Aleksander Dumas ojciec

TOWARZYSZE JEHU

Aleksander Dumas (1802-1870), wnuk markiza Davy de la Pailleterie i czarnej niewolnicy Marie Cessette Dumas z San Domingo, syn ich potomka – generała Republiki, też Aleksandra, i jego żony Marii Ludwiki Labouret – córki prowincjonalnego mieszczanina, przychodzi na świat w Villers-Cotterêts w Pikardii. Jego ojciec, bohater kampanii włoskiej, skłócony z generałem Bonaparte podczas wyprawy do Egiptu, aż do swej śmierci w 1806 nie odzyskuje życzliwości Napoleona. W 1823 roku pełen ambicji Aleksander instaluje się w Paryżu z zamiarem zrobienia kariery dramatopisarza. Bywa na spotkaniach literacko-artystycznego salonu młodych romantyków u Charles’a Nodiera w bibliotece Arsenału. W 1831 roku jego sztuka Antony powoduje podobny wybuch entuzjazmu jak Hernani Wiktora Hugo. Ale to nie teatr, lecz powieść historyczna, której poświęca się coraz bardziej, staje się jego przeznaczeniem. W roku 1844 publikuje swe najgłośniejsze dzieła: Trzej Muszkieterowie i Hrabia Monte Christo. W nadzwyczaj obfitej twórczości literackiej korzysta z pomocy współpracowników, z których najsłynniejszym jest Auguste Maquet. Powstają kolejne słynne powieści: Królowa Margot, 20 lat później, Józef Balsamo… Pasmo sukcesów i znaczące dochody umożliwiają mu budowę pałacu Monte Christo w podparyskim Port-Marly. Rozrzutny tryb życia i rozliczni „przyjaciele” doprowadzają go do bankructwa. Jego życie jest równie dynamiczne, jak akcja jego powieści. Odbywa wiele podróży, między innymi do Rosji, z których pisze bogate relacje. W 1860 roku pomaga Garibaldiemu w zjednoczeniu Italii. Przez jego życie przewijają się liczne kobiety, ale żonaty (i rozwiedziony) jest tylko raz. Wydaje gazety, kieruje teatrem. Powieść Towarzysze Jehu, kontynuację powstałej w 1867 roku książki Biali i Niebiescy, pisze w roku 1857, inspirując się tekstami Charles’a Nodiera. Pod koniec życia mieszka u swego syna – też Aleksandra i także pisarza – koło Dieppe nad kanałem La Manche, tam też umiera. W 200-lecie urodzin zostaje przeniesiony z wielką pompą do paryskiego Panteonu.

Aleksander Dumas ojciec

TOWARZYSZE JEHU

TOM 2

Druga część cyklu „Sainte Hermine”

Przełożył i przypisami opatrzył Krzysztof Jagusiak

Pięćdziesiąta siódma publikacja elektroniczna wydawnictwa JAMAKASZ

Dwudziesty tom serii:

„Biblioteka Andrzeja – Szlakiem Przygody”

Tytuł oryginału francuskiego: Les Compagnons de Jéhu

© Copyright for the Polish translation by Krzysztof Jagusiak, 2019

72 ilustracje, w tym 10 kolorowych: Alphonse de Neuville i Frédéric Lix

(zaczerpnięte z XIX-wiecznego wydań francuskich oraz dostępnych

w Bibliotece Narodowej Francji i innych bibliotekach francuskich)

Ilustracje na okładce i w tekście podkolorował Dariusz Kocurek

Redaktor serii: Andrzej Zydorczak

Redakcja i korekta: Kinga Ochojska

Korekta: Andrzej Zydorczak

Projekt okładki: Barbara Linda

Konwersja do formatów cyfrowych Mateusz Nizianty

Wydanie I

© Wydawnictwo JAMAKASZ, Ruda Śląska 2019

ISSN 2449-9137

ISBN 978-83-65753-74-8 (całość)

ISBN 978-83-65753-76-2 (tom drugi)

Rozdział XXIX

Dyliżans z Genewy

Mniej więcej o tej samej godzinie, o której Roland wjeżdżał do Nantes, ciężko załadowany dyliżans zatrzymał się przed oberżą de la Croix-d’Or w połowie głównej drogi przecinającej Châtillon-sur-Seine.

Dyliżanse z tamtej epoki posiadały tylko dwa przedziały: przedni, zwany coupé, i wewnętrzny. Przedział tylny, czyli rotunda, jest wynalazkiem późniejszym.

Kiedy tylko powóz się zatrzymał, pocztylion zeskoczył na ziemię i otworzył drzwiczki.

Z otwartego pojazdu wysiedli jego pasażerowie. Owych pasażerów, w tym i pasażerek, było łącznie siedmioro. Przedział wewnętrzny zajmowało trzech mężczyzn, dwie kobiety i niemowlę, natomiast w coupé podróżowała matka z synem.

Trzema mężczyznami siedzącymi w przedziale wewnętrznym byli: lekarz z Troyes, zegarmistrz z Genewy i architekt z Bourg, zaś dwiema kobietami – pokojówka jadąca do Paryża do swej pani i niańka wioząca niemowlę jego rodzicom.

Natomiast pasażerowie coupé to kobieta lat około czterdziestu, która zachowała ślady nadzwyczajnej niegdyś urody, oraz towarzyszący jej syn w wieku jedenastu lub dwunastu lat. Trzecie miejsce w przednim przedziale zajmował przewoźnik.

Posiłek przygotowano jak zwykle w dużej sali. Był to jeden z tych posiłków, na które konduktorzy – zapewne w porozumieniu z oberżystą – nie pozostawiają pasażerom nigdy wystarczająco wiele czasu, by mogli wszystko zjeść.

Pokojówka i niańka udały się do pobliskiej piekarni, gdzie każda z nich kupiła sobie ciepłą bułeczkę. Niańka do tego dorzuciła jeszcze kawałek czosnkowej kiełbasy. Obydwie panie powróciły do pojazdu i tam spokojnie zabrały się do jedzenia. Zaoszczędziły w ten sposób na kosztach posiłku w oberży, które zapewne dotkliwie nadwerężyłyby ich budżet.

Tymczasem lekarz, architekt, zegarmistrz i matka z synem weszli do karczmy. Ogrzali się nieco przy wielkim kominku w kuchni, a następnie udali się do jadalni i zasiedli do stołu.

Matka zadowoliła się filiżanką kawy z mlekiem i kilkoma owocami. Chłopiec zaś, który przez swój apetyt mógł uważać się za mężczyznę, dzielnie zaatakował posiłek widelcem.

Pierwszym odruchem przy stole było jak zwykle zaspokojenie głodu.

Po chwili zegarmistrz z Genewy przerwał milczenie.

– Na honor, obywatele – rzekł, ponieważ w miejscach publicznych nadal tytułowano się obywatelami – przyznam szczerze, że dzisiejszego poranka z ulgą przywitałem nadejście dnia.

– Czyżby pan nie sypiał podczas podróży? – spytał lekarz.

– Ależ tak, drogi panie – odpowiedział rodak Jean-Jacques’a Rousseau – zazwyczaj śpię przez całą drogę. Ale teraz niepokój był silniejszy od zmęczenia.

– Bał się pan, że dyliżans się przewróci? – zainteresował się architekt.

– Nie, pod tym względem mam szczęście. Sądzę nawet, że wystarczy, bym wsiadł do jakiegokolwiek pojazdu, a ten stanie się niewywracalny. Nie, to nie o to chodzi.

– Zatem o co? – indagował lekarz.

– O to, co mówi się w Genewie, że drogi we Francji nie są bezpieczne?

– To zależy – wtrącił architekt.

– Jak to, zależy? – nie rozumiał genewczyk.

– Tak – wyjaśniał architekt. – Na przykład, gdybyśmy transportowali rządowe pieniądze, moglibyśmy być pewni, że zostaniemy zaatakowani, lub raczej już by do tego doszło.

– Tak pan sądzi? – nie dowierzał zegarmistrz.

– To byłoby nieuchronne. Nie mam pojęcia, w jaki sposób te diabły, towarzysze Jehu, są tak dobrze poinformowani. Ale nie wymyka im się ani jeden transport.

Lekarz twierdząco pokiwał głową.

– Ach! – genewczyk zwrócił się teraz do niego. – Pan również jesteś tego samego zdania.

– Całkowicie.

– A gdybyś pan wiedział, że dyliżans wiezie rządowe pieniądze, czy mimo tego również zdecydowałbyś się na podróż?

– Przyznaję – odparł lekarz – że najpierw dobrze bym się zastanowił.

– A pan? – zegarmistrz zwrócił się do architekta.

– Och, ja – padła odpowiedź – gdybym miał do załatwienia bardzo pilną sprawę, mimo wszystko bym pojechał.

– Mam nieodpartą ochotę – wyznał genewczyk – zabrać moje bagaże i poczekać na następny dyliżans. W walizach wiozę zegarki warte około dwudziestu tysięcy franków. Aż do tej pory mieliśmy szczęście, ale nie należy Boga wystawiać na próbę.

– Czy pan nie słyszał – do rozmowy wtrąciła się matka – że ryzyko rozboju istnieje tylko wtedy, gdy dyliżans wiezie rządowe pieniądze? A przynajmniej tak twierdzą obecni tutaj panowie.

– Ano właśnie, w tym cały problem – oznajmił zegarmistrz i niespokojnie rozejrzał się wokół – bo my je również przewozimy!

Kobieta nieco pobladła i z obawą spojrzała na syna. Jak każda matka, w pierwszej kolejności troszczyła się o własne dziecko.

– Co takiego?! My je przewozimy? – lekarz i architekt zareagowali jednocześnie, wydali okrzyk głosem poruszonym, choć w różnym stopniu. – Jesteś pan tego pewny?

– Całkowicie pewny, panowie.

– Zatem powinieneś nas pan o tym uprzedzić wcześniej. A mówiąc o tym teraz, wyrażaj się ciszej.

– Ale – lekarz nie dowierzał – może nie jesteś pan tak całkowicie tego pewny?

– Lub pan tylko żartuje? – architekt też miał wątpliwości.

– Uchowaj Bóg!

– Mieszkańcy Genewy to bardzo zabawni ludzie – do architekta dołączył lekarz.

– Panowie – zegarmistrz poczuł się bardzo urażony, że biorą go za wesołka – panowie, na własne oczy widziałem, jak je ładowano.

– Znaczy co?

– Pieniądze.

– A jest ich dużo?

– Zauważyłem sporo worków.

– Ale skąd te pieniądze pochodzą?

– Ze skarbca berneńskich niedźwiedzi. Chyba jest wam wiadomo, panowie, że ich dochody wynosiły pięćdziesiąt, a nawet sześćdziesiąt tysięcy liwrów.

Lekarz roześmiał się i powiedział:

– Pan zdecydowanie chce nas wystraszyć.

– Panowie – zegarmistrz pozostawał poważny – daję wam moje słowo honoru.

– Do dyliżansu, panowie! – zawołał przewoźnik i otworzył drzwi. – Odjeżdżamy! Mamy trzy kwadranse spóźnienia.

– Chwileczkę, konduktorze, chwileczkę – powstrzymał go architekt – właśnie się naradzamy.

– Nad czym?

– Proszę zamknąć drzwi i przyjść tutaj.

– Wypij z nami kieliszek wina, konduktorze.

– Z przyjemnością, panowie – ucieszył się przewoźnik – tego się nie odmawia.

Po tych słowach ujął swój kieliszek, a trzej podróżni trącili o niego swoimi.

Nim konduktor przyłożył szkło do ust, lekarz powstrzymał go i zapytał:

– Przyznaj uczciwie, konduktorze, czy to jest prawdą?

– A co takiego?

– Co opowiada nam ten pan.

To powiedziawszy, wskazał na genewczyka.

– Pan Féraud?

– Czy ten pan nazywa się Féraud, tego nie wiem.

– Tak, to moje nazwisko. Do pana usług – ukłonił się genewczyk. – Féraud i spółka, zegarmistrzowie, ulica du Rempart, numer sześć, w Genewie.

– Panowie – ponaglał przewoźnik – odjeżdżamy!

– Ale nie odpowiedziałeś nam.

– Ale co, u diabła, miałem wam odpowiedzieć? Przecież o nic nie pytacie.

– Ależ tak. Chcielibyśmy wiedzieć, czy prawdą jest, że ten dyliżans przewozi sporą sumę pieniędzy należących do rządu francuskiego?

– Gaduła! – zwrócił się do zegarmistrza przewoźnik. – To pan powiedziałeś im o tym?

– Stało się, szanowny panie…

– Idziemy, panowie, wsiadamy do dyliżansu.

– Zanim wsiądziemy, chcielibyśmy o tym jednak wiedzieć…

– Co? Czy przewożę rządowe pieniądze? I owszem, przewożę. Ani słowa o tym na następnym postoju, a wszystko dobrze się ułoży.

– Jesteś pewny?

– Załatwienie tej sprawy pozostawcie mnie.

– Co pan zrobisz, jeśli nas napadną? – zapytał architekta lekarz.

– Na honor! Słuchał będę rad konduktora.

– Tak właśnie będzie dla was najlepiej – przyznał przewoźnik.

– Zatem będę się zachowywał spokojnie – dodał architekt.

– Ja również – potwierdził lekarz.

– Naprzód, panowie, wsiadamy, pospieszmy się!

Chłopak słuchał tej rozmowy ze zmarszczonymi brwiami i zaciśniętymi zębami.

– O, już ja wiem – odezwał się do matki – dobrze wiem, co zrobię, jeśli nas napadną.

– Co zamierzasz? – zaniepokoiła się kobieta.

– Zobaczysz.

– Co mówi ten dzieciak? – zainteresował się zegarmistrz.

– Mówię, że wszyscy jesteście tchórzami – odparł bez wahania chłopiec.

– Ależ Edouardzie! – skarciła go matka. – Jak ty się zachowujesz?

– Chciałbym, żeby napadnięto na dyliżans – powiedział dzieciak z błyskiem w oczach.

– Wsiadamy, wsiadamy, panowie, na miły bóg! Do dyliżansu – przynaglił po raz ostatni przewoźnik.

– Konduktorze – spytał lekarz – spodziewam się, że nie jesteś uzbrojony?

– Przeciwnie, mam pistolety.

– O, nieszczęsny!

Przewoźnik pochylił się nad jego uchem i cicho dodał:

– Bądź pan spokojny, doktorze. Załadowane są tylko prochem.

– To już lepiej.

Zamknięto drzwiczki wewnętrznego przedziału.

– Naprzód, pocztylionie, w drogę!

Pocztylion strzelił zatem z bicza, a ciężka machina drgnęła z miejsca. Zatrzasnęły się drzwiczki przedniego przedziału.

– Nie wsiadasz z nami, konduktorze? – zapytała matka.

– Dziękuję, pani de Montrevel – odparł przewoźnik – mam sprawę na dachu pojazdu.

A zaglądnąwszy przez okienko, jeszcze dodał:

– Proszę uważać na panicza Edouarda, żeby nie dotykał pistoletów, które są tam w kieszeni. Mógłby się zranić.

– Też coś! – obruszył się dzieciak. – Tak, jakbym nie wiedział, co to pistolety. Mam ładniejsze niż wasze. Mój przyjaciel, sir John, sprowadził mi je z Anglii. Prawda, mamo?

– Mniejsza o to – rzekła pani de Montrevel. – Proszę cię, Edouardzie, nie dotykaj niczego.

– Och, bądź spokojna, mamusiu – odparł chłopiec, ale półgłosem, jakby sam do siebie dodał:

– Tym niemniej, jeśli towarzysze Jehu nas zatrzymają, wiem ja dobrze, co zrobię.

Dyliżans ociężale nabierał prędkości i toczył się w kierunku Paryża.

Jechał jednym z tych pięknych, zimowych dni, które ludziom przekonanym o śmierci natury pozwalają zrozumieć, że ona nie umiera, lecz tylko zasypia. Osiągający siedemdziesiąt lub osiemdziesiąt lat człowiek, podczas swego długiego życia miewa trwające dziesięć bądź nawet dwanaście godzin noce i skarży się, że ich długość skraca dodatkowo dni jego żywota. W istniejącej bez końca przyrodzie, rosnące nieraz tysiąc lat drzewa śpią pięć miesięcy. To, co dla nas jest zimą, dla nich to tylko noc. Poeci w swych zazdrosnych wierszach opiewają nieśmiertelność natury, która każdej jesieni umiera, a z każdą wiosną zmartwychwstaje. Poeci się mylą. Przyroda jesienią nie umiera, ona zasypia, a wiosną nie zmartwychwstaje, lecz się budzi. W dniu, w którym nasz glob faktycznie umrze, wszystko naprawdę stanie się martwe, a kula ziemska toczyć się będzie w kosmosie lub zniknie w otchłani chaosu bezwładna, niema, samotna, bez drzew, bez kwiatów, bez zieleni i bez poetów.

Tymczasem owego pięknego dwudziestego trzeciego dnia lutego 1800 roku uśpiona natura zdawała się śnić o wiośnie. Niemal radośnie świecące słońce sprawiło, że owe zwodnicze perły szronu, roztapiające się w dziecięcych paluszkach i radujące oko rolnika, kiedy zwisają z czubków kiełkującego dzielnie z ziemi zboża, iskrzyły się na trawie porastającej dwa okalające drogę rowy. W dyliżansie otworzono okienka, by wpuścić do wnętrza ów przedwiosenny uśmiech Boga. A nieobecne od dawna słoneczne promienie zdawano się pozdrawiać słowami: „Witaj, wędrowcze, którego uznaliśmy za straconego w olbrzymich chmurach zachodu lub w burzliwych falach oceanu”.

Nagle, po jakiejś godzinie podróży od wyjazdu z Châtillon, w pobliżu rzecznego zakola pojazd zatrzymał się bez widocznego powodu. Jedynie na drodze pojawiło się czterech jadących spokojnie stępa jeźdźców. Jeden z nich, poprzedzający pozostałych o jakieś dwa, trzy kroki, dał ręką znak pocztylionowi, by nie posuwał się dalej.

Ten go posłuchał.

– Mamo, zobacz! – zawołał mały Edouard, który wbrew zaleceniom pani de Montrevel wyglądał przez okienko z uchyloną szybą. – Och, mamo! Jakie piękne konie! Ale dlaczego ci kawalerzyści noszą maski? Przecież to nie karnawał.

Pani de Montrevel marzyła. Kobieta zawsze nieco marzy: młoda o przyszłości, starsza o przeszłości. Wyrwana z marzeń, również wyjrzała na zewnątrz i krzyknęła.

Edouard gwałtownie się odwrócił.

– Co ci się stało, mamo?! – zapytał.

Blada pani de Montrevel przytuliła go do siebie i nic nie odpowiedziała.

Słychać było krzyki przerażenia dochodzące w wewnętrznego przedziału dyliżansu.

– Ale co takiego się dzieje? – pytał mały Edouard, usiłując się uwolnić od przytrzymującego go ramienia matki.

– Dzieje się to, mój mały przyjacielu – rozległ się pełen łagodności głos należący do jednego z zamaskowanych jeźdźców, który zajrzał do wnętrza coupé – że mamy pewne porachunki do wyrównania z konduktorem. Porachunki, które w niczym nie dotyczą pasażerów. Przekaż więc twojej mamie nasze wyrazy szacunku i powiedz jej, by nie zwracała na nas uwagi.

Potem podszedł do przedziału wewnętrznego i oznajmił:

– Panowie, kłaniam się uniżenie. Nie obawiajcie się ani o wasze trzosy, ani o waszą biżuterię, i zapewnijcie nianię, że nie zabierzemy jej mleka.

Następnie zwrócił się do konduktora:

– Kolej na nas, ojcze Jérôme! Wieziemy jakieś sto tysięcy franków na dachu i w skrzynkach bagażowych, prawda?

– Panowie, zapewniam was…

– Pieniądze przeznaczone są dla rządu, a pochodzą ze skarbca berneńskich niedźwiedzi. Siedemdziesiąt tysięcy jest w złocie, reszta w srebrze. Srebro jest na dyliżansie, a złoto w skrzyni przedziału coupé. Czyż nie jesteśmy dobrze poinformowani?

Na dźwięk słów „w skrzyni przedziału coupé” pani de Montrevel wydała kolejny okrzyk przerażenia. Miała się znaleźć w bezpośrednim kontakcie z tymi ludźmi, którzy pomimo ich uprzejmości napawali ją głębokim strachem.

– Ale co tobie, mamo? Co tobie? – niecierpliwie dopytywał się chłopak.

– Zamilknij, Edouardzie, zamilknij.

– Dlaczego mam milczeć?

– Czy nic nie rozumiesz?

– Nic.

– Dyliżans zatrzymano.

– Dlaczego? Ale w jakim celu…? Ach, mamo! Wreszcie zrozumiałem.

– Nie, nie – pośpiesznie mówiła pani de Montrevel – nic nie rozumiesz.

– Ci panowie są złodziejami.

– Strzeż się to mówić.

– Ani myślę! Czyż nie są to złodzieje? Oto zabierają pieniądze od konduktora.

W istocie, jeden z nich ładował na grzbiet swego konia worki z pieniędzmi, które przewoźnik zrzucał mu z dachu dyliżansu.

– Nie – przekonywała pani de Montrevel – to nie są złodzieje.

A zniżywszy głos, dodała:

– To są towarzysze Jehu.

– Och! – krzyknął dzieciak. – Więc to właśnie oni zamordowali mego przyjaciela, sir Johna?

Teraz z kolei to chłopak zrobił się bardzo blady. Jego oddech, wydawany przez zaciśnięte zęby, stał się świszczący.

W tym momencie jeden z zamaskowanych ludzi otworzył drzwiczki przedziału coupé i odezwał się z najbardziej wyszukaną grzecznością:

– Pani hrabino, niezmiernie nam przykro, że zmuszeni jesteśmy pani przeszkodzić, ale mamy, lub raczej konduktor ma coś do zabrania ze skrzyni tego właśnie przedziału. Niech pani będzie tak miła i na chwilę wysiądzie. Jérôme załatwi sprawę tak szybko, jak tylko to możliwe.

Następnie z wesołym akcentem, który właściwie nigdy nie opuszczał tego śmiejącego się głosu, zwrócił się do przewoźnika:

– Czyż nie, Jérôme?

Konduktor z dachu dyliżansu odpowiedział twierdząco na zadane mu pytanie.

W instynktownym odruchu, by zasłonić syna przed niebezpieczeństwem, jeśliby w ogóle takie zaistniało, pani de Montrevel posłusznie spełniwszy prośbę, pozostawiła Edouarda za swymi plecami.

Ta chwila wystarczyła chłopcu, by wyciągnąć pistolety konduktora.

Młody człowiek o śmiejącym się głosie z największym szacunkiem pomógł wysiąść pani de Montrevel, dał znak jednemu ze swych towarzyszy, by podał jej ramię, i odwrócił się do dyliżansu.

W tejże samej chwili dał się słyszeć podwójny wystrzał. Edouard wypalił z dwóch pistoletów do towarzysza Jehu, którego otoczyła gęsta chmura dymu.

Pani de Montrevel krzyknęła i osunęła się, zemdlona.

Liczne wrzaski, wyrażające różnorodne odczucia, zawtórowały matczynemu okrzykowi.

Z przedziału wewnętrznego dobiegały głosy przerażenia. Przecież postanowiono nie stawiać żadnego oporu, a tutaj ktoś się sprzeciwił.

Trzej zamaskowani ludzie krzykiem dali wyraz zaskoczeniu. Po raz pierwszy przytrafiło im się coś podobnego.

Skoczyli do swego towarzysza, którego spodziewali się znaleźć podziurawionego.

Tymczasem stał on cały i zdrowy, śmiał się do rozpuku, podczas gdy przewoźnik ze złożonymi błagalnie rękami wołał:

– Przysięgam panu, że nie było kul. Zapewniam pana, że załadowane były jedynie prochem.

– Do diabła – skomentował młody człowiek – sam widzę, że naładowane były tylko prochem. Ale godziwych chęci nie brakowało… Czyż nie, mój mały Edouardzie?

Potem, zwróciwszy się do towarzyszy, oznajmił:

– Przyznajcie panowie, że ten oto uroczy chłopak jest godnym synem swego ojca i godnym bratem swego brata. Brawo, Edouardzie, pewnego dnia staniesz się mężczyzną!

I wziąwszy chłopca w ramiona, wbrew jego oporom ucałował go w oba policzki.

Edouard wyrywał się niczym demon, ponieważ zapewne uważał za upokarzający fakt ucałowania go przez człowieka, do którego dwukrotnie wystrzelił.

W tym czasie jeden z trzech pozostałych towarzyszy przeniósł matkę Edouarda kilka kroków od dyliżansu i ułożył na płaszczu rozciągniętym na poboczu drogi.

Ten, który tak czule i natarczywie ucałował Edouarda, przez chwilę szukał jej wzrokiem, a gdy ją spostrzegł, powiedział:

– Po tym wszystkim pani de Montrevel nie doszła jeszcze do siebie. Panowie, nie możemy pozostawić damy w takim stanie. Konduktorze, zaopiekuj się paniczem Edouardem.

Przekazał mu chłopca i zwrócił się do jednego ze swych towarzyszy:

– Przecież ty jesteś człowiekiem bardzo przezornym. Czy nie masz przy sobie jakiegoś flakoniku z solami trzeźwiącymi lub buteleczki z wodą z melisy?

– Owszem, mam – odparł zapytany.

Z kieszeni wyciągnął flakonik z angielskim octem[1].

– Daj! A ty pomóż ojcu Jérôme – polecił młody człowiek, który sprawiał wrażenie szefa bandy. – Ja zajmę się udzieleniem pomocy pani de Montrevel.

Należało się śpieszyć. Omdlenie pani de Montrevel zaczęło przybierać charakter kryzysu nerwowego. Konwulsyjne ruchy wstrząsały całym jej ciałem. Głuche okrzyki wyrywały się z jej piersi.

Młody człowiek pochylił się nad zemdloną i podsunął jej pod nos otwarty flakonik.

Pani de Montrevel otwarła przestraszone oczy i zawoławszy „Edouard! Edouard!”, mimowolnym gestem strąciła maskę z twarzy człowieka, który niósł jej pomoc.

Jego oblicze w pełni się ukazało.

Młody, uprzejmy i wesoły człowiek to był Morgan, co nasi czytelnicy zapewne już odkryli.

Pani de Montrevel zastygła w zdumieniu na widok pięknych, niebieskich oczu, wysokiego czoła, warg pełnych wdzięku i białych zębów, które ukazywały się w uśmiechu.

Zrozumiała, że nie grozi jej żadne niebezpieczeństwo z rąk kogoś takiego i że nic złego nie mogło przydarzyć się też Edouardowi.

Potraktowawszy Morgana nie jako bandytę, który był przyczyną jej zasłabnięcia, lecz jako światowca niosącego pomoc zemdlonej kobiecie, powiedziała:

– Och! Jakże pan jest dobry!

W słowach tych i w tonie zawarty był cały ogrom podziękowań, jakie składała nie tylko w swoim imieniu, ale i swojego dziecka.

Z dziwną kokieterią, w której wyrażała się w pełni jego rycerskość, Morgan zamiast co prędzej podnieść maskę i jak najszybciej założyć ją na twarz, by pani de Montrevel nie była w stanie zachować jej w pamięci, odwzajemnił komplement ukłonem i pozostawał z odkrytym licem, które zrobiło tak dobre wrażenie. Dopiero gdy przekazał flakonik d’Assasa w dłonie pani de Montrevel, umocował z powrotem maskę na twarzy.

Pani de Montrevel zrozumiała ową delikatność młodego człowieka.

– Och! Proszę być spokojnym – zapewniła – w jakimkolwiek miejscu i jakiejkolwiek sytuacji bym pana nie spotkała, pozostanie pan dla mnie nieznajomym.

– W takim razie teraz moja kolej, by pani podziękować – odwzajemnił się Morgan – i stwierdzić, że jest pani dobrą kobietą!

– Państwo podróżni, wsiadamy do dyliżansu! – zawołał przewoźnik w taki sposób, jak gdyby nic nadzwyczajnego się nie przydarzyło.

– Czy doszła pani już w pełni do siebie – spytał Morgan – czy też potrzebuje pani jeszcze kilku chwil? Dyliżans poczeka.

– Nie, to zbędne. Jestem panu niezmiernie wdzięczna i czuję się już doskonale.

Morgan podał ramię pani de Montrevel, a ta wsparła się na nim, by powrócić do dyliżansu i wspiąć się na swoje miejsce.

Przewoźnik umieścił tam już małego Edouarda.

Gdy pani de Montrevel usiadła, Morgan, który zawarł już pokój z matką, chciał pojednać się również z synem.

– Nie chowam urazy, mój młody bohaterze – powiedział i wyciągnął dłoń do chłopca.

Ale dzieciak się cofnął.

– Nie podaję ręki drogowemu rozbójnikowi – odparł.

Pani de Montrevel uczyniła gest przerażenia.

– Ma pani urocze dziecko – skwitował sytuację Morgan – ale ma ono swoje uprzedzenia.

A wykwintnie się ukłoniwszy, dodał:

– Życzę pani szczęśliwej podróży!

Po czym zamknął drzwiczki.

– W drogę! – krzyknął przewoźnik.

Pojazd się zakołysał.

– Och! Przepraszam – krzyknęła pani de Montrevel – pański flakonik! Pański flakonik!

– Niech pani go zatrzyma – odpowiedział Morgan – choć mam nadzieję, że czuje się pani dostatecznie dobrze, by już go nie potrzebować.

Ale dzieciak wyrwał flakonik z rąk matki.

– Mama nie przyjmuje prezentów od złodzieja – zawołał i wyrzucił buteleczkę przez okno.

– Do diabła! – mruknął Morgan, a jego towarzysze po raz pierwszy usłyszeli u niego westchnienie. – Sądzę, że dobrze uczyniłem, nie prosząc o rękę mojej biednej Amélie.

A zwróciwszy się do kolegów, zapytał:

– No i co, panowie, wszystko załatwione?

– Tak! – padła jednogłośna odpowiedź.

– Zatem na koń i w drogę! Nie zapominajmy, że o dziewiątej wieczorem mamy być w operze.

Wskoczył na siodło, przeskoczył przez rów i jako pierwszy dotarł na brzeg rzeki. Tam bez wahania ruszył brodem zaznaczonym na mapie Cassiniego przez fałszywego kuriera.

Po przeprawie przez rzekę zebrali się na jej drugim brzegu.

– Powiedz no – d’Assas zwrócił się do Morgana – czy twoja maska przypadkiem nie spadła?

– Istotnie, spadła. Ale tylko pani de Montrevel widziała moją twarz.

– Hmmm! – d’Assasa nie uspokoiła ta odpowiedź. – Lepiej byłoby, gdyby nikt jej nie widział.

Wszyscy czterej puścili konie galopem przez pola i wkrótce zniknęli od strony Chaource.

1 Ocet angielski – aromatyczny płyn na bazie stężonego octu z dodatkiem kamfory, olejków lawendy, rozmarynu, ambry i innych składników.

Rozdział XXX

Raport obywatela Fouché

Nazajutrz około godziny jedenastej rano pani de Montrevel przybyła do hotelu des Ambassadeurs. Jakież było jej zdziwienie, gdy zamiast Rolanda zastała oczekującego na nią obcego człowieka.

Ów nieznajomy podszedł do niej i spytał:

– Pani, czy mam zaszczyt rozmawiać z wdową po generale de Montrevel?

– Tak, panie – odpowiedziała pani de Montrevel, nieco zaskoczona.

– A spodziewała się pani spotkać tutaj syna?

– W istocie, i nie rozumiem, bo według tego, co napisał w liście…

– Człowiek proponuje, a pierwszy konsul dysponuje – roześmiał się nieznajomy. – Pierwszy konsul przez kilka dni potrzebuje pani syna gdzie indziej, więc mnie przysłał zamiast niego.

Pani de Montrevel ukłoniła się i spytała:

– A mam zaszczyt rozmawiać…?

– Z obywatelem Fauveletem de Bourrienne, jego pierwszym sekretarzem – przestawił się nieznajomy.

