i smutne, lecz pojawiły się pierwiosnki i kamelie.

Twoja kochająca matka

Frances Bettesworth

Cuby dwukrotnie przeczytała list i pokazała go Jeremy’emu. Czytał go przez kilka minut, a następnie oddał z uśmiechem żonie.

– Myślę, że twoja rodzina prawie ci wybaczyła.

– Przyszedł również ten bilecik – odrzekła Cuby i wręczyła mu niewielki arkusz papieru.

Wiadomość brzmiała:

Najukochańsza Cuby, słodki Jeremy, jakże Wam zazdroszczę!

Z wyrazami miłości

Clemency

II

Wydawało się, że Henrietta Kemp przezwyciężyła żywioną przez całe życie nieufność do Francuzów oraz dezaprobatę wobec rozpusty panującej w Paryżu, ponieważ w ciągu doby przyjęła zaproszenie Rossa. W następny poniedziałek wyruszyli w piątkę w podróż i dotarli do Londynu po męczącej podróży po rozmiękłych, wyboistych drogach. Zatrzymali się w mieszkaniu od lat wynajmowanym przez Rossa na George Street w dzielnicy Adelphi. Ross zawiadomił premiera o swoim przybyciu i otrzymał zaproszenie do Fife House na sobotę rano o dziesiątej. W piątek wieczorem zabrał Demelzę i Isabellę-Rose na przedstawienie do Theatre Royal przy Drury Lane. Prószył śnieg.

Wystawiano komedię Thomasa Mortona Miasto i wieś. Reubena grał słynny Edmund Kean. Później zaprezentowano interludium muzyczne zatytułowane Rubiny i brylanty. Ross uznał spektakl za dość kiepski, ale podobał się Demelzie; oboje byli rozbawieni zachwytem Isabelli-Rose. Jej oczy lśniły jak brylanty wymienione w tytule sztuki. Wpatrywała się olśniona w scenę, ściskając splecione dłonie, i wyszła z sali szczęśliwa. Ujrzała wizję, niczym Joanna d’Arc, lecz nie była to wizja o charakterze religijnym, tylko sztuczna, pozbawiona głębi, teatralna interpretacja życia. Wystarczało jej to. Urzekł ją blichtr, puder, makijaż, perfumy, nienaturalna deklamacja, wspaniałe pozory rzeczywistości.

Po przedstawieniu, kiedy wychodzili, do Rossa zwrócił się jeden z widzów:

– Kapitanie Poldark…

Barczysty, dobrze ubrany młody człowiek o pobrużdżonej twarzy. Po chwili spojrzał na Demelzę.

– Pani Poldark… Cóż za przyjemna niespodzianka! Edward Fitzmaurice. Na pewno pani pamięta…

– Naturalnie! – odpowiedziała Demelza. – Jak się pan miewa, milordzie? Myślę, że nie zna pan naszej młodszej córki, Isabelli-Rose, prawda?

Ruszyli przez tłum w stronę wyjścia, rozmawiając. Demelza po raz ostatni widziała lorda Edwarda nazajutrz rano po tym, jak Clowance odrzuciła jego oświadczyny, i spodziewała się, że będą się czuć skrępowani – z pewnością tak się czuli, gdy wyjeżdżali z Bowood – jednak wydawało się, że arystokrata już dawno zapomniał o doznanym rozczarowaniu. Może zdał sobie sprawę – Demelza poczuła ukłucie w sercu, gdy o tym pomyślała – że to najszczęśliwsze rozwiązanie. Nieokiełznana, niezależna blondynka z Kornwalii nigdy nie dostosowałaby się do wspaniałego, lecz ceremonialnego życia towarzyskiego, jakie jej oferował. (W tej chwili Clowance była żoną przedsiębiorczego młodego człowieka, właściciela kilku statków. Mieszkali w niewielkim domu w Penryn. Kiedy córka po raz ostatni odwiedziła Namparę, Demelza zauważyła, że jest mniej wesoła niż zwykle i ma ciemne kręgi pod oczami).

Naturalnie szybko pojawiło się pytanie o Clowance. Edward Fitzmaurice spoglądał na rząd karet, szukając wzrokiem własnej, i spytał, jak się miewa najstarsza córka państwa Poldarków. Czy jest mężatką? No cóż, trudno się temu dziwić, prawda? Jest szczęśliwa? Doskonale. Spędzili razem cudowny tydzień w Bowood. Szkoda, że wtedy tam pana nie było, sir. Kolejna prześliczna córka! Ile ma lat, piętnaście?

Jak się miewa lady Isobel? A lord i lady Lansdowne? Brat i bratowa lorda Edwarda czuli się świetnie. Mieli dwóch synów. Isobel ciężko chorowała z powodu podagry i nawracających infekcji, lecz wróciła do zdrowia. Kupiła nową trąbkę słuchową, która ponoć znacznie lepiej wzmacnia dźwięk niż poprzednia, choć lord Edward przyznał, że nie widzi różnicy. Nie, w dalszym ciągu nie jest żonaty, jest bardzo zaabsorbowany pracą w Izbie Gmin i innymi sprawami publicznymi.

– Może w przyszłym tygodniu wypiliby państwo herbatę ze mną i ciotką w Lansdowne House? Henry i Louisa są na wsi, ale…

– To bardzo miło z pana strony, jednak wybieramy się do Paryża – odparł Ross. – Myślę, że powinniśmy wyjechać w przyszły poniedziałek.

– Paryża? Byłem tam w październiku. Znakomity pomysł. Domyślam się, że to wakacje?

