WARSZAWA 2018

Tytuł oryginału:

Good News About Bad Behavior

Polish language translation copyright © 2018 by Linia sp. z o.o.

Copyright © 2018 by Katherine Reynolds Lewis

All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage and retrieval system, without permission in writing from the Publisher.

Tłumaczenie:

Krzysztof Środa

Redakcja:

Anita Widman-Drzewiecka

Korekta:

Beata Wydrych

Projekt okładki:

Agnieszka Woźniak

Fotografia autorki:

Suz Redfearn

Skład:

Maga Siarkiewicz

978-83-63000-07-3(EPUB), 978-83-63000-07-3(MOBI)

Linia sp. z o.o.

Ul. Prusa 23

Ożarów Mazowiecki

www.wydawnictwolinia.pl

Seria: Biała Plama

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

S p i s   t r e ś c i

Od autorki

Część 1. Problem

1 Wprowadzenie

2 Epidemia złego zachowania

3 Mózg i dyscyplina

4 Dawne metody nie działają

Część 2. Rozwiązanie

5 Właściwy kierunek

6 Więź

7 Komunikacja

8 Umiejętności

9 Granice i procedury

Część 3. Jak to wszystko poskładać

10 Przekazywanie wzorców zachowań

11 Zmiana musi być trwała

Domowe prace dla dzieci w różnym wieku

Najważniejsze wnioski i źródła

Podziękowania

Wybrana bibliografia

Przypisy

Od autorki

W książce tej opisuję sytuacje, których byłam świadkiem, ale również inne, odtworzone na podstawie rozmów z osobami, które w nich uczestniczyły. Tam, gdzie było to możliwe, przedstawiam zdarzenia na podstawie dokumentów. W pierwszym przypadku jestem w jakimś sensie osobiście obecna. W pozostałych staram się jak najwierniej przedstawić opisywane zdarzenia.

Jestem niezmiernie wdzięczna wszystkim pedagogom, rodzicom i dzieciom, którzy zaprosili mnie do swoich klas i domów, żebym mogła prowadzić obserwacje i uczyć się. W celu ochrony prywatności dzieci zmieniałam czasem imiona i inne szczegóły umożliwiające ich identyfikację.

Część 1

Problem

1   Wprowadzenie

Dla Camili Cullen wieczory stawały się męczarnią. Były jak niekończąca się gra w „walnij kreta”[1].

Czytając w łóżku, próbowała nie zwracać uwagi na stłumione hałasy dochodzące z pokoju dzieci. Nie na wiele się to jednak zdawało. Prędzej czy później słyszała tupot stóp na korytarzu. Tym razem podniosła głowę i ujrzała niewielką sylwetkę wymykającą się z pokoju po drugiej stronie korytarza i wbiegającą na schody.

Mariana. Pewnie poszła do pokoju na poddaszu po zabawki.

Spojrzała na zegarek. Dziesiąta. Westchnęła.

Ciekawe, kiedy wreszcie zaśnie. Ile nocy da radę wytrzymać w ten sposób?

Siedmioletnia Mariana i jej czteroletni brat Alejandro organizowali właśnie, kolejny już wieczór, „łóżkowe party”. Za nic mieli sobie prośby i groźby rodziców. Camila czuła, że nie ma już sił walczyć z nimi. Była zmęczona, zniechęcona. Razem z Colinem, jej rok starszym mężem, próbowali już wszystkich możliwych sposobów. Włączali wieczorami relaksacyjną muzykę, kładli się przy dzieciach w ich łóżkach, grozili, prosili, ale to nic nie pomagało.

Udręczeni brakiem snu Camila i Colin spierali się o to, jak poradzić sobie z problemem. W końcu się poddali. Postanowili – przez tydzień – zaprzestać zakazów, gróźb, błagań i sprawdzić, co się będzie działo.

Wieczory stały się czasem kompletnego chaosu. Mariana i Alejandro kłócili się, zanosili śmiechem, biegali po domu jak szaleni. Po każdej kolejnej zarwanej nocy coraz trudniej było im wszystkim wstawać rano. Dwa razy spóźnili się do szkoły – po nieprzespanej nocy nie byli w stanie wyjść na czas z domu.