– Proszę podziękować pierwszemu konsulowi – odpowiedziała pani de Montrevel – i mam nadzieję, że będzie pan tak dobry, by wyrazić mu mój serdeczny żal, iż nie mogę tego uczynić osobiście.

– Ależ nic prostszego, droga pani.

– Co pan przez to rozumie?

– Pierwszy konsul polecił mi przywieźć panią do Pałacu Luksemburskiego.

– Mnie?

– Panią i pani syna.

– Och! Zobaczę generała Bonaparte! Zobaczę generała Bonaparte! – cieszył się chłopak. – Co za szczęście!

Skakał z radości i klaskał w dłonie.

– Przestań, Edouardzie, przestań! – uspokajała go pani de Montrevel, a zwróciwszy się do Bourrienne’a, przeprosiła:

– Niech pan mu wybaczy. To mały dzikus z gór Jury.

Bourrienne wyciągnął rękę do chłopca.

– Jestem przyjacielem twojego brata – powiedział. – Uściskasz mnie?

– O, bardzo chętnie! – odparł chłopak. – Pan przecież nie jest złodziejem.

– Ależ nie. Spodziewam się, że nie – ze śmiechem odpowiedział sekretarz.

– Raz jeszcze proszę mu darować. Ale podczas podróży zostaliśmy zatrzymani.

– Jak to, zatrzymani?

– Ano tak.

– Przez złodziei?

– No, niezupełnie.

– Niech pan powie – włączył się Edouard – czy ludzie, którzy zabierają cudze pieniądze, to nie są złodzieje?

– Na ogół, drogie dziecko, tak właśnie ich nazywamy.

– No widzisz, mamo!

– Edouardzie, proszę cię, przestań!

Bourrienne spojrzał na panią de Montrevel i z wyrazu jej twarzy jasno pojął, że taki temat rozmowy nie był dla niej przyjemny. Dłużej więc nie nalegał.

– Śmiem przypomnieć – powrócił do celu swej wizyty – że otrzymałem polecenie dowieźć pani do Pałacu Luksemburskiego, jak miałem zaszczyt już to powiedzieć. A dodam tylko, że pani Bonaparte czeka!

– Pozwoli pan jednak, że zmienię suknię i przebiorę Edouarda.

– Ile czasu to pani zajmie?

– Czy jeśli poproszę o pół godziny, to nie będzie za dużo?

– Och, nie! Jeśli wystarczy pół godziny, to powiem, że ma pani bardzo rozsądne wymagania.

– Niech pan będzie spokojny, poradzę sobie.

– W takim razie – ukłonił się sekretarz – pójdę załatwić jeszcze pewną sprawę. Powrócę za pół godziny i pozostanę na pani rozkazy.

– Dziękuję panu.

– Proszę nie mieć mi za złe, że przestrzegam punktualności.

– Nie będzie pan musiał czekać.

Bourrienne wyszedł.

Pani de Montrevel najpierw przebrała Edouarda, następnie zajęła się samą sobą. Gdy Bourrienne powrócił, czekała na niego już od pięciu minut.

– Niech pani się strzeże – powiedział Bourrienne ze śmiechem – bym przed pierwszym konsulem nie pochwalił pani punktualności.

– A czegóż miałabym się z tego powodu obawiać?

– Tego, że zatrzyma panią przy sobie w celu dawania lekcji punktualności pani Bonaparte.

– Och! Trzeba być wyrozumiałym dla Kreolek – rzekła pani de Montrevel.

– Ale jeśli się nie mylę, pani również jest Kreolką.

– Pani Bonaparte widuje swego męża codziennie – ze śmiechem dodała pani de Montrevel – podczas gdy ja zobaczę pierwszego konsula po raz pierwszy.

– Chodźmy już, mamo, chodźmy! – niecierpliwił się Edouard.

Sekretarz odsunął się, by pozwolić pani de Montrevel przejść przodem.

Kwadrans później znaleźli się w Pałacu Luksemburskim.

Bonaparte zajmował apartament na parterze po prawej stronie w części zwanej Małym Luksemburgiem. Józefina miała swój pokój i buduar na pierwszym piętrze. Z gabinetu pierwszego konsula wiódł do niej korytarz.

Józefinę uprzedzono wcześniej, bo gdy tylko spostrzegła panią de Montrevel, powitała ją z otwartymi ramionami niczym przyjaciółkę.

Pani de Montrevel zatrzymała się jednak z pełnym szacunkiem w drzwiach.

– Och, niechże pani wejdzie, proszę wejść! – zapraszała ją Józefina. – Znam panią nie od dziś, ale od dnia, w którym poznałam pani pełnego godności i wspaniałego Rolanda. Czy wie pani, kiedy jestem spokojna, jeśli Bonaparte mnie opuszcza? Wtedy, gdy Roland mu towarzyszy. Jeśli wiem, że Roland jest w pobliżu niego, przekonana jestem, że nie przytrafi mu się żadne nieszczęście… Cóż to, nie chce pani mnie uściskać?

Pani de Montrevel była zmieszana tak łaskawym przyjęciem.

– Jesteśmy rodaczkami, prawda? – kontynuowała Józefina. – Och! Przypominam sobie doskonale pana de la Clémencière, który posiadał piękny ogród i doskonałe owoce! Pamiętam, że widywałam tam piękną młodą dziewczynę, która zdawała mi się być królową. Pani wyszła za mąż bardzo młodo?

– W wieku czternastu lat.

– No tak, oczywiście, skoro Roland jest już w takim wieku. Ale niechże pani usiądzie!

Sama dała przykład i wskazała pani de Montrevel miejsce obok siebie.

– A ten uroczy dzieciak – Józefina wskazała na Edouarda – to także pani syn…?

Wydała przy tym westchnienie.

– Bóg dla pani był bardzo hojny – mówiła dalej – a ponieważ wysłuchuje on pani prośby, proszę pomodlić się, aby i dla mnie zesłał potomka.

Złożyła zazdrosny pocałunek na czole Edouarda.

– Mój mąż bardzo się ucieszy, gdy panią zobaczy. Jakże on kocha pani syna! Toteż nie do mnie najpierw by panią zaprowadzono, gdyby w tej chwili nie był z ministrem policji… Zresztą – dodała wesoło – przybywa pani w dość złym momencie. Jest wściekły.

– Och! – krzyknęła niemal przestraszona pani de Montrevel. – Jeśli tak, to ja wolałabym poczekać.

– Nie, nie! Wręcz przeciwnie, na pani widok się uspokoi. Wiem, co jest tego powodem: podobno napadnięto na dyliżans, niczym w górach Schwarzwaldu, w biały dzień, na środku drogi. Fouché powinien się pilnować, jeśli to się powtórzy.

Pani de Montrevel już chciała odpowiedzieć, gdy drzwi się otwarły, a w nich pojawił odźwierny i oznajmił:

– Pierwszy konsul oczekuje na panią de Montrevel.

– Proszę iść, niech pani idzie – ponaglała Józefina – czas jest bardzo cenny dla Bonapartego. Jest on niemal równie niecierpliwy jak Ludwik XIV, choć tamten nic nie robił. Pierwszy konsul nie lubi czekać.

Pani de Montrevel żywo się podniosła i chciała ze sobą zabrać syna.

– Nie – powstrzymała ją Józefina – niech pani zostawi ze mną tego uroczego chłopca. Pozostaniecie u nas na posiłek. Bonaparte zobaczy go o szóstej. Zresztą jeśli uzna to za celowe, każe go do siebie przyprowadzić. Chwilowo ja zastąpię mu mamę. Czym chciałbyś się zająć?

– Proszę pani, czy pierwszy konsul posiada piękną broń? – spytał dzieciak.

– Tak, bardzo piękną. Pokażę ci kolekcję broni pierwszego konsula.

Józefina wyszła jednymi drzwiami i zabrała ze sobą chłopca, a pani de Montrevel drugimi, którymi podążyła za odźwiernym.

Po drodze hrabina napotkała jakiegoś blondyna o bladej twarzy i przygasłych oczach. Mężczyzna popatrzył na nią z niepokojem, który zdawał się u niego zwyczajny.

Pospiesznie usunęła się z drogi.

Odźwierny zauważył ten ruch.

– To prefekt policji – poinformował półgłosem.

Pani de Montrevel popatrzyła za nim z pewną ciekawością. Fouché już w tamtej epoce cieszył się złą sławą.

W tejże chwili drzwi gabinetu Bonapartego otworzyły się i w ich prześwicie można było ujrzeć zarys jego głowy.

Natychmiast spostrzegł panią de Montrevel.

– Pani de Montrevel – powiedział – proszę wejść!

Hrabina przyspieszyła kroku i znalazła się w gabinecie.

– Zapraszam – rzekł Bonaparte i zamknął za nią drzwi. – Kazałem pani czekać, to wbrew memu pragnieniu. Właśnie byłem w trakcie udzielania reprymendy Fouchému. Wie pani, że jestem bardzo zadowolony z Rolanda, a przy najbliższej okazji mianuję go generałem. O której godzinie pani przyjechała?

– Właściwie przed chwilą, generale.

– A skąd pani przybywa? Roland mi mówił, ale zapomniałem.

– Z Bourg.

– Jaką drogą ?

– Drogą przez Szampanię.

– A kiedy pani była w Châtillon…?

– Wczoraj rano, o godzinie dziewiątej.

– W takim razie musiała pani słyszeć o napadzie na dyliżans?

– Generale…

– Tak, o dziesiątej rano między Châtillon a Bar-sur-Seine obrabowano dyliżans.

– Generale, to był nasz.

– Jak to, wasz?

– Tak.

– Była pani w dyliżansie, na który napadnięto?

– Byłam.

– Ach! Zatem poznam dokładne szczegóły! Proszę mi wybaczyć, ale rozumie pani moje zainteresowanie, prawda? W cywilizowanym kraju, który ma generała Bonaparte za pierwszego konsula, nie napada się bezkarnie na dyliżans pośrodku drogi, i to w biały dzień, albo też…

– Generale, niewiele mogę powiedzieć, tyle tylko, że ci, którzy dokonali napadu, byli konno i w maskach na twarzy.

– Ilu ich było?

– Czterech.

– A ilu w dyliżansie było mężczyzn?

– Czterech, wliczając w to konduktora.

– I nikt się nie podjął obrony?

– Nie, generale.

– A przecież raport policji mówi o dwóch strzałach oddanych z pistoletu.

– Tak, generale. Ale te dwa strzały z pistoletu…

– To co?

– Strzelał mój syn.

– Pani syn! Przecież on jest w Wandei.

– Roland, tak. Ale Edouard był ze mną.

– Edouard! Kim jest Edouard?

– To brat Rolanda.

– Prawda, wspominał o nim. Ale to jeszcze dziecko!

– Nie ma nawet dwunastu lat, generale.

– I to on dwukrotnie wystrzelił z pistoletu?

– Tak, generale.

– Dlaczego pani go tutaj nie przyprowadziła?

– Jest ze mną.

– Gdzie?

– Pozostawiłam go u pani Bonaparte.

Generał zadzwonił, po czym zjawił się odźwierny.

– Powiedz Józefinie, by przyszła tu z chłopcem.

Generał zaczął przechadzać się po gabinecie.

– Czterech mężczyzn – mruczał – a dziecko daje im przykład odwagi! I żaden z tych bandytów nie został trafiony?

– W pistoletach nie było kul.

– Co, pistolety nie były naładowane?

– Nie. Należały do przewoźnika, a on był tak ostrożny, że załadował je tylko prochem.

– No dobrze. Poznamy jego nazwisko.

Drzwi otworzyły się i do gabinetu weszła pani Bonaparte prowadząca za rękę chłopca.

– Podejdź bliżej – zwrócił się do niego generał.

Edouard podszedł bez wahania i po wojskowemu zasalutował.

– Więc to ty strzelasz z pistoletu do złodziei?

– A widzisz, mamo, mówiłem, że to są złodzieje? – przerwał chłopak.

– Oczywiście, że to złodzieje. Niech ktoś mi zaprzeczy! Wracając do rzeczy, zatem to ty strzelałeś z pistoletu do złodziei, podczas gdy innych mężczyzn obleciał strach?

– Tak, to ja, generale. Ale miałem pecha, ten tchórzliwy konduktor naładował swe pistolety samym prochem. W przeciwnym razie zabiłbym ich szefa.

– Więc nie bałeś się?

– Ja? Nie – odparł chłopiec – ja nigdy się nie boję.

– Powinna się pani nazywać Kornelia[2] – powiedział Bonaparte i odwrócił się do pani de Montrevel wspartej na ramieniu Józefiny.

Później ucałował chłopaka i powiedział:

– Doskonale, będziemy nad tobą czuwać. Kim chciałbyś zostać?

– Najpierw żołnierzem.

– Dlaczego najpierw?

– Tak. A dopiero potem pułkownikiem, jak mój brat, następnie generałem, jak mój ojciec.

– Nie będzie to moją winą, jeśli tego nie osiągniesz – zauważył pierwszy konsul.

– Ani moją – rezolutnie odparł chłopiec.

– Edouardzie! – upomniała go bojaźliwa matka.

– Chyba nie będzie go pani strofować za celną odpowiedź?

Podniósł chłopaka na wysokość swej twarzy i ucałował go.

– Zjecie z nami obiad – oznajmił – a wieczorem Bourrienne, który czekał w hotelu, zainstaluje was w domu przy ulicy de la Victoire. Będziecie tam przebywać aż do powrotu Rolanda, który poszuka wam stosownego mieszkania. Edouard wstąpi do szkoły Prytanée[3], a Rolanda ożenię.

– Ależ generale!

– Tak umówiliśmy się z Rolandem.

Następnie zwrócił się do Józefiny.

– Zajmij się panią de Montrevel i pilnuj, aby za bardzo się nie nudziła. Pani de Montrevel, gdyby pani przyjaciółka – Bonaparte wymówił z naciskiem dwa ostatnie słowa – chciała wstąpić do modniarki, proszę ją powstrzymać. Kapeluszy nie powinno jej brakować. W ubiegłym miesiącu kupiła ich trzydzieści osiem.

Po przyjacielsku lekko uderzył Edouarda w policzek i gestem dłoni odprawił dwie kobiety.

2 Kornelia Afrykańska (189-100 p.n.e.) – matka Grakchów, słynnych trybunów ludowych, córka Scypiona Afrykańskiego, mądra kobieta, wzorowa matka, uważana za wzór rzymskiej matrony.

3 Prytanée – ówczesna nazwa renomowanej paryskiej szkoły średniej, założonej przez jezuitów 1550 roku, która często zmieniała nazwę, by obecnie zwać się liceum Luis-le-Grand (Ludwika Wielkiego).

Rozdział XXXI

Syn młynarza z Leguerno

Jak już wspomnieliśmy, w tym samym czasie gdy Morgan i jego trzej towarzysze zatrzymali między Bar-sur-Seine i Châtillon dyliżans z Genewy, Roland wjeżdżał do Nantes.

Jeśli chcemy poznać rezultat jego misji, powinniśmy nie tyle iść za nim krok w krok uczestnicząc w podchodach, za którymi ksiądz Bernier skrywał swe wygórowane ambicje, lecz zająć się Rolandem na przedmieściu miasteczka Muzillac usytuowanego między Ambon i le Guernic, dwie ligi powyżej małej zatoki, do której wpada rzeka Vilaine.

To sam środek Morbihanu, czyli okolice, w których zrodziła się szuaneria[4]. Tam, w pobliżu Laval w zagrodzie des Poiriers urodziła się czwórka braci Szuanów, synów Pierre’a Cottereau i Jeanne Moyné. Jeden z ich przodków, drwal odludek, posępny wieśniak, trzymał się z dala od innych chłopów, tak jak puszczyk stroni od innych ptaków. Stąd, z przekręcenia nazwy chat-huant[5] powstało przezwisko „szuan”.

Owo określenie dało nazwę całemu stronnictwu. Na prawym brzegu Loary na Bretończyków mówiono „szuanie”, tak jak na brzegu lewym Wandejczyków zwano „brygantami”.

Nie miejsce tu na opowiadanie o śmierci i destrukcji tej bohaterskiej rodziny, z której dwie siostry i jeden brat trafili na szafot, a dwaj inni – Jean i René oddali życie na polach bitewnych, stając się tym samym męczennikami za swą wiarę. Od egzekucji Perrine, jej siostry i Pierre’a i od śmierci Jeana minęło już wiele lat, a męka sióstr i wyczyny braci obrosły legendą.

Tutaj do czynienia będziemy mieli z ich spadkobiercami.

Prawdą jest, że ci chłopi pozostali wierni tradycji. Tak, jak pierwsi dzielnie walczyli u boku La Rouërie’a[6], Boishardy’ego[7] i Bernarda de Villeneuve, tak ich następcy bili się pod rozkazami Bourmonta[8], Frotté’a i Georges’a Cadoudala. Wciąż z tą samą odwagą i poświęceniem. Oni zawsze byli chrześcijańskimi żołnierzami i natchnionymi rojalistami. Niezmiennie szorstcy i dzicy. Ciągle tak samo uzbrojeni w karabin bądź tylko w zwykły drąg, lokalnie zwany ferte. Zawsze podobnie ubrani, w brązowej, wełnianej czapce bądź kapeluszu z szerokim rondem, które nie były w stanie przykryć ich długich, prostych włosów, w nieładzie opadających na ramiona. To byli ciągle dawni Aulerci Cenomani[9], jak w czasach Cezara – promisso capillo.[10] Niezmienni Bretończycy w obszernych spodniach, o których Marcjalis[11] pisał:

Tam laxa est…

Quam veteres braccae Britonis pauperis[12]

By chronić się przed deszczem i chłodem, nosili peleryny z koziej skóry, na której zachowano długą sierść, a jako symbol przynależności jedni zawieszali na piersi szkaplerz i różaniec, a inni – serce, serce Jezusa. Był to znak rozpoznawczy bractwa codziennie oddającego się wspólnej modlitwie.

Takimi byli ludzie, którzy w momencie, gdy przekraczamy granicę oddzielającą Dolną Loarę od Morbihanu, rozproszyli się w obszarze od La Roche-Bernard do Vannes i od Quertemberga po Billiers, obejmującym tym samym Muzillac.

Ale by dostrzec ich pośród janowców, wrzosów i krzewów, w których się czaili, trzeba było wzroku orła unoszącego się w przestworzach bądź puszczyka zdolnego widzieć w ciemnościach.

Przejdźmy pośród tej sieci niewidocznych posterunków i przekroczmy w bród dwa strumienie zasilające rzeczkę bez nazwy, która wpada do morza w pobliżu Billiers, między Arzalem i Damganem. Wejdźmy śmiało do miasteczka Muzillac. Panuje tam ciemność i spokój. Tylko poprzez szpary w okiennicach jednego z domów, lub raczej chat, której zresztą nic nie odróżnia od pozostałych, przenika światło.

To czwarta chata na prawo, wchodząc do miejscowości.

Zbliżmy oko do jednej ze szczelin i zajrzyjmy do środka.

Widzimy mężczyznę w ubraniu bogatego wieśniaka z Morbihanu. Ale kołnierz i dziurki od guzików jego surduta oraz brzeg kapelusza ozdabia szeroki na palec, złoty galon. Resztę przyodziewku stanowią skórzane spodnie i buty z wyłogami.

Na krześle obok leży szabla.

W zasięgu ręki znajdują się dwa pistolety.

Odblask płonącego w kominku ognia odbija się w lufach dwóch lub trzech karabinów.

Mężczyzna siedzi przy stole. Lampa oświetla jego twarz i papiery, które czyta z największą uwagą.

Jest to oblicze trzydziestolatka. Z pewnością byłoby szczere i wesołe, gdyby nie zasępiały go zmartwienia spowodowane partyzancką wojną. Twarz okalają piękne blond włosy, a ożywiają ją duże niebieskie oczy. Głowa natomiast posiada ów kształt szczególny dla głów bretońskich, które go zawdzięczają, jeśli wierzyć teorii Galla[13], nadmiernemu rozwojowi organów odpowiedzialnych za upór.

Ów człowiek posiada dwa nazwiska.

Przydomek, jakim tytułują go żołnierze, to „okrągła głowa”.

Swoje prawdziwe nazwisko, otrzymane od szacownych i dzielnych rodziców, to Georges Cadudal, lub raczej Georges Cadoudal, bowiem tradycja zmieniła ortografię tego nazwiska, które stało się historyczne.

Georges był synem rolnika z fermy Kerléano, leżącej w parafii Brech. Legenda głosi, że rolnik ów był jednocześnie młynarzem. Georges otrzymał porządne wykształcenie w gimnazjum w Vannes, od którego Brech oddalone jest o kilka mil. Właśnie ukończył szkołę, kiedy rozległy się pierwsze nawoływania do rojalistycznego powstania w Wandei. Cadoudal je usłyszał, zebrał grupkę towarzyszy polowań i zabaw, na ich czele przekroczył Loarę i zaoferował swe usługi Stoffletowi. Jednak ten przed włączeniem go do swoich szeregów zażądał, by najpierw pokazał, ile jest wart. Na to tylko czekał Georges. Na odpowiednie okazje w wandejskiej armii nie trzeba było długo czekać. Już następnego dnia doszło do walki. Georges bił się tak dobrze i tak zapamiętale, że zobaczywszy go szarżującego na Niebieskich[14], dawny łowczy pana de Maulevrier nie mógł się powstrzymać od głośnej oceny skierowanej do stojącego w pobliżu Bonchampa:

– Jeśli armatnia kula nie utrąci tej „dużej okrągłej głowy”, to zajdzie ona daleko, ja to panu powiadam.

Określenie to przywarło do Cadoudala.

Podobnie pięć wieków wcześniej panowie de Malestroit, de Penhoët, de Beaumanoir i de Rochefort określili wielkiego konetabla[15], za którego bretońskie kobiety zapłaciły okup.

„Oto duża okrągła głowa – mówili – przyjdzie nam srogo zmierzyć się na miecze z Anglikami”.

Na nieszczęście tym razem Bretończycy nie krzyżowali mieczy z Anglikami. Obecnie Francuzi walczyli z Francuzami.

Georges pozostał w Wandei aż do odwrotu spod Savenay[16].

Cała wandejska armia legła na polu bitwy lub rozproszyła się jak dym.

Przez niemal trzy lata Georges dokonywał cudów i dawał wyraz swojej odwagi, zręczności i siły. Przeprawił się przez Loarę i powrócił do Morbihanu tylko z jednym z tych, którzy poszli za nim walczyć.

Ten druh stał się więcej niż adiutantem, był jego wojennym towarzyszem. Nigdy nie rozstawał się z Cadoudalem, a dawszy wyraz pamięci o ciężkiej kampanii, w której uczestniczyli, zmienił swe nazwisko z Lemercier na Tiffauges[17]. Spotkaliśmy go na balu ofiar obarczonego misją do Morgana.

Powróciwszy w rodzinne strony, teraz Cadoudal na swe własne konto niósł zarzewie powstania. Armatnie kule uszanowały dużą okrągłą głowę, a jej właściciel zgodnie z przepowiednią Stoffleta, zastąpił la Rochejacqueleina, d’Elbée’go, Bonchampa, Lescure’a, nawet samego Stoffleta i stał się ich rywalem w drodze do chwały, a także przewyższył ich potęgą. Był bowiem w stanie walczyć niemal samotnie, co daje wyobrażenie o jego sile, z rządem Bonapartego, będącego od trzech miesięcy pierwszym konsulem.

Dwaj pozostali przywódcy, którzy wraz z nim pozostali wierni burbońskiej dynastii, to Frotté i Bourmont.

W dniu, w którym się znaleźliśmy, czyli dwudziestego szóstego stycznia 1800 roku, Cadoudal miał do swej dyspozycji od trzech do czterech tysięcy ludzi. Gotował się z nimi do blokady generała Hatry[18] w Vannes.

W oczekiwaniu na odpowiedź pierwszego konsula na list Ludwika XVIII zawiesił działania bojowe. Ale dwa dni temu Tiffauges powrócił i przekazał mu otrzymaną wiadomość.

Została ona już przesłana do Anglii, gdzie miała trafić do Mittau. A ponieważ pierwszy konsul odrzucił propozycje pokoju na warunkach proponowanych przez Ludwika XVIII, naczelny dowódca króla na Zachodzie przystąpił do wznowienia wojny przeciw Bonapartemu. Nawet jeśliby przyszło mu ją prowadzić samotnie ze swym przyjacielem Tiffaugesem, który w tym momencie był w Pouancé, gdzie trwały negocjacje między Châtillonem, d’Autichampem i księdzem Bernierem a generałem Hédouville.

Ten ostatni z wielkich bojowników wojny domowej rozmyślał, a na podstawie nowin, które niedawno otrzymał, faktycznie było się nad czym zastanawiać.

Generał Brune, zwycięzca spod Alkmaar[19] i spod Castricum[20], zbawca Holandii, dopiero co mianowany został naczelnym dowódcą republikańskiej armii na Zachodzie, a trzy dni temu przybył do Nantes. Jego zadaniem było zniszczyć za wszelką cenę Cadoudala i jego szuanów.

Zatem za wszelką cenę Cadoudal i jego szuanie musieli pokazać nowemu naczelnemu dowódcy, że się go nie boją i może sobie darować próby zastraszania ich.

Wtem dobiegł go tętent kopyt galopującego konia. Zapewne jeździec miał odpowiednią przepustkę, bo bez trudu mijał patrole rozstawione wzdłuż drogi z La Roche-Bernard. Również bez problemu dostał się na przedmieście Muzillac.

Zatrzymał się przed drzwiami chaty, w której przebywał Georges. Generał uniósł głowę i na wszelki wypadek położył dłoń na pistolecie, choć najprawdopodobniej w drzwiach stanąć miał ktoś swój.

Kawalerzysta zsiadł z konia, przeszedł alejką i otwarł drzwi pomieszczenia, w którym znajdował się Cadoudal.

– A, to ty, Coeur-de-Roi! – odezwał się Georges. – Skąd przybywasz?

– Z Pouancé, generale!

– Jakie nowiny?

– List od Tiffaugesa.

– Daj.

Georges niemal wyrwał list z rąk Coeur-de-Roi i przeczytał.

– Ach! – powiedział tylko.

Przeczytał list raz jeszcze.

– Czy widziałeś tego, kogo przybycie list mi zapowiada? – spytał Cadoudal.

– Tak, generale – odpowiedział posłaniec.

– Co to za człowiek?

– Przystojny młodzieniec w wieku dwudziestu sześciu lub dwudziestu siedmiu lat.

– Jakie sprawia wrażenie?

– Zdecydowanego!

– To by się zgadzało. Kiedy przybędzie?

– Niewykluczone, że tej nocy.

– Czy zarekomendowałeś go wzdłuż całej drogi?

– Tak, przejdzie bez przeszkód.

– Zarekomenduj go raz jeszcze. Nie może mu się nic przytrafić, chroniony jest przez Morgana.

– Tak też się stanie, generale.

– Czy masz mi jeszcze coś do powiedzenia?

– Awangarda republikanów pojawiła się w La Roche-Bernard.

– Ilu ludzi?

– Około tysiąca. Taszczą ze sobą gilotynę i komisarza władzy wykonawczej, Milliére’a.

– Jesteś tego pewien?

– Spotkałem ich na drodze. Komisarz jechał konno w pobliżu pułkownika. Od razu go rozpoznałem. To właśnie on uśmiercił mojego brata. Poprzysiągłem sobie, że umrze tylko z mojej ręki.

– I zaryzykowałbyś życie dla dopełnienia przysięgi?

– Przy pierwszej lepszej okazji.

– Być może nie trzeba będzie na to długo czekać.

W tym momencie na ulicy ponownie zabrzmiał odgłos kopyt galopującego konia.

– Ach! – odezwał się Coeur-de-Roi. – To prawdopodobnie ten, którego oczekujesz.

– Nie – odparł Georges. – Jeździec nadciąga od strony Vannes.

Faktycznie, gdy odgłosy galopowania dały się słyszeć wyraźniej, stało się jasne, że Cadoudal miał rację.

Podobnie jak przed chwilą, drugi kawalerzysta zatrzymał się przed drzwiami, zsiadł z konia i wszedł do chaty.

Przywódca rojalistów natychmiast go rozpoznał pomimo obszernego płaszcza, w który był owinięty.

– A, to ty, Bénédicité – powiedział.

– To ja, generale.

– Skąd przybywasz?

– Z Vapues, gdzie rozkazałeś mi śledzić Niebieskich.

– I cóż takiego robią Niebiescy?

– Obawiają się umrzeć z głodu, jeśli zablokujesz miasto, więc w celu zrobienia zapasów generał Hatry zamierza tej nocy przejąć zawartość magazynów w Grandchamp[21]. Będzie osobiście dowodził tą ekspedycją i by uczynić ją łatwą w manewrowaniu, kolumna składała się będzie tylko ze stu ludzi.

– Czy jesteś zmęczony, Bénédicité?

– Nigdy nie jestem zmęczony, generale.

– A twój koń?

– Dystans pokonał szybko, ale może w tym tempie zrobić jeszcze jakieś cztery lub pięć mil.

– Daj mu odpocząć dwie godziny i podaj mu podwójną rację owsa, ale niech zrobi mil dziesięć.

– Na takich warunkach da radę.

– Wyruszysz za dwie godziny. O świcie będziesz w Grandchamp. Przekażesz ode mnie rozkaz ewakuacji miasteczka. Ja zajmę się generałem Hatry i jego kolumną. Czy to wszystko, co miałeś mi do zakomunikowania?

– Nie, przywożę jeszcze jedną nowinę.

– Jaką?

– Że Vannes ma nowego biskupa.

– A! Oddają nam biskupów?

– Podobno, ale jeśli wszyscy są tacy jak ten, to mogą ich sobie zatrzymać.

– A kto to taki?

– Audrein[22]!

– Królobójca?

– Audrein Odszczepieniec.

– A kiedy przybywa?

– Tej nocy lub jutro.

– Nie wyjadę mu na spotkanie. Ale niech się strzeże, by nie wpaść w ręce moich ludzi!

Bénédicité i Coeur-de-Roi wybuchnęli śmiechem, który uzupełnił myśl Georges’a.

– Cicho! – polecił Cadoudal.

Trzej obecni zaczęli więc nasłuchiwać.

– Tym razem to zapewne on – oznajmił Georges.

Odgłos końskiego galopu dobiegał od strony La Roche-Bernard.

– To z pewnością on – powtórzył Coeur-de-Roi.

– W takim razie, przyjaciele, pozostawcie mnie samego… Ty, Bénédicité, jak najszybciej ruszaj do Grandchamp. Ty, Coeur-de-Roi, pozostań na podwórku z trzydziestoma ludźmi. Mogę ich potrzebować do przesyłania rozkazów w różnych kierunkach. I jeszcze jedno: postaraj się, by przyniesiono to, co można znaleźć tu najlepszego do urządzenia wieczerzy.

– Dla ilu osób?

– Och! Dla dwóch.

– Wychodzisz?

– Nie, idę tylko przywitać przybysza.

Kilku ludzi podprowadziło na podwórko konie dla posłańców.

Po chwili posłańców już nie było.

Georges podszedł do bramy wychodzącej na drogę w chwili, gdy w pobliżu pojawił się jeździec, który zatrzymał konia i niezdecydowany rozglądał wokół.

– Niech pan podjedzie tutaj – odezwał się Cadoudal.

– Kto mnie wzywa? – spytał jeździec.

– Ten, kogo szukasz.

– Skąd możesz wiedzieć, kogo szukam?

– Przypuszczam, że chodzi o Georges’a Cadoudala, inaczej zwanego „dużą okrągłą głową”.

– Faktycznie.

– Zatem witam serdecznie, panie Rolandzie de Montrevel, bo właśnie ja jestem tym, kogo szukasz.

– Ach co za niespodzianka! – zdumiał się przybysz.

Zeskoczył z siodła i rozejrzał się za kimś, komu mógłby powierzyć swego wierzchowca.

– Proszę rzucić wodze na szyję konia i nie martwić się o niego. Odnajdziesz go, gdy będziesz potrzebował. W Bretanii nic nie ginie. Jest pan na ziemi uczciwości.