– Tak, wakacje…

– Gdzie się państwo zatrzymają?

– Przygotowano dla nas odpowiednią kwaterę.

Fitzmaurice zauważył, że Ross się zawahał, gdy odpowiadał na pytanie, więc zerknął z lekkim uśmiechem na wysokiego Kornwalijczyka, uniósł brew i więcej nie indagował.

– Przekona się pani, że Paryż to miasto zdumiewających kontrastów, pani Poldark. Pod pewnymi względami jest staroświecki w porównaniu z Londynem – jakby długoletnia wojna zahamowała rozwój. Bardzo brutalne miasto, jednak mieszka tam wielu cudownych ludzi. Jeśli ma pan chwilę czasu, kapitanie Poldark, podam panu nazwiska kilku przyjaciół, którzy, jestem pewien, z radością państwa poznają i pokażą państwu wszystko, co powinni państwo zobaczyć.

– Dziękuję. Jestem wielce zobowiązany.

– Proszę nie zapomnieć zabrać w podróż noży i widelców. Trudno o nie we Francji z powodu braku żelaza i innych metali.

Pożegnali się po kilku minutach, a gdy znaleźli się poza zasięgiem jego słuchu, Bella wykrzyknęła:

– Cóż za przystojny dżentelmen!

– Mam wrażenie, że Bella uważa wszystkich mężczyzn za przystojnych – zauważył Ross.

– Och, papo, czasem zachowujesz się jak potwór! Przecież jest miły, prawda?

– Wyjątkowo miły – odparł Ross. – Chciałbym, żeby więcej ludzi było do niego podobnych.

– Ja też – dodała Demelza.

III

Ross ostatnio spotkał się z lordem Liverpoolem na Downing Street, lecz dziś pojechał do Fife House, osobistej rezydencji hrabiego wzniesionej przed około stu laty w dawnych prywatnych ogrodach pałacu Whitehall. Wprowadzono go do gabinetu premiera dokładnie w chwili, gdy zegar wybił dziesiątą.

Lord Liverpool siedział przy kominku. Wstał, powitał Rossa i rzekł:

– Cieszę się, że pan przyjechał, Poldark. Oczywiście zna pan Roberta Melville’a, prawda?

– Tak, naturalnie. Miło mi pana widzieć, Melville.

Robert Dundas był przyjacielem Pitta i wiernym stronnikiem lorda Liverpoola. W tysiąc osiemset jedenastym roku odziedziczył po ojcu tytuł lordowski. W następnym roku, kiedy po zabójstwie Spencera Percevala Liverpool sformował swój pierwszy gabinet, mianował Melville’a pierwszym lordem Admiralicji. Ross wiedział, że Melville w dalszym ciągu zajmuje to stanowisko. Można było tylko spekulować, jakie są przyczyny jego obecności…

– Proszę nie sądzić, że chodzi o sprawy dotyczące Admiralicji – powiedział Liverpool, kładąc kres domysłom. – Robert Melville pomaga mi w różnych kwestiach związanych z sytuacją we Francji i zaprosiłem go jako starego przyjaciela, by pana poznał i posłuchał naszej rozmowy. Jak z pewnością pan się domyśla, nie jest to misja na zlecenie rządu. Wysyłam pana jako osobistego emisariusza, lecz gdyby doszło do sytuacji, że chciałby pan złożyć raport, a ja byłbym nieobecny, lord Melville może działać jako mój zastępca.

– Byłbym spokojniejszy, milordzie, gdybym dokładniej wiedział, o jakich sytuacjach powinienem składać raporty – odparł Ross.

Liverpool pociągnął za sznur dzwonka.

– Wypije pan dla rozgrzewki kieliszek brandy?

– Z przyjemnością, milordzie, dziękuję.

– W Kornwalii pada śnieg? – spytał lord Melville.

– Nie, głównie deszcz. I to dość często.

– Podróż musi być długa i męcząca? Trzy dni?

– Mniej więcej. Ale i tak zamierzałem wkrótce wrócić do Londynu. Zainaugurowano nową sesję Izby Gmin, prawda?

– W zeszły czwartek – odparł Liverpool. – Nie każdy jest tak pracowity jak pan, Poldark.

– Nie zawsze jestem pracowity, ale dowiedziałem się, że trwają prace nad Ustawą zbożową, i chciałem zgłosić sprzeciw.

Zapadła chwila ciszy, ponieważ wszedł lokaj z tacą i postawił ją na stoliku pod ścianą. Ross wykorzystał przerwę w rozmowie na podziwianie wspaniałych gobelinów, z których słynął Fife House i jego właściciel.

– Niewątpliwie moglibyśmy kiedyś dłużej porozmawiać o Ustawie zbożowej – rzekł lord Liverpool. Nie jest to może najodpowiedniejszy moment. Naturalnie wiem, że jest pan zwolennikiem reform… Słyszał pan, że Canning bezpiecznie dotarł do Lizbony?

– Tak. Dwa tygodnie temu otrzymałem od niego list. Gdy go pisał, nie mógł opuszczać swojej rezydencji z powodu artretyzmu i nie złożył jeszcze listów uwierzytelniających. – Ross poruszył obolałą kostką. – Jeśli chodzi o reformy, milordzie, może nie pora, by o tym dyskutować, ale muszę wyznać, że jestem rozczarowany i przygnębiony, że po zawarciu pokoju sytuacja w Anglii w ogóle się nie poprawiła.

– Posuwamy się do przodu, ale powoli – zauważył Melville.