Camila straciła wszelką nadzieję. Zastanawiała się, czy nie należałoby umieścić ich w osobnych sypialniach. Alejandro kładł się spać chętniej. To on jako pierwszy mówił, że jest zmęczony i szedł do łóżka. Ale Mariana potrafiła bawić się, układać klocki albo po prostu tańczyć do północy.

To była jesień 2015 roku. Cały rok szkolny był jeszcze przed nimi i Camila myślała o tym z przerażeniem.

Ostatecznie dzieci zostały w jednym pokoju. Kiedy Camila całowała na dobranoc jedno i nakrywała je kołdrą, drugie wyskakiwało z łóżka, żeby pobiec zająć się czymś zupełnie innym, z pewnością nie spaniem.

– Nie mam już sił – powiedziała mi Camila w rozmowie telefonicznej. – Nie mogę nic zrobić wieczorem, bo cały swój czas poświęcam na układanie dzieci do snu.

* * *

Cullenowie nie są jedynymi rodzicami, którzy pojawią się w tej książce. Podobne historie są dziś tak powszechne, że stały się normą. Rodzice coraz częściej walczą z dziećmi, które najwyraźniej nie potrafią kontrolować swojego zachowania ani emocji.

Potwierdzają to również dane rządowe. Z szeroko zakrojonych badań przeprowadzonych przez Narodowy Instytut Zdrowia Psychicznego wynika, że w Ameryce jedno na dwoje dzieci przed osiemnastym rokiem życia staje się ofiarą emocjonalnych lub behawioralnych zaburzeń bądź popada w uzależnienia. Wyniki badań, które przedstawiam w rozdziale drugim, dowodzą, że chodzi o realną zmianę w zachowaniu dzieci, a nie o skuteczniejsze diagnozowanie tych zjawisk.

Jeśli więc rozejrzycie się wokół siebie i zobaczycie wszędzie niegrzeczne, nieposłuszne dzieci, nie będzie to figiel waszej wyobraźni. Dzisiejsze pokolenie dzieci zdecydowanie różni się od pokoleń poprzednich. Maluchy mają poważny problem z samokontrolą. Mówiąc krótko, mamy do czynienia z kryzysem dyscypliny.

Mam nadzieję, że omawiane przeze mnie badania oraz historie z życia prawdziwych rodzin zmienią wasze poglądy na kwestię dyscypliny. Znajdziecie tu przykłady właściwych i niewłaściwych reakcji na zachowania dzieci. Dowiecie się, jak Cullenowie poradzili sobie z wieczornymi problemami. Od razu powiem, że wykazali cierpliwość, która się opłaciła. Kiedy zrozumieli i zastosowali zasady wyłożone w tej książce, zasypianie ich dzieci stało się spokojnym, rodzinnym rytuałem.

W mojej książce pokazuję, że walka ze złym zachowaniem dzieci nie na wiele się zdaje, zakłóca tylko proces wykształcania się u dzieci cech bardzo im potrzebnych do tego, by mogły stać się zdyscyplinowanymi, produktywnymi członkami społeczeństwa. Taktyka kar i nagród może zadziałać, ale tylko na krótką metę. W rzeczywistości jednak szkodzi dzieciom, ponieważ utrudnia im naukę samokontroli będącej jednym z podstawowych warunków odnoszenia sukcesów w szkole, na studiach, w pracy i wszędzie indziej.

To zrozumiałe, że kiedy dziecko jest niegrzeczne, dorośli chcą jak najszybciej wyeliminować niepożądane zachowanie. Trzeba oprzeć się temu impulsowi i zrobić coś zupełnie przeciwnego.

Zamiast działać od razu, przyjrzyjcie się temu, co się dzieje. Potraktujcie zachowanie dziecka jako łamigłówkę, którą można rozwiązać tylko przy jego współpracy i która jest szansą na nauczenie go pewnej ważnej umiejętności. Dziecko potrzebuje ćwiczeń, żeby nauczyć się jeździć na rowerze, sznurować buty, wykonywać działania arytmetyczne. Zapominamy, że podobnie jest z nauką panowania nad własnym zachowaniem – to też wymaga prób i błędów.

