Spis rzeczy

Karta redakcyjna

DZIENNIK TV (1971)

10 I 1971. Z niebywałym opóźnieniem...

1 II 1971. Podobno telewizja ogłupia...

4 II 1971. W krótkim odstępie czasu...

26 II 1971. Po pierwszym odcinku...

1 IV 1971. Atmosfera żałoby narodowej...

15 IV 1971. Ubiegły tydzień stał pod znakiem...

25 IV 1971. Moje dwie skrajnie różne przygody...

14 V 1971. Gdyby się tak dobrze zastanowić...

1 VI 1971. Felieton telewizyjny traktuje z zasady...

31 VIII 1971. Rozstając się z czytelnikami...

28 IX 1971. Skąd tyle Cyganów...

13 X 1971. Tym razem...

ODBIORCA UBEZWŁASNOWOLNIONY (1975, 1971–1973)

Ubezwłasnowolnienie odbiorcy

Dziewczynki wręczające kwiaty

Neony polskie

Gesty piosenkarzy

„Dżen-ku-je bar-zo”

Jezdnia i wolność

Nagość fotografowana

Gesty piłkarzy

Interpunkcja dziennikarska

Rozrywki umysłowe

Prima aprilis „na łamach”

Seriale

Znaki złożone z ludzi

Mikrofon

Kapitan Grabowski w akcji

Jak słodko płakać na Love Story

Głos ma szary człowiek

Western, czyli tragizm geometryczny

Oblicz punkty, a dowiesz się, kim jesteś

PKF

Parodyści

Szkic do portretu Jana Ciszewskiego

W stylu bojowym

W stylu intymnym

Dyskusja przed kamerami

CZYTELNIK UBEZWŁASNOWOLNIONY. PERSWAZJA W MASOWEJ KULTURZE LITERACKIEJ PRL (1983)

Przedmowa do wydania krajowego

Rozdział I. Czerwony sztandar nad dyskoteką

Co się dzieje w „najweselszym baraku”

Koń między dwoma wozami

Gdy brakuje cielęciny

Perswazje i kompensacje

Bojowo, ale ostrożnie

Kankan na tle portretu Lenina

Na zachód od Aszchabadu

Rozdział II. Słowo – perswazja – kultura masowa

Parę spóźnionych wyjaśnień

Arystokratyczne dąsy i demokratyczny krytycyzm

Ukryta retoryka

Perswazja: co to znaczy?

Odbiorca ubezwłasnowolniony

Dwa labirynty

Tyrania słów

Dwa autorytety

Rozdział III. W kręgu stadionu: „Nasza wola – Polska gola!”

Każdy kibic poetą

Futbol a patriotyzm

Kto komu pokazuje transparent?

„Żadnego ale”: magia zwycięstwa

„Nasi chłopcy”: magia wspólnoty

„Górą nasi” i kompleks niższości

Rozdział IV. W kręgu „akademii ku czci”: Poeta zamordowany

Broniewskich jest dwóch

Ad usum Delphini

Co powiedział Cambronne

Granit zamiast węgla

Chórem albo na glosy

Poeta z marmuru

Rozdział V. W kręgu estrady: Piosenka i wolność

Liryka ze wzmacniaczem

Estradowe „Ausdruckskonstanten”

Opozycje przestrzenne: zamknięty krąg i rozerwanie kręgu

Opozycje czasowe: cykliczność i niepowtarzalność

Opozycje socjalne: od Cygana do rekruta

Śpiewanie do snu

Rozdział VI. W kręgu powieści: Nadludzie w niebieskich mundurach

Zjawisko: „powieść milicyjna”

Edyp i Kain: Sherlock Holmes i Philip Marlowe

Im bardziej martwy, tym lepiej

Ostatnie słowo ma zawsze milicjant

Świat niedomknięty

Powieść jako reklama milicji

Męska twarz funkcjonariusza

Podejrzany w kasie pancernej

Spocone dłonie i rozbiegane oczy

„... Ale nie uprzedzajmy wypadków”

Skuteczność perswazji

Nierozwiązalna sprzeczność

Wykaz skrótów użytych w rozdziale VI

KATALEKTY (1969–1998)

Śmierć poezji i jej zmartwychwstanie

Przeciw sentymentalizmowi

Piosenki „The Beatles” w przekładzie St. Barańczaka [wprowadzenie tłumacza]

Historia, człowiek, dialektyka. (Zagajenie dyskusji nad książką Marii Janion Romantyzm, rewolucja, marksizm. Colloquia Gdańskie)

Nieufność romantycznych

Demokratyzacja poezji – młodzi poeci wśród nowej publiczności

Co to jest socjologia literatury?