– Wielu z nas, stronników rządu, uważało, podobnie jak ja, że należy poczekać z ważnymi reformami na pokonanie Bonapartego – ciągnął Ross. – Zdaje się, że to Wyndham pytał: „Czy można remontować dom w czasie tajfunu?”. Oczywiście Pitt wstrzymał reformy z powodu wojny. Ale teraz… teraz z pewnością trzeba znów je podjąć. Robotnicy pracujący na polach i w fabrykach powinni prowadzić przyzwoite, uczciwe życie. A jednak jedni ludzie głodują, a inni opływają w dostatki.

Popijali brandy. Ross miał świadomość, że jego uwagi nie zostały dobrze przyjęte przez słuchaczy.

– Proszę mi wierzyć, zdaję sobie sprawę z warunków panujących w kraju – odparł sucho Liverpool. – Gdyby chciał się pan zaangażować w prace parlamentu pod koniec obecnej sesji, mógłby pan wrócić na jakiś czas do domu. Byłby pan informowany o rozwoju sytuacji. Ustawa zbożowa z pewnością wejdzie pod obrady dopiero pod koniec marca, choć jestem pewien, że wcześniej będą się toczyć gorące dyskusje na jej temat. Tymczasem stoimy przed innym problemem związanym z polityką zagraniczną.

– Co oznacza, że powinienem pośpiesznie wyruszyć do Paryża?

Lord Liverpool zatrzepotał powieką, mrużąc krótkowzroczne oczy.

– Nie pośpiesznie, ale sądzę, że powinien pan tam pojechać.

– Wolno spytać, dlaczego, milordzie?

– Jak wspomniałem w czasie naszej poprzedniej rozmowy, niedawno – to znaczy w ciągu ostatnich dziesięciu miesięcy – do Francji wróciło przeszło sto pięćdziesiąt tysięcy jeńców wojennych zwolnionych z obozów w Rosji, Prusach i Anglii. Wielu z nich ma bardzo przykre wspomnienia z niewoli i pragnie się zemścić. Jednocześnie powrót do Francji arystokratycznych emigrantów doprowadził do osłabienia doskonałej armii Bonapartego, gdyż stanowiska dowódcze objęli młodzi i starzy ludzie, którzy nie mają żadnych kwalifikacji oprócz starożytnej genealogii. Wszystko to wywołuje niezadowolenie i złość.

Ross pochylił głowę.

– Istotnie, rozumiem.

– Nie wspomniałem panu – ciągnął lord Liverpool – że w październiku zeszłego roku wysłałem swojego brata, pułkownika Jenkinsona, w misji, którą można uznać za podobną do pańskiej. Wizytował drugi korpus piechoty w Valenciennes, dowodzony przez generała porucznika hrabiego Reille’a. Z jego raportów wynika, że w armii francuskiej panuje duże niezadowolenie, co wydaje się niepokojące.

– Czy pułkownik Jenkinson opisał, jak się objawia to niezadowolenie?

– Twierdzi, że w wojsku powstało mnóstwo tajnych stowarzyszeń. Wiele z nich ma charakter bonapartystyczny i zamierza zdetronizować Ludwika. Nie chcą przywracać władzy Napoleona, lecz obwołać cesarzem jego syna. Inni są zwolennikami księcia Orleanu. Jenkinson pisze, że wielu wyższych oficerów to rojaliści, ale prości żołnierze nienawidzą Ludwika i jego skorumpowanego dworu.

– Jak mógłbym pomóc w tej sytuacji, milordzie?

– Raporty mojego brata są wyjątkowo ponure i znacznie się różnią od raportów nowego ambasadora, który podkreśla poparcie dla Burbonów. Oczywiście Somerset jest bardzo młody. Choć jest odważnym oficerem, może brakować mu doświadczenia w polityce zagranicznej i dyplomacji.

– Podobnie jak mnie – rzekł Ross.

– Myślę, że po abdykacji Bonapartego pojawiły się odpowiednie warunki, by Francja znów stała się członkiem wspólnoty narodów europejskich – ciągnął Liverpool. – Stabilna, silna Francja to jeden z najważniejszych celów naszej polityki zagranicznej. Bez niej Rosja i Prusy stałyby się zbyt mocne. Tymczasem w Wiedniu Talleyrand negocjuje honorowe rozwiązanie problemów związanych z niezależnością Belgii i granicą na Renie. Jeśli we Francji w trakcie obrad kongresu wiedeńskiego zapanuje anarchia i wybuchnie wojna domowa, będzie to poważny cios nie tylko dla Talleyranda, ale również dla naszej polityki zagranicznej dotyczącej przyszłego pokoju w Europie.

Rossowi nalano drugi kieliszek brandy. Melville uśmiechnął się do gościa.

– Już nie z przemytu, Poldark – powiedział. Uniósł kieliszek i spojrzał na niego pod światło. – Legalny import z Armagnac z opłaconym cłem.

– Zapewne uważa pan wszystkich mieszkańców Kornwalii za przemytników, milordzie – odparł Ross.

– A czy tak nie jest? Tylko raz odwiedziłem Kornwalię i odniosłem wrażenie, że to dość niekonwencjonalna społeczność.

– Czy to dlatego chcą panowie, żebym się podjął tej… niekonwencjonalnej misji?

– Posłałem po pana ze względu za pańskie dawne usługi oddane Koronie – rzekł Liverpool. – Zwłaszcza w czasie pańskiej ostatniej misji do Portugalii, gdy służył pan krajowi na wiele różnych sposobów.

Ross wypił łyk armaniaku, za który zapłacono cło. Wydawało się, że Liverpool rozmawiał z Canningiem.

