Tomasz Lis

Historia prywatna

Copyright © by Tomasz Lis, 2018.

Wydanie I

Warszawa MMXVIII

Spis treści

- Cichy cud

- Cronkite’em pan nie zostaniesz

- This is America

- Placówka

- Fakty i akty

- Co z tą publiką

- Powrót na żywo

- Na papierze

- Wprost do „Newsweeka”

- 197 sekund

- Demokracja ludowa

- Trzeba biec

- Zdjęcia

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Cichy cud

Było w tym dniu na pewno coś świątecznego. Pamiętam, że założyłem spodnie w kant, raczej zimową niż letnią marynarkę, miałem zresztą tylko jedną, koszulę i krawat, a w klapę marynarki wpiąłem znaczek „Solidarność – tak”. Ale nie czuło się, że za progiem jest jakaś nowa Polska. Nie pachniało wcale jutrzenką swobody. Pogoda w Zielonej Górze, gdzie wciąż byłem zameldowany, była marna – wiatr, krople deszczu. Zemsta za 45 lat PRL nie miała w sobie nic monumentalnego. W lokalu wyborczym wszedłem za kotarę i mocno przyciskając do kartki długopis, wykreślałem metodycznie, jedno po drugim, nazwiska wszystkich przedstawicieli władzy, którzy znaleźli się na tak zwanej liście krajowej. Ile czasu mogło mi to zająć? Minutę? Na pewno niewiele więcej.

Dziś często słychać, że 4 czerwca 1989 roku nastąpił historyczny przełom, ale wtedy takiego przekonania wcale nie było. Nie tylko w tamtą niedzielę, ale także następnego dnia. Stałem w gęstniejącym tłumie przed kawiarnią Niespodzianka na placu Konstytucji w Warszawie. Przed nią stała wielka tablica, na której zawieszano podłużne karteczki z nazwiskami kandydatów Solidarności, o których wiadomo już było, że zdobyli mandaty posłów i senatorów. Karteczek było coraz więcej, radość była coraz większa, a ja co kilkanaście minut biegałem na szóste piętro w budynku tuż obok, by przekazać dobre wieści mieszkającej tam mojej dziewczynie. Ale na ulicy nie było szalonego entuzjazmu. Raczej ulga, że komuniści nie będą mogli szydzić z Solidarności, tak jak robili to niemal przez całą minioną dekadę. Jeśli przełomy historyczne potrzebują jakiejś imponującej, pełnej rozmachu scenografii, to tu niczego takiego nie było. Wręcz przeciwnie. Trudno się dziwić, że niedługo potem świat uznał, że tak naprawdę komunizm padł nie w Warszawie, ale w Berlinie.

Zwycięstwo Solidarności czy – jak mówiliśmy wtedy: drużyny Lecha – było imponujące. Wzięła niemal wszystko, co było do wzięcia, i w następnych tygodniach, miesiącach i latach udało się w sumie stworzyć mit o narodzie, który przy pierwszej nadarzającej się okazji dał komunistom „czerwoną kartkę” i obalił PRL. Ale to był mit. Prawda była taka, że po 40 latach PRL prawie 40 proc. Polaków nawet nie pofatygowało się do lokali wyborczych, uznając najwyraźniej, że sprawa ich nie dotyczy. Zrobili tak, choć zemsta była bezkrwawa, a wykonanie kilkudziesięciu ruchów długopisem nie łączyło się ani z wysiłkiem, ani z ryzykiem. A spośród tych, którzy głosowali, niewiele mniej niż połowa głosowała na kandydatów władzy.

Wszyscy patrzyli wtedy na karteczki z nazwiskami zwycięzców z Solidarności. Na frekwencję i w sumie naprawdę duże poparcie dla przedstawicieli podobno powszechnie znienawidzonej władzy nie patrzył niemal nikt. Choć właśnie w tym tkwiła zapowiedź przyszłych zdarzeń. Tego, jak pierwszy od pół wieku niekomunistyczny premier poniósł w wyborach prezydenckich upokarzającą porażkę z kosmitą z Peru. A potem obóz Solidarności, zdobywszy władzę, już po czterech latach musiał ją oddać. I wydarzeń znacznie późniejszych, gdy w polskiej polityce pojawił się raczkujący wtedy populizm symbolizowany przez Samoobronę Leppera, i jeszcze później, gdy radykalizm, populizm, demagogia i kłamstwo wzięły władzę i zapanowały nad Polską.