Młody człowiek w ogóle nie zareagował. Rzucił wodze na koński kark, jak mu polecono, i podążył za Cadoudalem, który szedł przodem.

– Pozwoli pan, że wskażę drogę – powiedział przywódca szuanów.

Obydwaj weszli do chaty, w której niewidzialna ręka podsyciła płonący ogień.

4 Szuaneria – zbrojny ludowy ruch, skierowany przeciw republice, przypadający zwłaszcza na lata 1790-1800, stanowiący część działań określanych ogólnie terminem „powstania w Wandei”, a obejmujący głównie Bretanię, ale także inne regiony, np. Normandię i Andegawenię.

5 Chat-huant (fr.) – puszczyk.

6 Armand Tuffin de La Rouërie (1751-1793) – markiz, uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych; po powrocie do Francji początkowo przychylny ideom rewolucji, w 1791 roku w obronie praw Bretanii i monarchii zorganizował Stowarzyszenie bretońskie, czyli prekursora szuanerii.

7 Amateur-Jérôme Le Bras de Boishardy (1762-1795) – przywódca szuanerii w północnej Bretanii; zdradzony, zginął z rąk ścigających go żołnierzy republiki.

8 Louis Auguste Victor de Ghaisne de Bourmont (1773-1846) – hrabia, po wybuchu rewolucji wyemigrował, walczył w armii emigrantów i uczestniczył w szuanerii, głównie na terenie Maine do 1800 roku; podejrzany o spiskowanie, trafił do więzienia, skąd uciekł w 1804 roku i udał się do Portugalii; w 1808 roku wstąpił do napoleońskiej armii marszałka Junota; w 1813 roku został generałem; zdezerterował przed Waterloo; w 1830 roku został marszałkiem Francji; nie uznał monarchii lipcowej i opuścił Francję, by powrócić do niej w 1840 roku.

9 Aulerci Cenomani – łacińska nazwa starożytnego celtyckiego ludu Cenomanów (fr. Aulerques Cénomand) zamieszkującego wschodnią część dzisiejszego regionu Maine.

10 Promisso capillo (łac.) – długowłosi.

11 Marcjalis (ok. 40-ok. 104) – rzymski poeta, mistrz krótkich utworów zwanych epigramami, których pozostawił około 1500.

12 Tam laxa est… (łac.) – „Tak nieskrępowany… jak stare spodnie biednego Bretończyka”, fragment dwudziestego drugiego epigramu z jedenastej księgi Epigramatów.

13 Franz Joseph Gall (1758-1828) – austriacki neurolog i psycholog, twórca frenologii, teorii sugerującej, że kształt czaszki związany jest z cechami fizycznymi i psychicznymi osobnika.

14 Niebiescy – podczas powstania w Wandei potoczne określenie wojsk republikańskich ze względu na kolor ich mundurów.

15 Chodzi o Bertranda du Guesclin (ok. 1320-1380) – nadzwyczaj sprawnego i walecznego bretońskiego rycerza, zarówno na polu bitwy, jak i w turniejach, konetabla Francji.

16 Bitwa pod Savenay (dwudziesty trzeci grudnia 1793 roku) – zdecydowanie przeważające liczebnie wojska republikańskie rozgromiły Armię Katolicką i Królewską, jeńców rozstrzeliwano, ocalało bardzo niewielu.

17 Bitwa pod Tiffauges (dziewiętnastego września 1793 roku) – zwycięstwo mających liczebną przewagę powstańców wandejskich nad armią generała Klébera.

18 Nie wiadomo, czy celowo, czy pomyłkowo autor używa nazwiska Hatry zamiast Harty, bowiem w opisywanym miejscu w owym czasie przebywał generał Olivier Harty (1746-1823), natomiast generał Jacques Hatry (1742-1802) był wówczas gdzie indziej i bodaj nigdy nie walczył ani w Wandei, ani w Bretanii; w opisywanej w ciągu dalszym powieści bitwie w pobliżu Grand-Champ, zwanej bitwą przy moście du Loc’h (dwudziesty drugi stycznia 1800 roku), wojskiem republikańskim dowodził właśnie generał Olivier Harty; poza tym przebieg bitwy był nieco inny, niż przedstawił to Aleksander Dumas.

19 Bitwa pod Alkmaar (drugi października 1799 roku) – nierozstrzygnięta bitwa wojsk francusko-holenderskich dowodzonych przez generała Brune’a z siłami angielsko-rosyjskimi księcia Yorku.

20 Bitwa pod Castricum (szósty października 1799 roku) – decydujące zwycięstwo armii francusko-holenderskiej generała Brune’a nad wojskami angielsko-rosyjskimi dowodzonymi przez księcia Yorku.

21 Grandchamp – obecnie nazwę tej miejscowości zapisuje się „Grand-Champ”.

22 Yves Marie Audrein (1741-1800) – biskup, członek Konwentu, w sprawie śmierci króla był za odwołaniem się do głosu narodu lub za wyrokiem w zawieszeniu; schwytany i rozstrzelany przez szuanów dziewiętnastego listopada w miejscowości Kerfeunteun.

Rozdział XXXII

Biały[23] i Niebieski

Roland wszedł za Georges’em i z beztroskim zainteresowaniem rzucił okiem na wnętrze, w którym się znaleźli.

Wystarczyło mu to jedno spojrzenie, by się upewnić, że byli sami.

– Czy to twoja kwatera główna? – spytał z uśmiechem i przybliżył podeszwy swych butów do ognia.

– Tak, pułkowniku.

– Jest w szczególny sposób strzeżona.

Teraz uśmiechnął się Georges.

– Mówisz to dlatego, że z La Roche-Bernard aż dotąd jechałeś pustą drogą?

– No cóż, nie napotkałem na niej żywej duszy.

– To wcale nie znaczy, że droga nie była strzeżona.

– No chyba że przez sowy i puszczyki, które zdawały się przelatywać z drzewa na drzewo, by mi towarzyszyć, generale… W takim razie wycofuję moje zastrzeżenia.

– Masz rację – odparł Cadoudal – moimi wartownikami są puszczyki i sowy. Mają doskonały wzrok, ponieważ ich oczy w przeciwieństwie do ludzkich widzą także w nocy.

– Rację miałem również, kiedy rozpytywałem szczegółowo o drogę w La Roche-Bernard. W przeciwnym razie nie znalazłbym psa z kulawą nogą, który by mi powiedział, gdzie cię szukać.

– Gdybyś w dowolnym punkcie drogi głośno zawołał: „Gdzie mogę znaleźć Georges’a Cadoudala?”, inny głos odpowiedziałby ci: „Na przedmieściu Muzillac, w czwartym domu na prawo”. Nikogo nie widziałeś, pułkowniku, a w tym momencie tysiąc pięćset osób wie, że pułkownik Roland, adiutant pierwszego konsula, rozmawia z synem młynarza z Leguerno.

– Ale skoro wiedzą, że jestem pułkownikiem na służbie republiki i adiutantem pierwszego konsula, to dlaczego mnie nie zatrzymali?

– Ponieważ taki otrzymali rozkaz.

– Zatem wiedziałeś, że przyjadę?

– Nie tylko wiedziałem, że przyjedziesz, ale także wiedziałem, po co przyjedziesz.

Roland z uwagą spojrzał na swego rozmówcę.

– W takim razie nie muszę ci tego mówić! A czy odpowiesz mi, nawet jeśli zachowam milczenie?

– No, w pewnym stopniu.

– Tam, do licha! Chciałbym, żebyś mi namacalnie wykazał wyższość waszej policji nad naszą.

– Gotów jestem to uczynić, pułkowniku.

– Zamieniam się w słuch, z tym większym zadowoleniem, że rozgrzewa mnie ten buzujący ogień, który bodaj również na mnie czekał.

– Nie mijasz się z prawdą, pułkowniku. Nawet ogień w kominku stara się, jak może, by godnie cię przywitać.

– Tak, lecz podobnie jak ty, nie śpieszy się z wyjawieniem celu mojej misji.

– Twoja misja, pułkowniku, której zakres, czyniąc mi zaszczyt, rozszerzyłeś aż na mnie, początkowo dotyczyła jedynie księdza Berniera. Niestety ksiądz Bernier w liście przesłanym swemu przyjacielowi Martinowi Duboysowi przeliczył się nieco z własnymi siłami, zaoferowawszy pierwszemu konsulowi swe pośrednictwo w negocjacjach.

– Przepraszam – przerwał Roland – ale dowiaduję się czegoś, o czym nie miałem pojęcia: że ksiądz Bernier pisał do generała Bonaparte.

– Mówię, że pisał do swego przyjaciela Martina Duboysa, a to zupełnie co innego… Moi ludzie przechwycili i dostarczyli mi jego list. Kazałem go skopiować i wysłałem tam, gdzie trzeba. Twoja wizyta u generała Hédouville przekonuje mnie, że list dotarł pod właściwy adres.

– Wiesz zapewne, że on już nie dowodzi w Nantes, lecz robi to generał Brune.

– Możesz też powiedzieć, kto dowodzi w La Roche-Bernard, bowiem tysiąc republikańskich żołnierzy wkroczyło do tego miasta dziś około godziny szóstej wieczorem. Towarzyszy im gilotyna i obywatel komisarz generalny Thomas Millière. Mając narzędzie, trzeba mieć kata.

– Powiadasz więc, generale, że przybyłem do księdza Berniera?

– Tak. Ksiądz Bernier zaproponował swe pośrednictwo, ale zapomniał, że obecnie istnieją dwie Wandee: Wandea lewobrzeżna i Wandea prawobrzeżna, że gdy zamierza się negocjować z d’Autichampem, Châtillonem i Suzannetem w Pouancé, to trzeba też negocjować z Frottém, Bourmontem i Cadoudalem… Ale gdzie? Tego nikt nie potrafi powiedzieć…

– Z wyjątkiem ciebie, generale.

– Więc z rycerskością, która cechuje twój charakter, zobowiązałeś się przybyć do mnie z umową podpisaną dwudziestego piątego. Ksiądz Bernier, d’Autichamp, Châtillon i Suzannet wystawili ci glejt, i oto jesteś.

– Na honor! Generale, przyznać muszę, że jesteś doskonale poinformowany. Pierwszy konsul z całego serca pragnie pokoju. Wie, że ma w tobie dzielnego i lojalnego przeciwnika. A ponieważ nie mógł się tobą spotkać, bo zapewne nie przyjechałbyś do Paryża, wysłał mnie do ciebie.

– Dokładnie mówiąc, do księdza Berniera.

– To nie ma większego znaczenia, generale, jeśli ja zobowiążę się, że pierwszy konsul ratyfikuje to, co ustalimy między sobą. Jakie są twoje warunki zawarcia pokoju?

– Och! One są bardzo proste, pułkowniku: niech pierwszy konsul przywróci tron Jego Królewskiej Mości Ludwikowi XVIII, niech zostanie jego konetablem, generałem porucznikiem, naczelnym dowódcą sił lądowych i morskich, a stanę się jego pierwszym żołnierzem.

– Pierwszy konsul odpowiedział już na takie żądanie.

– Oto dlaczego ja zdecydowałem się odpowiedzieć na jego odpowiedź.

– Kiedy?

– Jeszcze tej nocy, jeśli nadarzy się okazja.

– W jaki sposób?

– Wznawiając walkę.

– A czy wiesz, że Châtillon, d’Autichamp i Suzannet złożyli broń?

– Oni dowodzą Wandejczykami i w ich imieniu czynić mogą, co zechcą. Ja dowodzę szuanami i w imieniu szuanów zrobię to, co będzie mi odpowiadało.

– Chcesz zatem skazać ten nieszczęśliwy kraj na wyniszczającą wojnę, generale?

– Jest to męczeństwo, do którego wzywam chrześcijan i rojalistów.

– Generał Brune jest w Nantes z ośmioma tysiącami jeńców, których Anglicy nam zwrócili po ich klęskach pod Alkmaar i pod Castricum.

– Tutaj nie spotka ich podobne szczęście. Niebiescy przekazali nam ten paskudny zwyczaj, by nie brać jeńców. A jeśli chodzi o liczbę naszych wrogów, mało się tym przejmujemy. To sprawa szczegółów.

– Jeśli generał Brune z ośmioma tysiącami uwolnionych jeńców, połączonych z dwudziestoma tysiącami żołnierzy, których przejmuje spod komendy generała Hédouville, nie da sobie rady, pierwszy konsul osobiście ruszy przeciwko wam, i to ze stu tysiącami ludzi.

Cadoudal się uśmiechnął.

– Postaramy się udowodnić, że godni jesteśmy stawić mu czoła.

– Spali wasze miasta.

– Wycofamy się do wiejskich chat.

– Spali wasze chaty.

– Będziemy żyć w lasach.

– Zastanów się, generale.

– Uczyń mi zaszczyt i pozostań ze mną przez czterdzieści osiem godzin, pułkowniku, a zobaczysz, że już się zastanowiłem.

– Naprawdę mam ochotę pozostać.

– Ale nie wymagaj, pułkowniku, ode mnie więcej, niż mogę ci zaoferować: sen pod słomianym dachem lub tylko w płaszczu pod konarami dębu, jednego z mych koni, by mi towarzyszyć, i przepustkę, by mnie opuścić.

– Zgadzam się.

– Daj słowo, pułkowniku, że nie sprzeciwisz się w niczym wydawanym przeze mnie rozkazom i nie zaszkodzisz w żaden sposób fortelom, jakie będę przygotowywał.

– Jestem zbyt ciekaw widzieć cię w akcji, by się w nią mieszać. Masz moje słowo, generale.

– Cokolwiek by się działo na twych oczach.

– Cokolwiek by się działo na mych oczach. Wyrzekam się roli aktora i zadawalam się wyłącznie pozycją widza. Chcę móc powiedzieć pierwszemu konsulowi: „Widziałem na własne oczy”.

Cadoudal się roześmiał.

– W to nie wątpię. Zobaczysz – odpowiedział.

W tym momencie drzwi otworzyły się i dwóch wieśniaków wniosło zastawiony stół, na którym dymiła zupa z kapusty i kawał boczku. Dopiero co utoczony cydr musował i wylewał się z olbrzymiego dzbana, stojącego między dwoma szklankami.

Kilka gryczanych placków pełniło rolę deseru w tym skromnym posiłku.

Stół zastawiony był dla dwóch osób.

– Jak widzisz, panie de Montrevel, moi chłopcy mają nadzieję, że uczynisz mi ten zaszczyt i zjesz ze mną wieczerzę.

– I na honor, nie mylą się. Sam bym się tego domagał, gdybyś mnie nie zaprosił, i próbowałbym zdobyć siłą swoją część, jeślibyś mi jej odmówił.

– Zatem do stołu!

Młody pułkownik chętnie usiadł.

– Proszę wybaczyć posiłek, jaki oferuję – powiedział Cadoudal – ale nie dostaję dodatkowego uposażenia w polu, tak jak wasi generałowie, a żywią mnie moi żołnierze. Co nam zaproponujesz jeszcze do tego, Brise-Bleu?

– Siekanego kurczaka, generale.

– Oto menu tej kolacji, panie de Montrevel.

– Ależ to uczta! Jest jednak pewna sprawa, która mnie niepokoi, generale.

– Co takiego?

– Wszystko w porządku, jeśli chodzi o jedzenie, ale co się tyczy picia…?

– Nie lubisz cydru? Do diabła! Stawiasz mnie w kłopotliwej sytuacji. Moja piwnica zawiera tylko cydr lub wodę.

– Nie o to chodzi, ale o to, za czyje zdrowie będziemy pić?

– I to jest dla pana problemem? – z godnością zdziwił się Cadoudal. – Będziemy pić za zdrowie naszej wspólnej matki, Francji. Służymy jej w odmienny sposób, ale mam nadzieję, z tym samym sercem. Za Francję, mój panie! – zawołał Cadoudal, napełniwszy dwie szklanki.

– Za Francję, generale! – powtórzył Roland i trącił swe naczynie o szkło Georges’a.

I obydwaj, siedząc przy stole, wesoło i ze spokojnym sumieniem wzięli się za zupę, i to z apetytem ludzi, z których starszy jeszcze nie przekroczył trzydziestki.

23 Biali – w przeciwieństwie do niebieskich republikanów wandejscy powstańcy nazywani byli Białymi, od koloru noszonych kokard i flagi monarchii.

Rozdział XXXIII

Prawo talionu[24]

– A teraz, generale – odezwał się Roland po skończonej wieczerzy, gdy dwaj młodzi ludzie grzejący się przy ogniu z łokciami wspartymi na stole zaczęli odczuwać ów błogi stan przychodzący po obfitym posiłku, do którego przyprawami są apetyt i młodość – zajmijmy się tym, co obiecałeś mi pokazać i o czym będę mógł opowiedzieć pierwszemu konsulowi.

– A ty mi obiecałeś w niczym się nie sprzeciwiać.

– Tak, ale rezerwuję sobie prawo opuszczenia widowiska, jeśli to, co zobaczę, zbyt wstrząśnie moim sumieniem.

– Pozostanie ci tylko osiodłać twego konia lub któregoś z moich, jeśli twój będzie nadmiernie zmęczony, i odjechać.

– Doskonale.

– Tak się składa – rzekł Cadoudal – że okoliczności ci sprzyjają. Jestem tutaj nie tylko generałem, ale i najwyższym sędzią, a już od dawna mam pewną sprawę do osądzenia. Powiedziałeś mi, pułkowniku, że generał Brune jest w Nantes. Wiedziałem o tym, podobnie jak wiedziałem, że jego awangarda jest o cztery ligi stąd w La Roche-Bernard. Ale o jednej rzeczy chyba nie wiedziałeś, a mianowicie tego, że tą awangardą nie dowodzi żaden wojskowy, taki jak ty czy ja. Kieruje nią obywatel Millière, komisarz władzy wykonawczej. Kolejną rzeczą, o której zapewne nie wiesz, to to, że obywatel Thomas Millière nie walczy jak my, używając armat, karabinów, bagnetów, pistoletów i szabel, lecz instrumentu wynalezionego przez waszych republikańskich dobroczyńców, zwanego gilotyną.

– To niemożliwe, mój panie by pod rządami pierwszego konsula prowadzono ten rodzaj wojny! – krzyknął Roland.

– Och! Zrozum mnie dobrze, pułkowniku. Nie twierdzę, że pierwszy konsul ją prowadzi. Mówię tylko, że prowadzona jest w jego imieniu.

– I cóż to za nędznik, który nadużywa powierzonej mu władzy, by prowadzić wojnę ze sztabem katów?

– No właśnie powiedziałem, że to niejaki obywatel Thomas Millière. Możesz się doinformować, pułkowniku. W całej Wandei i w całej Bretanii znajdziesz tę samą opinię o tym człowieku. Od pierwszych dni powstania wandejskiego i bretońskiego, czyli od sześciu już lat, ów Millière był zawsze i wszędzie jednym z najgorliwszych agentów Terroru. Dla niego Terror nie skończył się z Robespierre’em. Wydawał wyższym władzom lub zajmował się osobiście żołnierzami bretońskimi i wandejskimi, ich rodzicami, ich przyjaciółmi, ich braćmi i siostrami, ich żonami i córkami, łącznie z rannymi i umierającymi, i rozkazywał ich rozstrzeliwać lub gilotynować bez sądu. Na przykład w Daumeray pozostawił krwawe ślady, które ciągle nie zaschły i nie zaschną już nigdy. Na jego oczach poderżnięto gardła ponad osiemdziesięciu mieszkańcom. Córki zabijano w ramionach matek, które aż po dziś dzień na próżno domagają się zemsty i wznoszą zakrwawione ramiona ku niebu. Kolejne pacyfikacje Wandei i Bretanii wcale nie nasyciły żądzy mordu, która zżera jego trzewia. W 1800 roku jest taki sam, jak w 1793. Otóż tego człowieka…

Roland patrzył na generała.

– Tego człowieka – kontynuował Georges z największym spokojem – skażę ja sam, zobaczywszy, że społeczeństwo go nie skazuje. Ten człowiek umrze.

– Jak to, umrze?! W La Roche-Bernard wśród republikanów, pomimo swej straży morderców, pomimo eskorty katów?

– Jego godzina wybiła, on umrze.

Cadoudal wymawiał te słowa tak uroczyście, że wątpliwość nawet nie zagościła w umyśle Rolanda, nie tylko co do ogłoszonego wyroku, ale nawet co do jego wykonania.

Chwilę się zastanawiał.

– Czy uważasz, że masz prawo osądzić i skazać tego człowieka, jakkolwiek winnym by nie był?

– Tak, ponieważ ten człowiek osądzał i skazywał nie ludzi winnych, ale niewinnych.

– A jeśli powiem, że po powrocie do Paryża wystąpię o postawienie w stan oskarżenia i osądzenie tego człowieka, czy nie uwierzysz memu słowu?

– Twemu słowu uwierzę. Ale powiem tak: dzika bestia ucieka z klatki, a morderca z więzienia. Ludzi są tylko ludźmi, którzy popełniają błędy. Zdarzało im się skazać niewinnego, może się zdarzyć, że oszczędzą winowajcę. Moja sprawiedliwość jest pewniejsza od waszej, pułkowniku, bowiem jest to sprawiedliwość boska. Ten człowiek umrze.

– Ale na jakiej podstawie śmiesz twierdzić, że twoja sprawiedliwość, człowieka podatnego na błędy, tak samo jak inni ludzie, jest sprawiedliwością boską?

– Ponieważ po części sam Bóg przyłączył się do mego wyroku. Och! On osądzony jest nie od wczoraj.

– Co to znaczy?

– Podczas trwającej burzy, gdy pioruny uderzały bez przerwy, a błyskom błyskawic nie było końca, wzniosłem ramiona ku niebu i zawołałem do Boga:

„Boże mój! Ty, którego spojrzeniem jest ta błyskawica, ty, którego głosem jest grom, jeśli ten człowiek ma umrzeć, wstrzymaj przez dziesięć minut pioruny i błyskawice. Milczenie powietrza i ciemność nieba będą twoją odpowiedzią!”. Z zegarkiem w dłoni naliczyłem jedenaście minut bez ani jednej błyskawicy i ani jednego pioruna…

„Podczas strasznego sztormu widziałem na szczycie olbrzymiego bałwanu łódź z jednym człowiekiem, któremu w każdej chwili groziło zatonięcie. Jak dmuchnięcie dziecka unosi piórko, tak fala uniosła jego i posadziła na wystającej skale. Łódź rozbiła się w drzazgi, a człowiek kurczowo trzymał się skały. Wszyscy na brzegu krzyczeli: »On jest zgubiony!«. Był tam jego ojciec i dwaj bracia. Ani ojciec, ani bracia nie ośmielili się pójść mu z pomocą. Wzniosłem ręce do Pana i zawołałem: »Boże mój, jeśli Millière został skazany przez ciebie jako i przeze mnie, ocalę tego człowieka i to bez żadnej inne pomocy z wyjątkiem Twojej. Ocalę też siebie samego«. Rozebrałem się, przywiązałem koniec sznura do ramienia i popłynąłem do skały. Można by rzec, że morze wygładziło się pod moją piersią. Dotarłem do rozbitka. Jego ojciec i bracia dzierżyli drugi koniec sznura. Został uratowany. Mogłem powrócić jak on, przywiązawszy sznur do skały. Odrzuciłem go precz od siebie, a powierzyłem się Bogu i falom. Fale poniosły mnie na brzeg równie łagodnie i bezpiecznie jak wody Nilu kosz z Mojżeszem do córki faraona.

Przed wioską Saint-Nolf stał nieprzyjacielski wartownik. Z pięćdziesięcioma ludźmi skrywałem się w lesie Grandchamp. Wyszedłem z lasu sam, poleciwszy mą duszę Bogu i powiedziawszy: »Panie, jeśli skazałeś Millière’a na śmierć, wartownik strzeli do mnie, ale chybi, a ja powrócę do swoich, nie czyniąc mu krzywdy, bo przez chwilę ty będziesz z nim«. Ruszyłem w stronę republikanina. Z odległości dwudziestu kroków strzelił do mnie i nie trafił. Oto dziura po kuli w moim kapeluszu, o cal od głowy. Sama boska dłoń pokierowała bronią. A stało się to wczoraj.

Sądziłem, że Millière pozostał w Nantes. Doniesiono mi, że ze swą gilotyną zjawił się w La Roche-Bernard. Więc rzekłem sobie: »Bóg mi go przyprowadził, zatem umrze!«”.

Roland wysłuchał z pewnym szacunkiem przesądnej opowieści bretońskiego wodza. Wcale go nie dziwiło, że taką wiarę i taką poezję spotyka u człowieka przywykłego do życia nad dzikim morzem, pośród dolmenów Carnacu[25]. Zrozumiał, że Millière naprawdę został skazany i że jedynie Bóg, który trzykrotnie zdawał się zgadzać na wyrok, może go uratować.

Pozostało mu jeszcze jedno pytanie do zadania:

– Ale w jaki sposób go dosięgniecie ?

– Och! – odparł Georges. – O to się nie martwię. Dosięgniemy go.

Jeden z ludzi, którzy przynieśli zastawiony stół, ponownie się zjawił.

– Brise-Bleu – zwrócił się do niego Cadoudal – powiedz Coeur-de-Roi, że chcę go widzieć.

Dwie minuty później wezwany Bretończyk stawił się przed generałem.

– Coeur-de-Roi, czy to nie ty mi mówiłeś, że morderca Thomas Millière przybył do La Roche-Bernard? – zapytał Georges.

– Widziałem, jak tam wjeżdżał u boku republikańskiego pułkownika, który zresztą sprawiał wrażenie, że nie bardzo mu to pochlebia.

– Czy nie dodałeś też, że towarzyszyła mu gilotyna?

– Mówiłem, że jego gilotyna toczyła się między dwoma armatami, i sądzę, że gdyby armaty mogły się od niej odsunąć, to pozostawiłyby ją samą sobie.

– Jakie zabezpieczenia zastosował Millière w miejscu, w którym się zatrzymał?

– Otacza go specjalna straż, a na ulicach wiodących do jego domu ustawił barykady. Pod ręką ma zawsze parę pistoletów.

– Czy pomimo tej straży, tych barykad i tych pistoletów podejmujesz się dotrzeć aż do niego?

– Podejmuję się, generale!

– Z powodu jego zbrodni skazałem tego człowieka na śmierć. Musi umrzeć!

– Ach! – zawołał Coeur-de-Roi. – Nastał zatem wreszcie dzień wymiaru sprawiedliwości!

– Czy zajmiesz się wykonaniem wyroku, Coeur-de-Roi?

– Zajmę się, generale.

– Ruszaj, Coeur-de-Roi. Weź tylu ludzi, ilu ci potrzeba… Działaj według własnego planu, ale cel ma zostać osiągnięty.

– Jeśli zginę, generale…

– Bądź spokojny, proboszcz w Leguerno odprawi wystarczającą liczbę mszy w intencji, by twoja dusza długo nie cierpiała. Ale ty nie zginiesz, Coeur-de-Roi.

– W porządku, generale, w porządku! Jeśli msze będą odprawiane, niczego więcej mi nie trzeba, bo plan mam gotowy.

– Kiedy wyruszysz?

– Tej nocy.

– Kiedy on umrze?

– Jutro.

– Powodzenia. Trzystu ludzi niech będzie gotowych, by wyruszyć ze mną za pół godziny.

Coeur-de-Roi zniknął równie dyskretnie, jak się pojawił.

– Widziałeś – powiedział Cadoudal. – Oto ludzie, którymi dowodzę. Czy wasz pierwszy konsul ma równie sobie oddanych, jak ja mam, panie de Montrevel?

– Niektórych tak.

– No cóż. Mnie oddani są nie tylko niektórzy, lecz wszyscy.

Wszedł Bénédicité i spojrzał pytająco na Georges’a.

– Tak – odpowiedział krótko słowem i skinieniem głowy Cadoudal.

Bénédicité wyszedł.

– Czy w drodze do nas nie zauważyłeś kogoś po drodze?

– Nikogo.

– Zażądałem, by trzystu ludzi stawiło się za pół godziny. Wszyscy będą tu na czas. Gdybym zażądał pięciuset, tysiąca lub dwóch tysięcy, stawiliby się równie szybko.

– Ale – zauważył Roland – jeśli chodzi o ilość, są granice, których jednak nie możesz przekroczyć.

– Chciałbyś poznać liczebność mych sił, to bardzo proste. Nie powiem ci tego ja sam, bo mi nie uwierzysz. Ale poczekaj, dowiesz się wszystkiego.

Otworzył drzwi.

– Branche-d’or?

Wezwany pojawił się po kilka sekundach.

– To mój szef sztabu – przedstawił go Cadoudal. – Pełni u mnie podobne obowiązki, jak generał Berthier u boku pierwszego konsula. Branche-d’or?

– Słucham, generale?

– Ilu ludzi pozostaje rozstawionych od La Roche-Bernard do tego miejsca, czyli wzdłuż drogi, którą przyjechał ten pan?

– Sześciuset na nieużytkach d’Arzal, sześciuset na wrzosowiskach Marzan, trzystu w Péaule i trzystu w Billiers.

– Łącznie tysiąc osiemset. Ilu znajduje się pomiędzy Noyal i Muzillac?

– Czterystu.

– Dwa tysiące dwieście. Ilu przebywa rozmieszczonych stąd do Vannes?

– Pięćdziesięciu w Theig. Trzystu w La Trinité. Sześciuset między La Trinité i Muzillac.

– Trzy tysiące dwieście. A od Ambon do Leguerno?

– Tysiąc dwieście.

– Cztery tysiące czterysta. No, a tutaj na przedmieściu, w moim otoczeniu, w domach, ogrodach i piwnicach?

– Od pięciuset do sześciuset, generale.

– Dziękuję, Branche-d’or.

Dał znak głową i Branche-d’or wyszedł.

– Jak widzisz – powiedział z prostotą Cadoudal – około pięciu tysięcy ludzi. Otóż z tymi pięcioma tysiącami, pochodzącymi stąd, znającymi tu każde drzewo, każdy kamień i krzak, podejmuję się prowadzić wojnę ze stu tysiącami żołnierzy, których pierwszy konsul grozi wysłać przeciwko mnie.

Roland się uśmiechnął.

– Tak, to niezwykłe, prawda?

– Sądzę, że nieco się przechwalasz, generale, lub raczej przeceniasz swych ludzi.

– Nie, bo mam za sobą całą ludność. Żaden z waszych generałów nie może wykonać jakiegokolwiek manewru, o którym bym nie wiedział. Nie może wysłać rozkazu, którego bym nie przechwycił. Nie może się zatrzymać w miejscu, którego bym nie znalazł. Nawet ziemia jest rojalistyczna i chrześcijańska! Z braku mieszkańców to ona powiedziałaby mi: „Tędy przeszli Niebiescy. Ich mordercy zaczaili się tam!”. Zresztą sam to ocenisz.

– W jaki sposób?

– Wyruszamy z ekspedycją sześć mil stąd. Która jest godzina?

Dwaj młodzi ludzie jednocześnie wyciągnęli zegarki.

– Za kwadrans północ – stwierdzili.

– W porządku! – rzekł Georges. – Nasze zegarki wskazują tę samą godzinę, to dobry znak. Być może pewnego dnia i nasze serca będą się zgadzały, tak jak nasze zegarki.

– O czym to mówiłeś, generale?

– Mówiłem, że jest za kwadrans północ, pułkowniku. A o szóstej, przed świtem powinniśmy być sześć mil stąd. Czy potrzebujesz odpoczynku?

– Ja?

– Tak, możesz się godzinę przespać.

– Dziękuję, to zbędne.

– W takim razie możemy wyruszać zaraz.

– A twoi ludzie?

– Och! Moi ludzie są gotowi.

– Ale gdzie?

– Wszędzie.

– Chciałbym ich zobaczyć.

– Zobaczysz.

– Kiedy?

– Kiedy zechcesz. Och! Moi ludzie są bardzo dyskretni i pokazują się tylko wtedy, gdy tego zażądam.

– Zatem jeśli zechcę ich zobaczyć…

– Gdy tylko zapragniesz, dam im znak, a staną się widoczni.

