Spis rzeczy

Karta redakcyjna

JEDEN Aktualność i późność

DWA Powrót do osiemnastego stulecia

TRZY Za fasadą Così fan tutte

CZTERY Jean Genet

PIĘĆ Cienie starego ładu

SZEŚĆ Wirtuoz jako intelektualista

SIEDEM Mgnienia stylu późnego

POSŁOWIE

INDEKS

Przypisy

Seria „Sztuka Czytania”

Seria: Sztuka Czytania

Tytuł oryginału: ON LATE STYLE

Redaktor prowadząca: Anna Krzywania

Redakcja: Alicja Kałużny

Konsultacja muzykologiczna: Aleksandra Wróblewska

Zestawienie indeksu: Jakub Bączek

Korekta: Anna Gądek, Urszula Włodarska

Redakcja techniczna: Stanisława Trela

Projekt okładki i stron tytułowych: Przemek Dębowski

Zdjęcie wykorzystane na okładce: Fragment konstrukcji wiaduktu nad rzeką Viaur we Francji, fot. autor nieznany, 1901. Ze zbiorów Rijksmuseum

Opracowanie typograficzne, łamanie wersji papierowej: | manufaktu-ar.com

Copyright © 2006, Edward W. Said
All rights reserved
Copyright © for the Polish edition by Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2017
Copyright © for the Polish translation by Barbara Kopeć-Umiastowska, 2017
Posłowie: Copyright © by Jacek Gutorow, 2017

Nieupoważnione powielanie lub wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

Wydanie pierwsze, elektroniczne
Wrocław 2018

ISBN 978-83-65588-88-3

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37
50–139 Wrocław
wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

POSŁOWIE

JACEK GUTOROW

W stronę stylu późnego

(...)

Znamienne, że zagadnienia ciągłości kultury, języka czy dzieła przedstawiane są często przez Saida za pomocą pojęć i kategorii zapożyczonych z teorii muzyki. Istotne okazały się zwłaszcza idee kontrapunktu i inwencji. Pierwsza z nich ma bodaj kluczowe znaczenie dla argumentacji rozwijanej w Kulturze i imperializmie, gdzie urasta do rangi zasadniczej przesłanki metodologicznej; tak zwana interpretacja kontrapunktyczna (contrapuntal reading) to jedno z najbardziej w tej książce wyrazistych sformułowań[1]. Z kolei pojęcie inwencji pozwoliło Saidowi przejść od rozważań nad znaczeniem genealogii krytycznego myślenia do idei ciągłości dzieła, a także tkwiącego w nim potencjału spekulatywnego. Kategoria ta pojawiła się u niego po raz pierwszy w poruszających, chwilami mocno osobistych tekstach poświęconych postaci Glenna Goulda, kanadyjskiego pianisty i niezrównanego (choć dla wielu obrazoburczego) interpretatora Bacha. Wspomnijmy choćby o napisanym w 1983 roku szkicu The Music Itself: Glenn Gould’s Contrapuntal Vision. Można chyba przyjąć, że ten krótki artykuł, jeden z pierwszych tekstów muzykologicznych Saida, stanowi intelektualne credo teoretyka, który w pogłębionych refleksjach nad nieskończonym kombinatorycznym potencjałem kontrapunktu i wynikającym zeń etosem inwencji jako procesu krytycznego otwarcia myślenia odnalazł sens późnej nowoczesności[2].