Ale to było później, znacznie później. Teraz było co innego. Z ciężkim jak diabli plecakiem, wypełnionym puszkami z paprykarzem szczecińskim i kilogramami suchej kiełbasy, którą nie wiem gdzie i jak zdobyli rodzice mimo kartek, próbowałem na stacji kolejowej w Zielonej Górze wgramolić się do pociągu jadącego do Świnoujścia. Tam zamierzałem wsiąść na prom do Ystad w Szwecji, a stamtąd autostopem jechać 700 kilometrów na północ. Cel był taki jak rok wcześniej – torfowiska niedaleko miasteczka Lillestrøm, jakieś 20 kilometrów od Oslo, na których miałem pracować jak poprzedniego lata. Tym razem – inaczej niż wtedy i dwa lata wcześniej w Londynie – legalnie.

W Polsce mogła wybuchać wolność, mogły następować niespodziewane zmiany, ale szczerze przyznaję, że równie intensywne jak marzenia o wolnym kraju, były moje marzenia o kawałku własnej podłogi, o kawalerce, gdzie po latach spędzonych w małych pokoikach mógłbym się poczuć wreszcie u siebie. Nie, przez te wszystkie lata nie cierpiałem, ani mieszkając w samym centrum Warszawy, na Żurawiej, tuż przy placu Trzech Krzyży, we wnęce niewielkiego mieszkania starszego pana, ani w pokoiku w mieszkaniu starszej pani na odległej od centrum Chomiczówce. Ta Chomiczówka była na końcu świata, hen hen, za cmentarzem na Powązkach, ale miała jeden plus. Mieszkałem tuż przy pętli autobusów nr 116 jeżdżących z Żoliborza pod uniwersytet i bladym świtem mogłem zająć miejsce siedzące, by wygodnie czytać „Przegląd Sportowy”, wkuwać jakiś kolejny kodeks albo – najlepiej – spać. To wszystko w najmniejszym stopniu nie gasiło mojego marzenia o kawalerce, do której mógłbym wrócić nawet po godzinie 22.00 i bezczelnie nalać o tej porze wodę do wanny, czyli zrobić coś, do czego przez poprzednich pięć lat nie miałem prawa.

Mało kto wie, co się robi na torfowisku. Najpierw koparka wydobywa z długiego czasem na kilometr, głębokiego rowu wielkie wilgotne kloce torfu, potem trzeba je podzielić na mniejsze, po kilku dniach odwrócić, wreszcie poukładać tak jak cegły, tylko z jak największymi prześwitami między poszczególnymi kawałkami, by torf jak najszybciej wysechł. Najtrudniejsza jest faza trzecia. Ważący 30–40 kilogramów kloc trzeba podnieść i odwrócić. I tak jeden po drugim, setki, może tysiące. Rok wcześniej po dwóch dniach takich podrzutów na wiele godzin straciłem słuch. Praca jest więc diabelnie ciężka, ale znowu nie cięższa niż robota na zmywaku, rozwalanie młotem pneumatycznym rur kanalizacyjnych w remontowanym domu, robota w wytwórni naszyjników czy praca w ogrodzie, czym wcześniej zajmowałem się w Londynie. Na torfowisku jest czyste powietrze, obok są lasy, w których rośnie masa jagód, więc można też zjeść, nie wydając ani korony – bezcenne, gdy głupi bochenek chleba kosztuje siedem koron, więcej niż dolara, a człowiek liczy każdy grosz.

Mieszkaliśmy wtedy, chyba z dziesięciu chłopa, w drewnianej chatce obok torfowiska. Podłoga, na niej materac, jakiś kocyk, tyle. Bez ciepłej wody, żaden wielki problem, choć prawie trzy miesiące później było już widać, że człowiek nie umyje się w zimnej wodzie tak, jak w ciepłej. Doszorowywać się trzeba kilka dni.