– W drogę, generale!

– W drogę.

Dwaj młodzi ludzie nałożyli płaszcze i wyszli.

Tuż za drzwiami Roland natknął się na grupkę pięciu osób.

Cała piątka nosiła republikańskie mundury. Jeden z nich posiadał na rękawie naszywki sierżanta.

– Co to ma znaczyć? – spytał Roland.

– Nic – odparł rozbawiony Cadoudal.

– Ale naprawdę, kim są ci ludzie?

– Coeur-de-Roi i jego kompani, którzy wyruszają w wiadomej ci misji.

– Więc liczą na to, że dzięki tym mundurom…?

– Och! Dowiesz się wszystkiego, pułkowniku, nie mam przed tobą żadnych tajemnic.

A odwróciwszy się do grupki, zawołał:

– Coeur-de-Roi!

Człowiek z dystynkcjami sierżanta odłączył się od pozostałych i podszedł do Cadoudala.

– Wzywałeś mnie, generale? – zapytał fałszywy sierżant.

– Chcę poznać twój plan.

– Jest bardzo prosty, generale.

– No, zobaczmy, ocenię.

– Zakładam ten papier na wycior mego karabinu…

Coeur-de-Roi pokazał dużą kopertę zamkniętą czerwoną pieczęcią, która niechybnie zawierała jakieś republikańskie rozkazy przechwycone przez szuanów.

– Staję przed wartownikiem i mówię: „Rozkazy od generała dywizji!”. Dostaję się na pierwszy posterunek, proszę, by mi pokazano, gdzie kwateruje obywatel komisarz. Otrzymuję informacje, dziękuję. Zawsze trzeba być grzecznym. Przychodzę pod kwaterę, tam natrafiam na drugiego wartownika. Opowiadam mu tę samą bajkę, co pierwszemu i wspinam się lub schodzę do obywatela komisarza, zależnie od tego, czy kwateruje na strychu, czy w piwnicy. Wchodzę bez problemu, rozumie się: „Rozkazy od generała dywizji!”. Zastaję go w gabinecie lub gdzie indziej, pokazuję mu kopertę i podczas gdy on ją otwiera, zabijam go sztyletem ukrytym w rękawie.

– No, a ty i twoi ludzie?

– Na honor, w Bogu obrona! Walczymy w jego sprawie, zatroszczy się o nas.

– No i co, pułkowniku, jak pan widzi, sprawa jest prosta jak wycior. Na koń, pułkowniku! Powodzenia, Coeur-de-Roi!

– Którego z dwóch koni mam wziąć? – spytał Roland.

– Bierz pierwszego z brzegu. Jeden jest wart drugiego, a każdy w olstrach posiada parę doskonałych, angielskich pistoletów.

– Już naładowane?

– Rzecz jasna. W tej sprawie, pułkowniku, nie zdaję się na nikogo.

– Zatem na koń.

Dwaj młodzi ludzie wskoczyli na siodła i ruszyli drogą wiodącą do Vannes. Cadoudal służył Rolandowi za przewodnika, natomiast Branche-d’or, szef sztabu armii, jak nazwał go Georges, podążał jakieś dwadzieścia kroków za nimi.

Gdy dotarli na przeciwległy skraj miasteczka, Roland zgłębił wzrokiem ciągnącą się przed nimi prosto drogę z Muzillac do La Trinité. Całkowicie odkryty trakt zdawał się kompletnie pusty.

W ten sposób przebyli około pół mili.

Po przejściu tego odcinka Roland wreszcie zapytał:

– Ale gdzie, u diabła, są twoi ludzie?

– Na prawo od nas, na lewo od nas, przed nami i za nami.

– Drwisz sobie ze mnie! – rzekł Roland.

– Daleki jestem od drwin, pułkowniku. Czy sądzisz, że jestem tak nieostrożny, by wypuszczać się w drogę bez zwiadowców?

– Powiedziałeś mi, że jeśli zapragnę zobaczyć twoich ludzi, wystarczy, bym cię o to poprosił.

– Jako żywo, tak powiedziałem.

– A więc chcę ich zobaczyć.

– Wszystkich czy tylko część?

– Mówiłeś, że ilu ich ze sobą zabierasz?

– Trzystu.

– No to chcę zobaczyć stu pięćdziesięciu.

– Stać! – zakomenderował Cadoudal.

Przyłożył złożone dłonie do ust i najpierw zahukał jak puszczyk, a następnie wydał okrzyk sowy. Pierwszy sygnał skierował na prawo, a drugi na lewo.

Natychmiast po obydwu stronach drogi pojawiły się ludzkie sylwetki, które przekraczały rów oddzielający drogę od zagajnika i ustawiały się w dwu rzędach obok koni.

– Kto dowodzi na prawo? – spytał Cadoudal.

– Ja, Moustache – odpowiedział zbliżający się jeden z wieśniaków.

– Kto dowodzi na lewo? – powtórzył generał.

– Ja, Chante-en-hiver – zgłosił się podchodzący bliżej inny wieśniak.

– Ilu masz ludzi, Moustache?

– Stu.

– Ilu jest ludzi z tobą, Chante-en-hiver?

– Pięćdziesięciu.

– Zatem łącznie stu pięćdziesięciu? – spytał Georges.

– Tak – potwierdzili bretońscy szefowie.

– Czy tylu chciałeś widzieć, pułkowniku? – zaśmiał się Cadoudal.

– Jesteś magikiem, generale.

– Gdzież tam! Jestem ubogim wieśniakiem, tak jak oni. Ale dowodzę oddziałem, w którym każdy mózg świadom jest tego, co czyni, a każde serce bije dla dwóch podstawowych wartości tego świata: religii i monarchii – odparł Cadoual, a zwróciwszy się do swych ludzi, spytał:

– Kto prowadzi awangardę?

– Fend-l’air – odparło dwóch szuanów.

– A ariergardę?

– La Giberne – odpowiedzieli.

– Zatem możemy spokojnie kontynuować nasz przemarsz?

– Oczywiście, generale, tak jakbyś szedł na mszę w swojej parafii.

– No to ruszamy dalej, pułkowniku – powiedział do Rolanda Cadoudal, a zwróciwszy się do żołnierzy, zażartował:

– Bawcie się dobrze, chłopcy.

Zaraz też każdy z nich przeskoczył przez rów i rozpłynął się w ciemności.

Przez kilka sekund słychać było szelest gałęzi drzewek zagajnika i chrzęst stóp w chaszczach.

Po chwili wszystko ucichło.

– No i co? – zagadnął Cadoudal. – Czy sądzisz, że z takimi ludźmi mam się czego obawiać ze strony waszych Niebieskich, jakkolwiek dzielni by oni byli?

Roland westchnął. W pełni zgadzał się z Cadoudalem.

Mężczyźni kontynuowali swój przemarsz.

Jakąś milę przed La Trinité w oddali na drodze spostrzegli czarny punkt, który szybko się powiększał.

Gdy stał się już w miarę rozpoznawalny, to jakby przestał się poruszać.

– Cóż to takiego? – zdziwił się Roland.

– Chyba dobrze widzisz – odparł Cadoudal – to człowiek.

– Bez wątpienia. Ale kim jest ten człowiek?

– Z szybkości jego poruszania się, mogłeś odgadnąć, że to posłaniec.

– Ale dlaczego się zatrzymał?

– Ponieważ on także nas spostrzegł i teraz nie wie, czy ma kontynuować jazdę, czy się cofnąć.

– Więc co uczyni?

– Poczeka przed podjęciem decyzji.

– Na co?

– Na sygnał.

– A na ten sygnał odpowie?

– Nie tylko odpowie, ale też będzie mu posłuszny. Chcesz, żeby się zbliżył czy żeby się cofnął? A może chcesz, by usunął się na bok?

– Chcę, żeby do nas dołączył. W ten sposób poznamy nowiny, które przywozi.

Cadoudal zakukał niczym kukułka tak przekonywująco, że Roland aż rozejrzał się wokół.

– To ja – rzekł Cadoudal. – Nie szukaj innego źródła.

– No i co, zbliży się do nas?

– Nie zbliży się – już się zbliża.

Faktycznie, posłaniec ruszył z miejsca i posuwał się bardzo szybko w ich kierunku. Po chwili stał już przed generałem.

– A! To ty, Monte-à-l’assaut! – rozpoznał go Georges.

Generał pochylił się, tak by z konia sięgać twarzą twarzy posłańca. Monte-à-l’assaut szepnął mu kilka słów do ucha.

– Zostałem już uprzedzony przez Bénédicité – odpowiedział Georges, a Rolandowi oznajmił:

– Za kwadrans w wiosce La Trinité wydarzy się coś bardzo ważnego, coś, co powinieneś zobaczyć. Galopem!

I dawszy przykład, ruszył z kopyta jako pierwszy. Roland popędził za nim.

Gdy podjechali pod wioskę, już z oddali spostrzegli na centralnym placu tłum falujący w świetle żywicznych pochodni.

Okrzyki i poruszenie tego zbiorowiska niechybnie zwiastowało jakieś ważne wydarzenie.

– Naprzód! Nie żałujmy ostróg! – polecił Cadoudal.

Rolandowi tego nie trzeba było powtarzać. Spiąwszy konia, ruszył galopem.

Na odgłos galopujących koni wieśniacy się rozstąpili. Było ich co najmniej pięciuset lub sześciuset, wszyscy uzbrojeni.

Cadoudal z Rolandem znaleźli się w kręgu światła w samym centrum rumoru i wzburzenia.

Tłum napierał głównie w kierunku ulicy wiodącej do Tridon.

Nadciągał stamtąd dyliżans eskortowany przez dwunastu szuanów: dwóch było przy pocztylionie, a dziesięciu pozostałych pilnowało drzwiczek.

Pojazd zatrzymał się na głównym placu w wiosce.

Wszyscy tak bardzo zajęci byli dyliżansem, że niemal nie zwrócili uwagi na Cadoudala.

– Hola! – krzyknął Georges. – Co tu się dzieje?

Na odgłos tego dobrze znanego głosu wszyscy odwrócili się i ściągnęli nakrycia głów.

– Duża okrągła głowa! – rozległy się szepty.

– Tak – potwierdził Cadoudal.

Podszedł do niego jakiś człowiek.

– Czy Bénédicité i Monte-à-l’assaut cię nie uprzedzili? – zapytał.

– I owszem. Więc prowadzicie tutaj dyliżans z Ploërmel do Vannes?

– Tak, generale. Zatrzymaliśmy go między Tréfléon i Saint-Nolf.

– A on jest wewnątrz?

– Tak przypuszczamy.

– Działajcie podług waszego sumienia. Jeśli to zbrodnia przeciw Bogu, weźcie ją na siebie. Ja zajmuję się tylko odpowiedzialnością w stosunku do ludzi. W tym, co nastąpi, uczestniczył będę biernie, ani nie przeszkodzę, ani nie pomogę.

– No co tam, Sabre-tout? – zapytało sto głosów. – Co on powiedział?

– Powiedział, że możemy postępować w zgodzie z naszym sumieniem, a on umywa ręce.

– Niech żyje duża okrągła głowa! – rozległy się zewsząd okrzyki i ruszono na dyliżans.

Cadoudal pozostawał w bezruchu pośród całego wzburzenia.

Zaciekawiony Roland, podobnie nieruchomy, stał tuż obok niego. Nie wiedział ani o kogo, ani o co chodzi.

Ten, który rozmawiał z Cadoudalem, a którego otaczający ludzie nazywali Sabre-tout, otworzył drzwiczki dyliżansu.

Oczom zebranych ukazali się wówczas dygoczący pasażerowie, ściśnięci w głębi pojazdu.

– Jeśli nie występowaliście przeciw królowi i religii – mówił Sabre-tout głosem silnym i dźwięcznym – wysiadajcie bez obawy. Nie jesteśmy zbójami. Jesteśmy chrześcijanami i rojalistami.

To oświadczenie niewątpliwie uspokoiło podróżnych, bo najpierw wysiadł jakiś mężczyzna, za nim dwie kobiety, potem matka ściskająca w swych ramionach dziecko, a na końcu jeszcze jeden mężczyzna.

Szuanie otoczyli ich przy stopniach powozu, przyjrzeli się wszystkim z uwagą, a nie rozpoznawszy tego, którego szukali, kazali im przejść dalej.

Jeden człowiek pozostał w dyliżansie.

Któryś z szuanów oświetlił wnętrze pochodnią. Pozostająca w powozie osoba była duchownym.

– Sługo boży, dlaczego nie wysiadasz z innymi? – zapytał Sabre-tout. – Czy nie słyszałeś, co powiedziałem, że jesteśmy rojalistami i chrześcijanami?

Duchowny nie poruszył się, słychać tylko było, jak szczęka zębami.

– Skąd ten strach? – kontynuował Sabre-tout. – Czy twój strój nie przemawia na twą korzyść…? Człowiek noszący sutannę nie mógł przecież wystąpić ani przeciw królowi, ani przeciw religii.

Duchowny zebrał się w sobie i wymamrotał:

– Łaski! Łaski!

– Jak to, łaski? – zdziwił się Sabre-tout. – Czyżbyś się czuł winny, nędzniku?!

– Och! – obruszył się Roland. – Panowie rojaliści i chrześcijanie, to tak się zwracacie do sług bożych!

– Ten człowiek – odezwał się Cadoudal – nie jest sługą bożym, lecz sługą demona!

– Któż to taki?

– To ateista i zarazem królobójca. Wyparł się swego Boga i głosował za śmiercią króla. To członek Konwentu, Audrein.

Roland zadrżał.

– Co oni z nim zrobią?

– On zadał śmierć, śmierć zadana zostanie jemu – odparł Cadoudal.

W międzyczasie szuanie wywlekli Audreina z dyliżansu.

– A! To jednak ty, biskupie z Vannes – odezwał się Sabre-tout.

– Łaski! – błagał duchowny.

– Uprzedzono nas o twoim przyjeździe. Czekaliśmy na ciebie.

– Łaski! – po raz trzeci powtórzył biskup.

– Czy masz ze sobą swoje kapłańskie szaty?

– Tak, przyjaciele moi, mam.

– W takim razie przywdziej je. Od dawna żadnych nie widzieliśmy.

Wyładowano z dyliżansu należącą do prałata walizkę. Otworzono ją, wyciągnięto komplet biskupich szat i podano je Audreinowi, by się w nie ubrał.

Następnie, gdy wszystko już miał na sobie, wieśniacy ustawili się w krąg, a każdy z nich dzierżył w ręku strzelbę.

Światło pochodni odbijało się w lufach niczym groźne błyskawice.

Dwóch ludzi ujęło biskupa pod ręce i wprowadziło w środek tego kręgu. Duchowny był śmiertelnie blady.

Przez chwilę panowała posępna cisza. Przerwał ją dźwięczny głos, który należał do Sabre-tout.

– Przystąpimy do sądu nad tobą – oznajmił szuan. – Sługo boży, zdradziłeś Kościół. Synu Francji, skazałeś swego króla.

– Niestety! Niestety! – bąkał duchowny.

– Czy jest to prawdą?

– Nie zaprzeczam.

– Ponieważ nie możesz temu zaprzeczyć. Co masz na swoje usprawiedliwienie?

– Obywatele…

– Nie jesteśmy obywatelami – głosem niczym grom zaprzeczył Sabre-tout. – Jesteśmy rojalistami.

– Panowie…

– Nie jesteśmy panami, jesteśmy szuanami.

– Drodzy przyjaciele…

– Nie jesteśmy twoimi przyjaciółmi. Jesteśmy twoimi sędziami. Sędziowie cię przesłuchują, odpowiadaj.

– Żałuję tego, co zrobiłem, i proszę o wybaczenie Boga i ludzi.

– Ludzie nie mogą ci wybaczyć – zabrzmiał ten sam niewzruszony głos – bo to, co dziś ci darują, rozpoczniesz nazajutrz. Możesz zmienić skórę, ale nigdy nie zmienisz serca. Od ludzi oczekiwać możesz jedynie śmierci. A jeśli chodzi o Boga, błagaj o jego miłosierdzie.

Królobójca pochylił głowę, odszczepieniec ugiął kolana.

Nagle zerwał się i powiedział:

– To prawda, że głosowałem za śmiercią króla, ale z zastrzeżeniem…

– Z jakim zastrzeżeniem?

– Z zastrzeżeniem terminu, kiedy miała nastąpić egzekucja.

– Czy za natychmiastową, czy za odwleczoną, tym niemniej głosowałeś za śmiercią. A król był niewinny.

– To prawda, to prawda – przyznał duchowny – ale bałem się.

– W takim razie jesteś nie tylko królobójcą, nie tylko odstępcą od wiary, ale na dodatek tchórzem! My nie jesteśmy duchownymi, ale będziemy sprawiedliwszymi od ciebie. Ty głosowałeś za śmiercią niewinnego, my zagłosujemy za śmiercią winowajcy. Masz dziesięć minut na przygotowanie się do stanięcia przed obliczem Boga.

Biskup wydał okrzyk przerażenia i upadł na kolana. Dzwony pobliskiego kościoła zabrzmiały, jakby uruchomione niewidzialną siłą. Dwaj ludzie przywykli do kościelnych śpiewów zaintonowali modlitwę za konających.

Przez kilka chwil biskup nie znajdował słów stosownych na taki moment.

Wodził przestraszonymi oczami po swych sędziach i przenosił błagalne spojrzenie z jednego na drugiego. Na żadnym obliczu nie znajdował jednak pocieszającego, łagodnego wyrazu litości.

Drgające na wietrze płomienie pochodni – wręcz przeciwnie, przydawały tym wszystkim twarzom dzikości i okrucieństwa.

Wówczas biskup zdecydował się przyłączyć swój głos do tych modlących się za niego.

Sędziowie pozwolili mu odśpiewać żałobną modlitwę do końca.

W tym samym czasie część obecnych układała stos.

– Och! – krzyknął duchowny, popatrzywszy na te przygotowania – czyżbyście byli aż tak okrutni, by wydać mnie na taką śmierć?

– Nie – odpowiedział nieugięty oskarżyciel – śmierć w ogniu zarezerwowana jest dla męczenników. Ty nie jesteś jej godny. Dosyć, zaprzańcze, twoja godzina wybiła.

– Och, mój Boże! Mój Boże! – wołał biskup i wznosił ramiona ku niebu.

– Powstań! – rozkazał szuan.

Duchowny usiłował podnieść się posłusznie, ale nie starczyło mu sił i upadł ponownie na kolana.

– Pozwolisz więc na dokonanie tego zabójstwa na twoich oczach? – spytał Cadoudala Roland.

– Powiedziałem, że umywam ręce – odpowiedział tamten.

– To słowa Piłata, a ręce Piłata na zawsze pozostały czerwone od krwi Jezusa Chrystusa.

– Bo Jezus Chrystus był niewinny. Ale ten człowiek to nie Jezus Chrystus, to Barabasz.

– Opuść twój krzyż, opuść twój krzyż! – wołał Sabre-tout.

Prałat patrzył na niego przerażonym wzrokiem, lecz nie reagował. Było jasne, że nic już nie widział i nic nie słyszał.

– Och! – krzyknął Roland, który zamierzał właśnie zeskoczyć z konia. – Przecież to w głowie się nie mieści, żebym bezczynnie patrzył, jak w mojej obecności mordują człowieka.

Wokół Rolanda rozległy się groźne pomruki. Wyraźnie słyszano wypowiedziane przezeń słowa.

To jeszcze bardziej wzburzyło porywczego młodzieńca.

– Ach, to tak! – powiedział tylko i prawą ręką sięgnął do jednego z olster.

Cadoudal ruchem szybkim jak błyskawica unieruchomił jego dłoń i podczas gdy Roland daremnie próbował uwolnić się z żelaznego uścisku, zakomenderował:

– Ognia!

Dwadzieścia strzelb huknęło jednocześnie i biskup niczym trafiony gromem upadł na ziemię.

– Ach! – wrzasnął Roland. – Cóżeś ty uczynił?

– Zmusiłem cię do dotrzymania słowa – odparł Cadoudal. – Przyrzekłeś patrzeć na wszystko i słuchać wszystkiego, ale w nic się nie mieszać…

– W ten sposób skończą wszyscy wrogowie Boga i króla – uroczyście oznajmił Sabre-tout.

– Amen! – odparli obecni jednym, złowrogo brzmiącym głosem.

Następnie zdarli z trupa liturgiczne szaty i rzucili je na płonący stos. Kazali pozostałym podróżnym wsiąść z powrotem do dyliżansu, wsadzili pocztyliona w jego siodło i rozstąpiwszy się, pozwoli wehikułowi odjechać.

– Jedźcie z Bogiem – wołano za nim.

Pojazd szybko się oddalił.

– Dalej, w drogę! – powiedział Cadoudal. – Do przebycia mamy jeszcze cztery ligi, a straciliśmy tutaj prawie godzinę.

Lecz nim odjechał, zwrócił się jeszcze do osądzających:

– Ten człowiek był winny i został ukarany. Sprawiedliwości ludzkiej i sprawiedliwości boskiej stało się zadość. Niech przy jego zwłokach odprawione zostaną modły. Ma zostać pogrzebany po chrześcijańsku, słyszycie?

I upewniwszy się, że jego polecenia zostaną wykonane, ruszył galopem w dalszą drogę.

Roland przez chwilę sprawiał wrażanie, jakby się wahał, czy za nim jechać, ale szybko podjął decyzję.

– Wytrwajmy aż do końca – rzekł do siebie i spiąwszy konia ostrogami, pognał za Cadoudalem, którego bardzo szybko dopędził.

Wkrótce obydwaj zniknęli w ciemnościach gęstniejących w miarę oddalania się od placu, na którym pochodnie oświetlały martwego prałata, a ogień stosu trawił jego szaty.

24 Prawo talionu – zasada prawna, w której sankcja determinowana jest skutkiem przestępstwa, co dobrze wyraża sentencja: „Oko za oko, ząb za ząb”.

25 Dolmeny Carnacu – nadmorska miejscowość Carnac w południowej Bretanii słynie z obecności dużej ilości prehistorycznych, kamiennych obiektów zwanych menhirami, dolmenami i kromlechami.

Rozdział XXXIV

Dyplomacja Georges’a Cadoudala

Uczucie, jakiego doświadczał Roland, kiedy towarzyszył Georges’owi Cadoudalowi, przypominało to, co doświadcza na wpół przebudzony człowiek, pozostający ciągle pod władzą snu, ale stopniowo dochodzący do granicy oddzielającej noc od dnia. Stara się odkryć, czy jeszcze jest w urojeniach, czy już na jawie, ale im bardziej zgłębia zakamarki swego mózgu, tym większe ma wątpliwości.

Istniał człowiek, którego Roland darzył niemal boską czcią. Przyzwyczajony był do życia w atmosferze chwały, która otaczała tego człowieka. Przywykł do widoku innych posłusznych jego rozkazom i sam je wykonywał z pośpiechem i samozaparciem niemal orientalnym. Toteż napotkanie na dwóch przeciwległych krańcach Francji dwóch zorganizowanych sił wrogich władzy tego człowieka i gotowych z nim walczyć wydało mu się niewiarygodne. Wyobraźcie sobie jednego z tych Żydów Judy Machabeusza, czciciela Jehowy, wychowanego w czci Boga, którego zwie Królem Królów, Bogiem Mocnym, Bogiem Mścicielem, Panem Zastępów, wreszcie Odwiecznym, jak styka się z tajemniczym Ozyrysem Egipcjan lub władającym piorunami Zeusem Greków.

Jego perypetie w Awinionie i w Bourg z Morganem i towarzyszami Jehu, jego przygody na przedmieściu Muzillac i w wiosce La Trinité z Cadoudalem i szuanami zdawały mu się dziwnym wprowadzeniem w jakąś nieznaną religię. Tak, jak ci odważni neofici, którzy dla poznania sekretu wtajemniczenia ryzykują życiem, zdecydowany był wytrwać aż do końca.

Zresztą darzył pewnym podziwem te wyjątkowe charaktery. Ocena owych zbuntowanych Tytanów, którzy walczyli z jego bogiem, niosła zdumiewające wnioski. Wyraźnie widział, że ci, którzy zasztyletowali sir Johna w kartuzie w Seillon, i ci, którzy rozstrzelali biskupa Vannes w wiosce La Trinité, to nie byli zwyczajni ludzie.

Ale co jeszcze przyjdzie mu zobaczyć? Miał się o tym wkrótce przekonać. Byli już w drodze od ponad pięciu godzin i zaczynał wstawać dzień.

Powyżej miejscowości Tridon popędzili w poprzek pól. Następnie pozostawili po lewej Vannes i dotarli do Tréfléon. Tam Cadoudal z podążającym ciągle za nim szefem sztabu Branche-d’or spotkał się z Monte-à-l’assaut i z Chante-en-hiver. Wydał im rozkazy i pojechał dalej. Zakręciwszy lekko na lewo, osiągnął skraj niewielkiego lasu ciągnącego się od Grandchamp do Larré.

Tam Cadoudal zatrzymał się, trzykrotnie zahukał, naśladując głos sowy, i po kilku chwilach otoczyło go jego trzystu ludzi.

Od strony Tréfléon i Saint-Nolf zaczynało szarzeć. Nie były to jeszcze promienie słońca, lecz pierwsze prześwity budzącego się dnia.

Ziemię pokryły gęste opary, które ograniczały widoczność do maksimum pięćdziesięciu kroków.

Przed wyruszeniem w dalszą drogę Cadoudal zdawał się oczekiwać na wiadomości.

Niespodziewanie w odległości jakichś stu pięćdziesięciu kroków rozległo się pianie koguta.

Cadoudal nadstawił ucha. Jego ludzie przyglądali mu się z uśmiechem.

Kogut zapiał po raz drugi, ale jakby nieco bliżej.

– To on – powiedział Cadoudal – odpowiedzcie.

Trzy kroki od Rolanda rozległo się wycie psa tak doskonale imitowane, że młody człowiek, choć przecież uprzedzony, szukał oczami zwierzęcia, które wydawało odgłosy posępnej skargi.

Prawie natychmiast po tym wśród mgły pojawił się szybko idący człowiek, którego kształty w miarę zbliżania się stawały się coraz wyraźniejsze.

Przybysz spostrzegł dwóch jeźdźców i skierował się do nich.

Cadoudal postąpił kilka kroków do przodu i położył na ustach palec, by nakazać milczenie zbliżającemu się człowiekowi.

W rezultacie przybysz zatrzymał się dopiero w pobliżu generała.

– I co, Fleur-d’épine, mamy ich? – spytał Georges.

– Jak mysz w pułapce. I ani jeden nie powróci do Vannes, jeśli taka twoja wola.

– To doskonale. Ilu ich jest?

– Setka, dowodzeni przez samego generała.

– Ile wozów?

– Siedemnaście.

– Jak są daleko?

– Jakieś trzy czwarte mili stąd.

– Jaką drogą maszerują?

– Z Grandchamp do Vannes.

– Czyli rozciągają się między Meucon i Plescop…

– Zagrodzimy im drogę.

– O to właśnie chodzi.

Cadoudal wezwał do siebie swych czterech poruczników: Chante-en-hiver, Monte-à-l’assaut, Fend-l’air i La Giberne. Poprzydzielał im po pięćdziesiąt ludzi.

Każdy z poruczników wydał okrzyk sowy, po czym odchodził ze swymi ludźmi.

Mgła nadal była tak gęsta, że pięćdziesięciu żołnierzy z każdej grupy po oddaleniu się o sto kroków znikało jak widma.

Cadoudal pozostał z setką ludzi, z Branche-d’or i Fleur-d’épine.

Zbliżył się do Rolanda.

– I cóż tam, generale – spytał tenże – wszystko się układa tak, jak byś tego pragnął?

– Tak, z grubsza tak, pułkowniku – odpowiedział szuan – a za jakieś pół godziny osądzisz to sam.

– Trudno będzie osądzić cokolwiek w tej mgle.

Cadoudal rozejrzał się wokół.

– Za pół godziny mgła się rozproszy – stwierdził. – Czy przez ten czas nie zjadłbyś czegoś i nie wypił szklaneczki?

– Na honor – odparł młody człowiek – przyznaję, że podróż mnie wygłodziła.

– A ja – oznajmił Georges – mam zwyczaj dobrze się najeść przed bitwą.

– Zatem dojdzie do bitwy?

– Tak sądzę.

– Z kim?

– Ależ z republikanami, a ponieważ mamy do czynienia z generałem Hatry we własnej osobie, wątpię, żeby się poddał, nie stawiwszy oporu.

– A czy republikanie wiedzą, że dojdzie do walki z wami?

– Niczego się nie spodziewają.

– Zatem to będzie niespodzianka?

– No niezupełnie, biorąc pod uwagę to, że mgła się podniesie i zobaczą nas równie wyraźnie jak my ich.

Odwróciwszy się do tego szuana, który zdawał się mieć na pieczy zaprowiantowanie, zapytał:

– Brise-Bleu, masz coś dla nas na śniadanie?

Brise-Bleu przytaknął, zniknął w lesie, po czym wyszedł z niego, ciągnąc za sobą osła objuczonego dwoma koszami.

W jednej chwili na kawałku ziemi rozciągnięto jakiś płaszcz, a na nim wyłożono pieczonego kurczaka, kawałek solonej wieprzowiny, chleb i gryczane placki.

Tym razem Brise-Bleu posunął się do luksusu: wyciągnął butelkę wina i jeden kieliszek.

Cadoudal wskazał Rolandowi zaimprowizowany stół i posiłek.

Młodzieniec zeskoczył z konia i rzucił wodze jednemu z szuanów.

Cadoudal uczynił podobnie.

– Słuchajcie – zwrócił się do swych ludzi – macie teraz pół godziny, by zająć się tym samym co my. Ci, którzy przez ten czas nie zjedzą śniadania, walczyć będą o pustym żołądku.

Zachęta zdawała się równoważna rozkazowi, z taką ochotą i dokładnością przystąpiono do jej wykonania. Każdy wyciągnął kawał chleba bądź gryczany placek z torby lub kieszeni i poszedł w ślady generała, który rozdzielił już kurczaka między siebie i Rolanda.

A ponieważ mieli tylko jeden kieliszek, kolejno z niego pili.

Podczas kiedy tak się posilali, siedząc obok siebie jak dwaj przyjaciele podczas przerwy w polowaniu, rozwidniło się i zgodnie z prognozą Cadoudala mgła zaczęła rzednąć.

Wkrótce najbliższe drzewa stały się widoczne. Następnie dało się już rozróżnić na prawo krawędź lasu ciągnącego się od Meucon po Grandchamp, a na lewo przeciętą strumieniem równinę Plescop, która opadała aż do Vannes.

Można było tam wyczuć naturalną pochyłość ziemi, zaznaczającą się w miarę zbliżania do oceanu.

Na drodze z Grandchamp do Plescop zarysował się sznur wozów, którego koniec ginął gdzieś w lesie.

Sznur wozów pozostawał nieruchomy. Wyglądało na to, że jakaś nieprzewidziana przeszkoda wstrzymała jego ruch.

Faktycznie, ćwierć mili przed czołem konwoju dwustu ludzi dowodzonych przez Monte-à-l’assaut, Chante-en-hiver, Fend-l’air i La Giberne blokowało drogę.

Republikanie, mniej liczni – jak mówiliśmy, było ich tylko stu – zatrzymali się i czekali na całkowite rozproszenie mgły, by móc ocenić, z jaką ilością i jakiego typu nieprzyjacielem mają do czynienia.

Wozy i ludzie tworzyli trójkąt, którego Cadoudal ze swymi stu żołnierzami był jednym z wierzchołków.

Roland żywo się podniósł na widok tej niewielkiej liczby ludzi w mundurach, od których koloru zwano ich Niebieskimi, otoczonej przez trzykrotnie liczebniejsze sił.

Natomiast Cadoudal pozostawał niedbale rozciągnięty i kończył swój posiłek.

Ze stu otaczających generała ludzi ani jeden nie sprawiał wrażenia, że zainteresowany jest rysującym się przed jego oczami widokiem. Można by rzec, że oczekiwali rozkazu Cadoudala, by nań zwrócić uwagę.

