Gladiatorzy. Krew i igrzyska
Seria: Kieszonkowa Historia

M.C. Bishop

Tłumaczenie: Katarzyna Skawran

Published originally by CASEMATE PUBLISHERS under the title:
Gladiators. Fighting to the Death in Ancient Rome
© Casemate Publishers 2017
All rights reserved

Polish translation copyright © 2018 by Wydawnictwo RM
Wydawnictwo RM, 03-808 Warszawa, ul. Mińska 25
rm@rm.com.pl, www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy.

Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli.

Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

ISBN 978-83-7773-926-6
ISBN 978-83-8151-077-6 (ePub)
ISBN 978-83-8151-078-3 (mobi)

Redaktor prowadzący: Irmina Wala-Pęgierska
Redakcja: Mirosława Szymańska
Korekta: Jacek Ring
Opracowanie graficzne okładki wg oryginału: Maciej Jędrzejec
Edytor wersji elektronicznej: Tomasz Zajbt
Opracowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański
Weryfikcja wersji elektronicznej: Justyna Mrowiec

SPIS TREŚCI

Kalendarium

Słowniczek

Rozdział 1. Wprowadzenie

Rozdział 2. Początki igrzysk

Rozdział 3. Rosnąca popularność gladiatorów

Rozdział 4. Szczyt popularności

Rozdział 5. Rynsztunek i miejsca widowisk

Rozdział 6. Życie gladiatora

Rozdział 7. Koniec epoki gladiatorów

Bibliografia

KALENDARIUM

275 p.n.e. Pierwszy pokaz słoni w Rzymie podczas triumfu wodza Maniusza Kuriusza Dentatusa

264 p.n.e. Pierwsza odnotowana, publiczna walka gladiatorów, stoczona na Forum Boarium

216 p.n.e. Pierwsza wystawiona walka gladiatorów na Forum Romanum

206 p.n.e. Wódz Scypion Afrykański Starszy organizuje igrzyska ku czci swojego ojca i wuja w hiszpańskiej Carthago Nova (Kartagena)

186 p.n.e. Konsul Marek Fulwiusz Nobilior urządza w Rzymie pierwszy pokaz polowania na dzikie zwierzęta

167 p.n.e. Pierwsze użycie słoni do tratowania dezerterów z rzymskiej armii

105 p.n.e. Konsul Publiusz Rutyliusz Rufus wykorzystuje instruktorów gladiatorskich do trenowania rzymskich legionistów

80 p.n.e. Wzniesienie kamiennego amfiteatru w Pompejach

73–71 p.n.e. Powstanie Spartakusa

52 p.n.e. Pierwsza wzmianka o drewnianym amfiteatrze

46 p.n.e. Juliusz Cezar organizuje igrzyska z naumachią, czyli inscenizacją bitwy morskiej, na Polu Marsowym