Atrakcje i niebezpieczeństwa

Zrozumieć to znaczy wyzwolić

Obowiązki i możliwości

Artysta państwowy

Zbudź się w nierzeczywistość

Tęsknota do reklamówki

Przezwyciężyć zalew tandety

Derek Walcott

W poprzek

Pomiędzy biegunami

Zobaczone, przeczytane

Krytyka literacka w Polsce nie istnieje...

Adwokat Mickiewicza

Wybiera Stanisław Barańczak

Poeta w krawacie

Wykład Doktora Honoris Causa Profesora Stanisława Barańczaka

Rymujemy na Odległość

Po stronie sensu

Zwolnić i wąchać

Niepowtarzalna prawda konkretu

Szachy z Szekspirem

Liryki Ameryki

RECENZJE APOKRYFICZNE (1996)

Obywatel Kania

Ociec Krzesny (IV): Prać?

Czterej pancerni i siedmiu samurajów, czyli w sumie dwunastu gniewnych ludzi (pies też człowiek)

Przepraszam, czy tu myją?

Dzieje jednego wycisku

Migrena

Paskudny Leon

Przewinęło z wiatrem

Posłowie

Nota wydawnicza

Indeks

Przypisy

Seria „Sztuka Czytania”

Copyright © by Anna Barańczak, 2017

Wybór, opracowanie i posłowie: Copyright © by Adam Poprawa, 2017

Wydanie pierwsze, elektroniczne
Wrocław 2017

Nieupoważnione powielanie lub wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Seria: Sztuka Czytania

Redaktor prowadząca: Anna Krzywania

Redakcja: Anna Gądek

Zestawienie indeksu: Andrzej Sokulski

Korekta: Jakub Bączek, Anna Kołtunowska

Redakcja techniczna: Stanisława Trela

Projekt okładki: Przemek Dębowski

Zdjęcie wykorzystane na okładce: Widzowie filmu trójwymiarowego w kinie Paramount Theater
(© J.R. Eyerman / The LIFE Picture Collection / Getty Images)

Opracowanie typograficzne, łamanie wersji papierowej: manufaktura | manufaktu-ar.com

Konwersja: eLitera s.c.

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37
50–139 Wrocław
wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl

ISBN 978-83-65588-94-4

Rozrywki umysłowe

„Kultura łatwa”: w gruncie rzeczy do tego sprowadzały się zawsze rozmaite próby uściślenia pojęcia „kultury masowej”. Bo co znaczy właściwie „masowa”? Odbierana przez masy, w masowym obiegu społecznym, zgoda; natychmiast jednak pojawia się pytanie: co mianowicie powoduje, że kultura ta – w przeciwieństwie do „niemasowej”, „elitarnej”, „wysokoartystycznej” – może zawsze liczyć na popularność? Oczywiście – odpowiada się zwykle – jej łatwość, to, że nie zmusza ona do aktywnego wysiłku umysłowego. Nikomu z teoretyków nie przychodzi jakoś do głowy, że jest to odpowiedź niewystarczająca. Czy rzeczywiście niechęć do intelektualnego wysiłku jest tak powszechną i niezmienną cechą tzw. masowego odbiorcy? Czy istotnie szuka on zawsze najłatwiejszych wyjść? Czy nie można by znaleźć konkretnych faktów, świadczących, że właśnie trudności, pokonywanie przeszkód, wysiłek umysłu są nieraz w cenie wśród najszerszych rzesz odbiorców?