Rolandowi wystarczył jeden rzut oka, by zdać sobie sprawę, że republikanie byli na straconej pozycji.

Cadoudal śledził na twarzy młodego człowieka kolejne uczucia, które się na niej malowały.

– No i co powiesz, pułkowniku – zadał pytanie po chwili milczenia – czy wydałem właściwe rozporządzenia?

– Możesz nawet powiedzieć, że zachowałeś właściwie środki ostrożności – kpiąco odparł Roland.

– Czyż nie jest to w zwyczaju pierwszego konsula – zapytał Cadoudal – korzystać ze swej przewagi, kiedy nadarza się okazja?

Roland przygryzł wargi i zamiast odpowiedzieć na pytanie szefa rojalistów oznajmił:

– Generale, mam pewną prośbę, której spełnienia mi nie odmówisz, taką żywię nadzieję.

– O co chodzi?

– O pozwolenie pójścia na śmierć razem z moimi towarzyszami.

Cadoudal się podniósł.

– Spodziewałem się tego – rzekł.

– Zatem zgadzasz się – w oczach Rolanda zaiskrzyła radość.

– Tak. Ale przedtem chciałbym cię prosić o pewną przysługę – z godnością powiedział szef rojalistów.

– Słucham pana.

– Byś był moim parlamentariuszem do generała Hatry.

– A to w jakim celu?

– Przed przystąpieniem do walki mam dla niego kilka propozycji.

– Mam nadzieję, że wśród tych propozycji, których misją niesienia będę zaszczycony, nie znajduje się żądanie poddania się bez walki.

– Powinno to być dla ciebie jasnym, że ta propozycja przedstawiona zostanie jako pierwsza.

– Generał Hatry ją odrzuci.

– To bardziej niż prawdopodobne.

– I co wtedy?

– Wtedy pozostawię mu wybór pomiędzy dwoma innymi propozycjami, które przyjąć może bez uszczerbku na honorze.

– A mianowicie?

– Oznajmię ci to w odpowiednim czasie i miejscu. Zacznij od pierwszej.

– Sformułuj ją.

– Oto ona. Generał Hatry i jego ludzie zostali otoczeni przez trzykrotnie liczniejsze siły. Proponuję im ocalenie życie. Mają oddać broń i złożyć przysięgę, że przez pięć lat nie będą uczestniczyć w działaniach zbrojnych na terenie Wandei.

Roland pokręcił głową.

– To jednak przyzwoitsze niż wybić tych ludzi od razu.

– Owszem. Ale on będzie wolał, by zginęli, a on razem z nimi.

– Ale czy nie sądzisz jednak – uśmiechnął się Cadoudal – że uczciwość nakazuje najpierw go o to zapytać?

– Masz rację – przyznał Roland.

– W takim razie, pułkowniku, bądź łaskaw dosiąść konia, zaprezentuj się generałowi i przekaż mu moją propozycję.

– Zgoda – odparł Roland.

– Koń pułkownika – rozkazał Cadoudal i dał znak ręką pilnującemu go szuanowi.

Przyprowadzono konia Rolanda.

Młody człowiek wskoczył na siodło i pogalopował w stronę zatrzymanego konwoju.

Na jego brzegu stała grupka wojskowych. Można się było domyślić, że przebywał tam generał Hatry i jego oficerowie.

Roland skierował się w ich stronę. Oddaleni byli od szuanów ledwie o zasięg strzałów karabinowych.

Generał Hatry zdziwił się niezmiernie na widok zbliżającego się oficera w mundurze republikańskiego pułkownika.

Odłączył się od grupki i wyszedł naprzeciw nadjeżdżającemu posłańcowi.

Roland przedstawił się, wyjaśnił w kilku słowach, co robi wśród Białych, i przekazał generałowi Hatry propozycję Cadoudala.

Tak, jak się spodziewał, została ona odrzucona.

Roland powrócił do Cadoudala z radosnym i dumnym sercem.

– Odrzucił! – krzyknął już z takiej odległości, z której mógł być słyszany.

Cadoudal ruchem głowy dał mu do zrozumienia, że taka reakcja wcale go nie zdziwiła.

– W takim razie – powiedział – zanieś mu moją drugą propozycję. Nie chcę, by taki znawca honorowego postępowania jak ty, miał mi cokolwiek do zarzucenia.

Roland się skłonił.

– Cóż to za propozycja? – spytał.

– Następująca: Generał Hatry wyjedzie mi na spotkanie w wolnej przestrzeni oddzielającej nasze ugrupowania. Będzie miał takie samo uzbrojenie jak ja, to znaczy szablę i dwa pistolety. Rozstrzygniemy sprawę między nami dwoma. Jeśli go zabiję, jego ludzie podporządkują się podyktowanym przeze mnie warunkom, bo nie możemy sobie pozwolić na branie jeńców. Jeśli on mnie zabije, jego żołnierze odjadą wolni i nie niepokojeni do Vannes. Ach, taką propozycję na pewno byś zaakceptował, pułkowniku!

– Toteż przyjmuję ją w swoim imieniu – odparł Roland.

– No tak – pokiwał głową Cadoudal. – Ale ty nie jesteś generałem Hatry. Chwilowo zadowól się więc rolą parlamentariusza. A jeśli i ta propozycja, której ja na jego miejscu bym nie przepuścił, nie będzie mu odpowiadała, to cóż, jestem dobrym księciem! Uczynię mu jeszcze trzecią.

Roland pojechał po raz drugi. Republikanie oczekiwali go z nieskrywaną niecierpliwością.

Przedstawił generałowi Hatry kolejną propozycję.

– Obywatelu – odpowiedział generał – za swe postępowanie odpowiadam przed pierwszym konsulem. Ty jesteś jego adiutantem, tobie więc powierzam świadczenie o mnie przed nim po twym powrocie do Paryża. Co ty byś zrobił na moim miejscu? Ja zrobię to samo.

Roland zadrżał. Jego twarz przybrała wyraz powagi człowieka, który w swym sumieniu rozważa honorową sprawę.

Po kilku chwilach oznajmił:

– Generale, ja bym odmówił.

– Czym to uzasadniasz, obywatelu? – zapytał generał.

– Tym, że wynik pojedynku jest dość przypadkowy. Tym, że nie możesz przypadkowi powierzyć losu stu dzielnych ludzi. Tym, że w takiej sytuacji, w której każdy angażuje się na własne konto, do niego należy bronić swej skóry najlepiej, jak potrafi.

– Takie jest twoje stanowisko, pułkowniku?

– Tak, na mój honor!

– Ja też tak uważam. Zanieś moją odpowiedź generałowi rojalistów.

Roland powrócił galopem do Cadoudala i przekazał mu odpowiedź generała Hatry.

Cadoudal się uśmiechnął.

– Tego się spodziewałem.

– Nie mogłeś się tego spodziewać, bo to właśnie ja dałem mu taką radę.

– A czyż przed chwilą nie mówiłeś czegoś zupełnie innego?

– Tak. Ale jak sam zauważyłeś, nie jestem generałem Hatry… A więc jaka jest trzecia propozycja? – spytał zniecierpliwiony Roland, bo zaczął sobie zdawać sprawę, a właściwe zdawał sobie od początku, że rojalistyczny generał odgrywa wznioślejszą rolę.

– Moja trzecia propozycja – rzekł Cadoudal – to nie tyle propozycja, co rozkaz. Rozkaz, jaki wydam moim dwustu ludziom, by pozostali na uboczu. Generał Hatry ma stu ludzi, ja też użyję stu. Moi bretońscy przodkowie przyzwyczajeni byli do walki ramię w ramię, twarzą w twarz, człowiek przeciwko człowiekowi, i raczej jeden przeciw trzem niż trzech przeciw jednemu. Jeśli generał Hatry zwycięży, przejdzie po naszych ciałach i spokojnie wróci do Vannes. Jeśli przegra, nie powie, że to z powodu naszej ilości… Ruszaj, panie de Montrevel, i zostań z twoimi przyjaciółmi. Dam im w ten sposób liczebną przewagę. Ty sam wart jesteś dziesięciu ludzi.

Roland zdjął swój kapelusz.

– Dlaczego pan to robisz? – zdziwił się Cadoudal.

– Mam zwyczaj kłaniać się temu, co ma znamiona wielkości, więc kłaniam się panu…

– Zatem, pułkowniku – zaproponował Cadoudal – ostatni kieliszek wina! Każdy z nas wypije za to, co kocha, za to, z czym ciężko będzie mu się rozstać na ziemi, i za to, czego oczekuje w niebie.

Ujął butelkę i kieliszek. Napełnił go w połowie i podał Rolandowi ze słowami:

– Mamy tylko jeden kieliszek, panie do Montrevel. Wypij pierwszy.

– Dlaczego najpierw ja?

– Ponieważ po pierwsze, jesteś moim gościem, a po drugie, bo jest takie przysłowie, które mówi, że poznaje się myśli tego, po kim się pije.

A ze śmiechem dodał:

– Chcę poznać twoje myśli, panie de Montrevel.

Roland opróżnił kieliszek, po czym oddał go Cadoudalowi.

Tan napełnił szkło w połowie, podobnie jak dla Rolanda, i wychylił jego zawartość.

– No i co – spytał Roland – poznałeś moje myśli, generale?

– Nie – padła odpowiedź – przysłowie jest fałszywe.

– Więc powiem ci – rzekł ze swą zwykłą szczerością Roland – myślałem o tym, że jesteś dzielnym generałem i zanim zaczniemy walczyć, chciałbym, żebyś podał mi rękę.

Uścisnęli sobie dłonie, raczej jak dwóch przyjaciół żegnających się przed długim rozstaniem niż dwóch wrogów, którzy spotkają się na polu bitwy.

W tym zachowaniu była wielkość pełna prostoty i zarazem niezwykłego majestatu.

Każdy z nich uchylił kapelusza.

– Życzę powodzenia! – rzekł Roland do Cadoudala. – Ale pozwól mi wątpić, że życzenie się spełni. Przyznaję, że powiedziałem to ustami, nie z serca.

– Niech Bóg ma pana w swojej opiece! – odwzajemnił się Cadoudal. – A ja żywię nadzieję, że moje życzenie się spełni, ponieważ w pełni wyraża moje myśli.

– Co będzie sygnałem oznaczającym, że jesteście gotowi? – spytał Roland.

– Karabinowy strzał w powietrze, który wy potwierdzicie strzałem z waszej strony.

– W porządku, generale – przytaknął Roland.

Natychmiast ruszył galopem i po raz piąty pokonał przestrzeń oddzielającą generała rojalistycznego od tego republikańskiego.

Cadoudal, wskazawszy na oddalającego się Rolanda, powiedział:

– Przyjaciele, widzicie tego młodego człowieka?

Wszystkie spojrzenia skierowały się w stronę Rolanda, a usta mruknęły słowo „tak”.

– Otóż został on nam polecony przez naszych braci z południa. Jego życie jest świętością. Można go pojmać, ale włos z głowy spaść mu nie może.

– W porządku, generale – odpowiedzieli szuanie.

– A teraz, drodzy przyjaciele, wspomnijcie na to, że jesteście potomkami tych trzydziestu Bretończyków, którzy zmierzyli się z trzydziestoma Anglikami dziesięć mil stąd, między Ploermel i Josselin, i zwyciężyli[26].

Westchnął, po czym dodał półgłosem:

– Na nieszczęście, tym razem nie mamy do czynienia z Anglikami.

Mgła kompletnie zniknęła i jak zwykle bywa w takich przypadkach, kilka promieni zimowego słońca pokryło żółtawym blaskiem równinę Plescop.

Przetasowania, jakie miały miejsce w obydwu ugrupowaniach, stały się więc widoczne.

W tym samym czasie, gdy Roland powracał do republikanów, Branche-d’or pogalopował w kierunku dwustu ludzi blokujących drogę.

Ledwie Branche-d’or przekazał rozkazy Cadoudala jego czterem porucznikom, a już spostrzec można było, jak stu ludzi robiło zwrot na lewo, a stu pozostałych w stronę przeciwną – na prawo.

Każdy z dwóch pododdziałów odmaszerował w swoją stronę: jeden na Plumergat, a drugi na Saint-Avé. Droga pozostała zatem wolna.

Następnie po przebyciu ćwierci mili obydwie kolumny zatrzymały się i z bronią u nogi pozostawały nieruchomo.

Branche-d’or powrócił do Cadoudala.

– Czy masz dla mnie jakieś rozkazy, generale? – spytał.

– Tylko jeden – odparł Cadoudal. – Weź ośmiu ludzi i postępuj za mną. Gdy zobaczysz przygniecionego koniem młodego republikanina, z którym jadłem śniadanie, z ośmioma ludźmi rzucisz się na niego i uczynisz go jeńcem, zanim zdąży się podnieść.

– Tak, generale.

– Nie muszę ci powtarzać, że chcę go mieć żywego i całego.

– To oczywiste, generale.

– Wybierz sobie ośmiu ludzi. Gdy pan de Montrevel zostanie jeńcem i da swoje słowo, będziecie mieli wolne ręce.

– A jeśli nie zechce dać słowa honoru?

– Zwiążecie go tak, by nie mógł się uwolnić, i będziecie go strzec aż do końca bitwy.

– Rozkaz! – odparł Branche-d’or. – Będzie nam jednak smutno stać z założonymi rękami, podczas gdy inni będą się bawić.

– Ba! Kto wie? Prawdopodobnie zabawy wystarczy dla wszystkich – powiedział Cadoudal, a rzuciwszy okiem na równinę i zobaczywszy swych ludzi oddalonych, za to republikanów gotowych do walki, rozkazał:

– Strzelbę!

Podano mu żądaną broń.

Cadoudal wzniósł ją nad głowę i strzelił w powietrze.

Chwilę później podobny strzał oddany przez republikanów rozległ się niczym echo salwy Cadoudala.

Słychać było odgłos dwóch bębnów, które wybijały rytm do natarcia. Towarzyszyła im trąbka.

Cadoudal stanął w strzemionach.

– Dzieci! – zawołał. – Czy odmówiliście dziś swą poranną modlitwę?

– Tak! Tak! – odpowiedzieli niemal wszyscy.

– Jeśli któryś z was zapomniał lub nie miał czasu, by to uczynić, nich zrobi to teraz.

Pięciu lub sześciu wieśniaków natychmiast padło na kolana i zaczęło się modlić.

Słychać było dźwięk zbliżających się bębnów i trąbki.

– Generale! Generale! – rozległy się liczne zniecierpliwione głosy. – Oni nadchodzą.

Generał gestem wskazał im klęczących szuanów.

– Już wystarczy – przynaglali niektórzy.

Modlący się wstawali jeden po drugim, w zależności od długości modlitwy, jaką odmawiali.

Gdy podniósł się ostatni z nich, republikanie przebyli już około jednej trzeciej dystansu.

Maszerowali w trzech rzutach z wysuniętymi do przodu bagnetami, każdy rzut składał się z trzech szeregów.

Roland jechał na czele pierwszego rzutu, generał Hatry – między pierwszym a drugim. Łatwo ich było odróżnić, bo tylko oni posiadali konie.

Wśród szuanów jedynie Cadoudal był konno.

Branche-d’or zsiadł z konia i wziął pod swoją komendę ośmiu ludzi, którzy mieli podążać za Cadoudalem.

– Generale – odezwał się ktoś – modlitwa skończona, wszyscy są gotowi.

Cadoudal najpierw upewnił się na własne oczy, że to prawda, a następnie zawołał donośnym głosem:

– Naprzód! Weselcie się, chłopcy!

Po tej zachęcie, która dla szuanów i dla Wandejczyków równała się bębnieniu lub trąbieniu szarży, ludzie Cadoudala rozbiegli się po równinie i krzyczeli „Niech żyje król!”, jedną dłonią machając kapeluszem, a drugą potrząsając strzelbą.

Lecz zamiast pozostawać w zwartym szyku jak republikanie, rozproszyli się w tyralierę, która przyjęła formę olbrzymiego rogala z Georges’em na koniu w jego centrum.

W kilka chwil republikanie zostali otoczeni i rozterkotała się strzelanina.

Niemal wszyscy ludzie Cadoudala byli kłusownikami, czyli doskonałymi strzelcami. W dodatku posiadali angielski karabiny o zasięgu dwukrotnie większym niż karabiny francuskiej piechoty.

I choć pierwsze strzały były na granicy zasięgu, to jednak kilku posłańców śmierci dosięgło republikańskich szeregów i trzech lub czterech żołnierzy osunęło się na ziemię.

– Naprzód! – krzyknął generał Hatry.

Żołnierze kontynuowali natarcie z wysuniętymi bagnetami. W kilka sekund nikogo jednak przed nimi nie było.

Stu ludzi tyraliery Cadoudala znikło niczym spłoszone stado. Po pięćdziesięciu szuanów rozproszyło się na każdym skrzydle.

Generał Hatry rozkazał ustawić się czołem na prawo i na lewo.

Następnie rozległa się komenda:

– Ognia!

Oddano dwie salwy całością sił i z regularnością doskonale wyszkolonego oddziału. Ale rezultat był prawie żaden, bo republikanie strzelali do rozproszonych jednostek.

Zupełnie inaczej przedstawiała się skuteczność szuanów, którzy celowali do zwartej grupy. Każdy strzał trafiał.

Roland zdał sobie sprawę z wady ich szyku.

Rozejrzał się wokół i wśród dymów rozpoznał Cadoudala stojącego nieruchomo jak konny pomnik. Zrozumiał, że dowódca rojalistów go oczekuje. Krzyknął i pognał wprost na niego.

Cadoudal nie czekał i też ruszył mu na spotkanie galopem, ale sto kroków od Rolanda wstrzymał konia.

– Uwaga! – krzyknął do Branche-d’or i jego ludzi.

– Bądź spokojny, generale. Jesteśmy gotowi – zapewnił Branche-d’or.

Cadoudal wyciągnął z olstra pistolet i odwiódł kurek.

Roland ujął szablę w dłoń i szarżował pochylony na szyi swego konia.

Gdy był już nie dalej niż dwadzieścia kroków od Cadoudala, ten wyciągnął w jego kierunku uzbrojone ramię i dał ognia z dziesięciu kroków.

Dosiadany przez Rolanda rumak miał białą gwiazdkę na czole. Kula trafiła w środek gwiazdki.

Śmiertelnie trafiony koń upadł i razem z jeźdźcem potoczył się pod nogi Cadoudala.

Georges spiął swego konia i przeskoczył ponad zwierzęciem i człowiekiem.

Branche-d’or i jego ludzie byli w pogotowiu. Niczym stado jaguarów skoczyli na Rolanda, usiłującego wydostać się spod konia.

Młody człowiek odrzucił szablę i spróbował wydobyć pistolety, lecz nim zdążył zbliżyć dłoń do olster, dwaj ludzie schwycili go za ramiona, podczas gdy czterech innych odciągało od niego konia.

Scena rozegrała się tak sprawnie, że nietrudno było odgadnąć jej wcześniejsze zaplanowanie.

Roland zrobił się czerwony z wściekłości.

Branche-d’or zbliżył się do niego, miętosząc kapelusz w dłoniach.

– Nie poddaję się! – krzyczał Roland.

– Nie ma potrzeby, żeby się pan poddawał, panie de Montrevel – oznajmił Branche-d’or z największą grzecznością.

– A to niby dlaczego? – spytał Roland, który tracił już siły w walce równie beznadziejnej, co niepotrzebnej.

– Bo już pana ujęliśmy.

Sprawa była tak oczywista, że trudno było cokolwiek odpowiedzieć.

– No to na co czekacie, zabijcie mnie! – krzyknął Roland.

– Ale my pana nie chcemy zabić – odparł Branche-d’or.

– Więc czego chcecie?

– Żeby dał pan nam słowo honoru, że nie weźmie udziału w walce. Za taką cenę będzie pan wolny.

– Nigdy! – zaprzeczył Roland.

– Proszę mi wybaczyć, panie de Montrevel – kontynuował Branche-d’or – ale pańskie postępowanie jest nielojalne.

– Co! – ryknął Roland, którego wściekłość sięgała zenitu. – Nielojalne? Lżysz mnie, nędzniku, bo wiesz, że nie mogę się ani bronić, ani cię ukarać.

– Nie jestem nędznikiem i wcale pana nie lżę, panie de Montrevel. Chcę tylko powiedzieć, że odmawiając nam pańskiego słowa, pozbawiasz generała dziewięciu ludzi, którzy mogliby mu się przydać, podczas gdy są zmuszeni pozostawać tutaj żeby pana pilnować. Duża okrągła głowa tak by się w stosunku do pana nie zachował. Miał dwustu ludzi więcej niż wy, a oddalił ich. A teraz jest nas tylko dziewięćdziesięciu jeden przeciwko stu.

Płomień wstydu przemknął po twarzy Rolanda, która chwilę później stała się śmiertelnie blada.

– Masz rację, Branche-d’or – spokojnie odpowiedział – dobrowolnie bądź nie, poddaję się. Możecie iść walczyć.

Szuanie radośnie krzyknęli, puścili Rolanda i pobiegli w kierunku republikanów. Machali kapeluszami, potrząsali strzelbami i wołali:

– Niech żyje król!

Oswobodzony z ich uścisku, lecz rozbrojony fizycznie przez upadek, a moralnie przez dane słowo Roland poszedł usiąść na niewielkim wzniesieniu, na którym leżał jeszcze płaszcz służący za obrus w trakcie śniadania.

Z tego miejsca mógł obserwować bitwę, nie straciwszy żadnego detalu.

Cadoudal na swym koniu znajdował się w samym centrum. Wśród ognia i dymu przypominał demona wojny, jak on, zawziętego i nieśmiertelnego.

Tu i tam można było zauważyć leżące na ziemi zwłoki około tuzina szuanów.

Straty republikanów pozostających ciągle w zwartym szyku były jednak co najmniej dwukrotnie większe.

Ranni czołgali się w wolnej przestrzeni, a gdy docierali do wroga, unosili się jak ranne węże i walczyli, republikanie – korzystając z bagnetów, a szuanie – używając noży.

Szuanie, którzy zostali zranieni zbyt daleko, by przystąpić do walki wręcz z innymi rannymi jak oni, ładowali swe strzelby, podnosili się na jedno kolano, oddawali strzał i ponownie padali.

Z obu stron prowadzono bezlitosną walkę, nieustępliwą i zażartą. Czuło się, że bóg wojny domowej, czyli wojny bez zmiłowania i bez litości, potrząsa swą pochodnią nad polem bitwy.

Cadoudal na koniu krążył wokół żywej reduty i strzelał z odległości dwudziestu kroków raz z pistoletów, raz z dwulufowej strzelby, którą po wypaleniu odrzucał i po chwili odbierał na nowo załadowaną.

Po każdym strzale padał jeden człowiek.

Gdy po raz trzeci powtarzał taki manewr, przywitała go salwa całego peletonu. Generał Hatry wyłącznie jemu samemu uczynił taki zaszczyt.

Cadoudal zniknął w ogniu i dymie. Roland dostrzegł go padającego razem z koniem, jakby w obydwu trzasnął grom.

Dziesięciu lub dwunastu republikanów rzuciło się niego, a z drugiej strony zrobiło to tyleż samo szuanów.

Wywiązała się straszna walka wręcz, w trakcie której uzbrojeni w noże szuanie zyskiwali przewagę.

Nagle Cadoudal powstał. Trzymał pistolet w każdej dłoni. To zwiastowało śmierć dwóch ludzi. Tak też się stało, dwóch żołnierzy upadło.

Następnie do wyłomu uczynionego przez swych dziesięciu lub dwunastu ludzi wpadł z trzydziestu kolejnymi.

Podniósł z ziemi karabin piechoty i posłużywszy się nim jak maczugą, każdym ciosem powalał jednego człowieka.

Przebił się przez cały batalion i znalazł po jego drugiej stronie.

I podobnie jak dzik ponownie nacierający na powalonego myśliwego, by wypruć mu wnętrzności, Georges powrócił do rozdartej rany i jeszcze ją powiększył.

To był koniec.

Generał Hatry zebrał wokół siebie ze dwudziestu żołnierzy, którzy natarli z bagnetami na otaczający ich krąg. Na ich czele atakował sam generał, idący pieszo, ponieważ jego koń leżał z rozciętym brzuchem.

Dziesięciu ludzi padło, lecz udało im się przedrzeć przez okrążenie.

Generał znalazł się na zewnątrz.

Szuanie chcieli go ścigać, lecz Cadoudal powstrzymał ich gromkim głosem i powiedział:

– Nie trzeba było pozwolić im przejść. Jeśli jednak udało im się tego dokonać, niech idą wolni.

Szuanie posłuchali go z religijną czcią, jaką darzyli słowa dowódcy.

– A teraz – kontynuował Cadoudal – przerwać ogień. Dosyć zabijania, brać jeńców.

Szuanie zacieśnili krąg otaczając stosy zabitych i nielicznych żywych, mniej lub bardziej rannych, którzy ruszali się pośród trupów.

Poddanie się oznaczało kontynuację walki w tej wojnie, w której z obydwu stron nie brano jeńców: z jednej, ponieważ w szuanach i Wandejczykach widziano bandytów, z drugiej – nie wiedziano, co z jeńcami robić.

Republikanie odrzucali precz swe karabiny, by nie oddawać ich w ręce wroga.

Gdy byli już całkiem blisko, widać było ich otwarte ładownice.

Strzelali do ostatniego ładunku.

Cadoudal udał się w stronę Rolanda.

Przez całą bitwę młody człowiek nie ruszał się z miejsca i siedział z oczami utkwionymi w rozgrywającą się walkę, z włosami mokrymi od potu i dyszącą piersią. Czekał. A gdy jasnym już było, na czyją stronę przechyliła się szala zwycięstwa, ukrył twarz w dłoniach i tak już trwał z czołem pochylonym ku ziemi.

Nie usłyszał nawet kroków nadchodzącego Cadoudala. Ten dotknął jego ramienia. Roland powoli uniósł głowę i nie usiłował nawet ukryć dwóch łez, które spływały mu po policzkach.

– Generale – odezwał się – możesz mną rozporządzać, jestem twoim więźniem.

– Nie czyni się więźniem ambasadora pierwszego konsula – uśmiechnął się Cadoudal – lecz prosi się go o przysługę.

– Rozkazuj, generale!

– Brak mi ambulansów dla rannych, nie mam więzień dla jeńców. Zajmij się odtransportowaniem do Vannes republikańskich żołnierzy, jeńców i rannych.

– Co takiego, generale? – zdziwił się Roland.

– Oddaję ich tobie, lub raczej tobie ich powierzam. Żałuję, że zabiłem twego konia, żałuję też, że zabito mego. Ale pozostał jeszcze koń Branche-d’or, weź go.

Młody człowiek się poruszył.

– Ma się rozumieć, aż do chwili, gdy znajdziesz sobie innego – powiedział Cadoudal, po czym się ukłonił.

Roland rozumiał, że temu, z kim miał do czynienia, powinien dorównać poziomem chociaż w prostocie.

– Czy jeszcze kiedyś przyjdzie nam się spotkać? – zapytał, podniósłszy się.

– Wątpię, moje działania wzywają mnie na wybrzeże Port-Louis, pana wzywają obowiązki do Pałacu Luksemburskiego.

– Co mam powiedzieć pierwszemu konsulowi?

– To, co pan widział. On dokona oceny dyplomacji księdza Berniera i dyplomacji Cadoudala.

– W oparciu o to, co widziałem, wątpię, by kiedykolwiek pan mnie potrzebował, w każdym razie pamiętaj pan, że masz przyjaciela u boku pierwszego konsula – wyznał Roland i wyciągnął dłoń do Cadoudala.

Szef rojalistów uścisnął ją z taką samą szczerością i ufnością jak przed bitwą.

– Żegnaj, panie de Montrevel – powiedział. – Z pewnością nie muszę ci polecać usprawiedliwienia generała Hatry, prawda? Taka przegrana jest równie chwalebna jak zwycięstwo.

Tymczasem dla republikańskiego pułkownika przyprowadzono konia Branche-d’or.

Roland wskoczył na siodło.

– Jeszcze jedno – wstrzymał go Cadoudal – przejeżdżając przez La Roche-Bernard, dowiedz się, co z obywatelem Thomasem Millière’em.

– Nie żyje – odparł jakiś głos.

Coeur-de-Roi i jego czterej ludzie właśnie nadjechali, pokryci potem i błotem. Spóźnili się i nie wzięli udziału w bitwie.

Roland po raz ostatni popatrzył na pole bitwy, westchnął i rzuciwszy pożegnalne słowo Cadoudalowi, pognał galopem poprzez pola, by na drodze do Vannes dołączyć do wozu z rannymi i jeńcami, których dostarczyć miał generałowi Hatry. Cadoudal każdego z nich kazał obdarować sześcioliwrową monetą.

Roland nie mógł powstrzymać się od wysnucia refleksji, że źródłem hojności szefa rojalistów były pieniądze Dyrektoriatu przesłane na zachód przez Morgana i jego towarzyszy.

26 Chodzi o epizod z konfliktu zwanego wojną o sukcesję w Bretanii podczas trwania wojny stuletniej; dwudziestego szóstego marca 1351 roku trzydziestu bretońskich rycerzy dowodzonych przez Jeana de Beaumanoir stoczyło walkę z trzydziestoma rycerzami angielskimi i bretońskimi Roberta Bembourgha; dwie strony reprezentowały dwóch pretendentów do władzy nad Bretanią: księcia Karola de Blois i księcia Jana V Zdobywcę, popieranego przez Anglików; bitwa skończyła się zwycięstwem stronników pierwszego.

Rozdział XXXV

Oświadczyny

Po przybyciu do Paryża Roland najpierw udał się do pierwszego konsula. Przywoził mu podwójną nowinę: o pacyfikacji Wandei, ale i o powstaniu w Bretanii, bardziej gwałtownym niż kiedykolwiek.

Bonaparte znał Rolanda dobrze. Jego potrójne opowiadanie o zabójstwie Thomasa Millière’a, o osądzeniu biskupa Audreina i o bitwie pod Grandchamp wywarło na pierwszym konsulu duże wrażenie. Skądinąd w opowiadaniu młodego człowieka był rodzaj ponurej rozpaczy, którą bez trudu zauważył.

Roland rozpaczał z powodu niewykorzystania kolejnej okazji uśmiercenia się.

Miał wrażenie, że czuwa nad nim jakaś nieznana siła, wyprowadzająca go całego i zdrowego z niebezpieczeństw, w których inni tracą życie. Tam, gdzie sir John zastał dwunastu sędziów, którzy skazali go śmierć, on napotkał jedynie ducha, nieśmiertelnego, to prawda, ale i nieszkodliwego.

Oskarżał się z goryczą o dążenie do pojedynku z Georges’em Cadoudalem, co tamten łatwo przewidział, zamiast rzucić się w kłębowisko walczących, gdzie przynajmniej mógłby kogoś zabić lub samemu zostać zabitym.

Pierwszy konsul przyglądał mu się z niepokojem, gdy opowiadał swoją historię. W sercu Rolanda widział nadal pragnienie śmierci, a żywił nadzieję, że zniknie ono po zetknięciu z ziemią ojczystą i uściskach najbliższej rodziny.

By uniewinnić i pochwalić generała Hatry, Roland oskarżał samego siebie, ale sprawiedliwy i bezstronny jako żołnierz, podkreślił odwagę i szlachetność Cadoudala, na co rojalistyczny generał w pełni zasługiwał.

Bonaparte wysłuchał go z powagą, niemal ze smutkiem. O ile był entuzjastą wojny z obcymi, pełnej promieniejącej chwały, o tyle czuł wstręt do wojny wewnętrznej, podczas której kraj przelewał swą własną krew i rozdzierał swe wnętrzności.

W takim właśnie przypadku przedkładał negocjacje nad działania zbrojne.

Ale jak rozmawiać z człowiekiem takim jak Cadoudal?

Bonaparte doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że jeśli chciał, mógł wiele osiągnąć, korzystając ze swego osobistego uroku. Zadecydował więc, że musi się spotkać z Cadoudalem i choć nic nie powiedział Rolandowi, liczył na jego pomoc, gdy nadejdzie stosowna chwila.