Pozwalam sobie przywołać terminologię muzykologiczną nie tylko dlatego, że kwestia stylu późnego jawi się jako naturalny efekt zainteresowania Saida (koncertującego pianisty i recenzenta muzycznego) historią i filozofią europejskiej muzyki ostatnich dwóch stuleci. Chodzi również o kapitalne znaczenie, jakie dla palestyńskiego myśliciela miała podjęta przez Adorna dyskusja nad późnymi kompozycjami Beethovena. Niemiecki filozof i teoretyk muzyki jest w książce Saida stałym i bezsprzecznie najważniejszym punktem odniesienia. W licznych tekstach poświęconych kompozytorowi autor Teorii estetycznej definiował styl późny jako rezultat odejścia od organicznej koncepcji utworu artystycznego i jednoczesnego zakwestionowania takich kategorii jak jedność, ciągłość czy kompletność dzieła. Adornowski Spätstil to styl, który wyróżnia się pogłębioną świadomością wyczerpania dotychczasowych narracji życiowych i krytycznych. Warto dodać, że w odczuciu Adorna retoryka stylu późnego nie oznacza porzucenia konwencji. Wręcz przeciwnie, pojawia się ona w momencie największej formalizacji języka artystycznego jako jego absolutyzacja, a zarazem demaskacja (to jedynie pozorny paradoks). Jeśli przyjmujemy tezę, że w swoich ostatnich kompozycjach Beethoven jest jednocześnie tradycyjny i obrazoburczy, a w takim duchu interpretuje je Adorno, to właśnie z uwagi na fakt, iż niemiecki kompozytor z jednej strony dokonuje w nich reaktywacji klasycznych form muzycznych, z drugiej zaś pozwala nam odczuć ich niewystarczalność. Tym samym w dziele późnym spotykają się, a do pewnego stopnia nawet rozbrajają, tropy spełnienia, wyczerpania i przeinaczenia[3].

Podobnie u Saida, który w esejach poświęconych late style zastanawia się nad charakterystycznym dla późnych dzieł paradoksem twórczego niespełnienia, wynikającego ze świadomości dojścia do kresu możliwości konwencji i konwencjonalnej reprezentacji, a także z dojmującego odczucia ich ubóstwa (również ze świadomości nadchodzącej śmierci). W zasadzie każdy tekst pomieszczony w książce, którą trzymają Państwo w rękach, opowiada z jednej strony o pragnieniu spełnienia, z drugiej o towarzyszącym mu dramacie niemożności. Saida najbardziej interesuje sztuka dochodząca własnych granic, a zarazem świadoma tego, że niepodobna ich przekroczyć. Na zapleczu tych tekstów pojawia się retoryka transgresji, nie jest to jednak transgresja spod znaku (powiedzmy) Bataille’a czy Artauda, wyrażająca się w hasłach (na przykład) ekstatycznego wydatkowania energii życiowej czy zerwania z całą historią literatury europejskiej. W arcydziełach stylu późnego tradycja ulega rozbiciu, rozerwaniu i rozprzężeniu, to prawda. Ale dzieje się tak z uwagi na niemożliwe do urzeczywistnienia marzenie o całości. I właśnie z poczucia niespełnienia wyrasta przekonanie o konieczności problematyzacji tradycji, pozostającej jednak podstawowym wyznacznikiem dzieła. Taki właśnie charakter ma w odczuciu Saida styl późny. To styl nieprawomyślny, wychodzący poza konwencję, a nawet usiłujący z nią zerwać, czyniący to jednak, jakże paradoksalnie, w jej ramach.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] E.W. Said, Kultura i imperializm, tłum. M. Wyrwas-Wiśniewska, Kraków 2009. Patrz np. s. XXIV, 32, 52, 72, 382.

[2] Tenże, The Music Itself: Glenn Gould’s Contrapuntal Vision, w: tegoż, Music at the Limits..., s. 3–10.

[3] Poglądy Adorna rekonstruuję na podstawie anglojęzycznej wersji książki (T.W. Adorno, Beethoven. The Philosophy of Music, ed. R. Tiedemann, transl. E. Jephcott, Cambridge, UK 1998; oryginalna edycja niemiecka ukazała się pięć lat wcześniej). Said korzystał z tego właśnie wydania.

Sztuka Czytania

NOWA SERIA Wydawnictwa Ossolineum

Książki o literaturze, ale także o sztuce czy kulturze masowej, które same mają walor literacki. Nie wierzymy w obiektywną wiedzę o wytworach ludzkiej wyobraźni, natomiast chętnie damy się przekonać komuś, kto dysponuje niepowtarzalnym stylem.

Czytanie może być sztuką także wtedy, kiedy interpretator posiada nadzwyczajną sprawność albo kiedy widzi swój przedmiot z wyjątkowej perspektywy.

Kwintesencją serii są książki pisarzy o pisarzach.