Spis rzeczy

Karta redakcyjna

Dedykacja

Przedmowa

Wstęp. Początki austromodernizmu

Rozdział 1. Zmediatyzowana wojna.
Ostatnie dni ludzkości Karla Krausa

Rozdział 2. Utracony łącznik.
Marsz Radetzky’ego Josepha Rotha

Rozdział 3. „Prawdopodobnie mogłoby być inaczej”.
Człowiek bez właściwości Roberta Musila

Rozdział 4. Dorastanie w Cekanii.
Język ojczysty i kradzież tożsamości w autobiografii Canettiego

Rozdział 5. Ostatni poeta habsburski.
Poezja miłosna Paula Celana a granice języka

Koda. Stać się „innym” człowiekiem.
Wittgenstein i Ewangelie

Posłowie. Adam Lipszyc.
Apokaliptyczna precyzja, czyli Austria irret in orbe ultima

Spis ilustracji

Indeks

Przypisy

Seria „Sztuka Czytania”

Tytuł oryginału: Edge of Irony: Modernism in the Shadow of the Habsburg Empire

Licensed by The University of Chicago Press, Chicago, Illinois, U.S.A.
© 2016 by The University of Chicago. All rights reserved.
Copyright © for the Polish edition by Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2018
Copyright © for the Polish translation by Maciej Płaza, 2018
Posłowie: Copyright © by Adam Lipszyc, 2018

Wydanie pierwsze, elektroniczne
Wrocław 2018

Nieupoważnione powielanie lub wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury

Seria: Sztuka Czytania

Redaktor prowadząca: Anna Krzywania

Redakcja: Olga Czernikow

Zestawienie indeksu: Michał Kunik

Korekta: Michał Kunik, Urszula Włodarska

Redakcja techniczna: Stanisława Trela

Projekt okładki: Przemek Dębowski

Zdjęcie wykorzystane na okładce: Rebecca Schortinghuis, Broken white plate on black background
(© Rebecca Schortinghuis / Moment Open / Getty Images)

Opracowanie typograficzne, łamanie wersji papierowej: | manufaktu-ar.com

Konwersja: eLitera s.c.

Wydawnictwo Ossolineum
ul. Szewska 37
50–139 Wrocław
wydawnictwo@ossolineum.pl
www.wydawnictwo.ossolineum.pl

ISBN 978-83-65588-89-0

WSTĘP

Początki austromodernizmu

Wiedeń w okresie międzywojennym był też teatrem świata, na którego scenie upadło – niczym barokowe alegorie – wiele ideologicznych pewników i wielkich rewolucyjnych nadziei.

Claudio Magris, Dunaj[1]

Co pozostaje

Przed 1914 rokiem Austro-Węgry były wewnętrznie zróżnicowanym organizmem państwowym o powierzchni 676 tysięcy kilometrów kwadratowych. W skład jego pięćdziesięciomilionowej populacji wchodzili m.in. Węgrzy, Czesi, Słoweńcy, Chorwaci, Serbowie, Bośniacy i Rumuni, a także Polacy z Galicji, Rusini z zachodniej Ukrainy oraz Włosi z Tyrolu Południowego i Triestu. Gdy pierwsza wojna światowa dobiegła końca, a dualistyczna monarchia się rozpadła, Wiedeń stał się stolicą małej i niestabilnej republiki liczącej zaledwie sześć milionów mieszkańców i zajmującej 83 tysiące kilometrów kwadratowych – republiki przypominającej kształtem kijankę o zwróconej ku wschodowi głowie, zatkniętej niepewnie na ciałku, którego ogonkiem były góry Vorarlbergu (zob. il. 1).

Republikę Austriacką utworzono w 1919 roku na obszarze pozostałym po rozparcelowaniu ogromnej części cesarstwa pomiędzy terytoria już istniejących lub dopiero powstających państw. Jak stwierdził francuski premier Georges Clemenceau: „L’Autriche, c’est ce qui reste” („Austria to to, co pozostaje”)[2].