Póki co chciał wiedzieć, czy Brune, do którego wojskowych talentów miał duże zaufanie, osiągnie więcej niż jego poprzednicy.

Po wysłuchaniu relacji Rolanda pozwolił mu odejść, wprzód go poinformowawszy o przyjeździe matki i umieszczeniu jej w domu przy ulicy de la Victoire.

Roland wskoczył do fiakra i kazał się tam zawieźć.

Zastał panią de Montrevel tak szczęśliwą i dumną, na ile może nią być kobieta i matka.

Poprzedniego dnia Edouard umieszczony został w szkole Prytanée.

Pani de Montrevel zamierzała opuścić Paryż i powrócić do Amélie, której stan zdrowia nadal był niepokojący.

Natomiast sir Johnowi nie tylko już nic nie zagrażało, ale był niemal w pełni wyleczony. Był również w Paryżu. Gdy przyszedł złożyć wizytę pani de Montrevel, zastał ją odprowadzającą Edouarda do Prytanée. Pozostawił jej swą kartę.

Na karcie widniał jego adres. Sir John ulokował się w hotelu Mirabeau na ulicy de Richelieu.

Była godzina jedenasta rano. O tej porze sir John zwykł jadać śniadanie, więc Roland miał spore szanse, aby go zastać. Ponownie wziął fiakra i kazał się wysadzić przed hotelem Mirabeau.

Faktycznie, sir John siedział przy stole, na którym podano na modłę angielską, co w tamtej epoce było rzadkością. Zajadał krwisty kotlet, a z wielkiej filiżanki popijał herbatę.

Gdy spostrzegł Rolanda, wydał okrzyk radości, podniósł się od stołu i wyszedł mu naprzeciw.

Roland nabrał głębokiego przywiązania do tej wyjątkowej natury, w której zalety serca postanowiły niejako chować się za ekscentrycznością typową dla jego nacji.

Sir John był blady i wychudzony, ale poza tym czuł się wyśmienicie.

Rana całkowicie się zabliźniła i z wyjątkiem trudności z oddychaniem, które z każdym dniem ustępowały coraz bardziej, a wkrótce miały całkowicie zniknąć, niemal odzyskał swój poprzedni stan zdrowia.

On z kolei obdarzał Rolanda czułością, której obecność zaskakiwała w tej skoncentrowanej naturze. Twierdził, że radość, jaką odczuwa na jego widok, przywraca mu brakującą resztę sił.

Natychmiast zaproponował Rolandowi, by zasiadł z nim do stołu, i zamówił dla niego posiłek francuski.

Roland przyjął zaproszenie. Ale tak, jak ogół żołnierzy, którzy przeszli przez trudy rewolucyjnych wojen, gdy często brakowało chleba, był mało wybredny i w przewidywaniu dni, kiedy nie będzie niczego, przywykł do jadania wszystkiego.

W efekcie zamówienie dla niego przez sir Johna posiłku francuskiego było delikatnością, która przeszła niemal niezauważona.

To, co nie przeszło za to niepostrzeżenie i Roland to zauważył, to jakaś myśl dręcząca sir Johna.

Spostrzegł, że jego przyjaciel miał na końcu języka jakiś sekret, lecz wahał się go wyjawić.

Pomyślał, że należy mu pomóc.

Toteż gdy posiłek dobiegł końca, Roland ze swą szczerością, która graniczyła niemal z brutalnością, oparł łokcie na stole, wsparł podbródek na dłoniach i zagaił:

– No więc, drogi lordzie, czyżbyś miał coś do oznajmienia twemu przyjacielowi Rolandowi, coś, czego nie śmiesz mu powiedzieć?

Sir John zadrżał, a na jego bladą twarz wystąpiły rumieńce.

– Cholera! – kontynuował Roland. – To musi być dla ciebie bardzo trudne. Ale jeśli zamierzasz prosić mnie o wiele rzeczy, to wiedz, że niewiele jest takich, których bym ci odmówił. Mów zatem, słucham cię.

I Roland zamknął oczy, jakby chcąc skupić całą swą uwagę na tym, co sir John zamierzał mu powiedzieć.

Musiało to być faktycznie coś bardzo trudnego z punktu widzenia lorda Tanlaya, bo po kilkunastu sekundach milczenia sir Johna Roland otworzył oczy.

Anglik stał się znów blady, ale teraz był jeszcze bledszy niż przedtem, zanim stał się czerwony.

Roland wyciągnął do niego dłoń.

– Oho – odezwał się – chyba zamierzasz mi się poskarżyć na sposób, w jaki zostałeś potraktowany w zamku Noires-Fontaines.

– No właśnie, przyjacielu, zważywszy, że szczęście lub nieszczęście mego życia rozpocznie się od daty przyjazdu do tego zamku.

Roland wpatrywał się wnikliwie w sir Johna.

– Tam, do licha! – wypalił. – Byłbym tak szczęśliwy…?

Urwał, zrozumiawszy, że z punktu widzenia towarzyskich konwenansów popełniłby gruby nietakt.

– Och! – jęknął sir John. – Dokończ, drogi Rolandzie!

– Chcesz tego?

– Błagam o to.

– A jeśli się mylę? Jeśli palnę głupstwo?

– Przyjacielu, przyjacielu, dokończ.

– Powiem zatem! Milordzie, czyżbym miał takie szczęście, że Wasza Lordowska Mość czyni mej siostrze zaszczyt bycia w niej zakochanym?

Sir John krzyknął radośnie i z szybkością, o jaką trudno byłoby podejrzewać człowieka tak flegmatycznego jak on, rzucił się w ramiona Rolanda.

– Twoja siostra, drogi Rolandzie, to prawdziwy anioł i kocham ją z całej duszy!

– A czy nie masz jakichś zobowiązań, milordzie?

– Żadnych. Od dwunastu lat, jak ci mówiłem, korzystam z mego majątku, a przynosi on dwadzieścia pięć tysięcy liwrów dochodu rocznie.

– To zbyt wiele, mój drogi, dla kobiety, która w posagu wniesie tylko około pięćdziesięciu tysięcy franków.

– Och! – oparł Anglik typowym dla swej nacji tonem, który czasami odnajdywał w chwilach uniesienia. – Jeśli trzeba się wyrzec fortuny, to się wyrzeknę.

– Nie, to zbędne – odpowiedział Roland. – Jesteś bogaty, to pech. Cóż na to możemy poradzić…? Ale nie o to chodzi. Kochasz moją siostrę?

– Och, uwielbiam ją!

– Ale ona – Roland zaczął parodiować angielski akcent przyjaciela – czy ona ciebie kocha?

– Rozumiesz przecież – wyjaśniał sir John – że jej o to nie pytałem. W pierwszym rzędzie, drogi Rolandzie, należało się zwrócić do ciebie. A jeśli będziesz mi przychylny, będę cię prosić, byś wstawił się za mną u waszej matki. Dopiero mając zgodę was obydwojga, oświadczę się jej, lub raczej, drogi Rolandzie, ty uczynisz to za mnie, bo ja nigdy się nie odważę.

– A więc ja jestem pierwszą osobą, której się z tego zwierzyłeś?

– To oczywiste, jesteś moim najlepszym przyjacielem.

– A więc, mój drogi, u mnie twa sprawa jest załatwiona pozytywnie.

– Pozostaje twoja matka, no i twoja siostra.

– Właściwie tylko ona. Wiesz, moja matka pozostawi Amélie całkowitą swobodę wyboru. Nie muszę dodawać, że jeśli ten wybór padnie na ciebie, będzie bardzo szczęśliwa. Ale jest jeszcze ktoś, o kim zapomniałeś.

– Kto taki? – spytał sir John tonem człowieka, który mając w głowie poważny projekt, rozważał jego za i przeciw, i będąc przekonany, że przeanalizował wszystkie czynniki, nagle dowiedział się o nieoczekiwanej przeszkodzie.

– Pierwszy konsul – odparł Roland.

– God…! – Anglik urwał w połowie narodowe przekleństwo, które mu się wymknęło z ust.

– Przed moim wyjazdem do Wandei – kontynuował Roland – mówił mi właśnie o małżeństwie mej siostry. Powiedział, byśmy się z matką tym nie zajmowali, bo teraz to jego sprawa.

– Zatem nie mam szans – rzekł sir John.

– A to niby dlaczego?

– Pierwszy konsul nie lubi Anglików.

– Powiedz raczej, to Anglicy nie lubią pierwszego konsula.

– Ale kto mu przedstawi moje pragnienie?

– Ja.

– I powiesz też, że ty przychylny jesteś moim zamiarom?

– Przedstawię cię jako gołębicę niosącą pokój między dwoma narodami – oświadczył Roland i podniósł się.

– Och, jakże ja ci za to podziękuję! – sir John uścisnął mu dłoń i dodał ze smutkiem:

– Już mnie opuszczasz?

– Drogi przyjacielu, dysponuję tylko kilkoma godzinami, jedną poświęciłem matce, dwie tobie, jedną jestem winien twemu przyjacielowi Edouardowi… Idę go uściskać i zalecić jego nauczycielom, by pozwolili mu się bić do woli z jego kolegami. A potem wracam do Pałacu Luksemburskiego.

– W takim razie pozdrów go też ode mnie i przekaż, że zamówiłem dla niego parę pistoletów, aby w przyszłości nie musiał używać broni konduktora, gdy zaatakowany zostanie przez rozbójników.

Zdziwiony Roland spojrzał na sir Johna.

– Co to znów za historia? – spytał.

– Jak to, nic o tym nie wiesz?

– Nie, ale o czym właściwie nie wiem?

– O zdarzeniu, z powodu którego nasza biedna Amélie omal nie umarła z przerażenia!

– Jakie zdarzenie ?

– Napad na dyliżans.

– Ale na jaki dyliżans?

– Na ten, w którym była twoja matka.

– Dyliżans, w którym jechała moja matka?

– Tak.

– Napadnięto na dyliżans wiozący moją mamę?

– Przecież widziałeś panią de Montrevel i nic ci nie powiedziała?

– O tym ani słowa.

– A więc mój przyjaciel Edouard stał się bohaterem. Nikt nie próbował się bronić, tylko on. Chwycił pistolety przewoźnika i dał ognia.

– Dzielny chłopak! – pochwalił Roland.

– Tak. Ale miał pecha, lub raczej szczęście, bo konduktor był na tyle przezorny, że w lufach nie umieścił kul. Jego bohaterskie zachowanie spotkało się z podziwem i uznaniem ze strony panów towarzyszy Jehu, ale nikogo ani nie zabił, ani nie zranił.

– Jesteś aby pewny tego, co mi tu opowiadasz?

– Powtarzam ci, że twoja siostra tak się tym przeraziła, że bliska była śmierci.

– To dobrze – rzekł Roland.

– Dobrze… Co dobrze? – zdumiał się sir John.

– Tak… tym bardziej muszę się widzieć z Edouardem.

– Znów coś chowasz w zanadrzu?

– Pewien projekt.

– Przedstaw mi go.

– Na honor, nie. Moje projekty nie służą dobrze twemu zdrowiu.

– Jednakże rozumiesz, drogi Rolandzie, że jeśli byłaby okazja do wzięcia odwetu…

– W takim razie zrobię to za nas obu. Ty jesteś zakochany, mój drogi lordzie, pozostań w sferze twej miłości.

– W dalszym ciągu obiecujesz mi swe poparcie?

– Tak, jak powiedziałem. Z największą radością nazwę cię moim bratem.

– Czy znużyło cię nazywanie mnie przyjacielem?

– Na honor, tak. To zbyt mało.

– Dziękuję.

Uścisnęli sobie dłoń i się rozstali.

Kwadrans później Roland był w szkole Prytanée, mieszczącej się tam, gdzie dziś jest liceum Louis-le-Grand, czyli w górnej części ulicy Saint-Jacques, za Sorboną.

Już po pierwszych słowach dyrektora Roland spostrzegł, że jego młodszy brat został zarekomendowany w sposób szczególny.

Przywołano doń chłopca.

Edouard rzucił się w ramiona starszego brata z rozpędem, w którym wyrażało się całe uwielbienie, jakim go darzył.

Po pierwszych uściskach Roland skierował rozmowę na temat napadu na dyliżans.

O ile pani de Montrevel nie powiedziała nic, a lord Tanlay był oszczędny w szczegółach, to w przypadku Edouarda wyglądało to zupełnie inaczej.

Napad na dyliżans to była jego Iliada.

Opowiedział przygodę z najdrobniejszymi szczegółami: o zmowie Jérôme’a z bandytami, o pistoletach naładowanych tylko prochem, o zemdleniu matki, o pieczołowitej pomocy udzielonej zemdlonej przez tych samych, którzy ją do tego doprowadzili, o znajomości jego imienia przez rozbójników i wreszcie o masce, która na moment spadła temu trzeźwiącemu panią de Montrevel, co oznaczało, że musiała ona widzieć twarz niosącego jej pomoc.

Roland skupił się na tym ostatnim szczególe.

Potem dzieciak zdał jeszcze relację z audiencji u pierwszego konsula, jak on go uściskał, ucałował, obdarzył pieszczotami i w końcu polecił dyrektorowi szkoły Prytanée.

Roland dowiedział się od chłopca wszystkiego, co było mu potrzebne, a ponieważ droga z ulicy Saint-Jacques do Pałacu Luksemburskiego trwała tylko pięć minut, wkrótce się tam znalazł.

Rozdział XXXVI

Rzeźbienie i malowanie

Gdy Roland powrócił do Pałacu Luksemburskiego, tamtejszy zegar wskazywał kwadrans na drugą po południu.

Pierwszy konsul z kimś pracował.

Gdybym pisał tylko zwykłą powieść, spieszylibyśmy w kierunku rozwiązania, aby tam dotrzeć jak najprędzej, odpuszczalibyśmy sobie wiele szczegółów, bez których, jak się zapewnia, wielkie historyczne postacie mogą się obejść.

Jestem innego zdania.

Od dnia, w którym wziąłem pióro do ręki – a upłynęło od niego już prawie trzydzieści lat – czy to by skomponować dramat, czy żeby napisać powieść, zawsze przyświecał mi podwójny cel: uczyć i bawić.

Na pierwszym miejscu stawiam kształcenie, bo zabawa u mnie służy tylko za maskę dla nauczania.

Czy mi się to udało? Tak przynajmniej sądzę.

W moich powieściach, a ich akcja rozgrywa się w bardzo różnych epokach, przemierzyliśmy ogromny odcinek czasu – od Hrabiny de Salisbury po Hrabiego Monte Christo. Pięć i pół wieku zostało w nich zamknięte.

No cóż, ośmielam się twierdzić, że nauczyłem Francję więcej o tych pięciu i pół wiekach niż jakikolwiek historyk.

I jeszcze coś: choć moje poglądy są dobrze znane, chociaż i pod Burbonami z młodszej gałęzi, i w czasie republiki, i przy obecnym rządzie zawsze głosiłem je otwarcie, to nie wydaje mi się, by te poglądy kiedykolwiek wtrącane były do moich dramatów lub do moich książek.

Uwielbiam postać markiza Posy w Don Carlosie Schillera. Ale na miejscu autora nie wyprzedzałbym ducha czasów, umieszczając XVIII-wiecznego filozofa w wieku XVI, encyklopedystę na dworze Filipa II[27].

Toteż ja, tak samo jak byłem – w literackim znaczeniu – monarchistą w czasach królestwa, a republikaninem za republiki, dziś staję się rekonstruktorem za konsulatu.

To nie przeszkadza bynajmniej w obserwacji z dystansu ludzi i epoki i w ocenianiu dobrem tego, co dobre, a złem tego, co złe.

Z wyjątkiem Boga nikt nie ma prawa samotnie wystawiać takiej oceny. Owych królów Egiptu, którzy przed udaniem się w nieznane sądzeni byli na progu ich grobu, nie osądzał jeden człowiek, lecz cały lud. Dlatego też mówi się, że „wyrok ludu jest wyrokiem Boga”.

Historyk, powieściopisarz, poeta lub dramatopisarz, każdy z nas jest tylko przewodniczącym składu sędziowskiego, który bezstronnie podsumowuje rozprawę i pozostawia ławie sędziowskiej wydanie wyroku.

Książka to podsumowanie rozprawy.

Czytelnicy to ława sędziowska.

Oto, dlaczego mając na celu zaprezentowanie jednej z największych postaci nie tylko czasów nowożytnych, ale wszechczasów, zamierzając przedstawić okres jego przemiany, to znaczy gdy Bonaparte stał się Napoleonem, a generał cesarzem, oto, dlaczego – powtarzam – z obawy, by nie być niesprawiedliwym, odcinam się od oceny, a zamiast niej przytaczam fakty.

Nie zgadzam się z opinią tych, którzy za Wolterem powtarzają: „Dla służącego pan nie jest bohaterem”.

Jest to możliwe, gdy pokojowiec jest krótkowzroczny lub zazdrosny. Te dwie ułomności są sobie podobne bardziej, niż nam się zdaje.

Ja uważam, że bohater może stać się dobrym człowiekiem, ale dobry człowiek, by pozostać dobrym człowiekiem nie musi przestać być bohaterem.

Kimże jest bohater dla społeczeństwa? Człowiekiem, którego geniusz chwilowo dominuje serce.

A kto jest bohaterem w życiu prywatnym?

Człowiek, którego serce czasem osiąga przewagę nad geniuszem.

Historycy, osądzajcie geniusz.

Ludu, osądzaj serce.

Kto osądził Karola Wielkiego[28]? Historycy.

Kto osądził Henryka IV? Lud.

Który z nich waszym zdaniem był lepiej osądzony?

A więc by wyrok był sprawiedliwy, by sąd apelacyjny, którym po prostu są przyszłe pokolenia, zatwierdził osąd współczesnych, unikać należy odmalowania postaci tylko z jednej strony. Trzeba obejść ją wokół, a tam, gdzie nie dociera światło słoneczne, posłużyć się pochodnią, a nawet świecą.

Powróćmy do Bonapartego.

Jak powiedzieliśmy, pracował z Bourrienne’em.

Jak wyglądał rozkład czasu pierwszego konsula w Pałacu Luksemburskim?

Wstawał między siódmą a ósmą rano. Wzywał natychmiast któregoś ze swych sekretarzy, najchętniej Bourrienne’a, i pracował z nim do dziesiątej. Wtedy oznajmiano mu, że podano śniadanie. Józefina, Hortensja[29] i Eugeniusz oczekiwali na niego lub byli już przy rodzinnym stole, to znaczy ze służbowymi adiutantami i Bourrienne’em. Po posiłku był czas na rozmowy z współbiesiadnikami i gośćmi, jeśli jacyś byli. Takie pogaduszki trwały godzinę. Zazwyczaj uczestniczyli w nich dwaj bracia pierwszego konsula, Lucjan i Józef, Regnaud de Saint-Jean d’Angély, Boulay (de la Meurthe)[30], Monge, Berthollet, Laplace[31], Arnault. Około południa zjawiał się Cambacérès. Na ogół Bonaparte poświęcał swemu kanclerzowi pół godziny. Potem nagle, bez uprzedzenia podnosił się i mówił:

– Do widzenia, Józefino! Do widzenia, Hortensjo…! Bourrienne, do roboty.

Po wypowiedzeniu tych słów niemal zawsze w ten sam sposób i co dnia o tej samej godzinie Bonaparte opuszczał salon i szedł do swojego gabinetu.

Tam nie postępował według żadnej metody. Decydowała pilność sprawy lub jego kaprys. Bonaparte dyktował lub Bourrienne czytał, następnie pierwszy konsul udawał się na naradę.

By się tam znaleźć, zmuszony był przechodzić przez dziedziniec Pałacu Luksemburskiego, co w pierwszych miesiącach pobytu wprawiało go w zły humor podczas deszczowej pogody. Pod koniec grudnia kazał zatem zadaszyć dziedziniec i od tej pory prawie zawsze powracał do gabinetu, śpiewając.

A śpiewał niemal równie fałszywie jak Ludwik XV.

Gdy był już u siebie, sprawdzał wykonanie zleconych prac, podpisywał różne listy, wyciągał się w fotelu, którego jedno z oparć rzeźbił scyzorykiem, cały czas rozprawiając. A gdy nic nie mówił, ponownie czytał listy z minionego dnia lub broszurki z dnia bieżącego, śmiejąc się czasami z poczciwością dużego dzieciaka. Nagle i niespodziewanie, jakby powracał z marzeń, podnosił się i mówił:

– Pisz, Bourrienne.

I wówczas słownie szkicował plan wzniesienia jakiegoś pomnika lub dyktował jeden ze swych ogromnych projektów, które świat zadziwiały, powiedzmy więcej – czasem przerażały.

O piątej jadano kolejny posiłek, po którym pierwszy konsul przychodził do Józefiny, gdzie zazwyczaj przyjmował ministrów, a w szczególności ministra spraw zagranicznych, pana de Talleyrand.

O północy, czasem wcześniej, ale nigdy później, dawał znak, że trzeba kończyć, niespodziewanie oznajmiając:

– Idziemy spać.

Nazajutrz o siódmej rano rozpoczynał się ten sam cykl, zakłócany jedynie nieprzewidzianymi wydarzeniami.

Po zaprezentowaniu w pierwszym przybliżeniu szczegółów dotyczących zwyczajów typowych dla tego wielkiego geniusza, wydaje nam się, że nastał czas na portret.

Bonaparte jako pierwszy konsul niewiele pozostawił wyobrażeń swej własnej osoby w porównaniu z Napoleonem cesarzem. A ponieważ nic nie przypomina mniej cesarza z 1812 roku niż pierwszy konsul z 1800 roku, przedstawmy naszym piórem, o ile to możliwe, te rysy, których pędzel nie potrafi odmalować, i tę fizjonomię, której marmur nie jest w stanie utrwalić.

Większość malarzy i rzeźbiarzy, jakimi szczycił się ów znakomity okres w sztuce, kiedy kwitli Grosowie[32], Davidowie[33], Prud’honowie[34], Girodeci[35] i Bosiowie[36], usiłowała przekazać potomności rysy twarzy tego człowieka w różnych epokach, gdzie objawiały się wielkie, opatrznościowe koncepcje, do jakich został powołany. Tak więc mamy portrety Bonapartego naczelnego dowódcy, konsula Bonapartego i cesarza Napoleona. I choć malarze i rzeźbiarze mniej lub bardziej udanie oddali jego twarz, można powiedzieć, że nie istnieje ani jeden portret lub popiersie, które przypominałoby dokładnie generała, konsula bądź cesarza.

To oznacza, że nawet geniusz nie jest w stanie zatryumfować nad niemożliwością. To znaczy, że w pierwszym okresie życia Bonapartego można było malować lub rzeźbić jego wybitną czaszkę, czoło przecięte szlachetną zmarszczką myśli, bladą, pociągłą twarz, granitową cerę i zamyśloną zazwyczaj fizjonomię. To znaczy też, że w drugim okresie można było malować lub rzeźbić jego poszerzone czoło, wspaniale zarysowane brwi, prosty nos, zaciśnięte usta, doskonale ukształtowany podbródek i całą twarz, będącą niczym medal Augusta. Ale ani popiersie, ani portret nie mogły oddać tego, co było poza zakresem odzwierciedlenia, to znaczy ruchliwości jego spojrzenia. Spojrzenie jest u człowieka tym, czym błyskawica u Boga, czyli dowodem jego boskości.

Wola Bonapartego sterowała jego spojrzeniem z szybkością błyskawicy. W ciągu jednej minuty z jego źrenic tryskało spojrzenie raz żywe i przenikliwe jak ostrze sztyletu gwałtownie wyciągniętego z pochwy, raz łagodne jak promień lub pieszczota, raz surowe jak przesłuchanie, raz wreszcie straszne jak groźba.

Bonaparte miał odmienne spojrzenie dla każdej myśli, która poruszała jego duszę.

U Napoleona spojrzenie to, za wyjątkiem wielkich okoliczności jego życia, przestało być ruchliwe, by stać się nieruchomym. Lecz nieruchome okazało się jeszcze trudniejszym do zobrazowania. Było jak świder, który wwiercał się w mózg tego, na kogo spojrzenie padało, i zdawał się chcieć go zgłębić do dna, by poznać najbardziej sekretne myśli.

Otóż marmur lub obraz były w stanie oddać tę nieruchomość, ale ani jeden, ani drugi nie był w stanie obdarzyć jej życiem, czyli przenikającym i magnetyzującym działaniem tego spojrzenia.

Smutne serca mają oczy przygaszone.

Bonaparte nawet wtedy, gdy był chudy, miał piękne dłonie. Lubił je ukazywać z pewną kokieterią. Gdy przytył, jego dłonie stały się wspaniałe. Bardzo o nie dbał, a podczas rozmów przyglądał im się z samozadowoleniem.

Podobnie pielęgnował zęby. I owszem, były one również piękne, ale nie miały tego splendoru co dłonie.

Gdy spacerował, sam bądź w towarzystwie, w apartamentach lub w ogrodzie, chodził prawie zawsze nieco pochylony, tak jakby głowa nazbyt mu ciążyła. Dłonie trzymał splecione na plecach. Często przytrafiał mu się mimowolny ruch prawym barkiem, tak jakby przebiegło nim nerwowe drżenie. Jednocześnie jego usta wykonywały rodzaj grymasu, skrzywienia ze strony lewej na prawą. Oba gesty zdawały się ze sobą połączone. Skądinąd te ruchy, cokolwiek się o nich mówiło, nie miały w sobie nic konwulsyjnego. Był to po prostu wynikający z przyzwyczajenia odruch, wskazujący wysoki stopień zaprzątnięcia jakąś sprawą, rodzaj umysłowego przypływu. Toteż ów nawyk objawiał się najczęściej w okresach, gdy generał, pierwszy konsul lub cesarz przemyśliwał wielkie projekty. Po spacerach, którym towarzyszył ten podwójny odruch ramienia i ust, Bonaparte dyktował najważniejsze myśli. Był niezmordowany podczas wojennych kampanii, przy armii, na koniu, ale także w życiu codziennym. Zdarzało mu się chodzić bez przerwy przez pięć, sześć godzin i wcale sobie z tego nie zdawał sprawy.

Podczas spacerów z kimś bardzo mu bliskim miał zwyczaj brać pod ramię swego rozmówcę i wspierać się na nim.

Bardzo szczupły, wręcz chudy w epoce, w której pokazujemy go naszym czytelnikom, już wtedy przewidywał swą przyszłą nadwagę. Często czynił Bourrienne’owi dość niezwykłe wyznanie:

– Bourrienne, widzisz, jak jestem powściągliwy i szczupły. Nie mogę pozbyć się myśli, że w wieku czterdziestu lat będę żarłokiem i stanę się otyły. Przewiduję, że moja sylwetka ulegnie zmianie, a przecież nie brak mi ruchu. Ale co zrobić! Takie mam przeczucie i z pewnością to mnie nie ominie.

Dobrze wiadomo, jaki stopień otyłości osiągnął więzień na Świętej Helenie.

Kąpiele były dla niego prawdziwą pasją i niewątpliwie miały niemały udział w przyroście nadwagi. Owa pasja czyniła z kąpieli nieodpartą potrzebę. Bonaparte kąpał się co drugi dzień i pozostawał w wannie około dwóch godzin. Przez ten czas kazał sobie czytać gazety lub pamflety. Podczas lektury co chwila odkręcał kurek z gorącą wodą, podnosząc tym samym temperaturę w łaźni do stopnia, którego lektor nie potrafił znieść. Zresztą w obłokach pary przestawał cokolwiek widzieć, by móc czytać.

Wtedy dopiero Bonaparte pozwalał otworzyć drzwi.

Już od pierwszej kampanii włoskiej mówiło się o atakach padaczki, które rzekomo miewał. Pozostający przy nim przez jedenaście lat Bourrienne nigdy nie był tego świadkiem.

Niezmordowany w ciągu dnia, w nocy ulegał wszechwładnej potrzebie snu, zwłaszcza w opisywanym w tej książce okresie. Bonaparte jako generał i jako pierwszy konsul kazał czuwać innym, ale sam spał, i to spał dobrze. Kładł się o północy, jak już wspomnieliśmy, a czasem nawet wcześniej. A gdy o siódmej rano wchodzono do jego sypialni, by go zbudzić, zawsze zastawano Bonapartego śpiącego. Najczęściej podnosił się na pierwsze wezwanie, ale zdarzało się, że bardzo rozespany, niewyraźnie mruczał:

– Bourrienne, proszę cię, pozwól mi pospać jeszcze trochę.

Jeśli nie było nic ważnego, Bourrienne powracał o ósmej. W innym przypadku nalegał, a Bonaparte, rzuciwszy przekleństwami, z trudem podnosił się z łóżka.

Sypiał siedem, czasem osiem godzin na dobę, a po obiedzie ucinał sobie krótką drzemkę.

Wydał też specjalne instrukcje dotyczące zakłócania jego snu.

– W nocy – zalecał – starajcie się wchodzić jak najrzadziej do mej sypialni. Nie budźcie mnie nigdy z powodu dobrej wiadomości. Dobra wiadomość może poczekać. Obudźcie mnie jednak w przypadku złej wiadomości, bo wtedy zwykle wymagana jest natychmiastowa reakcja.

Gdy tylko Bonaparte wstał i dokonywał porannej toalety, zawsze bardzo dokładnej, zjawiał się pokojowiec, by go ogolić i uczesać. W tym samym czasie sekretarz lub adiutant czytał mu gazety, zawsze rozpoczynając od „Monitora”. Tak naprawdę interesowała go tylko zawartość gazet angielskich i niemieckich.

– Dalej, dalej – popędzał lektora czytającego prasę francuską – wiem, co tam piszą, ponieważ piszą tylko to, co ja chcę.

Gdy tylko poranna toaleta została zakończona, Bonaparte przechodził z sypialni do swego gabinetu. Co tam robił, napisaliśmy wcześniej.

O dziesiątej, jak już wspomnieliśmy, anonsowano śniadanie. Należało to do obowiązków majordoma, który oznajmiał:

– Generale, podano do stołu.

Jak widzimy, nie dodawano żadnego tytułu, nawet pierwszego konsula.

Posiłek był skromny. Rano serwowano Bonapartemu jego ulubione danie, które jadał niemal codziennie: był to smażony na oleju kurczak z czosnkiem, który obecnie figuruje w menu licznych restauracji jako kurczak à la Marengo.

Bonaparte pijał niewiele, wyłącznie burgunda i wina z Bordeaux, a najchętniej to pierwsze.

Po śniadaniu i po obiedzie wypijał filiżankę czarnej kawy, ale nigdy nie pił pomiędzy posiłkami.

Jeśli zdarzało mu się pracować do późnej nocy, przynoszono mu nie kawę, lecz kakao. Sekretarz, który z nim pracował, również otrzymywał filiżankę kakao.

Większość historyków, kronikarzy i biografów twierdziło nie tylko, że Bonaparte pijał dużo kawy, ale że również bez umiarkowania zażywał tabaki.

Podwójny błąd.

Od dwudziestego czwartego roku życia Bonaparte nabrał przyzwyczajenia zażywania tabaki, ale tylko w takiej ilości, by zachowywać rześkość umysłu. Zazwyczaj zażywał tabakę nie z kieszeni swej kamizelki, jak się przyjęło uważać, lecz z tabakierki, którą niemal codziennie wymieniał na nową. Podobnie jak Fryderyk Wielki[37] był również kolekcjonerem tabakierek. Zdarzało mu się zażywać tabaki z kieszeni kamizelki podczas bitew, gdy galopując w polu ostrzału, trudno byłoby trzymać w dłoniach końskie wodze i tabakierkę. Na takie okazje zakładał kamizelkę z prawą kieszenią wyłożoną pachnącą skórą. A ponieważ wykrój munduru pozwalał bez jego rozpinania wsunąć kciuk i palec wskazujący do kieszeni kamizelki, mógł swobodnie zażywać tabaki w każdej sytuacji i przy każdej prędkości poruszania się.