Czy ukaralibyście dziecko za to, że nie potrafi przejechać rowerem wyznaczonej trasy? Oczywiście, że nie. Po pierwsze, to nie zadziała. Kara nie poprawi ani jego równowagi, ani koordynacji ruchów. Po drugie, stracicie świetną okazję do wciągnięcia go w konstruktywną sytuację, która je czegoś nauczy. Kiedy więc uwzględni się związany z karą koszt utraconych korzyści, okaże się, że tradycyjne podejście do dyscypliny nie tylko nie działa, ale oddala nas od celu.

Istnieje inna droga. Coraz częściej rodzice, wychowawcy i psychologowie odnoszą sukcesy, stosując oparte na badaniach naukowych modele dyscypliny mające trzy wspólne wątki: budowanie więzi, komunikacji i umiejętności. Modele te przywracają ład w przeżywających kłopoty rodzinach, pomagają uczyć dzieci kontroli nad własnym zachowaniem, a w niektórych przypadkach uwalniają je od zaburzeń uwagi i stanów lękowych.

W książce tej opowiadam o tych nowych trendach. Czasami ich twórcy nie zdają sobie nawet sprawy z podobieństwa ich metod czy z coraz liczniejszych naukowych świadectw, które je potwierdzają. W pierwszej części, czyli w rozdziałach od pierwszego do czwartego, wskazuję źródła dzisiejszego kryzysu samokontroli u dzieci i przytaczam naukowe potwierdzenia tego zjawiska. Część druga, czyli rozdziały od piątego do dziewiątego, poświęcona jest trzem elementom wspólnym wszystkim zbadanym przeze mnie skutecznym modelom przywracania dyscypliny. Wyjaśniam w niej również, jak działają te modele i jak dorośli mogą uczyć dzieci kontrolowania ich własnych zachowań i emocji. W rozdziałach dziesiątym i jedenastym przedstawiam praktyczne rady w sprawie stosowania tych metod i zmieniania u dzieci dawnych nawyków.

Poznacie fakty, które być może was zdziwią. Odkryjecie, że media społecznościowe przyczyniają się do tego, że dzieci nie potrafią dorosnąć. Dowiecie się, że zależność między czasem, jaki rodzice poświęcają swoim dzieciom w wieku szkolnym, a zachowaniem tych dzieci oraz ich sukcesami w nauce jest zerowa. Poznacie rodziców, którzy osiągnęli rodzinną harmonię, ponieważ zrezygnowali z traktowania swoich domów jako świątyni doskonałości i uczynili z nich laboratoria doświadczeń.

Mam nadzieję, że kiedy dotrzecie do ostatniej strony, będziecie potrafili zareagować na niepożądane zachowania waszych dzieci zainteresowaniem i uwagą, a nie paniką. Moim celem jest przekonanie was, że jeśli dziecko jest niegrzeczne, nie należy widzieć w tym problemu, lecz całkowicie normalny i możliwy do przewidzenia aspekt rozwoju młodego człowieka żyjącego w naszych czasach – a także okazję do wypróbowania metod, o których tu będę pisać.

* * *

Nad problemem wychowania współczesnych dzieci zaczęłam się zastanawiać w 2009 roku. Moja druga córka poszła wtedy do przedszkola.

Był pogodny dzień wczesnej jesieni. Zgłosiłam się na rodzicielski dyżur w szkole. Z mojego stanowiska obserwowałam pobliskie boisko. Starsi chłopcy grali na nim w piłkę. Kopali ją mocno i piłka przelatywała niebezpiecznie blisko bawiących się nieopodal dzieci z zerówki. Zaniepokojona poprosiłam, żeby przenieśli się z grą nieco dalej. Na chwilę przestali kopać i spojrzeli na mnie zaskoczeni. Podeszłam bliżej, żeby powtórzyć polecenie i nawiązać z nimi wzrokowy kontakt.

Ale oni mnie zwyczajnie zignorowali. I zaczęli na nowo niebezpieczną, w moim przekonaniu, zabawę.