1. Rozpad Austro-Węgier (1918). Na podstawie: H.G. Wells, The Outline of History, New York 1921.

Z perspektywy stu lat wydaje się, że aneksja Austrii – nazwanej przez Stefana Zweiga „nikłym, szarym, martwym cieniem dawnej monarchii cesarskiej”[3] – była nieunikniona, podobnie jak nieunikniony był rychły wybuch drugiej wojny światowej. Coraz więcej historyków określa wydarzenia z lat 1914–1945 mianem długiej wojny bądź drugiej wojny trzydziestoletniej. W roku 1918 większość Austriaków, w tym Żydzi, wolała zostać wcielona do Niemiec, ale Woodrow Wilson i inni przedstawiciele zwycięskich państw uważali, że dzięki Anschlussowi Niemcy staną się zbyt potężne, dlatego na mocy traktatu w Saint-Germain (wrzesień 1919) państwa ententy zobowiązały Austrię do rezygnacji z dążeń zjednoczeniowych. Gdy dziewiętnaście lat później Anschluss w końcu nastąpił, nie był to efekt politycznych regulacji, tylko wzrostu potęgi nazistów.

W anglojęzycznym dyskursie krytycznym Austrię mniej lub bardziej utożsamia się z Wiedniem. Rozmaite prace naukowe i przedsięwzięcia kulturalne – by wymienić książki Alana Janika i Stephena Toulmina (Wittgenstein’s Vienna, 1973) oraz Carla Schorskego (Fin-de-siècle Vienna, 1979) czy słynne wystawy dzieł Gustava Klimta albo koncerty muzyki Gustava Mahlera – zdają się sugerować, że znaczenie Wiednia jako wielkiej artystycznej i kulturalnej stolicy jest czymś oczywistym, a więc niepodlegającym dyskusji. Mniej natomiast rozumie się to, jak potężnego znaczenia nabrał austromodernizm po pierwszej wojnie światowej, kiedy to twórcy z odległych krańców rozczłonkowanego cesarstwa – w większości Żydzi wykształceni w klasycznym systemie wprowadzonym przez scentralizowany kaiserlich und königlich rząd – zaczęli zyskiwać rozgłos. Joseph Roth (1894–1939), autor słynnej powieści Marsz Radetzky’ego (1932), urodził się w Brodach w Galicji (po Wielkiej Wojnie włączonych do Polski, później do Ukrainy) i zarabiał na życie jako dziennikarz, najpierw we Frankfurcie i w Berlinie, następnie w Paryżu. Elias Canetti (1905–1994) pochodził z bułgarskiego miasta Ruszczuk (obecnie Ruse) nad Dunajem, uczył się w Manchesterze, a dorastał, studiował i zaczynał karierę w Wiedniu, skąd w 1938 roku musiał uciekać, aż wreszcie znalazł azyl w Anglii. Paul Celan (właśc. Paul Antschel, 1920–1970) przyszedł na świat w Czerniowcach, należących kolejno do Rumunii, Związku Radzieckiego, potem znowu do Rumunii, następnie okupowanych przez Rosjan, obecnie zaś znajdujących się na Ukrainie. Po drugiej wojnie światowej mieszkał krótko w Bukareszcie, potem w Wiedniu, by w końcu osiąść w Paryżu wraz z żoną, francuską graficzką Gisèle de Lestrange.