Mieliśmy w domu radyjko, na którym czasem można było złapać Wolną Europę, więc wiedzieliśmy mniej więcej, co się dzieje w kraju. Usłyszeliśmy na przykład o dziwnej i niemądrej, jak sądziłem, decyzji Solidarności, by pozwolić władzy uzupełnić miejsca poselskie nieobsadzone przez wykreślanych masowo ludzi z listy krajowej. To po to ich skreślałem, żeby na ich miejsce weszli jacyś inni delegowani przez PZPR? Pewnie Solidarność miała jakieś powody, by się na to zgodzić, ale nawet jeśli je rozumiałem, to tego nie popierałem. Za lata komuny należała się jakaś satysfakcja moralna, a ludzi właśnie jej pozbawiono. Potem była nieudana próba stworzenia rządu przez generała Kiszczaka. Po drodze upokarzający wybór na prezydenta generała Jaruzelskiego, którego kandydatura przeszła większością jednego głosu, niepowodzenie misji Kiszczaka, pomysł Adama Michnika „Wasz prezydent, nasz premier”, wreszcie manewry Lecha Wałęsy, któremu pomagali w tym bracia Kaczyńscy, by wykolegować PZPR i stworzyć koalicję z ZSL i SD. Wiele się działo, ale z daleka wciąż nie wyglądało to na przełom. Kandydat na premiera Kiszczak, prezydent Jaruzelski – bardziej niż historyczną zmianę przypominało to kontrolowane doświadczenie w laboratorium chemicznym. Do głowy by mi nie przyszło, że za chwilę historia nabierze tempa i Solidarność naprawdę przejmie władzę. A gdyby mi ktoś powiedział, że za 10 miesięcy będę pracował w TVP, a za rok będę robił w Belwederze wywiad z prezydentem Jaruzelskim w rocznicę jego wyboru, uznałbym go za człowieka niespełna rozumu.

Ale to miało dopiero nadejść. Na razie wypłaciłem z banku 5700 dolarów, które zarobiłem, pracując od świtu do nocy przez 80 dni. Od tego zapłaciłem prawie 2000 dolarów podatku. Zostało mi dokładnie 3750 dolarów, wtedy majątek. Zwitek z pieniędzmi wsadziłem do kieszeni flanelowej koszuli. Kieszeń zabezpieczyłem agrafkami, a potem kilkakrotnie obszyłem. To był mój skarb, większa część mojego pierwszego własnego mieszkania. Trzeba było to zabezpieczyć przed powrotem do domu – autostop, prom, nocny pociąg.

W Zielonej Górze wylądowałem 2 września. W mieszkaniu rodziców nikogo nie było. Byłem skonany. Położyłem plecak pod drzwiami, zrobiłem sobie z niego poduszkę i zasnąłem. Znaleźli mnie kilka godzin później. W dobrym momencie. Gdy włączyliśmy telewizor, na trybunę wchodził Tadeusz Mazowiecki, by wygłosić exposé.

Grzebię teraz w pamięci i zastanawiam się, czy mieliśmy w tamtych dniach poczucie historycznej wagi wydarzeń. Tak, działo się coś niezwykłego, rok wcześniej zupełnie nieprzewidywalnego. Tak, komuniści byli w odwrocie, ich armia pokonana i zdemoralizowana. To było oczywiste, ale wciąż trudno było sobie wyobrazić, jak to wszystko wpłynie na życie zwykłego człowieka. „Dziennik Telewizyjny” nie kłamał już tak jak zawsze (do wzorca patologicznych kłamstw miał wrócić 27 lat później), po niedługim czasie opozycja już rządziła, nie trzeba było się martwić, czy będzie można znowu dostać paszport. To nie były drobiazgi. Przeciwnie. Ale jaki był związek tego wszystkiego z moim życiem?

Trzeba było na dziennikarstwie napisać pracę magisterską, kończyć prawo, pomyśleć co z wojskiem, które wisiałoby nade mną, gdybym studia skończył. I najważniejsze – co z moją kawalerką. Zdawało mi się, że wciąż brakuje mi sporo pieniędzy. Pojechaliśmy wtedy z dziewczyną do Zakopanego, a mnie prześladowała myśl o zupełnie innej randce. Tuż po powrocie miałem się zgłosić do konsulatu brytyjskiego, żeby się dowiedzieć, czy dostanę wizę. Zgoda oznaczała, że znowu spakuję plecak i pojadę na rok pracować do Londynu na jakimś zmywaku albo cholera wie gdzie. Nienawidziłem tej myśli, ale przecież na te 20 metrów kwadratowych w Polsce nie zarobię nigdy, prawda? Więc nie było wyjścia.