29 p.n.e. Wzniesienie pierwszego kamiennego amfiteatru w Rzymie

2 p.n.e. Cesarz Oktawian August wystawia naumachię na Tybrze

21 Powstanie w Galii pod wodzą Juliusza Florusa i Juliusza Sakrowira

52 Cesarz Klaudiusz wystawia naumachię na Jeziorze Fucyńskim

57 Cesarz Neron organizuje igrzyska z inscenizacją naumachii w nowym drewnianym amfiteatrze

59 Zamieszki w Pompejach i wprowadzenie zakazu organizowania igrzysk w tamtejszym amfiteatrze przez 10 lat

62 Trzęsienie ziemi w Pompejach i uchylenie zakazu organizowania igrzysk w tamtejszym amfiteatrze

ok. 70 Wzniesienie pierwszego drewnianego amfiteatru w Londynie

72 Otwarcie amfiteatru Flawiuszów (Koloseum) w Rzymie

75 Wzniesienie kamiennego amfiteatru obok fortu rzymskich legionów w Isca Augusta (obecnie Caerleon w Wielkiej Brytanii)

79 Zasypanie amfiteatru w Pompejach na skutek erupcji Wezuwiusza

158 Galen zostaje głównym lekarzem gladiatorów w Pergamonie

177 Wprowadzenie limitu wydatków na igrzyska gladiatorów

200 Cesarz Septymiusz Sewer zakazuje kobietom walk gladiatorskich

248 Cesarz Filip I Arab organizuje ludi saeculares (łac. igrzyska stulecia)

404 Przypuszczalnie cesarz Flawiusz Honoriusz zakazuje igrzysk gladiatorów w Rzymie

1823 Odkrycie amfiteatru w Pompejach

1864 Odkrycie baraków gladiatorów w Pompejach

1872 Jean-Léon Gérôme maluje obraz Pollice verso

1933 James Leslie Mitchell (pseudonim Lewis Grassic Gibbon) publikuje powieść Spartakus

1951 Howard Fast publikuje powieść Spartakus

1956 Prapremiera baletu Spartakus Arama Chaczaturiana

1960 Premiera filmu Stanleya Kubricka Spartakus

2000 Premiera filmu Ridleya Scotta Gladiator

SŁOWNICZEK

W książce pojawia się szereg terminów łacińskich. Zamiast szukać ich odpowiedników, łatwiej mi było zachować ich oryginalne brzmienie.

aedilis edyl; urzędnik odpowiedzialny za organizację pokazu walk gladiatorów

amphitheatrum amfiteatr

armatura typ gladiatora, jego uzbrojenia oraz stylu walki

auctoratus wolny człowiek walczący jako gladiator

balteus szeroki metalowy pas noszony przez gladiatorów

bestiarius gladiator walczący ze zwierzętami

bustuarius wczesna nazwa gladiatora, dosłownie „człowiek stosu pogrzebowego”

caesim cięcie mieczem

cena libera publiczny posiłek gladiatorów w wieczór przed walką

censor cenzor; urzędnik odpowiedzialny za sporządzenie spisu obywateli i czuwanie nad ich moralnością

dictata „przepisy”, zestaw zwyczajowych ofensywnych i defensywnych posunięć

doctor instruktor walki

editor główny organizator pokazu walk gladiatorów

gladius miecz (generalnie w odniesieniu do krótkiego miecza)

lanista właściciel lub zarządca szkoły gladiatorów

libellus munerarius sprzedawana na ulicach broszurka z programem igrzysk

ludi igrzyska gladiatorskie

ludus szkoła gladiatorów

missio darowanie życia po walce

munus pokazy walk gladiatorskich

naumachia inscenizacja bitwy morskiej

noxius przestępca lub jeniec wojenny skazany na walkę na arenie

palus słupek o wysokości człowieka, służący do trenowania gladiatora

parmularius wojownik z małą tarczą, zwaną parma (i jego zwolennik)

pollice verso gest kciukiem oznaczający skazanie na śmierć lub darowanie życia

pompa procesja przed rozpoczęciem igrzysk

primus palus gladiator najwyżej oceniany w swojej szkole gladiatorów

probatio armorum sprawdzanie broni przed igrzyskami

prolusio pokaz walki atrapami broni przed głównymi walkami gladiatorów

puggio sztylet

punctim dźgnięcie mieczem lub sztyletem

rudis dwukrotnie cięższy, drewniany miecz ćwiczebny, wręczany jako symbol wolności

sacramentum gladiatorum przysięga składana przez gladiatorów

scutarius wojownik z dużą tarczą (i jego zwolennik)

scutum duża, wypukła tarcza

spectacula pokaz walk gladiatorskich i dawna nazwa amfiteatru

subligaculum przepaska biodrowa noszona przez gladiatora

summa rudis sędzia

tiro rekrut, żółtodziób

velaria zadaszenie widowni amfiteatru, złożone z wielu vela (patrz velum)

velum płat cienkiego płótna rozpinany dla osłony widzów przed słońcem

venator myśliwy

veteranus doświadczony gladiator

vomitorium wyjście z amfiteatru

ROZDZIAŁ 1

WPROWADZENIE

Historia nie pozwala na wystawianie poszczególnym ludziom złych ani dobrych ocen.