– Chciałby pan, żebym współpracował z pańskim bratem, milordzie?

– Nie. Wysłałem go na południe, by wysondował nastroje w Marsylii, a następnie udał się do Bordeaux, jeśli to możliwe. W tym regionie król prawie na pewno cieszy się większą sympatią niż w Paryżu. Ale potrzebuję niezależnej opinii innego rodzaju. Potrzebny jest ktoś, kto nie byłby związany ze mną w oczywisty sposób, nie pełniłby oficjalnej funkcji. Znana osobistość, która spędzałaby wakacje w Paryżu i mogłaby nawiązać kontakty towarzyskie z oficerami armii francuskiej. To, że nie mówi pan biegle po francusku, powinno być zaletą. Obecność rodziny zmniejszyłaby podejrzenia.

– To trudna misja – powiedział Ross.

– Istotnie.

– I dość delikatna.

– Tak pan uważa?

– Pamięta pan, milordzie, że generał Wellington był niezadowolony z mojej obecności pod Buçaco. Podejrzewał, że zostałem wysłany jako obserwator przez część członków gabinetu, którzy nie darzyli go sympatią.

– Pamiętam, lecz udowodnił pan, że tak nie było.

– Tak czy inaczej, książę nigdy nie okazywał mi przychylności. Byłoby mi przykro, gdyby Fitzroy Somerset uznał, że kazano mi śledzić jego działania w roli ambasadora!

Lord Melville wyciągnął nogi w stronę ognia. Zaczynał przybierać na wadze.

– Robert twierdzi, że jest pan przyjacielem Fitzroya Somerseta.

– To za dużo powiedziane. Spotkaliśmy się trzy razy. Uważam, że darzy mnie sympatią, podobnie jak ja jego.

– Cóż, nie sądzę… Mam nadzieję, że się nie mylę, ale nie przypuszczam, że miałby pan składać raporty na temat decyzji naszego posła. Powinien pan wyrobić sobie zdanie na temat sytuacji politycznej w Europie. Otrzymujemy sprzeczne raporty i potrzebujemy niezależnej opinii. To wszystko. Czy mam rację, Robercie?

– Tak – odparł Liverpool. – Właśnie o to mi chodzi.

– W istocie rzeczy prosimy pana o spędzenie wakacji w Paryżu, jak to robi wielu innych bogatych, utytułowanych Anglików – ciągnął Melville. – Niech się pan zastanowi nad tą propozycją i da nam znać. To wszystko. Myślę, że to kusząca perspektywa.

– Tak, milordzie – przyznał Ross. – Zanim odejdę, czy zechciałby pan jeszcze podać mi jakieś argumenty przemawiające za Ustawą zbożową? Znam tylko kontrargumenty przeciwników. Może warto rozumieć racje obu stron.

– Chętnie – odpowiedział Liverpool. – Obiecuję, że przekażę panu listę argumentów przed pana wyjazdem. Przede wszystkim powinien pan rozumieć, że gdyby inne kraje nie chroniły swojego rolnictwa, my również nie musielibyśmy tego robić.

– Nie mam na myśli właścicieli gospodarstw, lecz robotników, zarówno na wsi, jak i w miastach.

– Naturalnie, naturalnie… Oczywiście istnieje wiele argumentów za i przeciw…

Zegar na korytarzu wybił pół godziny i prawie natychmiast zawtórował mu mniejszy, srebrny zegar na kominku. Jego lordowska mość wyraźnie lubił dobrze wyregulowane zegary.

– Kiedy chciałby pan, żebyśmy wyjechali, milordzie?

Liverpool znów zamrugał.

– Myślę, że jutro wieczorem. Książę regent wraca rano z Brighton i chciałbym, żeby pan się z nim spotkał przed odjazdem.

Ross zrobił zdziwioną minę.

– Ma to jakiś związek z misją?

Zapadło milczenie. Melville znów napełnił kieliszek Rossa.

– Nie jest on bezpośredni – odrzekł Liverpool. – Poprosiłem, żeby książę nadał panu tytuł baroneta. Uważam, że to niezbędna część przedsięwzięcia.

IV

– Co takiego?! – zawołała Demelza. – Co mówisz, Ross?! – Na szczęście dzieci poszły na spacer z panią Kemp, bo byłyby zdumione tonem głosu matki. – Ty… Oni… Chcą, żebyś… Och, Ross… Och, Ross… – Chwyciła go za ramiona i pocałowała, wspinając się na palce. – Ale przecież już raz się nie zgodziłeś! Mówiłeś, że się nie zgadzasz! Rozmawialiśmy o tym w Namparze, gdy po raz pierwszy o tym wspomniałeś. Powiedziałeś, że odmówiłeś…

– Doskonale pamiętam, co powiedziałem! – odparł z irytacją Ross. – I tobie, i Liverpoolowi! Wtedy odmówiłem i teraz oczywiście też odmówiłem! Nie potrzebuję tytułu, na który nie zasługuję! Liverpool uparł się jak osioł, że koniecznie powinienem go przyjąć, bo to bardzo ważne. Melville mówił to samo. Uważają, że zwykły kapitan byłby za mało ważną postacią, by wykonać misję, ponieważ w Paryżu aż się roi od utytułowanych ludzi. Melville miał listę oficerów armii francuskiej. Prawie każdy to hrabia albo baron. Tytuły mają nawet ci, którzy awansowali w czasach Bonapartego – oczywiście pod warunkiem, że nie zostali książętami! Mój Boże, gdybym wcześniej o tym wiedział…

Pocałowała go w kącik ust.