Brody, Ruszczuk, Czerniowce – te wieloetniczne miasta leżały setki kilometrów od Wiednia, niemniej horyzont intelektualny ich poliglotycznych mieszkańców w dużej mierze kształtował się pod wpływem wysoko rozwiniętej kultury austriackiej. Dlatego dzisiejsze przyporządkowania są dość mylące: Franz Kafka (1883–1924), niekiedy zaliczany do pisarzy czeskich, niekiedy do niemieckich, czasem zaś żydowskich, był – rzecz jasna – obywatelem cesarstwa; o Celanie na ogół mówi się jako o pochodzącym z Rumunii poecie Holocaustu, a o Canettim jako o wychowanym w Bułgarii sefardyjskim Żydzie, który następnie stał się kosmopolitą. Innym znów razem za kryterium kategoryzacji przyjmuje się język – wtedy sprawa jest prosta: wszystkie wymienione tu postacie uznaje się za autorów niemieckich. Warto zauważyć, że tak znacząca przewaga pisarzy pochodzenia żydowskiego w ówczesnym świecie literackim spowodowała, iż losy wielu twórców nieżydowskich (którzy przecież także boleśnie odczuli na sobie skutki rozpadu Austro-Węgier) praktycznie uległy zapomnieniu. Gregor von Rezzori (1914–1998), późniejszy kronikarz ostatniego okresu cesarstwa, autor okrutnych, ale olśniewających Pamiątek antysemity (1979), spędził dzieciństwo w tym samym mieście co Celan – w Czerniowcach – a studiował w Wiedniu. Robert Musil (1889–1942), którego Człowieka bez właściwości (wydanego w 1930 roku) od dawna uważa się za klasyczną „niemiecką” analizę zbliżającej się zapaści „Cekanii”, jak sam autor nazywał cesarsko-królewską monarchię, urodził się w Karyntii, odebrał klasyczne wykształcenie w Brnie (wtedy Brünn), ukończył tamtejszą Wyższą Szkołę Techniczną, gdzie jego ojciec był jednym z bardziej liczących się profesorów, kontynuował studia ścisłe w Berlinie, potem zaś przeprowadził się do Wiednia wraz ze swoją żydowską żoną Marthą. W roku 1938 Musilowie musieli uciekać z Austrii i osiedli w Szwajcarii, gdzie podczas wojny Musil zmarł w wielkim ubóstwie. Listę tych „prowincjonalnych” austriackich pisarzy można rozszerzyć na lata powojenne i zwieńczyć ją nazwiskami Thomasa Bernharda oraz Ingeborg Bachmann, którzy również pochodzili z peryferii Austrii: Bernhard z Wallersee niedaleko Salzburga, a Bachmann z Klagenfurtu, leżącego około czterdziestu kilometrów od granicy ze Słowenią (wówczas Jugosławią).

Charakterystycznym rysem austromodernizmu jest jego wyjątkowy stosunek do pierwszej wojny światowej. Żadna inna kultura narodowa nie doświadczyła traumy nagłej destrukcji w takim stopniu jak kultura austriacka. Bądź co bądź, w 1914 roku Niemcy były zjednoczonym narodem ledwie od czterdziestu paru lat, Włochy niewiele dłużej. I jakkolwiek straszliwe straty ponieśli w pierwszej wojnie Anglicy i Francuzi, w 1918 roku ich poczucie tożsamości narodowej właściwie nie zostało nadszarpnięte, tego rodzaju kryzys pojawił się dopiero w latach po drugiej wojnie światowej, kiedy to kolejne terytoria zamorskie zaczęły się uniezależniać w procesie dekolonizacji. Wróćmy jednak do Wielkiej Wojny i jej wpływu na życie obywateli niegdysiejszych Austro-Węgier. Oto jak – na przykładzie rodzinnego miasta – ukazał tę kwestię Gregor von Rezzori:

Czerniowce, gdzie się urodziłem, były dawną stolicą dawnego księstwa Bukowiny, położonego na wschodzie lesistych Karpat [...]. W roku 1775 ówczesne Imperium Osmańskie oddało Bukowinę ówczesnemu cesarsko-królewskiemu państwu austro-węgierskiemu w ramach zadośćuczynienia za mediację w wojnie rosyjsko-tureckiej. [...] po 1848 roku Bukowina stała się jednym z autonomicznych krajów koronnych monarchii Habsburgów.