Michael Grant, Gladiatorzy

Kim był gladiator?

I w rzeczy samej, cóż zrobił dla nas wielkiego? Dał gladiatorów niewartych grosza, zdechlaków, na których gdybyś dmuchnął, to by upadli; widziałem już lepszych ludzi walczących z dzikimi zwierzętami. Jeźdźcy, których kazał zabijać, byli jak człowieczki na pokrywach lamp, rzekłbyś, że widzisz przed sobą koguty; jeden, jak osieł przetrącony w lędźwiach, drugi powłóczący nogami, trzeci, zastępca padłego, sam półmartwy z rozwalonymi ścięgnami. Jeden był jeszcze niezłej miary, Trak, który też walczył prawidłowo. Słowem, wszyscy zostali potem ochłostani, nazbyt wołano im z tłumu: „Dajcież im!” Naprawdę, po prostu tchórze. A on powiada jeszcze: „Dałem ci przecie igrzyska gladiatorów”. A ja ci klaskałem za to. Policz, a zobaczysz, że daję ci więcej, niż otrzymałem. Ręka rękę myje.

(Petroniusz, Uczta Trymalchiona, 45)

Gdy czytamy ten ustęp jednej z pierwszych powieści w zachodnim świecie, widzimy, jaka przepaść dzieli nas od starożytnych Rzymian. Bohater utworu jest na tyle obeznany z tym, o czym mówi – rozrywką, którą zapewniali ludzie walczący o swoje życie – że domyślamy się, iż takie doświadczenia były dla niego codziennością i wiedział, czego ma się spodziewać. Przybiera ton przywodzący na myśl ton siedzącego na kanapie znawcy futbolu. Uwagę zwraca dobra znajomość tematu i rozumiemy, że wystawiona grupa gladiatorów była mierna, a Trak, choć wykazał się pewną znajomością zasad walki, nie zrobił wrażenia na tłumie widzów. Gladiatorzy tak naprawdę nie zasłużyli na aplauz.

Łacińskie słowo gladiator początkowo znaczyło „walczący mieczem” i pochodziło od słowa gladius, oznaczającego miecz dowolnego rodzaju. Z czasem gladius zaczął być kojarzony z klasycznym krótkim mieczem noszonym przez rzymskich legionistów i często nazywanym gladius Hispaniensis (miecz hiszpański). I właśnie nim posługiwało się wielu pierwszych gladiatorów. Jednak określenie „gladiator” zyskało szersze znaczenie i objęło różnego rodzaju uczestników pokazowych walk na śmierć i życie na arenie, mimo że wielu z nich nigdy nie używało miecza. Jedną z najsłynniejszych kategorii gladiatorów jest retiarius, czyli sieciarz – i to nie tylko dlatego, że zagrał go Woody Strode w Spartakusie Stanleya Kubricka. Walczył obciążoną siecią i trójzębem (oba elementy uzbrojenia zapewne były wzorowane na wyposażeniu rybaka). Starał się zarzucić sieć na przeciwnika, a za pomocą trójzębu trzymać go na dystans i w końcu zadać nim śmiertelny cios. Ten typ gladiatora miał też odmiany – z lassem zamiast sieci (laquearius) lub z drewnianą platformą, z której miotał kamienie (pontarius). Jednak Rzymianie nie wątpili w to, że retiarius, mimo braku miecza, jest gladiatorem.