– Odrzuciłbyś propozycję?

– Tak!

– A teraz?

Uwolnił się szorstko z objęć Demelzy, podszedł do okna i spojrzał na ulicę w dalszym ciągu pokrytą cienką warstwą śniegu, na pomarańczarkę i dziewczynę z wózkiem wypełnionym kapustą. Milczał przez chwilę, przypominając sobie rozmowę z Caroline Enys tuż po świętach. Caroline powiedziała:

– Podobno zaproponowano ci tytuł baroneta.

– Tak.

– I odmówiłeś?

– Tak.

– Wolno spytać, dlaczego?

Ross wyjaśnił. Caroline słuchała z serdeczną uwagą zarezerwowaną specjalnie dla jednego z najbliższych przyjaciół, a w jej oczach lśniły iskierki humoru.

– Drogi Rossie, nie sądzisz, że popełniłeś błąd?

– Możesz uważać, że popełniłem błąd, skoro kwestionujesz powody mojej decyzji.

– Żyjesz w idealnym świecie, Rossie, a w idealnym świecie tytuły zostałyby zlikwidowane. Ale my nie żyjemy w idealnym świecie i tytuły istnieją. Czasami są użyteczne. Tytuł baroneta, ponieważ jest dziedziczny, w przyszłości może się okazać bardzo użyteczny dla Jeremy’ego, nawet jeśli ci na nim nie zależy.

– Niech sam radzi sobie w życiu. Ludzie powinni stać na własnych nogach.

– Naturalnie. Ale czy po twojej śmierci Jeremy i reszta twoich dzieci nie odziedziczy kopalni, dworu, gospodarstwa? Nie przypuszczam, że zamierzasz rozdać cały swój majątek ubogim. Czy pozostawienie synowi tytułu baroneta jest naprawdę takie okropne?

Ross prychnął.

– Argumentujesz jak kauzyperda.

– Nie, argumentuję z miłości. I myślę o tym, jaką przyjemność sprawiłoby to Demelzie.

– Demelzie?! Cóż za nonsens! Byłaby zdecydowanie przeciwna. Sama to powiedziała.

– Niewątpliwie wtedy, gdy miała pewność, że odmówiłeś. Moim zdaniem byłaby zachwycona nawet nie tym, że nazywano by ją lady Poldark, ale przynajmniej tym, że ty byłbyś sir Rossem! Spytaj dowolną kobietą, gdziekolwiek. Jakąkolwiek kobietę. Mówię poważnie, zapewniam cię.

Rankiem zastanawiał się nad rozmową z Caroline w gabinecie lorda Liverpoola, gdy stał nad przepaścią. Gdyby znowu odmówił, czy oznaczałoby to odwołanie misji? Nie przypuszczał. Sugerowali to, ale czy blefowali? W końcu postanowił nie sprawdzać blefu.

Wrócił od okna i dotknął ramienia Demelzy.

– Nie chciałem cię zirytować.

– A gdybyś nawet chciał? – odparła. – Nieważne. Masz powody, żeby się irytować, Ross.

– Nie na ciebie.

Odgarnęła z oka kosmyk włosów.

– Dlaczego nie na mnie? Tak, powinieneś być na mnie zirytowany, bo nie widzę wielkich szkód z posiadania przez ciebie tego tytułu. „Sir” to niezbyt ważny tytuł, prawda? Czy musimy go używać po powrocie do Kornwalii?

– Myślę, że będziesz się teraz nazywać lady Poldark – odparł.

Uniosła dłonie do twarzy.

– Boże, tak!

– To pierwsze słowa, które wypowiedziałaś w mojej obecności. Chyba trzydzieści lat temu, prawda?

– Jakie słowa?

– Boże, tak. Skarżyłaś się na pijanych nicponi, którzy obcięli Garrickowi kawałek ogona!

– To prawda! Ross… – Urwała.

– Tak, kochanie?

– Przebyłam długą drogę.

– Oboje przebyliśmy długą drogę. Kiedy cię spotkałem, byłem zapijaczonym, na poły zbankrutowanym drobnym ziemianinem. Nie zdawałaś sobie sprawy, kogo udało ci się złapać!

– Nie wiedziałam, że kogoś złapałam – odrzekła Demelza.

Ross potarł nos.

– Ja też nie wiedziałem, kogo udało mi się złapać. Wielkie nieba, był to najszczęśliwszy dzień w moim życiu!

Znów zapadło milczenie. Ross obserwował dziewczynę sprzedającą kapustę. Kiedy odwrócił się od okna, ze zdziwieniem spostrzegł, że po policzkach żony spływają łzy.

– Co się stało, Demelzo?

– Rzadko mówisz mi komplementy, Ross.

– Wielki Boże, oczywiście, że mówię ci komplementy! Robię to cały czas, tylko zapominasz!

– Nie zapominam. Może nie są to komplementy tego rodzaju?

Ross poczuł nagły przypływ czułości, który złagodził frustrację i irytację. Objął Demelzę, wyjął z rękawa chusteczkę i osuszył jej łzy.

– To wszystko robota tego przeklętego Canninga – powiedział. – Studiował z Liverpoolem w Oksfordzie, a później zawsze się przyjaźnili. Kiedy George wyjechał objąć stanowisko ambasadora w Lizbonie, umówił się z Liverpoolem, że jego stronnicy w Izbie Gmin zostaną nagrodzeni za lojalność. Liverpool wspomniał mi o tym w listopadzie! Boringdon otrzymał tytuł hrabiego, Huskisson dostał stanowiska komisarza lasów, Leveson-Gower został wicehrabią. A teraz zrobili mnie baronetem!