Mieszkam na przedmieściu Waszyngtonu w dobrze sytuowanej dzielnicy, bardzo podobnej do środowiska, w jakim dorastałam w północnej części stanu Nowy Jork. Ale w tamtych czasach dzieci na szkolnym boisku nie zignorowałyby polecenia dorosłej osoby. Później, rozmawiając z innymi rodzicami, przekonałam się, że takich historii zdarza się mnóstwo. Normą stają się dzieci, które nie słuchają ratownika na basenie, albo uczniowie z klasy zerowej, którzy nie potrafią usiedzieć nawet przez chwilę bez ruchu. Wygląda na to, że nastąpiła jakaś głęboka zmiana, której nawet nie zauważyliśmy. Ciekawiło mnie oczywiście, dlaczego dzieci są dziś inne, ale przede wszystkim chciałam się dowiedzieć, co powinnam zrobić – jak skłonić tych chłopców, by zaczęli grać bezpiecznie? Jednego byłam pewna: potrzebowałam strategii innych od tych, które stosowali moi rodzice i nauczyciele.

Doświadczenia, jakie ja i mój mąż mieliśmy z naszymi dziećmi, potwierdziły tylko tę potrzebę. Okazało się bowiem, że bardzo się od naszych pociech różnimy. W młodości byłam typową grzeczną dziewczynką. Starałam się mieć dobre stopnie w szkole i spełniać oczekiwania dorosłych. Często można mnie było znaleźć w pokoju czytającą książkę. Nasza najstarsza córka Samantha, dziś dwudziestopięcioletnia, miała podobne uosobienie. Ale dwójka młodszych dzieci to już stworzenia całkiem innego rodzaju. Są naturalnie ekstrawertyczne i potrafią wpaść do pokoju z energią młodych niedźwiedzi. Kiedy miały dwa lub trzy lata, mogłam jeszcze zrozumieć, że wiercą się bez przerwy przy obiedzie. Ale one nawet w wieku lat ośmiu czy dziewięciu siadały do stołu i już po chwili zeskakiwały z krzeseł, żeby zająć się czymś zupełnie innym.

Notatki z mojego dziennika z okresu, gdy najmłodsza córka miała około trzech i pół roku, są pełne frustracji. Narzekam w nich, że nie chce się ubierać po kąpieli, myć zębów, kłaść się spać o odpowiedniej porze, a nawet wkładać butów przed wyjściem z domu do szkoły. Średnia córka, dziś czternastoletnia, kategorycznie odmawiała chodzenia na religię i inne zajęcia. Mój mąż w młodości również był nadaktywny i nieposłuszny, ale srogie spojrzenie matki wystarczało, by przywołać go do porządku. Niektórzy twierdzą, że dzisiejsi rodzice są zbyt łagodni. Mówią, że trzeba być surowym i czujnym. Ale koncepcja dyscypliny opartej na rozkazywaniu i kontroli nigdy do mnie nie przemawiała. Zamierzam tu oczywiście wytłumaczyć, dlaczego nie jest ona najlepszą metodą wychowywania współczesnych dzieci.

Kiedy zaczęłam mieć problemy z moimi dziećmi, stosowałam różne kary, liczyłam do trzech, sporządzałam plany zajęć i obowiązków, próbowałam najróżniejszych metod znalezionych w poradnikach dla rodziców. Wszystko na marne. Owszem, niektóre działały przez jakiś czas, ale po kilku tygodniach pojawiały się nowe problemy. W pewnym momencie doszło do tego, że każdy kolejny dzień kończył się łzami – moimi albo którejś z córek.

Potrzebowałam lepszego sposobu – czegoś, co pozwoli mi uszanować ich indywidualność, a jednocześnie uratuje naszą rodzinę przed pogrążeniem się w kompletnym chaosie. Jestem doświadczoną dziennikarką, gromadzenie faktów i analizowanie problemów to, można rzec, mój chleb powszedni. Postanowiłam więc wykorzystać te umiejętności i zrozumieć, dlaczego tak wielu rodziców ma tak ogromne kłopoty ze swoim potomstwem. Żadna z obserwowanych przeze mnie strategii postępowania z niegrzecznymi dziećmi – wywieranie presji, stawianie wymagań, nadopiekuńczość – nie pomagała w przygotowaniu ich do dorosłości. Zastanawiałam się, dlaczego w dzisiejszych czasach bycie rodzicem jest tak trudne, skoro – jak wynika z badań – współcześni rodzice poświęcają dzieciom więcej czasu i energii niż w jakimkolwiek innym okresie nowożytnej historii.