Naturalnie – można. I fakty takie wcale nie będą naciąganymi dowodami z pogranicza kultury „masowej” i „elitarnej”, dowodami świadczącymi raczej o dążeniu pewnych grup odbiorców do kulturalnego awansu. Przeciwnie: będą to fakty przynależące w pełni do dziedziny kultury masowej. A więc na przykład powieść kryminalna. A więc rozmaite quizy czy zgaduj-zgadule. A więc, wreszcie, cała ogromna dziedzina tzw. rozrywek umysłowych: rebusów, krzyżówek, szarad... Wszystkie te fakty kulturalne nie należą wcale (z wyjątkiem niektórych odmian powieści kryminalnej – ale nimi możemy się tu nie zajmować) do sfery kultury „ambitnej”, „wysokoartystycznej”, „wyrafinowanej”. A przecież są trudne! Są zadaniami czy zagadkami bardzo nieraz trudnymi, zawikłanymi i skomplikowanymi, zmuszają odbiorcę do maksymalnego wysiłku umysłowego. I, co ważniejsze, nie mimo to, ale właśnie  d l a t e g o  są tak niebywale popularne. Takiej właśnie rozrywki potrzebuje – choćby dla uniknięcia monotonii – ten sam masowy odbiorca, dla którego w innych okolicznościach źródłem największej uciechy są rozrywki maksymalnie łatwe i uproszczone.

Chcę przez to powiedzieć, że jednoznaczne rozumienie kultury „masowej” jako „łatwej” uwzględnia tylko jedną stronę problemu. Być może jest po prostu tak, że samą łatwizną nie będzie mógł się długo żywić nawet najbardziej „rozrywkowo” nastawiony konsument kultury: prędzej czy później, choćby dla urozmaicenia, sięgnie po coś, co oferuje mu przyjemność pokonywania trudności. Ale i tu wystrzegajmy się uproszczeń: ktoś, kogo pasjonują rebusy i szarady, nie zawsze jest miłośnikiem awangardowej plastyki czy poezji. A nawet na ogół nie jest. Przeciwstawienie kultury „masowej” i „elitarnej” nie jest zatem urojeniem. Na czym więc polega? Czym różni się „trudność” rozwiązywania szarady od „trudności” rozszyfrowywania wiersza Białoszewskiego? Czy jest to tylko różnica stopnia?

Nasuwa mi się tutaj pewne porównanie, które ma zresztą niejaki związek z dziedziną „rozrywek umysłowych”.  L a b i r y n t:  każdy fakt kulturalny, przed którym staje odbiorca, można przyrównać do labiryntu. Ale istnieją dwa rodzaje labiryntów: w pierwszym trudność dotarcia do końcowego punktu polega tylko na tym, że trzeba kroczyć bardzo nieraz długim i meandrycznym korytarzem, o którym wiadomo jednak, że nie posiada bocznych odnóg i że zaprowadzi nas prędzej czy później do celu. Drugi typ labiryntów cechuje się natomiast pewną perfidią: kroczący nim staje co chwila przed koniecznością wyboru pomiędzy dwoma czy trzema kierunkami, nie wie nigdy, czy decydując się pójść w lewo lub w prawo, nie natknie się na ślepą ścianę, czy nie zostanie nagle wyprowadzony poza obręb labiryntu lub, ostatecznie zbłąkany, straci wszelką orientację. W pierwszym labiryncie dyrektywą jest po prostu „iść naprzód”. W drugim: „wybierać i próbować kolejnych możliwości”. Różnica polega więc nie tyle na trudności większej czy mniejszej, na większym czy mniejszym zawikłaniu drogi: różnica polega na obecności bądź nieobecności czynnika  w o l n o ś c i  w y b o r u. 