– Czy… czy to ważne? – spytała Demelza, pochlipując.

– Spokojnie, spokojnie – powiedział Ross, patrząc na płynące łzy. – Tak nie wolno. A jeśli wrócą dzieci?

– Szybko nie wrócą – odparła. – Pojechały do Tower.

– Jak długo jeszcze tam będą?

– Och, chyba jakąś godzinę.

– Pozwól, żebym cię wziął.

Spojrzała na niego wielkimi oczami pełnymi łez.

– O co ci chodzi?

– A jak myślisz? Lubię to robić, kiedy płaczesz.

– Kochany, to nie wypada, to niestosowne, nieprzyzwoite. W środku dnia?! Mamy przecież całą noc!

– Mówisz jak Jud.

– Nie rozśmieszaj mnie. – Powstrzymywała czkawkę.

– Przestałaś już beczeć?

– Tak.

– Płakałaś z żalu, że zostałaś żoną baroneta.

– Wiem, o co ci chodzi – powiedziała. – Dostałeś tytuł, przewróciło ci się w głowie i masz ochotę obłapiać służącą. Ale nie ma żadnej pod rękę, więc uważasz, że wystarczy żona.

– Właśnie tak – mruknął Ross. – Właśnie tak…

– Tak naprawdę twój tytuł w ogóle mnie nie obchodzi – rzekła. – Ale ty ciągle jeszcze tak.

– Powiedz mi to na piętrze – odparł Ross.

– Och… – westchnęła. – Więc to się odbędzie na piętrze, tak?

Rozdział piąty

I

W niedzielę po południu pojechali do Dover i wsiedli na statek pocztowy odpływający do Calais w poniedziałek o dziesiątej rano. Morze było wzburzone, a wiatry niesprzyjające i rejs trwał sześć godzin. Demelza, Bella i pani Kemp cierpiały na chorobę morską, ale nowy baronet i jego młodszy syn czuli się doskonale.

Książę regent powiedział:

– A zatem minęło pięć lat, prawda, kapitanie Poldark?

– Dokładnie pięć, sir.

– Próbował mnie pan pouczać, jaki znakomity wódz dowodzi moimi wojskami w Portugalii i jakie mam obowiązki wobec Anglii.

– Tylko odpowiadałem na pańskie pytania, sir.

– Nie tak to zapamiętałem. Tak czy inaczej, niezależnie od tego, czy mnie pan pouczał, czy nie, musi pan przyznać, że Anglia i jej książę regent spełnili swoją misję i ocalili Europę przed tyranem!

– Tak, sir. I cała Anglia jest mu za to wdzięczna.

– Z wyjątkiem wigów, co? Z wyjątkiem wigów.

Ross pomyślał, że przyszły Jerzy IV niezbyt się postarzał w ciągu pięciu lat. Kiedy widział go po raz ostatni, dziedzic dynastii hanowerskiej sapał jak mops, chwiał się na nogach, miał twarz i ciało opuchnięte od nadmiaru jedzenia i picia – wydawał się zainteresowany głównie przyjemnościami i zaspokajaniem własnych zachcianek. Tylko raz czy dwa razy można było zauważyć przenikliwą inteligencję wynurzającą się spod fałdów tłuszczu. Teraz nie wyglądał gorzej, a nawet nieco lepiej. Podobno jego późniejsze kochanki nalegały, by prowadził bardziej umiarkowany tryb życia, co mu pomogło, a przynajmniej powstrzymało szybki proces degradacji. Opowiadano, że stary ojciec księcia nie może chodzić i że stracił wzrok, słuch i mowę – reagował tylko na dotyk i zapachy.

– Słyszałem, że wybiera się pan do Paryża w nowej misji. Na czym ona polega?

Słysząc bezpośrednie pytanie, Ross się zawahał, po czym powiedział:

– Rozumiem, że mam pełnić rolę obserwatora, sir.

– Podobnie jak w Portugalii, co? No cóż, rozumiem. Mój gabinet – albo grupa jego członków – ma własne pomysły. Ufam, że pana misja obserwacyjna okaże się owocna.

– Dziękuję, sir.

Książę dotknął palcami rękojeści szpady.

– Czy to prawda, Poldark, że lubi się pan pojedynkować?

Kto rozpowiada takie historie?!

– Wręcz przeciwnie, Wasza Wysokość. W czasie całego swojego życia uczestniczyłem w jednym pojedynku i jego rezultat nie sprawił mi satysfakcji.

– Muszę coś panu powiedzieć, przyjacielu, ostrzec pana. Paryżanie mają w tej chwili manię na punkcie pojedynków. Nie wiem, czy dlatego, że nie mogą już prowadzić wojny i muszą wyrażać swoje emocje w inny sposób. Wszędzie dopatrują się zniewagi, a jeśli ją zauważą, bardzo szybko znajdzie się pan o szóstej rano na jakiejś polanie, drżąc z zimna, z pistoletami, sekundantami i resztą niezbędnych akcesoriów. Dobrze pan strzela?

– Myślę, że znośnie. Ale nie jestem mistrzem.

– Niech pan uważa na słowa i nie depce ludziom po odciskach. Nie lubię pojedynków. W Anglii są zakazane, jednak Francuzi uważają je za narodowy sport.

– Doceniam ostrzeżenie Waszej Wysokości.

Książę prychnął.

– Francuzi to dziwny naród, prawda? Żadnego umiarkowania, żadnego poczucia humoru. Pamięta pan rozruchy Gordona?