Nie zawsze w momencie porażki, a tym bardziej klęski, pojawia się w głowie myśl, że to zbawienie. Raczej jest żal, złość, upokorzenie. Tak było 13 lipca 1984 roku, gdy oblałem we Wrocławiu egzamin na medycynę. Patrzyłem na listę kandydatów, zabrakło mi kilku punktów. Wiele lat później przyszło mi do głowy, jak wielkie miałem tego dnia szczęście, jak zupełnie inaczej potoczyłoby się życie, gdybym na kilka pytań z fizyki czy z chemii odpowiedział lepiej. Ale wtedy zawalił mi się świat i ani papierosy extra mocne, ani kolejne kieliszki wódki w jakimś barze w centrum Wrocławia nie były skutecznymi lekami znieczulającymi. To była trauma, jakiś wstyd, bo chyba nigdy wcześniej ani potem nie pracowałem tak ciężko jak przez te cztery lata w liceum.

Teraz rozmowa z jakimś dżentelmenem w brytyjskim konsulacie miała być odpowiednikiem tamtej chwili w Akademii Medycznej we Wrocławiu. Krótka piłka. Odmowa. Thank you, bye, bye. Pożegnałem się i wyszedłem. Co za ulga. Serio. Jak ja strasznie nie chciałem tam jechać. Rok poza krajem, znowu na zmywaku albo na budowie zamiast na uniwersytecie. Gdybym dostał wizę, pojechałbym. Dzięki Bogu, nie dostałem. Oczywiście nie mogłem wtedy wiedzieć, że to było coś więcej niż zwykła odmowa wizy. Że to oznacza, iż będę mógł skorzystać z wielkiej szansy, która niebawem pojawi się niespodziewanie.

Nadeszła jesień. Tradycyjnie krążyłem między uniwersytetem a Chomiczówką. Kończyłem pracę magisterską na dziennikarstwie, zdawałem ostatnie egzaminy na prawie. Do finału zostały mi trzy, więc szykowało się pisanie kolejnej pracy magisterskiej. Tylko czy ja mam jeszcze głowę do prawa, zastanawiałem się. Większość moich koleżanek i kolegów z zapałem uczyła się prawa obrotu gospodarczego, wkuwała jakieś kodeksy handlowe, a ja miałem to wszystko centralnie gdzieś. Najbardziej interesowało mnie prawo międzynarodowe publiczne, a szczególnie karne. Ćwiczenia z karnego prowadził późniejszy rzecznik praw obywatelskich, Janusz Kochanowski, który zginął w Smoleńsku. Gdy któregoś dnia doktor Kochanowski zaprosił legendarnego mecenasa Krzysztofa Piesiewicza, który opowiadał między innymi o procesie zabójców księdza Popiełuszki (był pełnomocnikiem rodziców księdza), utwierdziłem się w przekonaniu, że chcę być adwokatem, obrońcą więźniów politycznych. Bo niby gdzie miałbym być dziennikarzem? W grę wchodziła tylko jakaś redakcja sportowa, ale dziennikarstwo sportowe wykluczałem. Za bardzo kochałem sport. W 1987 roku Legia Warszawa grała w europejskich pucharach z Interem Mediolan. Poszedłem na trening piłkarzy Interu dzięki akredytacji ze „Sztandaru Młodych”, gdzie pisałem o barach mlecznych, nieświecących się ulicznych neonach i ciągnącym się w nieskończoność remoncie hotelu Bristol. Stanąłem koło boiska, na którym biegali słynni Karl Heinz Rummenigge i Daniel Passarella. I dokładnie wtedy zdecydowałem, że dziennikarzem sportowym nie będę nigdy. Gdy oglądałem tych piłkarzy w telewizji albo z trybun, byli bogami. Gdy stałem tuż obok, widziałem zwykłych ludzi. Magia znikała. Zdecydowanie wolałem ocalić magię, niż zdobyć etat w jakiejś sportowej redakcji.

A więc adwokatura. Długo myślałem o aplikacji, ale tu z kolei nie pomogła mi historia. PRL nagle padł, więźniów politycznych nie było, nie było kogo bronić. Już wiedziałem, że togi nigdy nie włożę. Co będę robił, tego jeszcze nie wiedziałem.