W dziedzinie przyswajania sobie zjawisk kultury ta wolność wyboru jest faktem zarówno zewnętrznym (wtedy, kiedy dotyczy dylematu: wziąć do ręki książkę czy ją odrzucić, włączyć czy wyłączyć telewizor, pójść czy nie pójść na koncert), jak i wewnętrznym, objawiającym się już w trakcie odbioru danego dzieła. Ten ostatni przypadek jest dla nas szczególnie interesujący, on to bowiem właśnie pozwala sprecyzować różnicę między kulturą „masową” a „elitarną”. Dzieło kultury masowej jest mianowicie labiryntem bez bocznych odnóg: dojść do celu, do ostatecznego rozwiązania jest nieraz trudno z uwagi na długość drogi, zakręty, nawet przeszkody, które trzeba omijać – ale odbiorca, który powziął już decyzję wgłębienia się w ten labirynt, jest zwolniony z wszelkich decyzji dalszych, zwolniony z konieczności wybierania, pozbawiony uciążliwego brzemienia wolności. To nie on decyduje – labirynt sam go prowadzi do końcowego celu. W dziele kultury „elitarnej” („wysokoartystycznej”) jest zupełnie inaczej: tutaj każdy kolejny element stylu, kompozycji, ideologii dzieła stawia odbiorcę na rozstajach dróg, z których jedną trzeba wybrać, nie będąc nigdy pewnym, czy wybrało się właściwie. Jedynie w dziełach tego rodzaju możliwa jest rzeczywista tajemnica, rzeczywista wieloznaczność, rzeczywisty tragizm, rzeczywisty twórczy współudział odbiorcy w kształtowaniu artystycznego świata.

Gdybym miał najkrócej określić różnicę między rozwiązywaniem łamigłówki a rozszyfrowywaniem znaczeń wiersza (z pozoru są to czynności bardzo podobne), powiedziałbym, że łamigłówka ma zawsze rozwiązanie, i to tylko jedno, to „właściwe”; wiersz natomiast każe wybierać pomiędzy wieloma rozwiązaniami i bywa nieraz tak, że żadne z nich nie może być uważane za ostateczne i wystarczające. Mowa w tej chwili o rozwiązaniach „ostatecznych”, o tych końcowych formułach, do których dociera się w ostatecznym efekcie pokonywania trudności; ale to samo dotyczy każdego najdrobniejszego nawet kroku, jaki tylko można postawić w którymś z tych dwu labiryntów. Z jednej strony mamy maksymalne ograniczenie wolności wyboru, z drugiej – jej maksymalne rozszerzenie.

Badaczom i publicystom, których nęka nierozwiązywalna sprzeczność kultury „masowej”, a przecież niekoniecznie „łatwej” (aby rozwiązać zadanie z „Szaradzisty”, trzeba mieć sporą wiedzę i rutynę), zaleciłbym obowiązkową lekturę Ucieczki od wolności Ericha Fromma. W tym rzecz: kultura masowa jest domeną ucieczki nie tyle od trudności i wysiłku, ile od wolności. Jest wyrazem tęsknoty do czegoś, co by nami manipulowało z zewnątrz, nie naruszając niczym naszej słodkiej bierności. Chcemy mieć złudzenie pokonywania przeszkód, ale nie narażać się przy tym na rozczarowanie; łudzić się, że rozwiązujemy zagadkę, nie dostrzegając, że zagadka sama nami kieruje w stronę ostatecznego rozwiązania; chcemy obcować z tajemnicą, ale taką, która sama ku naszej uldze rozwikła się w jednoznaczną formułę.

Jak powiada „Przekrój”, „krzyżówka to rozrywka zdrowa i tania”: również i w tym sensie, że za rozwiązanie nie trzeba tu płacić niepewnością, poczuciem nierozwiązywalności zagadki czy choćby ryzykiem własnej decyzji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Sztuka Czytania

NOWA SERIA Wydawnictwa Ossolineum

Książki o literaturze, ale także o sztuce czy kulturze masowej, które same mają walor literacki. Nie wierzymy w obiektywną wiedzę o wytworach ludzkiej wyobraźni, natomiast chętnie damy się przekonać komuś, kto dysponuje niepowtarzalnym stylem.

Czytanie może być sztuką także wtedy, kiedy interpretator posiada nadzwyczajną sprawność albo kiedy widzi swój przedmiot z wyjątkowej perspektywy.

Kwintesencją serii są książki pisarzy o pisarzach.