Zarówno jako generał, jak i pierwszy konsul, nie zakładał rękawic, zadawalając się trzymaniem ich i gnieceniem w lewej dłoni. Jako cesarz zrobił postęp, bo zakładał tylko jedną. A ponieważ zmieniał rękawice nie tylko codziennie, ale nawet dwa lub trzy razy na dzień, jego pokojowiec wpadł na pomysł, by zamawiać tylko jedną rękawicę i uzupełniać parę tą, której nigdy nie używał.

Bonaparte miał dwie wielkie pasje, które Napoleon po nim odziedziczył: wojnę i monumentalne budowle.

Wesoły i niemal roześmiany w polu, stawał się zamyślony i ponury w okresach wytchnienia, toteż by otrząsnąć się z tego smutku, szukał ucieczki w potędze sztuki i wymyślał te kolosalne monumenty, których rozpoczął wiele, a dokończył kilka. Wiedział, że takie dzieła stanowią część życia narodów, że są ich historią pisaną dużymi literami. Ludzkie pokolenia przemijają, a te kamienie milowe epok ciągle stoją, nawet długie stulecia po nich. Rzym żyje w swych ruinach, Grecja przemawia przez swoje zabytki, a Egipt, wspaniałe i tajemnicze widmo z początków cywilizacji, pojawia się w swych monumentach.

Ale tym, co kochał nade wszystko, co najchętniej pieścił, była sława i rozgłos. Stąd owa potrzeba wojny, owo pragnienie chwały.

Często mawiał:

– Wielki rozgłos to wielki hałas. Im więcej się go czyni, tym dalej się niesie. Prawa, instytucje, pomniki, narody – to wszystko upada. Rozgłos natomiast rozbrzmiewa echem z pokolenia na pokolenie. Babilon i Aleksandria upadły. Semiramida[38] i Aleksander przetrwali, a dzięki echu przenoszącemu ich sławę poprzez wieki stali się być może nawet większymi, niż w istocie byli.

A dopasowując te wielkie idee do siebie, twierdził:

– Moja władza wyrasta z mojej chwały, chwały, którą zdobyłem, wygrywając bitwy. Zwycięstwa uczyniły mnie tym, kim jestem, tylko zwycięstwa mogą mnie na tym stanowisku utrzymać. Nowonarodzona władza musi zdumiewać i olśniewać. Jeśli nie bucha płomieniami, to gaśnie. Gdy przestaje wzrastać, upada.

Przez długi czas pozostawał Korsykaninem, ochoczo popierając walkę o swą ojczyznę. Ale po trzynastym vendémiaire’a stał się naprawdę Francuzem i z pasją pokochał Francję. Marzył, by stała się ona wielką, szczęśliwą, potężną, stojącą na czele narodów w chwale i w sztuce. Prawdą jest jednak, że czyniąc Francję wielką, sam rósł wraz z nią i nierozłącznie wiązał swe imię z jej wielkością. Ponieważ przez cały czas żył tą ideą, chwila obecna gubiła się dlań w przyszłości. Gdziekolwiek poniósł go wicher wojny, przede wszystkim przed każdym innym krajem zawsze na myśli miał Francję. „Co sobie pomyślą Ateny?” – pytał sam siebie Aleksander po Issos[39] i po Arbeli[40]. „Mam nadzieję, że Francuzi będą ze mnie zadowoleni” – mówił Bonaparte po Rivoli i po bitwie pod piramidami.

Ten nowoczesny Aleksander przed bitwą niewiele myślał o tym, co zrobi w przypadku sukcesu, natomiast bardzo przejmował się przegraną. Bardziej niż ktokolwiek inny przekonany był, że czasem drobiazg może decydować o największych wydarzeniach. Był zatem bardziej zajęty przewidywaniem takich wydarzeń niż ich prowokowaniem. Był świadkiem ich narodzin i obserwował, jak dojrzewały. W odpowiednim momencie pojawiał się, kładł na nich rękę, poskramiał je i nimi kierował, tak jak doświadczony koniuszy poskramia i kieruje rozhukanym koniem.

Szybki wzrost jego znaczenia podczas rewolucji, polityczne zmiany, które sam przygotował lub obserwował, jak się dokonywały, i wydarzenia, które zdominował, wywołały w nim pewną pogardę dla ludzi, których zresztą już ze swej natury niezbyt szanował. Toteż często powtarzał maksymę tym bardziej smutną, że osobiście przekonał się o jej prawdziwości: „Istnieją dwie dźwignie, by poruszać ludźmi: strach i korzyść”.

Z podobnymi poglądami Bonaparte nie powinien wierzyć, tak więc nie wierzył w przyjaźń.

– Ileż to razy – mawiał Bourrienne – powtarzał mi: „Przyjaźń jest tylko słowem. Ja nie kocham nikogo, nawet mych braci… może tylko nieco Józefa. A nawet jeśli go kocham, to z przyzwyczajenia i ponieważ jest starszym bratem… Duroca[41] tak, jego kocham. Ale dlaczego? Bo podoba mi się jego charakter, bo jest oziębły, oschły i poważny. W dodatku on nigdy nie płacze…! Zresztą dlaczego miałbym go kochać? Sądzisz, że mam prawdziwych przyjaciół? Dopóki jestem tym, kim jestem, będzie mi ich przybywać, przynajmniej z pozoru. Ale niech mi się powinie noga, to zobaczysz! Drzewa na zimę tracą liście… Widzisz, Bourrienne, trzeba pozwolić płakać kobietom. To im przystoi. Ale ja nie mogę sobie pozwolić na wrażliwość. Trzeba mieć silną rękę i twarde serce. W przeciwnym razie lepiej się nie brać za wojnę i za rządzenie”.

W relacjach z bliskimi Bonaparte był tym, kogo potocznie zwie się zgrywusem, ale jego przekomarzanie nie miało w sobie nic ze złośliwości i prawie nigdy nie było przykre. Jego zły humor, zresztą łatwy do sprowokowania, przemijał jak obłok pędzony przez wiatr, wyładowywał się w słowach, gasł we własnych wybuchach. Natomiast w sprawach publicznych pozwalał sobie na poważne wybuchy gniewu z powodu jakiegokolwiek przewinienia któregoś z podkomendnych lub ministrów. Jego docinki były wówczas zawsze gwałtowne i ostre, a czasami upokarzające. Zadawał cios, który chcąc nie chcąc należało przyjąć w pokorze. Tak było w przypadku Jominiego[42] i w przypadku księcia Belluno[43].

Bonaparte posiadał dwie kategorie wrogów: jakobinów i rojalistów. Gardził pierwszymi, a obawiał się drugich. Gdy mówił o jakobinach, zwał ich zawsze mordercami Ludwika XVI. Inaczej było z rojalistami. Rzec by można, że przewidywał Restaurację.

U swego boku miał dwóch ludzi, którzy głosowali za śmiercią króla: Fouchégo i Cambacérèsa.

Fouchému odebrał stanowisko ministra, a jeśli zachował Cambacérèsa, to z uwagi na usługi, jakie mógł świadczyć mu wybitny prawnik. Ale nie mógł wytrzymać i często łapiąc za ucho kolegę, drugiego konsula, mawiał:

– Biedny Cambacérèsie, jest mi naprawdę przykro, a twoja sprawa jest oczywista: jeśli kiedykolwiek powrócą Burbonowie, zostaniesz powieszony.

Któregoś dnia Cambacérès zniecierpliwił się, gwałtownym ruchem głowy uwolnił ucho z żywych obcęgów i krzyknął:

– Proszę wreszcie dać spokój z tymi niesmacznymi dowcipami!

Za każdym razem, gdy Bonaparte unikał jakiegoś niebezpieczeństwa, wykonywał nabyty jeszcze w dzieciństwie korsykański gest: kciukiem czynił na piersi szybki znak krzyża.

Kiedy doświadczył jakiejś przykrości lub prześladowała go niemiła myśl, to sobie podśpiewywał. Jaką piosenkę? Jego własną, której nikt nigdy nie rozpoznał, tak bardzo fałszował. Cały czas nucąc, zasiadał przy swym biurku i kołysał się na fotelu, niemal ryzykując przy tym upadek do tyłu. Jednocześnie, jak już wspomnieliśmy, ostrzem scyzoryka rzeźbił oparcie fotela. Narzędzie to nie służyło mu do niczego innego, biorąc pod uwagę fakt, że nigdy osobiście nie przycinał piór. Zawsze zajmował się tym sekretarz, który zresztą przycinał pióra najlepiej jak potrafił, zainteresowany tym, by to przerażające pismo nie stało się do reszty nieczytelne.

Znany jest efekt, jaki w Bonapartem wywoływał dźwięk dzwonów. Była to jedyna muzyka, jaką rozumiał i która trafiała mu do serca. Jeśli głos dzwonu zabrzmiał w trakcie posiedzenia, gestem dłoni nakazywał ciszę i kierował uwagę w stronę, skąd dobiegał dźwięk. Jeśli przytrafiło się to podczas spaceru, zatrzymywał się, przechylał głowę i słuchał. Dopóki trwało dzwonienie, pozostawał nieruchomy. Gdy odgłos milknął, powracał do przerwanej czynności. Tym, którzy pytali go o tę szczególną sympatię do głosu spiżu, odpowiadał:

– Przypomina mi moje pierwsze lata w Briennie[44]. Jakże wtedy byłem szczęśliwy!

W epoce, do której dotarliśmy, bardzo wiele uwagi poświęcał dopiero co zakupionej posiadłości w Malmaison. W każdy sobotni wieczór wyjeżdżał tam na wieś i niczym uczeń na wakacjach spędzał całą niedzielę, a często i poniedziałek. Z powodu spacerów zaniedbywał pracę, a podczas przechadzek osobiście nadzorował upiększające prace, które zlecił wykonać. Czasami, zwłaszcza w początkowym okresie, zdarzało mu się przedłużać spacery poza granice owej wiejskiej posiadłości. Wkrótce jednak policyjne raporty bardzo ograniczyły takie wycieczki, a po spisku Arény i po zamachu machiny piekielnej[45] całkowicie położyły im kres.

Dochody z Malmaison obliczone przez samego Bonapartego mogły wynieść około sześciu tysięcy franków, pod warunkiem że osobiście sprzedawałby z niego owoce i warzywa.

– To całkiem nieźle – mówił do Bourrienne’a – ale ponadto trzeba by posiadać trzydzieści tysięcy liwrów dochodu, by móc tutaj żyć – dodawał z westchnięciem.

Pobyty na wsi Bonaparte przyprawiał pewną poezją podług swego gustu: lubił obserwować wysokie i zgrabne kobiety spacerujące ocienionymi alejkami parku. Ale musiały być ubrane na biało. Nie lubił sukien w ciemnych kolorach, a kobiet grubych nie znosił. Do kobiet ciężarnych odczuwał wręcz odrazę, niezwykle rzadko zapraszał je na przyjęcia lub uroczystości. Zresztą mało szarmancki z natury, nadmiernie imponujący, by być pociągającym, mało uprzejmy wobec kobiet, rzadko zadawał sobie trud, by nawet najładniejszym powiedzieć coś miłego. Często zaskakiwał, a nawet żenował swymi niewydarzonymi komplementami, którymi raczył najlepsze przyjaciółki Józefiny. Jednej z nich powiedział: „Och, jakże masz pani czerwone ramiona!”, innej: „Ach, jaką masz pani śmieszną fryzurę!”, jeszcze innej: „Nosisz pani brudną suknię, widziałem cię w niej już ze dwadzieścia razy!”, albo też: „Powinnaś pani zmienić krawcową, jesteś ubrana w wyjątkowo złym guście”.

Któregoś dnia do księżnej de Chevreuse, uroczej blondynki, której włosami wszyscy się zachwycali, powiedział:

– Och, to niezwykłe, jak pani jesteś ruda!

– To całkiem możliwe – odparła księżna – ale słyszę to po raz pierwszy z ust mężczyzny.

Bonaparte nie lubił gier, a jeśli już przydarzyło mu się grać, to w oko. Oszukiwał przy tym, podobnie jak Henryk IV, ale po skończonej grze wszystko, co wygrał w złocie i banknotach, pozostawiał na stole i rzucał:

– Jesteście głuptasami! Przez cały czas oszukiwałem, a wy tego nawet nie zauważyliście. Niech przegrani odbiorą swoje pieniądze.

Bonaparte, urodzony i wychowany w religii katolickiej, nie miał przekonania do żadnych dogmatów. Przywrócenie Kościołowi swobód uprawiania kultu było aktem politycznym, nie religijnym. Lubił jednak rozmowy na temat wiary, ale z góry zastrzegał sobie w dyskusji określone stanowisko i zaznaczał:

– Mój rozum utrzymuje mnie w niewierze w wielu sprawach, lecz doświadczenia z mego dzieciństwa i natchnienia z wczesnej młodości spychają mnie w niepewność.

Z drugiej strony nie chciał nawet słyszeć o materializmie. Dopuszczał każdy dogmat, jeśli tylko ów dogmat uznawał Stwórcę. Pewnego pięknego wieczora miesiąca messidor[46], gdy Bonaparte znajdował się na pokładzie okrętu sunącego pomiędzy lazurami morza i nieba, towarzyszący mu naukowcy utrzymywali, że nie ma Boga, a istnieje jedynie ożywiona materia. Bonaparte spoglądał na sklepienie nieba sto razy bardziej rozgwieżdżone między Maltą a Aleksandrią niż w Europie i w chwili, gdy zdawało się, że daleki jest od uczestnictwa w toczącej się rozmowie, wskazał na gwiazdy i oznajmił:

– Mówcie sobie, co chcecie. To Bóg uczynił to wszystko.

Bonaparte, bardzo dokładny w wydatkach prywatnych, był o wiele mniej rygorystyczny, jeśli chodziło o wydatki publiczne. Twierdził, że w transakcjach między ministrami a dostawcami, jeśli minister zawierający umowę nie był naiwny, państwo zawsze było okradane, toteż w miarę możliwości zwlekał z płaceniem. Używał wszelkich możliwych wybiegów i czynił niezliczone trudności, uciekał się do najrozmaitszych powodów. Był święcie przekonany, miał wręcz niepodważalną pewność, że każdy dostawca to hultaj.

Pewnego dnia przedstawiono mu człowieka, który złożył ofertę i została ona zaakceptowana.

– Jak się nazywasz? – zapytał ze zwykłą sobie szorstkością.

– Vollant[47], obywatelu pierwszy konsulu.

– Odpowiednie nazwisko dla dostawcy.

– Moje nazwisko, obywatelu, pisze się z dwoma „l”.

– Zatem dwa razy lepiej kradniesz, mój panie – odparł Bonaparte i odwrócił się do niego plecami.

Bonaparte rzadko cofał raz podjętą decyzję, nawet jeśli stwierdzał, że była błędna. Nikt nigdy nie słyszał go mówiącego: „Pomyliłem się”. Wręcz przeciwnie, jego ulubionym powiedzeniem było: „Zaczynam zawsze od wiary w nieszczęście”. Maksyma godna raczej Tymona[48] niż Augusta.

Pomimo tego czuło się, że Bonaparte raczej przyjął postawę kogoś, kto gardził ludźmi, niż naprawdę to czynił. Nie był on ani złośliwy, ani mściwy, tylko czasami zanadto wierzył w Necessitas[49], boginię z żelaznymi okuciami. Poza polem bitwy, poza polityką był wrażliwy, dobry, litościwy, lubiący dzieci, co stanowiło dowód łagodnego i miłosiernego serca. W życiu prywatnym miał wyrozumienie dla ludzkich słabości i czasami poczciwość podobną do Henryka IV, który bawił się ze swymi dziećmi pomimo przybycia ambasadora Hiszpanii.

Gdybyśmy się tutaj zajmowali historią, mielibyśmy jeszcze bardzo wiele do powiedzenia o Bonapartem, nie licząc tego, co po skończeniu z nim, pozostałoby na temat Napoleona.

Ale piszemy tylko powieść, w której Bonaparte odgrywa swoją rolę. A tak się składa, że tam, gdzie pojawia się Bonaparte, nawet tylko na chwilę, staje się on – wbrew woli narratora – dominującą postacią.

Proszę mi zatem darować tę obszerną dygresję. Ten człowiek, który sam w sobie stanowi świat cały, na przekór nam wprowadził nas w wir swego jestestwa.

Powróćmy zatem do Rolanda, a wraz z nim do naszej opowieści.

27 Filip II (1527-1598) – od 1556 roku król Hiszpanii, od 1554 roku król Neapolu i Sycylii, a od 1581 roku także Portugalii, którą opanował; za jego panowania Hiszpania utraciła Niderlandy i rozpoczął się ekonomiczny kryzys państwa; zleceniodawca otrucia polskiej królowej Bony.

28 Karol Wielki (742 lub 747-814) – król Franków od 768 roku, święty cesarz rzymski od 800 roku; twórca rozległego imperium na zachodzi Europy; przywrócił tytuł cesarski po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego.

29 Hortensja de Boharnais (1783-1837) – córka Józefiny z pierwszego małżeństwa, żona Ludwika Bonaparte, młodszego brata Napoleona, królowa Holandii od 1806 roku, matka przyszłego cesarza Napoleona III.

30 Antoine Boulay de la Meurthe (1761-1840) – prawnik i polityk, wielokrotny przewodniczący Rady Pięciuset, współtwórca Kodeksu Napoleona.

31 Pierre Simon de Laplace (1749-1829) – wybitny matematyk, astronom i fizyk, a także polityk.

32 Antoine-Jean Gros (1771-1835) – neoklasycystyczny malarz uważany za prekursora romantyzmu, w jego twórczości dominuje tematyka napoleońska.

33 Jacques-Louis David (1748-1825) – malarz, czołowy przedstawiciel klasycyzmu, oficjalny artysta rewolucji i nadworny Napoleona Bonaparte.

34 Pierre-Paul Prud’hon (1758-1823) – malarz i rysownik, głównie portretów i scen alegorycznych i mitologicznych, prekursor romantyzmu.

35 Anne-Louis Girodet de Roussy-Trioson (1767-1824) – malarz i ilustrator, uczeń Davida; czerpał z mitologii i literatury, malował też portrety, m.in. Napoleona i jego rodziny.

36 François-Joseph Bosio (1768-1845) – pochodzący z Monako rzeźbiarz, malarz i rysownik; ceniony zarówno w czasach napoleońskich, jak i za Restauracji.

37 Fryderyk II Wielki (1712-1786) – od 1740 roku król Prus; twórca potęgi Prus w szczególności kosztem Austrii (Śląsk) i Polski (pierwszy rozbiór); czołowy przedstawiciel oświeconego absolutyzmu.

38 Semiramida – legendarna królowa i twórczyni potęgi Babilonu; założycielka słynnych wiszących ogrodów uznawanych za jeden z siedmiu cudów świata antycznego.

39 Bitwa pod Issos (333 p.n.e.) – rozstrzygająca bitwa Aleksandra Macedońskiego z królem Dariuszem III w ramach podboju imperium perskiego.

40 Bitwa pod Arbel (331 p.n.e.) – ostateczne rozbicie perskiej armii Dariusza III przez Aleksandra Macedońskiego.

41 Geraud Duroc (1772-1813) – napoleoński generał, w okresie cesarstwa marszałek dworu, przyjaciel Napoleona, poległ w bitwie pod Budziszynem.

42 Antoine-Henri Jomini (1779-1869) – szwajcarski historyk wojskowości i znakomity strateg; od 1804 roku w służbie Napoleona, w 1813 roku przeszedł na stronę cara Aleksandra.

43 Claude-Victor Perrin książę Belluno zwany Victor (1764-1841) – generał republiki od 1793 roku; decydujący udział w bitwie pod Frydland przyniósł mu tytuł marszałka Francji w 1807 roku; po upadku Napoleona w 1814 roku przeszedł na stronę Burbonów.

44 Aluzja do szkoły w Brienne-le-Chaâteau, w której uczył się Napoleon Bonaparte, a która od 1776 do 1790 roku była filią paryskiej akademii wojskowej.

45 Zamach machiny piekielnej – zwany inaczej „zamachem na ulicy Saint-Nicaise”; dokonana przez rojalistów nieudana próba zamachu przy pomocy wózka z beczką prochu na jadącego do opery Bonapartego.

46 Messidor – miesiąc kalendarza rewolucyjnego; od dziewiętnastego czerwca do osiemnastego lipca.

47 Vollant – po francusku wymawia się tak samo jak volant, czyli kradnący.

48 Tymon z Aten (V wiek p.n.e.) – grecki filozof, przysłowiowy odludek.

49 Necessitas – w mitologii rzymskiej odpowiednik greckiej Ananke, bogini konieczności i nieuchronnego losu.

Rozdział XXXVII

Ambasador

Jak już widzieliśmy, Roland po powrocie zapytał o Bonapartego i odpowiedziano mu, że pierwszy konsul z kimś pracował.

Roland był tam niemal domownikiem. Kimkolwiek by nie była osoba, z którą pracował Bonaparte, Roland po swym powrocie z podróży lub zwykłego wyjścia miał zwyczaj uchylać drzwi gabinetu generała i zaglądać do środka.

Często pierwszy konsul był tak zajęty, że nawet nie zauważał wsuwającej się do wnętrza głowy.

Wtedy Roland wymawiał tylko jedno słowo: „Generale!”, które w poufnym języku stosowanym przez dawnych kolegów ze szkolnej ławy znaczyło: „Generale, jestem z powrotem. Czy mnie potrzebujesz? Jestem na twe rozkazy”. Jeśli generał nie potrzebował Rolanda, odpowiadał: „W porządku”. W przeciwnym razie, gdy go potrzebował, mówił tylko: „Wejdź”.

Wówczas Roland wchodził i we framudze pobliskiego okna oczekiwał, aż generał mu powie, w jakim celu go przywołał.

Jak zwykle Roland wsunął głowę przez drzwi i powiedział:

– Generale!

– Wejdź – odezwał się pierwszy konsul z widocznym zadowoleniem. – Wejdź, wejdź!

Roland znalazł się w gabinecie.

Tak, jak mu powiedziano, Bonaparte pracował z ministrem policji.

Sprawa, którą zajmował się pierwszy konsul i która zdawała się go bardzo pochłaniać, wzbudziła również zainteresowanie Rolanda.

Chodziło o kolejne napady na dyliżanse dokonane przez towarzyszy Jehu.

Na stole leżały trzy raporty stwierdzające napady na dyliżans i na dwie karetki pocztowe.

W jednej z karetek pocztowych znajdował się kasjer armii Italii, Triber.

Napadów dokonano w różnych miejscach, pierwszego na trakcie z Meximieux do Montluel na odcinku drogi wiodącym przez gminę Béligneux, drugiego na krańcu jeziora Silans od strony Nantui, a trzeciego na trakcie z Saint-Etienne do Bourg w miejscu zwanym Carronnières.

Z jednym z tych napadów wiązał się dość szczególny przypadek.

Suma czterech tysięcy franków i szkatułka zawierająca biżuterię zostały przez nieuwagę pomylone z zasobami pieniędzy należącymi do rządu i zabrane podróżnym. Właściciele pogodzili się już ze stratą, gdy sędzia pokoju w Nantui otrzymał anonimowy list wskazujący miejsce, gdzie zakopane zostały pomyłkowo zabrane rzeczy, z prośbą o zwrócenie ich właścicielom i z adnotacją, że towarzysze Jehu walczą z rządem, ale nie z osobami prywatnymi.

W Carronnières za to złodzieje zmuszeni zostali do zastrzelenia konia, by zastopować karetkę pocztową, która zamiast zatrzymać się na ich wezwanie, podwoiła prędkość. Towarzysze Jehu uznali się za zobowiązanych do wypłacenia odszkodowania poczmistrzowi i tenże otrzymał pięćset franków rekompensaty za zabitego konia.

Tyle w istocie kosztowałby ów koń jakiś tydzień wcześniej. Dowodziło to, że wśród rozbójników byli ludzie znający się na koniach.

Raportom sporządzonym przez lokalne władze towarzyszyły zeznania podróżnych.

Bonaparte nucił ową nieznaną piosenkę, o której wspominaliśmy w poprzednim rozdziale, co wskazywało na to, że był wściekły.

A ponieważ liczył, że Roland dostarczy mu dodatkowych informacji i nie mogąc się ich doczekać, po trzykroć kazał mu wejść.

– Słuchaj – odezwał się – twój departament zbuntował się przeciwko mnie. Masz, czytaj.

Roland rzucił okiem na leżące papiery i w mig zrozumiał.

– No właśnie – odrzekł – akurat przychodzę, by z tobą o tym porozmawiać, generale.

– No to porozmawiajmy. Ale najpierw każ Bourrienne’owi podać atlas departamentów.

Roland poprosił o atlas i zgadując, o co chodziło Bonapartemu, otworzył go na departamencie Ain.

– Dobrze – przytaknął Bonaparte. – Pokaż mi, gdzie te napady miały miejsce.

Roland położył palec na brzegu mapy w pobliżu Lyonu.

– To tutaj, generale. Oto dokładnie miejsce, gdzie dokonano pierwszego, naprzeciw Béligneux.

– A drugi?

– Tu, w tym miejscu – powiedział Roland i przeniósł palec na przeciwległy kraniec departamentu, w stronę Genewy. – Oto jezioro Nantui, a tu jezioro Silans.

– A gdzie trzeci?

Palec Rolanda powędrował do centrum.

– Generale, to stało się tutaj. Carronnières nie są zaznaczone na mapie z powodu jej niedostatecznej szczegółowości.

– Czym są Carronnières? – spytał pierwszy konsul.

– Generale, u nas wytwórnie dachówek nazywamy Carronnières. Te należą do obywatela Terriera. Na mapie powinny być zaznaczone dokładnie tutaj.

Roland wskazał końcem ołówka miejsce i pozostawił na mapie ślad, gdzie dokonano napadu.

– Niebywałe – zdumiał się Bonaparte – to się zdarzyło niecałe pół mili od Bourg!

– Ano niecałe, generale. To wyjaśnia, w jaki sposób ranny koń doprowadzony został do miasta i skonał dopiero w stajniach Belle-Aliance.

– Czy pan to wszystko słyszy! – Bonaparte zwrócił się do ministra policji.

– Tak, obywatelu pierwszy konsulu – padła odpowiedź.

– Pan wie, że chcę, by rozboje ustały.

– Dołożę do tego wszelkich starań.

– Nie chodzi o dołożenie wszelkich starań, chodzi o osiągnięcie celu.

Minister się ukłonił.

– Tylko pod tym warunkiem – kontynuował Bonaparte – uznam, że jesteś, jak twierdzisz, odpowiednim człowiekiem na to stanowisko.

– Pomogę ci, obywatelu – odezwał się Roland.

– Nie śmiałem o to poprosić – ucieszył się minister.

– Ale ja sam oferuję pomoc. Proszę nie przedsiębrać niczego bez uzgodnienia ze mną.

Minister spojrzał pytająco na Bonapartego.

– Niech tak będzie – zgodził się generał. – Możesz odejść. Roland zjawi się w ministerstwie.

Minister skłonił się i wyszedł.

– Faktycznie, Rolandzie, wytępienie tych bandytów staje się sprawą twego honoru. Po pierwsze, to wszystko dzieje się w twoim departamencie, a po drugie, wygląda to tak, jakby się specjalnie zawzięli na ciebie i twoją rodzinę.

– Wręcz przeciwnie, oszczędzają mnie i moją rodzinę – odparł Roland – i to mnie wścieka.

– Przyjrzyjmy się temu bliżej, Rolandzie. Każdy szczegół ma znaczenie. Zaczynamy znowu wojnę z Beduinami.

– Generale, zwróć uwagę na to… Idę spędzić noc w kartuzji Seillon, spodziewając się, że zobaczę tam ducha, jak mnie zapewniano. Rzeczywiście, duch się pojawia, ale całkowicie nieszkodliwy. Dwukrotnie strzelam do niego z pistoletu, a on nawet się nie odwraca. Moja matka podróżuje w napadniętym dyliżansie i mdleje. Jeden ze złodziei zajmuje się nią nadzwyczaj troskliwie, naciera jej skronie octem i podaje sole trzeźwiące. Mój brat Edouard broni się, jak potrafi. Bierze się go w ramiona i całuje. Obdarza się go komplementami i wychwala jego odwagę. Niewiele brakuje, by wynagrodzono go cukierkami za jego dzielną postawę. Za to gdy mój przyjaciel sir John mnie naśladuje i idzie tam, gdzie byłem, traktuje się go jak szpiega i usiłuje zasztyletować.

– Ale przecież nie zmarł?

– Nie, przeciwnie, czuje się tak dobrze, że chce poślubić moją siostrę.

– No, no! I co, poprosił o jej rękę?

– Oficjalnie.

– A co odpowiedziałeś?

– Odpowiedziałem, że los mojej siostry zależy od dwóch osób.

– Od twojej matki i od ciebie, to naturalne.

– Wcale nie. Od niej samej… i od ciebie.

– Od niej, to rozumiem. Ale dlaczego ode mnie?

– Czyż nie mówiłeś mi, generale, że chcesz ją wydać za mąż?

Bonaparte ze skrzyżowanymi ramionami chwilę się przechadzał i rozmyślał. Nagle zatrzymał się przed Rolandem i spytał:

– Jaki on jest, ten twój Anglik?

– Przecież go widziałeś, generale.

– Nie mówię o wyglądzie. Wszyscy Anglicy są do siebie podobni: niebieskie oczy, rude włosy, biała cera i wydłużona szczęka.

– To przez the – poinformował Roland.

– Jak to, the?

– Tak. Uczyłeś się angielskiego, generale?

– Powiedzmy raczej, że usiłowałem się uczyć.

– Twój profesor musiał ci wyjaśnić, że the wymawia się opierając język o zęby. No więc ponieważ Anglicy wymawiają the, a co za tym idzie, wypychają swe zęby językiem, to w rezultacie doprowadzili do wydłużenia swoich szczęk. A jak przed chwilą powiedziałeś, to stanowi wyróżniającą cechę ich fizjonomii.

Bonaparte patrzył na Rolanda i próbował zgadnąć, czy ten kpiarz żartuje, czy mówi poważnie.

Roland pozostawał niezamącony.

– Czy to twój pogląd? – spytał Bonaparte.

– Tak, generale, i uważam, że w zakresie fizjologii jest on równie poprawny jak każdy inny. Mam całe multum jemu podobnych poglądów, a uzupełniam je w miarę nadarzających się okazji.

– Wróćmy do twego Anglika.

– Bardzo chętnie, generale.

– Pytałem, jaki on jest.

– Wzór dżentelmena: bardzo dzielny, bardzo opanowany, niewzruszony, bardzo szlachetny, bardzo bogaty, a ponadto, co chyba raczej nie jest rekomendacją w twoich oczach, to siostrzeniec lorda Grenville’a[50], premiera Jego Królewskiej Mości.

– Jak mówisz?

– Mówię, że premiera Jego Królewskiej Mości króla Brytanii.

Bonaparte wznowił swą przechadzkę i powróciwszy do Rolanda, spytał:

– Czy mógłbym widzieć tego twojego Anglika?

– Wiesz doskonale, generale, że ty możesz wszystko.

– Gdzie on jest?

– W Paryżu.

– Przyprowadź go tutaj.

Roland miał zwyczaj wykonywać rozkazy bez dodatkowych pytań. Nałożył kapelusz i ruszył do drzwi.

– Przyślij mi Bourrienne’a – zawołał za nim pierwszy konsul w momencie, gdy Roland przechodził do gabinetu sekretarza.

Pięć minut po wyjściu Rolanda zjawił się Bourrienne.

– Siadaj, Bourrienne – polecił pierwszy konsul.

Sekretarz usiadł, przygotował papier, zamoczył w kałamarzu pióro i czekał.

– Jesteś gotów? – spytał Bonaparte i usiadł na brzegu tego samego biurka, na którym miał pisać Bourrienne. Było to jego kolejne przyzwyczajenie, przyzwyczajenie, które załamywało sekretarza, bo Bonaparte w trakcie dyktowania cały czas się kiwał, wprawiając tym samym w ruch biurko, tak jakby się ono znajdowało na samym środku burzliwego oceanu.

– Jestem – odparł Bourrienne, który chcąc nie chcąc musiał się przystosować do wszystkich dziwactw pierwszego konsula.

– No, to pisz.