Solidarnościowej rewolucji przyglądałem się jednocześnie z entuzjazmem, bo trwała, i ze sceptycyzmem, bo była taka ślamazarna. Przyznaję, że denerwowała mnie „Gazeta Wyborcza”, która tę powolność wspierała. Wolałem „Tygodnik Solidarność”, kierowany przez Jarosława Kaczyńskiego, który wzywał do przyspieszenia. Najbardziej lubiłem teksty Piotra Wierzbickiego, Krzysztofa Czabańskiego i Andrzeja Urbańskiego, którzy dość bezpardonowo atakowali środowisko profesora Bronisława Geremka i Adama Michnika. Mnie się też ta kontrolowana zmiana nie podobała. Nie, nie chciałem żadnej rewolucji, palenia budynków, żadnych szafotów, szubienic, pokazowych procesów. Żadnej zemsty. Wobec winnych stanowcze rozliczenie, ale bez krwawej łaźni, jaka zdarzyła się kilka miesięcy później w Rumunii. W tamtym czasie najbardziej nie podobało mi się traktowanie jak Pisma Świętego porozumienia z postkomunistami, zawartego przez nich w momencie, w którym totalnie dominowali, w sytuacji, gdy Polska otoczona była przez „morze czerwone”. Ale po kilku miesiącach sytuacja była przecież zupełnie inna.

Jesienią 1989 roku komunizm padał wszędzie dookoła i nagle można było odnieść wrażenie, że Polacy, którzy przed chwilą byli w awangardzie zmian, lądują w ogonie. Historia wysyłała byłych komunistów w kosmos, a nowa władza w Polsce zachowywała się tak, jakby byli oni nietykalni. To, co działo się wcześniej, gdy dało się to jeszcze wytłumaczyć, było, według mnie, kontynuowane zupełnie niepotrzebnie. 33 nieobsadzone miejsca na liście krajowej – Solidarność pomaga władzy je obsadzić. Kandydatura Jaruzelskiego na prezydenta – Solidarność pomaga go wybrać. Wycofanie wojsk sowieckich z Polski – nie ma tematu. Nowe, naprawdę wolne wybory – bez pośpiechu. Dziś lepiej rozumiem motywy Mazowieckiego i jego otoczenia. Trzeba było błyskawicznie ratować gospodarkę i w biegu przeprowadzać eksperyment, jakiego w historii świata nie było – przejście od komunizmu do gospodarki rynkowej. Sytuacja wokół Polski była niestabilna. Postkomuniści wciąż mieli ogromne wpływy w polskim wojsku i milicji. Nowa władza nie chciała antagonizować milionów byłych członków PZPR i ich rodzin. Miała zresztą rację, bo wielka przemiana potrzebowała ich wsparcia, a nie wrogości. Wszystko to prawda, a jednak uważałem, że należało szybciej, mocniej i ostrzej. Wiał wiatr historii. Trzeba było chwytać go w żagle, a nie dzielić włos na czworo.

Skala historycznych przemian wokół Polski zapierała dech w piersiach. Mur berliński się walił. Dyktator Ceauşescu został rozstrzelany. Dyktator NRD Honecker uciekał do Ameryki Południowej. Inni przywódcy demoludów znikali w niesławie. Prześladowany chwilę wcześniej Václav Havel zostawał prezydentem Czechosłowacji, a u nas prezydentem był Jaruzelski. To prawda, w niczym nie przeszkadzał, co trzeba, podpisywał, ale z punktu widzenia choreografii i scenografii historii był to jakiś groteskowy żart. Broń Boże, nie chciałem, by go potraktowano jak dyktatora Rumunii. Pragnąłem po prostu, by odszedł, bo jego obecność w Belwederze i posługiwanie się tytułem prezydenta były jakimś dziwactwem. Szczególnie że w tym samym czasie Mazowiecki, Geremek czy Michnik traktowali Wałęsę jak uzurpatora i sprawiali wrażenie, że, owszem, chcą zniknięcia, ale właśnie Wałęsy, a nie Jaruzelskiego.

Lecha Wałęsę, przyznaję, kochałem. Tak, czasem zachowywał się strasznie, impertynencko i arogancko, jak w czerwcu 1990 roku, gdy na posiedzeniu Komitetu Obywatelskiego w Auditorium Maximum UW wzywał do tablicy jak szczeniaka redaktora naczelnego „Tygodnika Powszechnego” Jerzego Turowicza. Był, prawda, nieokiełznany. Rzeczywiście, czasem trudno było go sobie wyobrazić nie w roli trybuna ludowego, ale w ramach opisanego przez prawo porządku sprawowania władzy. To jednak był Wałęsa, najlepszy znak rozpoznawczy Polski, idol tłumów, symbol solidarnościowej rewolucji. Myśl, że można było uznać jego rolę za skończoną i trzymać na swoistym wygnaniu w Gdańsku, wydawała mi się po prostu idiotyczna. A dokładnie taki był cel ludzi, którzy rządzili wtedy w Warszawie. To się nie mogło udać i za diabła do dziś nie jestem w stanie pojąć, jak mogło im się wtedy wydawać, że jest to możliwe.