Do gladiatorów zaliczali się nie tylko walczący ze sobą nawzajem mężczyźni. Byli nimi też wojownicy zabijający dzikie zwierzęta (bestiarii) oraz uczestniczący w polowaniach na arenie (venatores), o czym świadczy fakt, że mieli własną szkołę. Zachowały się nawet płaskorzeźby przedstawiające mężczyzn uzbrojonych jak gladiatorzy, walczących z dużymi kotami. A zatem Rzymianie uważali ich za gladiatorów. Niekiedy trudno nam odróżnić bestiarii od venatores. Nie ma jednak wątpliwości, że Rzymianie dokonywali tego podziału w ustalony sposób i wiedzieli, kto jest kim.

Walczyli ze sobą także ludzie niebędący gladiatorami – na ogół skazani przestępcy lub jeńcy wojenni. Nie przechodzili przeszkolenia ani nie mieli przywilejów właściwych gladiatorom, ale oczekiwano od nich, że będą z entuzjazmem walczyć, przeważnie w rekonstrukcjach wielkich bitew z przeszłości (z oczywistych jednak powodów nie tych, w których Rzymianie ponieśli klęski, jak starcia w Wąwozie Kaudyńskim, pod Kannami czy nad Jeziorem Trazymeńskim). Mogły to być bitwy lądowe, z kompletną scenerią, albo nawet (począwszy od panowania Juliusza Cezara) bitwy morskie, zwane naumachiami. Oprócz winowajców skazanych na granie w makabrycznych widowiskach historycznych na arenie pojawiali się także skazani na śmierć ad bestias. Rozrywanie przez dzikie zwierzęta było kolejnym rodzajem rozrywki dla tłumu, znanym nam aż za dobrze z opowieści o chrześcijańskich męczennikach ginących taką śmiercią. Wszyscy ci nieszczęśnicy mieli jedną cechę wspólną – nikt nie oczekiwał od nich umiejętności ani finezji gladiatorów. Szli po prostu na rzeź.

Na koniec byli jeszcze gladiatorzy zapewniający lekkie wytchnienie od krwawych scen jatki. Należeli do nich paegnarii (walczący ze sobą na niby kijami) i andabatae pojedynkujący się (a raczej usiłujący to robić) w hełmach bez otworów na oczy.

Wszystkie te kategorie bardziej lub mniej śmiertelnej rozrywki składały się na to, co nazywamy igrzyskami, a co Rzymianie zwali munera. Znaczenie słowa munus ewoluowało z biegiem czasu. Początkowo oznaczało ono powinność albo obowiązek pewnego świadczenia, na ogół ze strony polityka. Pochodziło od sportowych igrzysk pogrzebowych, organizowanych ku czci zmarłego nobila i równocześnie mających zapewnić rozrywkę masom. Ostatecznie munera stało się synonimem igrzysk gladiatorskich i używano go wymiennie ze słowem ludi (ludus – w liczbie pojedynczej – to szkoła gladiatorów, zaś ludi – w liczbie mnogiej – zawsze oznaczało igrzyska). Takie igrzyska stały się niezwykle kosztowne, mogły trwać wiele tygodni i stanowiły spore wyzwanie logistyczne dla całego Imperium Rzymskiego, a cały ten wysiłek ostatecznie miał tylko zapewnić rozrywkę mieszkańcom stolicy. Igrzyska gladiatorskie były jednak integralnym i wszechobecnym aspektem życia Rzymian i nieuchronnie odcisnęły piętno na naszym postrzeganiu tamtych czasów i ludzi. Bo czyż można sobie wyobrazić Rzym bez gladiatorów?

ROZDZIAŁ 2

POCZĄTKI IGRZYSK

ROZDZIAŁ 3

ROSNĄCA POPULARNOŚĆ GLADIATORÓW

ROZDZIAŁ 4

SZCZYT POPULARNOŚCI

ROZDZIAŁ 5

RYNSZTUNEK I MIEJSCA WIDOWISK

ROZDZIAŁ 6

ŻYCIE GLADIATORA

ROZDZIAŁ 7

KONIEC EPOKI GLADIATORÓW

BIBLIOGRAFIA