– Chyba przebywałem wtedy za granicą.

– Może. Wybuchły jakieś trzydzieści pięć lat temu. Dziewięć lat przed tym nonsensem z Bastylią. Już nie pamiętam, od czego się zaczęły.

Książę wydawał się tak zatopiony w myślach, że Ross zastanawiał się, czy nie zapomniał o celu audiencji.

– Chyba miały coś wspólnego z człowiekiem o nazwisku Gordon. Tak czy inaczej, Londyn oszalał. Ludność zwariowała. Rozbito wszystkie więzienia: Fleet, Marshalsea, King’s Bench. Podpalono gorzelnię – zdaje się Langdale’a – i wszystkim rozdawano gin. Podobno ludzie leżeli w rynsztokach i pili płynący gin. Później zaczęło się plądrowanie, podpalenia. Mój ojciec – wie pan, że nie był despotą, safandułą również nie – w końcu wysłał gwardię konną, która zaatakowała tłum szablami i bagnetami. Zginęło przeszło dwustu osiemdziesięciu ludzi. Około trzydziestu powieszono. Rozruchy natychmiast się skończyły. Nie znaleziono żadnych trupów, zwłoki wrzucono do strumienia Fleet. Do świtu zagipsowano dziury w murach, zbryzgane krwią ściany Banku Anglii nawet pobielono. Rano panował całkowity spokój. Nikt nie domagał się śledztwa, ani Izba Gmin, ani motłoch. Znacznie bardziej krwawy incydent niż Bastylia. Czy doprowadził do dwudziestoletniej rewolucji i rządów krwiożerczego dyktatora? Nie. Wszystko trwało jedną noc. Myślę, że Anglicy mają więcej rozsądku.

– Tak się wydaje – powiedział Ross.

Książę uniósł szpadę i ziewnął.

– Cóż, myślę, że powinien pan przyklęknąć, sir. Taki jest zwyczaj, rozumie pan. Naturalnie pod warunkiem, że nie ma pan zbyt sztywnego karku… Proszę się nie obawiać, nie utnę panu głowy.

II

Kiedy zatłoczony statek pocztowy dopłynął do Calais, panował zamęt i rozgardiasz. Poldarkowie mieli zarezerwowany pokój w najbardziej znanym, największym zajeździe należącym do monsieur Desseina, mającym sto trzydzieści miejsc i sześćdziesięciu służących. Mimo późnej pory Poldarkowie zebrali się w saloniku i zjedli kolację złożoną ze świeżych makreli, pieczeni cielęcej, jaj mew, a także wypili dzban czerwonego wina. Później wszyscy poszli spać i zapadli w głęboki sen, choć czasem budziły ich krzyki i tupot innych podróżnych.

Nazajutrz rano musieli wyrobić nowe paszporty, a kiedy załatwili formalności i zapłacili rachunek, była już dziesiąta i czekał na nich dyliżans. Trzy wielkie konie, które szły stępa nierównymi ulicami, ciągnęły dwie brzydkie karety o siedzeniach pogryzionych przez mole. Woźnica, mały śniady człowieczek w obszarpanej granatowej liberii, miał mosiężne kolczyki w uszach i sumiasty wąs, a pocztylion, w długiej niebieskiej bluzie, skórzanym fartuchu i ogromnych zabłoconych butach, wyglądał, jakby przed chwilą brodził w morzu. Powoli wyjechali z miasta w prószącym śniegu. Dyliżans zatrzymywał się co kilka godzin, by zmieniono konie. Minęli Boulogne, Samer, Cormont i dotarli do Montreuil, gdzie spędzili drugą noc i gdzie Bellę oraz Henry’ego pogryzły pluskwy.

Henry – najczęściej nazywany Harrym – był wyjątkowo spokojnym dzieckiem i Demelza miała wrażenie, że bardzo przypomina Clowance w dzieciństwie. Nie odznaczał się nerwowością Jeremy’ego ani buntowniczością i uporem Belli. Jednak nie podobały mu się swędzące krostki na ciele i skarżył się na nie przez cały następny dzień podróży, która rozpoczęła się o szóstej rano i skończyła o piątej po południu w Amiens. Miejscowy zajazd okazał się lepszy, a gospodarz dał Poldarkom płyn łagodzący swędzenie.

Demelza nie drzemała w czasie jazdy wyboistymi drogami. Siedziała obok Rossa i wyglądała przez okno. Patrzyła, słuchała, czasem wkładała dłonie pod pachy i dygotała z podniecenia.

– Nie rozumiem ani słowa, Ross – powiedziała. – To gorsze niż bełkot. Wszyscy wyglądają tak ubogo! Wojna musiała ich dużo kosztować. Ale kraj! Jest podobny do Anglii, prawda? Nie widać wielkich różnic!

– Spodziewałaś się zobaczyć coś innego?

– O tak! To Francja. Byłeś tu wcześniej i wiesz, jak wygląda. Ale ja spodziewałam się zobaczyć obcy kraj.

– To obcy kraj.

– Gdyby nie język, można by pomyśleć, że to Anglia – uboga, biedna część Anglii. Drzewa wyglądają tak samo, choć są cieńsze; krowy wyglądają tak samo, choć są chudsze; psy wyglądają tak samo.

– Też są chudsze?

– Cóż, przypuszczam, że tak. I wszędzie jest więcej brudu. Kiedy dojedziemy do Paryża?

– Myślę, że około czwartej.