31 sierpnia 1980 roku widok Wałęsy w telewizji z tym koszmarnym gigantycznym długopisem i z wielkim różańcem na szyi raczej mnie zadziwił. Na mój gust trochę to było za bardzo odpustowe, ale to były drobiazgi. To był ten człowiek, o którym kilka dni wcześniej słyszałem w Wolnej Europie, że mądrze kieruje strajkiem w Stoczni Gdańskiej i jest na okładce tygodnika „Time”. To był ludowy przywódca, nasz przywódca.

Pamiętałem listopad 1981 roku. Wałęsa gasił wtedy jakiś strajkowy pożar niedaleko Zielonej Góry i w środku dnia gruchnęła wiadomość, że spotka się z ludźmi w miejscowym amfiteatrze. Tym samym, w którym odbywał się co roku festiwal piosenki radzieckiej. Mieliśmy do niego z ogólniaka jakieś 800 metrów. Oczywiście urwaliśmy się z lekcji i pobiegliśmy na to spotkanie. Gdy się zaczynało, jakiś pan zapowiedział, że można na kartce napisać pytania do przewodniczącego Wałęsy. Wyjąłem z plecaka jakiś kawałek papieru, szybko napisałem cztery pytania i wrzuciłem kartkę do czapki, z którą chodził prowadzący spotkanie. Kilka minut później Wałęsa szczęśliwym trafem wyjął właśnie tę kartkę i odpowiedział na wszystkie pytania. Miałem 15 lat. Uznałem, że to mój pierwszy w życiu prawdziwy wywiad. Nawiasem mówiąc, zadałem w nim więcej pytań niż w prawdziwym wywiadzie z prezydentem Jaruzelskim dziewięć lat później.

Potem był Wałęsa internowany, Wałęsa noblista, Wałęsa w transmitowanej w TVP debacie z przewodniczącym OPZZ Alfredem Miodowiczem, gdy niewidziany od tylu lat powiedział: „Dobry wieczór państwu”, i praktycznie załatwił sprawę oraz Miodowicza. Później sukces drużyny Wałęsy i jego wystąpienie w amerykańskim Kongresie. We, the people, „My, naród”, tłumaczone przez mojego późniejszego kolegę, Jacka Kalabińskiego. I członkowie połączonych izb Kongresu klaszczący mu na stojąco 22 razy w trakcie przemowy. Wałęsa był liderem wielkiej zmiany. Nikt inny nie mógł być – według mnie – prezydentem wolnej już Polski. Tak sobie myślałem wtedy, wkuwając do kolejnych egzaminów w małym pokoiku na Chomiczówce. Tak mówiłem koleżankom i kolegom z uniwersytetu, gdy gadaliśmy o polityce. Choć te rozmowy i ten etap – studia i beztroskie uniwersyteckie życie – właśnie definitywnie się kończyły.

Redaktorka inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktorka prowadząca: Dominika Cieśla-Szymańska

Redakcja: Łukasz Ramlau

Korekta: Ewelina Pawlak/Słowne Babki

Projekt okładki: Magdalena Mamajek-Mich

Zdjęcie wykorzystane na okładce: Marek Szczepański

Fragment Love story Ericha Segala w przekładzie Anny Przedpełskiej-Trzeciakowskiej.

Grupa Wydawnicza Foksal informuje, że dołożyła należytej staranności w rozumieniu art. 355 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnego dysponenta autorskich praw majątkowych do ilustracji zamieszczonych w niniejszej publikacji.

Z uwagi na to, że przed opublikowaniem niniejszej książki poszukiwania te w przypadku niektórych ilustracji nie przyniosły rezultatu, Grupa Wydawnicza Foksal zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania ilustracji aktualnemu dysponentowi autorskich praw majątkowych, niezwłocznie po jego zgłoszeniu się do Grupy Wydawniczej Foksal.

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel.+48 22 826 08 82

faks +48 22 380 18 01

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-6443-0

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.