Jak widać, w tym lakonicznym streszczeniu [...] wszystko określone jest jako „dawne” lub „ówczesne”, czyli nieteraźniejsze, nieistniejące naprawdę – nadaje to miejscu mojego urodzenia nieco mityczną aurę, pewną nierzeczywistość. Próba rozjaśnienia tego mitycznego półmroku za pomocą analizy historycznej nie miałaby sensu. Chociaż mieszkańcy Czerniowiec doskonale wiedzieli, że w 1918 roku monarchia austro-węgierska odeszła w niebyt, zachowywali się tak, jakby nie do końca w to wierzyli. Niemiecki pozostał językiem codziennej komunikacji dla większości ludzi, a Wiedeń nadal był najbliższą metropolią i nikt ani myślał odmawiać mu stołecznej rangi.[4]

W roku 1940 na mocy paktu między Trzecią Rzeszą a Związkiem Radzieckim Bukowinę podzielono na dwie części. Część północna, obejmująca Czerniowce, weszła w skład Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Czerniowce przestały być stolicą regionu, Ukrainie wystarczył bowiem jeden główny ośrodek – Kijów. W chwili kiedy piszę te słowa, Czerniowce należą do objętej konfliktem zbrojnym Ukrainy, której status polityczny jest bardziej niepewny niż kiedykolwiek dotąd.

Literacki etos powojennych austriackich pisarzy, z których wszyscy zdradzali miłosno-nienawistny stosunek do Wiednia i decydowali się na rozmaite formy emigracji, znacząco różni się od postawy współczesnych im twórców niemieckich. W „laboratorium badawczym światowej zagłady” – jak Karl Kraus (1874–1936) nazwał Austrię w monumentalnym dramacie Ostatnie dni ludzkości (1922) – trauma wojny, a potem nagły i radykalny rozpad bytów geograficznych nadały kiełkującemu modernizmowi głęboko sceptyczny i rozmyślnie indywidualistyczny charakter, zarazem zaś sprawiły, że był on o wiele mniej obciążony ideologicznie niż odpowiadający mu kierunek w Niemczech. Ani rygorystyczny intelektualnie, rewolucyjny marksizm niemieckich pisarzy pokroju Brechta, ani – na prawicy – posttranscendentalna filozofia Heideggera, skupiona na odsłanianiu „bycia-w-świecie”, nie wydawały się atrakcyjne dla przenikniętego ironią, satyrą, mrocznym humorem i erotyką – a często też subtelnym mistycyzmem – świata postimperialnej Austrii. Jeśli istniało coś, co zdeterminowało naturę austromodernizmu, było to – by przywołać określenie Musila – „poczucie ewentualności”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

SPIS ILUSTRACJI

1. Rozpad Austro-Węgier (1918). Na podstawie: H.G. Wells, The Outline of History, New York 1921. Źródło: Maps ETC / FCIT / USF. Kolekcja prywatna Roya Winkelmana.

PRZYPISY

WSTĘP

[1] C. Magris, Dunaj, tłum. J. Ugniewska, A. Osmólska-Mętrak, Warszawa 1999, s. 192 (tłum. J. Ugniewska).

[2] Zob. G. Brook-Shepherd, The Austrians: A Thousand-Year Odyssey, New York 1996, s. 233–251; L. Silverman, Becoming Austrians: Jews and Culture between the World Wars, Oxford 2012, s. 10–11.

[3] S. Zweig, Świat wczorajszy, tłum. M. Wisłowska, Warszawa 1958, s. 341. Eric Hobsbawm w swojej autobiografii (Interesting Times: A Twentieth-Century Life, New York 2002) pisze o Austrii jako o „niedużej i bardzo pięknej prowincjonalnej republice, która nie wierzyła w to, że powinna była istnieć” (s. 8).

[4] G. von Rezzori, The Snows of Yesteryear: Portraits for an Autobiography, tłum. H.F. Broch de Rothermann, New York 1989, s. 275–276.

Sztuka Czytania

NOWA SERIA Wydawnictwa Ossolineum

Książki o literaturze, ale także o sztuce czy kulturze masowej, które same mają walor literacki. Nie wierzymy w obiektywną wiedzę o wytworach ludzkiej wyobraźni, natomiast chętnie damy się przekonać komuś, kto dysponuje niepowtarzalnym stylem.

Czytanie może być sztuką także wtedy, kiedy interpretator posiada nadzwyczajną sprawność albo kiedy widzi swój przedmiot z wyjątkowej perspektywy.

Kwintesencją serii są książki pisarzy o pisarzach.