Przypomniałam sobie metody analizy, których uczono mnie na studiach licencjackich z fizyki na Harvardzie, i postanowiłam dokonać krytycznego przeglądu setek naukowych rozpraw, by dowiedzieć się, co współcześni badacze mają do powiedzenia na temat tego społecznego problemu. Rozmawiałam z rodzicami i pedagogami, pytając o skuteczne, ich zdaniem, metody. W lipcu 2015 roku w magazynie „Mother Jones” ukazał się mój pierwszy artykuł na temat metod dyscyplinowania dzieci. Kilka dni po tym, jak opublikowano go na stronie MotherJones.com, stał się najczęściej czytanym tekstem – miał ponad cztery miliony odsłon, 790 000 udostępnień na Facebooku, 6000 tweetów i 980 komentarzy.

Byłam zaskoczona – wyglądało bowiem na to, że poruszyłam jakąś niezwykle wrażliwą strunę. Odkryłam przy okazji, że miliony ludzi przeżywają te same obawy, mają podobne problemy i, tak jak ja, szukają ich rozwiązania. Odzew na mój tekst był ogromny – wielu rodziców, ale również nauczycieli, pisało do mnie, twierdząc, że mój tekst zmienił ich stosunek do dzieci. Ale to nie wszystko. Moje spostrzeżenia zaczęto również analizować podczas naukowych konferencji i akademickich wykładów, co już samo w sobie było dużym wyróżnieniem i motywowało mnie do dalszej pracy.

W związku z tym wybrałam się w podróż po kraju, nawiązując kontakty z rodzicami i nauczycielami w różnych stanach. W Vermont odwiedziłam rodziny, w których dzieci ochoczo wypełniały domowe obowiązki. W Maine obserwowałam efekty przełomowej metody resocjalizacji stosowanej w domach, szkołach, na oddziałach psychiatrycznych, a nawet w domach poprawczych, dzięki której udaje się wyeliminować 70 lub więcej procent problemów z dyscypliną. Spotkałam wybitnych neurologów, którzy tłumaczyli mi, jak funkcjonuje mózg, i zgodziłam się nawet, by zbadano mój związek z córką metodą rezonansu magnetycznego. W Santa Fe widziałam nauczycieli medytacji uczących niespokojne dzieci praktyki uważności. Odwiedziłam szkoły w najgorszych dzielnicach Baltimore i Columbus i widziałam, jak najbardziej niesforne dzieci uspokajały się, słysząc dźwięk harmonijki ustnej.

Szukałam realnych historii składających się na rosnące statystyki lęków, depresji, zaburzeń behawioralnych i uzależnień wśród młodzieży. Spotykałam się ze specjalistami, by porozmawiać o moim coraz silniejszym przekonaniu, że nasze dzieci nie potrafią kontrolować swoich zachowań, myśli i emocji.

Podróżując po całym kraju od Teksasu i Ohio po Wisconsin, spotkałam dziesiątki rodziców, pedagogów, psychologów i innych specjalistów zajmujących się wychowaniem młodych ludzi. Uczestniczyłam w kursach dla rodziców i próbowałam stosować poznane metody w wychowaniu moich dzieci. W końcu nauczyłam się tyle, że sama zaczęłam je prowadzić.

W czasie rozmów z kolejnymi rodzicami najczęściej słyszałam pytanie: „Co zrobić, żeby dzieci robiły to, czego od nich oczekujemy?”. Dopiero po pięciu latach moich badań zrozumiałam, że wszyscy zadajemy niewłaściwe pytanie. Powinniśmy bowiem pytać: „Dlaczego dzieci nie potrafią zrobić tego, czego od nich oczekujemy?”.

W następnym rozdziale wyjaśnię, dlaczego tak właśnie uważam.

[...]

Przypisy

[1] Whac-a-mole – zręcznościowa gra popularna w latach 70., polegająca na uderzaniu młotkiem w krety i inne gryzonie wychylające się z norek.