Dotarli do Chantilly, ładniejszej miejscowości, gdzie wzdłuż gościńca rosły wysokie drzewa, a między ciemnymi lasami pokrytymi śniegiem widać było gdzieniegdzie francuskie dwory, châteaux. Dyliżans mijał z turkotem pola porośnięte krzewami mającymi zaledwie sześćdziesiąt centymetrów wysokości, a Ross wyjaśnił, że to winnice. Przybyli do Saint-Denis, gdzie się zatrzymali, by coś zjeść, i tuż przed zmrokiem ujrzeli ogromne bramy Paryża.

Po obu stronach znajdowały się wysokie drewniane palisady pilnowane przez żołnierzy. Przybyszów obserwowali z ciekawością ulicznicy i obdarci gapie; w stronę dyliżansu krzyczały brudne kobiety stojące w drzwiach lepianek i drewnianych szop.

Po sprawdzeniu paszportów Poldarkowie musieli się przesiąść do mniejszego prywatnego powozu, ponieważ dyliżans jechał do Notre-Dame. Znów ruszyli w drogę i podążali wąskimi, zatłoczonymi ulicami, przy których Londyn wydawał się przestronny. Pojazdy i hałaśliwe tłumy wypełniały całą przestrzeń między zrujnowanymi średniowiecznymi kamieniczkami, które zasłaniały ciemniejące niebo. Obok powozu biegły żebrzące dzieci, konie stawały dęba i ślizgały się w topniejącym śniegu. Widzieli przewrócone wozy, awanturujących się mężczyzn, zatłoczone tawerny, otwarte szamba, zdemoralizowanych żołnierzy. Wszędzie roiło się od żebraków, dopóki powóz nie wydostał się z najgorszej części starego miasta i z turkotem nie wyjechał na wielką otwartą przestrzeń placu Zgody.

– Bello, właśnie tu stała gilotyna – powiedział Ross. – Widzisz ten ogrodzony kwadrat? To tam zginął król – poprzedni król – arystokraci, a później Danton, Robespierre i wiele tysięcy innych ofiar rewolucji. Żałuję, że ją usunięto, ale to jedyna dobra rzecz, jaką zrobił Napoleon.

– Co za szkoda! – zawołała Bella. – Chciałabym zobaczyć egzekucję.

– Na Boga, zrobił więcej dobrych rzeczy – dodał Ross, rozglądając się po okolicy po dwunastu latach nieobecności. – To zupełnie inne miasto! Cała ta dzielnica. Dwight będzie zaskoczony, gdy znowu zobaczy Paryż.

III

Ambasada brytyjska mieściła się przy rue du Faubourg Saint-Honoré. Obszerny, ładny pałacyk należący niegdyś do księżnej Pauline Borghese stał się własnością Anglii dopiero niedawno, gdy Wellington osobiście zakupił go w imieniu rządu brytyjskiego. Mówiono, że zapłacił blisko milion starych franków.

Minęli wysoką bramę z kolumnadą, po czym wjechali z turkotem na dziedziniec. Po prawej stronie znajdowały się stajnie, a po lewej coś, co wyglądało na kuchnię. Wreszcie zatrzymali się przed ładnymi kamiennymi schodami prowadzącymi do drzwi frontowych pałacyku.

Demelza, zmęczona i brudna po długiej podróży, w asyście dwojga dzieci i pokojówki, czuła się zupełnie nie na miejscu. Powitał ich elegancko ubrany sekretarz ambasady o nazwisku McKenzie, po czym zaprowadził na piętro do pokoi gościnnych. Bagaże wnieśli na górę dwaj lokaje w czerwonych liberiach i białych perukach. Pani Kemp, która w ciągu ostatnich trzech dni wyraźnie żałowała, że opuściła Kornwalię, wydawała się podniesiona na duchu, gdyż wspaniałość rezydencji zrobiła na niej duże wrażenie. Właśnie na to liczyła i może niewygodna, męcząca podróż, która trwała dwa tygodnie, w końcu pójdzie w niepamięć. Otrzymali do wyłącznej dyspozycji dwa obszerne pokoje na drugim piętrze, a także możliwość korzystania z garderoby, gdyby okazała się przydatna. Kiedy rozpakowywali walizy i kufry, a drugi lokaj rozpalał ogień, do pokoju wślizgnęła się smukła około dwudziestojednoletnia panna i przywitała się z nimi. Była to żona Fitzroya, Emily, której panieńskie nazwisko brzmiało Wellesley-Pole, więc była bratanicą księcia Wellingtona. Po chwili pojawił się również sam tymczasowy ambasador Wielkiej Brytanii. Fitzroy Somerset, młody i przystojny, miał świeżą cerę, przenikliwe oczy i orli nos odziedziczony po matce z rodu Boscawenów.

Zjedli kolację i poznali księżnę Wellington, dość brzydką damę o szarej twarzy. Prawdopodobnie nie była starsza od Demelzy, lecz wyglądała jak stara panna i sprawiała wrażenie osoby pochodzącej z innej epoki. Zachowywała się, jakby zaledwie wczoraj otrzymała wieść o śmierci brata w bezsensownej bitwie pod Nowym Orleanem, stoczonej po uzgodnieniu pokoju, i prawie nie uczestniczyła w konwersacji. Przy stole siedział również Charles Bagot, prawa ręka posła brytyjskiego.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Biblia, to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, przeł. Jakub Wujek, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa (bez roku wydania; przedruk edycji krakowskiej z 1599 roku), Księgi Ruth, I, 16, s. 260 (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza). ↩

2. Biblia, to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, op.cit., Ewangelia według Mateusza, XXI, 16, s. 29. ↩