I zaczął dyktować:

Bonaparte, pierwszy konsul Republiki, do Jego Królewskiej Mości króla Wielkiej Brytanii i Irlandii.

Powołany wolą ludu francuskiego na najwyższe stanowisko w Republice, uważam za stosowne, by zwrócić się bezpośrednio do Waszej Królewskiej Mości.

Czy wojna, która od ośmiu lat pustoszy cztery strony świata, ma trwać wiecznie? Czyż nie ma żadnego sposobu na to, by dojść do porozumienia?

Jak mogą dwa najświatlejsze narody Europy, obydwa potężniejsze i silniejsze, niż wymaga tego ich bezpieczeństwo i niepodległość, poświęcać dobro handlu, pomyślny rozwój gospodarczy i szczęście rodzin dla próżnych idei wielkości lub w imię bezsensownych antypatii? Czy nie czują, że pokój jest najważniejszą z potrzeb i największą chwałą?

Czy odczucia te nie są obce sercu Waszej Królewskiej Mości, dla którego głównym celem panowania nad wolnym narodem jest uczynienie go szczęśliwym?

Wasza Królewska Mość, moje otwarcie jest szczerym pragnieniem skutecznego przyczynienia się, po raz drugi, do powszechnej pacyfikacji poprzez działanie szybkie, oparte na zaufaniu i pozbawione pozorów, koniecznych być może dla zamaskowania zależności państw słabych, ale które w przypadku państw silnych są wyrazem chęci wzajemnego oszukiwania się.

Francja i Anglia, nadużywając swych sił, mogą jeszcze długo opóźniać swe wyczerpanie na nieszczęście wszystkich ludów. A ośmielę się stwierdzić, że los wszystkich cywilizowanych narodów związany jest z tą wojną, która toczy się na całym świecie.

Bonaparte się zatrzymał.

– Myślę, że tak będzie dobrze – powiedział. – Przeczytaj mi to, Bourrienne.

Sekretarz odczytał list, który mu podyktowano.

Po każdym akapicie, pierwszy konsul z aprobatą kiwał głową i mówił:

– Dalej.

Jeszcze przed odczytaniem ostatnich słów, wziął list z rąk Bourrienne’a i podpisał się z użyciem nowego pióra.

Taki już miał zwyczaj, że tego samego pióra używał tylko raz. Nie cierpiał plam atramentu na palcach.

– W porządku – oznajmił. – Zapieczętuj i zaadresuj: „Do lorda Grenville”.

Bourrienne wykonał to, co mu polecono.

Z dziedzińca Pałacu Luksemburskiego dobiegł hałas zatrzymującego się powozu.

Chwilę później drzwi się otworzyły i wszedł Roland.

– No i co? – spytał Bonaparte.

– Przecież mówiłem, że możesz wszystko, co zechcesz, generale.

– Przywiozłeś Anglika?

– Spotkałem go na skrzyżowaniu de Buci, a wiedząc, że nie lubisz czekać, zabrałem lorda tak, jak go znalazłem, i nakłoniłem, by wsiadł do powozu. Na honor, przez chwilę myślałem, że zmuszony będę uciec się do pomocy posterunku z ulicy Mazarine. On jest w wysokich butach i surducie.

– Niech wejdzie – polecił Bonaparte.

– Proszę wejść, milordzie – rzekł Roland i odwrócił się do towarzysza.

Lord Tanlay ukazał się w drzwiach.

Bonapartemu wystarczyło jedno spojrzenie, by rozpoznać w nim doskonałego dżentelmena.

Jeszcze nieco blady i nadmiernie wychudzony sir John sprawiał bardzo dystyngowane wrażenie.

Ukłonił się i czekał na prezentację, jak przystało na prawdziwego Anglika.

– Generale – głos zabrał Roland – mam zaszczyt przedstawić ci sir Johna Tanlaya, który pragnąc cię zobaczyć, gotów był podróżować aż do trzeciej katarakty, a którego dziś trzeba było ciągnąć za ucho, by przyszedł do Pałacu Luksemburskiego.

– Proszę podejść, milordzie, proszę – odezwał się Bonaparte. – Nie po raz pierwszy się widzimy i nie po raz pierwszy wyrażam pragnienie poznania ciebie. Byłoby to więc prawie niewdzięcznością z twej strony, gdybyś odmówił memu pragnieniu.

– Jeśli się wahałem, generale – odparł sir John doskonałą francuszczyzną – to dlatego, że nie mogłem uwierzyć w zaszczyt, jaki mi czynisz.

– A ponadto całkiem naturalnie i z poczucia narodowej przynależności gardzisz mną jak wszyscy twoi rodacy, prawda?

– Muszę przyznać, generale – sir John się uśmiechnął – że oni nadal cię podziwiają.

– A czy podzielasz ten absurdalny przesąd, że narodowy honor wymaga, by dziś nienawidzić wroga, który jutro stać się może naszym przyjacielem?

– Francja stała się dla mnie niemal drugą ojczyzną, generale, a mój przyjaciel Roland powie ci, że dążę do chwili, w której z moich dwóch ojczyzn Francji zawdzięczał będę więcej.

– Zatem bez odrazy ujrzysz Francję i Anglię podające sobie ręce dla dobra całego świata?

– Dzień, w którym to zobaczę, będzie dla mnie dniem szczęścia.

– A jeśli mógłbyś się przyczynić do osiągnięcia takiego celu, byłbyś na to gotów?

– Naraziłbym własne życie.

– Roland mówił mi, że jesteś spokrewniony z lordem Grenville.

– Jestem jego siostrzeńcem.

– Czy jesteś z nim w dobrych stosunkach?

– Bardzo kochał moją matkę, która była jego starszą siostrą.

– Ale czy ty odziedziczyłeś czułość, jaką darzył twoją matkę?

– Tak, lecz sądzę, że trzyma ją w zanadrzu na dzień, w którym powrócę do Anglii.

– Czy podejmujesz się dostarczyć mu list ode mnie?

– Do kogo adresowany?

– Do króla Jerzego III[51].

– To będzie dla mnie wielki zaszczyt.

– A czy podejmujesz się przekazać twojemu wujowi ustnie to, czego nie można zamieścić w liście?

– Nie zmieniając ani słowa. Mowa generała Bonaparte tworzy historię.

– Więc przekaż mu…

Przerwał, odwrócił się do sekretarza i polecił:

– Bourrienne, poszukaj ostatniego listu od cesarza Rosji.

Sekretarz otworzył jakiś karton, nie szukał za długo, jak wyciągnął z niego jeden z listów i podał go Bonapartemu.

Generał rzucił okiem na list i wręczył go lordowi Tanlay’owi.

– Przekaż mu – podjął – najpierw i przede wszystkim to, co przeczytasz w tym liście.

Sir John skłonił się i czytał:

Obywatelu pierwszy konsulu!

Otrzymałem dziewięć tysięcy Rosjan wziętych do niewoli w Holandii, uzbrojonych i w nowych mundurach, każdy stosownie do swego korpusu, których mi odesłałeś bez okupu, bez wymiany i nie stawiając żadnych warunków.

To czystej krwi rycerskość, a ja uważam się za rycerza.

Sądzę, że to, co mogę ci ofiarować najlepszego, obywatelu pierwszy konsulu, w zamian za ten wspaniały prezent, to moja przyjaźń.

Czy chcesz ją przyjąć?

Jako zadatek tej przyjaźni odsyłam lorda Whitwortha52, angielskiego ambasadora w Petersburgu.

Ponadto, jeśli zechcesz być nawet moim sekundantem lub chociażby świadkiem, to wyzwę na pojedynek osobisty i indywidualny wszystkich królów, którzy nie staną przeciw Anglii i nie odmówią zamknięcia jej swych portów.

Zaczynam od mego sąsiada, króla Danii. W „Gazecie Dworu” możesz przeczytać wyzwanie na pojedynek, jakie mu posłałem.

Czy mam ci jeszcze coś do powiedzenia?

Nie.

Chyba tylko, że my we dwoje możemy światu dyktować prawa, a ponadto to, że jestem twoim wielbicielem i szczerym przyjacielem.

Paweł[53]

Lord Tanlay spojrzał na pierwszego konsula i powiedział:

– Wie pan, że imperator Rosji jest szalony.

– Czy wywnioskowałeś to na podstawie tego listu? – spytał Bonaparte.

– Nie, ale list potwierdza moją opinię.

– To właśnie od szaleńca Henryk VI Lancaster[54] otrzymał koronę świętego Ludwika, a herb Anglii nadal zawiera francuskie lilie, aż do chwili, gdy zedrę je stamtąd moim mieczem.

Sir John się uśmiechnął. Jego narodowa duma powstała przeciw tym roszczeniom zwycięzcy spod piramid.

– Ale dziś wcale nie o to chodzi – kontynuował Bonaparte. – Każda sprawa w swoim czasie.

– Oczywiście – mruknął sir John. – Abukir jest jeszcze zbyt świeżym wspomnieniem.

– Och! Nie zamierzam pobić was na morzu – oznajmił Bonaparte. – Potrzebuję pięćdziesięciu lat, by z Francji uczynić potęgę morską. To będzie tam…

I ręką wskazał Wschód.

– Chwilowo, powtarzam, nie chodzi o wojnę, ale o pokój. Potrzebuję pokoju, by móc zrealizować pewne marzenie, a przede wszystkim potrzebuję pokoju z Anglią. Jak widzisz, gram w otwarte karty. Jestem wystarczająco silny, by pozwolić sobie na szczerość. Jeśli któregoś dnia jakiś dyplomata będzie mówił prawdę, stanie się on najlepszym dyplomatą świata, zważywszy na to, że nikt mu nie uwierzy i w efekcie osiągnie swój cel bez przeszkód.

– Mam więc przekazać wujowi, że pragniesz pokoju?

– Zaznaczając, że nie lękam się wojny. Tego, czego nie zrobię z królem Jerzym, dokonać mogę, jak widzisz, z carem Pawłem, lecz Rosja nie jest wystarczająco zaawansowana w rozwoju cywilizacyjnym, bym czynił sobie z niej sprzymierzeńca.

– Czasami narzędzie jest warte więcej niż sprzymierzeniec.

– Tak, ale jak sam powiedziałeś, imperator jest szalony. A zamiast uzbrajać szaleńca, milordzie, lepiej go rozbroić. Podkreślam zatem, że dwa takie narody jak Francja i Anglia muszą zostać dwoma nierozłącznymi przyjaciółmi albo dwoma zagorzałymi wrogami. Jako przyjaciele staną się dwoma biegunami ziemi, równoważącymi jej ruch jednakowymi masami. Będąc wrogami, jeden musi zniszczyć drugiego i stać się osią świata.

– A jeśli lord Grenville, nie wątpiąc w twój geniusz, nie wierzy w twą potęgę? Jeśli podziela zdanie naszego poety Coleridge’a[55], wierząc, że chrapliwie mruczący ocean chroni swą wyspę i służy jej za mury obronne, co mam mu powiedzieć?

– Bourrienne, rozwiń nam mapę świata – rozkazał Bonaparte.

Sekretarz rozłożył mapę. Bonaparte zbliżył się do niej.

– Widzisz te dwie rzeki? – zapytał.

Pokazał sir Johnowi Wołgę i Dunaj.

– To jest droga do Indii – dodał.

– Sądziłem, że wiodła przez Egipt, generale – rzekł na to sir John.

– Kiedyś ja też tak myślałem, lub raczej obrałem ją, ponieważ nie miałem innej możliwości. Car otwiera mi inną. Niech wasz rząd nie zmusza mnie, bym na nią wstąpił! Rozumiesz mnie, milordzie?

– Tak, obywatelu. Proszę kontynuować.

– No więc jeśli Anglia zmusi mnie, bym ją pokonał, jeśli stanę przed koniecznością sprzymierzenia się z następcą Katarzyny[56], oto, co zrobię: czterdzieści tysięcy Rosjan popłynie Wołgą aż do Astrachania. Przepłyną morze Kaspijskie i będą na mnie czekać w Astarabadzie[57].

Sir John skłonił się na znak skupionej uwagi.

Bonaparte kontynuował.

– Ładuję na statki czterdzieści tysięcy Francuzów na Dunaju.

– Proszę darować, obywatelu pierwszy konsulu, ale Dunaj płynie w Austrii.

– Wiedeń zostanie zdobyty.

Zaskoczony sir John spojrzał na Bonapartego.

– Zatem po wzięciu Wiednia ładuję czterdzieści tysięcy Francuzów na statki na Dunaju. Przy jego ujściu czekają na mnie rosyjskie okręty, które przewożą ich do Taganrogu. Poprowadzę żołnierzy lądem wzdłuż Donu do aż do Piatisbianskoje, a dalej do Carycyna[58]. Stamtąd spłyną Wołgą do Asterabadu tymi samymi statkami, które wcześniej przetransportowały czterdzieści tysięcy Rosjan. Dwa tygodnie później mam osiemdziesiąt tysięcy żołnierzy w zachodniej Persji. Z Asterabadu dwie połączone armie pomaszerują w stronę Indusu. Persja, będąc wrogiem Anglii, będzie naszym naturalnym sprzymierzeńcem.

– Zgoda. Ale gdy już będziecie w Pendżabie, zabraknie wam perskiego sojusznika, a osiemdziesięciotysięczna armia z trudem przemieszcza się ze swymi zapasami.

– Zapominasz o tym – Bonaparte mówił tak, jakby ekspedycja doszła już do skutku – że zostawiłem bankierów w Teheranie i Kabulu. A przypomnij sobie, co się działo dziewięć lat temu podczas wojny lorda Cornwallisa[59] z Tippu-Sahibem[60]. Głównodowodzącemu kończyły się zapasy żywności. Wtedy zwykły kapitan… zapomniałem jego nazwiska…

– Kapitan Malcom – przypomniał lord Tanlay.

– No właśnie, znasz tę sprawę! – zawołał Bonaparte. – Kapitan Malcom skorzystał z usług kasty Bendżara, owych indyjskich Cyganów, których obozowiska rozproszone są na całym Półwyspie Indyjskim, gdzie zajmują się wyłącznie handlem zbożem. Otóż ci Cyganie zapewnią dostawy temu, kto im płaci, rzetelnie co do grosza. To oni będą mnie żywili.

– Trzeba będzie przekroczyć Indus.

– Jasne! – zgodził się Bonaparte. – Będę miał przed sobą sześćdziesięciomilowy odcinek od Dera Ismail Khan do Attock. Indus znam jak Sekwanę. Ta powolna rzeka płynie z prędkością mili na godzinę. Jej średnia głębokość na interesującym mnie odcinku wynosi od dwunastu do piętnastu stóp, a na mojej linii operacyjnej jest bodaj dziesięć brodów.

– Więc linia operacyjna została już wyznaczona? – z uśmiechem spytał sir John.

– Owszem, zważywszy na to, że rozciągnie się ona przed masywem urodzajnych i dobrze nawodnionych prowincji i obierając ją, ominę piaskowe pustynie oddzielające tereny dolnego Indusu od Radżputany. Wreszcie biorąc pod uwagę to, że tędy dokonano wszystkich najazdów na Indie, z których kilka odniosło sukcesy, poczynając od Mahmuda z Ghazny[61] w 1000 roku po Nadir Szaha[62] w 1739 roku. A między tymi dwoma epokami iluż innych przemierzyło drogę, którą wybrałem! Wymieńmy ich… Po Mahmudzie z Ghazny był Muhammad Ghuri[63] ze stu dwudziestoma tysiącami żołnierzy w 1184 roku. Po Mahomecie Gauri zjawił się Timur Lenk, czyli Timur Kulawy zwany też Tamerlanem[64], wiodąc sześćdziesięciotysięczną armię. Po Timur Lenku – Babur[65], po Baburze – Humajun[66] i jeszcze wielu innych! Czyż Indie nie są dla tego, kto chce lub potrafi je zdobyć?

– Zapominasz, obywatelu pierwszy konsulu, że ci wszyscy wymienieni zdobywcy mieli do czynienia z tubylczymi plemionami, podczas gdy wy natraficie na Anglików. W Indiach posiadamy…

– Od dwudziestu do dwudziestu pięciu tysięcy żołnierzy.

– I sto tysięcy sipajów[67].

– Wziąłem pod uwagę wszystkich i odpowiednio do nich podchodzę, Anglię traktuję z szacunkiem, Indie – z pogardą, na którą zasługują. Tam, gdzie napotykam piechotę europejską, przygotowuję drugą, trzecią, a jeśli trzeba, to i czwartą linię odwodów, przewidując, że trzy pierwsze mogą się ugiąć pod naporem angielskich bagnetów. Ale tam, gdzie do czynienia mam wyłącznie z sipajami, na tę hołotę wystarczą mi baty. Czy masz jeszcze jakieś pytania, milordzie?

– Tylko jedno, obywatelu pierwszy konsulu, czy naprawdę pragniesz pokoju?

– Oto list, w którym o niego proszę waszego króla, milordzie. A żeby być pewnym, że dotrze do Jego Królewskiej Mości, proszę siostrzeńca lorda Grenville’a, by zechciał zostać moim posłańcem.

– Stanie się tak, jak sobie tego życzysz, obywatelu. A jeśli byłbym wujem, miast być siostrzeńcem, obiecałbym jeszcze więcej.

– Kiedy możesz wyruszyć?

– Za godzinę będę już w drodze.

– Czy przed wyjazdem nie chciałbyś mnie o coś poprosić?

– O nic. W każdym razie, jeśli chciałbym, upoważniam Rolanda do występowania w moim imieniu.

– Podajmy sobie dłoń, milordzie. Niech będzie to dobrą przepowiednią, bo ty reprezentujesz Anglię, a ja Francję.

Sir John przyjął zaszczyt czyniony mu przez Bonapartego z wyważonym umiarem, wskazującym zarazem na sympatię do Francji i zachowującym rezerwę należną narodowej godności. Następnie uścisnąwszy dłoń Rolanda z iście braterską wylewnością, raz jeszcze ukłonił się pierwszemu konsulowi i wyszedł.

Bonaparte odprowadził go wzrokiem, chwilę się zastanawiał, po czym oznajmił:

– Rolandzie, nie tylko wyrażam zgodę na małżeństwo twojej siostry z lordem Tanlayem, ale wręcz go pragnę. Słyszysz? Ja tego pragnę.

Każde z tych trzech słów wypowiedział z takim naciskiem, że ten, kto znał pierwszego konsula, „ja tego pragnę” odbierał jako „ja tego chcę!”.

Ta tyrania słodką była Rolandowi, toteż zaakceptował ją z pełnym wdzięczności podziękowaniem.

50 William Grenville (1759-1834) – arystokrata i polityk; premierem Wielkiej Brytanii był w latach 1806-1807, w opisywanym okresie był przewodniczącym Izby Lordów i ministrem spraw zagranicznych.

51 Jerzy III Hanowerski (1738-1820) – od 1760 roku król Wielkiej Brytanii.

52 Charles Whitworth (1752-1825) – hrabia, brytyjski dyplomata; w latach 1785-1787 był ambasadorem w Polsce, w latach 1788-1800 w Rosji, a w 1802-1803 we Francji.

53 Paweł I (1754-1801) – od 1796 roku car Rosji; usiłował przeprowadzić różne reformy, rozbudował aparat policyjny, zaostrzył rygor w armii; został zamordowany.

54 Henryk VI Lancaster (1421-1471) – król Anglii w latach 1422-1461 i 1470-1471; chory umysłowo, za jego panowania skończyła się wojna stuletnia, a w Anglii zapanował chaos i rozpoczęła tzw. wojna Dwóch Róż.

55 Samuel Taylor Coleridge (1772-1834) – angielski poeta i krytyk, uważany za prekursora romantyzmu w literaturze angielskiej.

56 Katarzyna II Wielka (1729-1796) – niemieckiego pochodzenia caryca Rosji, żona cara Piotra III, a po zamachu stanu w 1762 roku samodzielna władczyni Rosji; przeprowadziła wiele reform; odegrała decydującą rolę w rozbiorach Polski.

57 Astarabad – dawna nazwa irańskiego miasta Gorgan.

58 Carycyn – dawna nazwa rosyjskiego miasta Wołgograd.

59 Charles Cornwallis (1738-1805) – markiz, brytyjski polityk; uczestnik wojny z rodzącymi się Stanami Zjednoczonymi, trzykrotny gubernator Indii.

60 Tippu-Sahib (1750-1799) – od 1782 roku sułtan położonego na południu półwyspu indyjskiego państwa Majsur; prowadził wojny z Anglikami i w walce z nimi zginął.

61 Mahmud z Ghazny (971-1030) – od 998 roku sułtan państwa Ghaznawidów rozciągającego się od Iranu po Indie; dokonał licznych rabunkowych najazdów na Indie.

62 Nadir Szah Afszar (1688-1747) – od 1736 roku szach Iranu; zwany „perskim Napoleonem”; prowadził liczne zwycięskie wojny, rozszerzył granice Iranu; został zamordowany.

63 Muhammad Ghuri (1160-1206) – przekształcił niewielkie państwo Ghor w rozległe imperium, wchłaniając państwo Ghazanawidów; propagator islamu w Indiach.

64 Tamerlan (1336-1405) – pochodzący z Azji Środkowej wybitny strateg i zdobywca; uzależnił od siebie olbrzymie tereny Azji Środkowej i Bliskiego Wschodu.

65 Babur (1483-1530) – założyciel i organizator Państwa Wielkiego Mogoła, obejmującego północne Indie i Pakistan.

66 Humajun (1508-1566) – syn Babura, od 1530 roku władca Państwa Wielkiego Mogoła; w 1539 roku stracił władzę i odzyskał ją ponownie w 1555 roku.

67 Sipajowie – z perskiego sipahi: kawalerzysta, stosowane głównie w Indiach określenie żołnierzy pochodzenia miejscowego służących w wojskach kolonialnych, pierwsze takie oddziały utworzył Joseph François Dupleix, francuski dowódca kolonii w Pondicherry, w roku 1774, a od 1778 zaczęli tworzyć je również Anglicy; sipajowie stanowili podstawę wojsk, które zdobywały Indie.

Rozdział XXXVIII

Dwa sygnały

Opowiedzmy teraz, co działo się w zamku Noires-Fontaines w trzy dni po wydarzeniach w Paryżu, których byliśmy świadkami.

Od kiedy kolejno – najpierw Roland, potem pani de Montrevel z synem i wreszcie sir John – wyjechali do Paryża: Roland, by służyć generałowi, pani de Montrevel, by zawieźć Edouarda do szkoły, a sir John, by przedstawić Rolandowi swe matrymonialne zamiary, Amélie pozostała sama z Charlottą w zamku Noires-Fontaines.

Piszemy „sama”, bo Michel i jego syn Jacques nie mieszkali w samym zamku, lecz w małym domku w pobliżu bramy wjazdowej. Prócz obowiązków ogrodnika, Michel miał też funkcję odźwiernego.

W rezultacie wieczorem z wyjątkiem okna Amélie usytuowanego, jak już pisaliśmy, na pierwszym piętrze od strony ogrodu, i okna Charlotte w mansardzie na trzecim, wszystkie inne w całym budynku pozostawały nieoświetlone.

Pani de Montrevel zabrała ze sobą drugą pokojówkę.

Wyszło na to, że w sporym trzypiętrowym zamku, zawierającym około tuzina pokoi, dwie młode dziewczyny pozostawały bardzo odosobnione. Mogło to niepokoić, biorąc pod uwagę fakt, że w tym okresie ciągle mówiło się o napadach na drogach. Toteż Michel zaproponował młodej pani, że będzie sypiał w budynku zamkowym, by w razie czego zawsze być pod ręką. Panienka jednak zdecydowanym głosem oświadczyła, że się nie boi i pragnie, aby niczego nie zmieniać w ustalonych domowych porządkach.

Michel więcej nie nalegał i odszedł, powiedziawszy wpierw, że ostatecznie panienka może spać spokojnie, bo on z Jacques’em będą czuwać i dokonywać okresowych obchodów wokół zamku.

Te zapowiedziane przez Michela obchody wyraźnie zaniepokoiły Amélie, ale wkrótce uspokoiła się, zrozumiawszy, że Michel z Jacques’em chadzali do lasu Seillon na łowy. Częsta obecność na stole zajęczego combra bądź sarniego udźca wskazywała na prawdziwy cel obiecanych obchodów.

Amélie tym bardziej przestała się nimi niepokoić, gdy stwierdziła, że ich trasa wiedzie dokładnie po przeciwnej stronie miejsca, którego dotyczyły jej obawy.

Otóż trzy dni po opowiedzianych przez nas paryskich wydarzeniach, a dokładniej w noc po owym trzecim dniu, ludzie przyzwyczajeni do widoku świateł w dwóch tylko oknach zamku Noires-Fontaines, czyli u Amélie na pierwszym i u Charlotte na trzecim piętrze, mogli ze zdziwieniem spostrzec między godziną jedenastą a północą, że na pierwszym piętrze świeciło się aż w czterech oknach.

Co prawda, w każdym oknie jaśniała tylko jedna świeca.

Można też było zauważyć sylwetkę młodej dziewczyny, która spoza firanki uparcie patrzyła w kierunku wioski Ceyzeriat.

Tą młodą dziewczyną była Amélie. Amélie, blada i ze zduszoną piersią, zdawała się oczekiwać z niepokojem na jakiś znak.

Po kilku minutach wypatrywania przetarła pot z czoła i odetchnęła niemal radośnie.

W oddali, w miejscu, w którym zatracało się jej spojrzenie, pojawiło się światło.

Natychmiast udała się do sąsiednich pomieszczeń i jedna po drugiej zgasiła trzy świece i pozostawiła zapaloną tylko jedną, tę w jej pokoju.

Odległe światło tak jakby tylko oczekiwało na tę ciemność, bo zgasło i ono.

Amélie usiadła przy oknie i pozostawała w bezruchu z oczami utkwionymi w ogród.

Noc była ciemna, bez gwiazd, bez księżyca, a jednak po upływie kwadransa spostrzegła, lub raczej odgadła cień, który przesuwał się po trawniku i zbliżał do zamku.

Amélie umieściła świecę w najodleglejszym kącie pokoju i powróciła do okna, by je otworzyć.

Ten, na kogo czekała, był już na balkonie. Tak, jak za pierwszym razem, gdy widzieliśmy go podczas podobnej wizyty, objął dziewczynę w talii i pociągnął w głąb pokoju.

Tym razem stawiła ona lekki opór. Poszukała dłonią sznurka przytrzymującego żaluzję i zwolniła go z gwoździa, na którym był zaczepiony. Żaluzja opadła z hałasem większym, niż dziewczyna by sobie tego życzyła. Amélie zamknęła również okno i dopiero wtedy z odległego kąta przyniosła zapaloną świecę. Jej płomień oświetlił twarz dziewczyny.

Młody człowiek wydał okrzyk przestrachu: twarz dziewczyny cała była we łzach.

– Co takiego się stało? – spytał.

– Wielkie nieszczęście! – padła odpowiedź.

– Och! Tak też pomyślałem, zobaczywszy sygnał, jakim mnie wezwałaś… Ale to nieszczęście, czy to coś nieodwracalnego?

– Mniej więcej – odparła Amélie.

– Mam przynajmniej nadzieję, że dotyczy tylko mnie, czyż nie?

– Zagraża nam obydwojgu.

Młody człowiek wytarł dłonią pot, który wystąpił mu na czoło.

– Opowiadaj – rzekł – jestem wystarczająco silny.

– Jeśli ty masz siłę, by wszystkiego wysłuchać, ja nie mam jej dość, by wszystko opowiedzieć.

Po tych słowach wzięła z kominka list.

– Czytaj – powiedziała – oto, co otrzymałam wieczorem.

Młody człowiek wziął list, rozłożył go i najpierw spojrzał na podpis.

– To od pani de Montrevel – stwierdził.

– Tak, z postscriptum Rolanda.

Młodzieniec czytał:

Moja kochana córko!

Pragnę, aby nowina, którą ci oznajmiam, była dla ciebie powodem do radości równej tej, jaką sprawiła mnie i naszemu drogiemu Rolandowi. Sir John, któremu zarzucałaś brak serca i którego uważałaś za mechanizm wyprodukowany w warsztatach Vaucanson, przyznał, że taki osąd jego osoby był całkowicie słuszny do dnia, w którym cię spotkał. Twierdzi, że od tej pory ma prawdziwie serce i to serce uwielbia ciebie.

Czy ty to dostrzegłaś, kochana Amélie, w jego arystokratycznie uprzejmym zachowaniu, w którym nawet oko twej matki nie rozpoznało nic czułego?

Dziś rano, kiedy jadł śniadanie z twym bratem, oficjalnie poprosił go o twoją rękę. Roland przyjął oświadczyny z radością, ale z góry nic nie obiecał. Pierwszy konsul przed wyjazdem twego brata do Wandei mówił mu, że zamierza zająć się twoją przyszłością. Ale oto pierwszy konsul zapragnął poznać lorda Tanlaya. Widział go i od pierwszego spotkania, zachowując narodowy dystans, sir John wszedł w łaski pierwszego konsula, i to do tego stopnia, że ten natychmiast powierzył mu misję udania się do jego wuja, lorda Grenville’a. Lord Tanlay od razu pojechał do Anglii.

Nie wiem, ile dni będzie trwała podróż sir Johna, ale z całą pewnością po powrocie poprosi o pozwolenie zaprezentowania go tobie jako twego narzeczonego.

Lord Tanlay jest jeszcze młody, prezentuje się doskonale i jest niezmiernie bogaty. W Anglii ma wspaniałe powiązania rodzinne. Ponadto jest przyjacielem Rolanda. Nie znam mężczyzny, który zasługiwałby bardziej, nie powiem, na twą miłość, kochana Amélie, ale na twój najgłębszy szacunek.

Jeszcze w dwu słowach inne sprawy.

Pierwszy konsul jest ciągle bardzo dobry dla mnie i dla twych dwu braci, a pani Bonaparte powiedziała mi, że czeka tylko na twoje zamążpójście, by wezwać cię do siebie.

Mówi się o opuszczeniu Pałacu Luksemburskiego i przeprowadzce do Tuileries. Czy zdajesz sobie sprawę z wagi tej zmiany?

Kochająca cię matka

Clotilde de Montrevel

Młody człowiek przeszedł natychmiast do postscriptum Rolanda.

Oto, co ono zawierało:

Przeczytałaś, kochana siostrzyczko, co napisała ci poczciwa matka. To małżeństwo jest odpowiednie pod każdym względem. Nie możesz się zachowywać jak mała dziewczynka. Pierwszy konsul pragnie, byś została lady Tanlay, a to oznacza, że on tego chce.

Opuszczam Paryż na kilka dni. Jeśli się z tobą nie spotkam, to będziesz o mnie słyszała.

Całuję

Roland

– No więc, Charles – odezwała się Amélie, gdy młody człowiek skończył czytać – co na to powiesz?

– Że to jest sprawa, której wcześniej lub później należało się spodziewać, mój biedny aniele, ale to wcale nie czyni jej mniej straszną.

– Co robić?

– Są trzy możliwości.

– Powiedz jakie.

– Przede wszystkim, opierać się, jeśli czujesz się na siłach. To rozwiązanie najprostsze i najpewniejsze.

Amélie opuściła głowę.

– Nigdy się nie odważysz, prawda?

– Nigdy.

– Ale przecież jesteś moją żoną, Amélie. Ksiądz pobłogosławił nasz związek.

– Ale mówi się, że taki ślub jest nieważny wobec prawa, ponieważ dał go tylko ksiądz.

– A czy tobie – spytał Morgan – tobie, żonie banity, to nie wystarcza?

Gdy to mówił, głos mu drżał.

Amélie miała odruch, by rzucić mu się na szyję.

– Lecz moja matka! – rzekła. – Nic o tym nie wiedziała i nie dała nam swego błogosławieństwa.

– Ponieważ wiązało się z tym ryzyko, ryzyko, które chcieliśmy wziąć tylko na siebie.

– Ale ten człowiek, przede wszystkim… Nie widziałeś, co mój brat napisał, że on chce?

– Och! Gdybyś mnie kochała, Amélie, ten człowiek zobaczyłby, że może zmienić oblicze państwa, nieść wojnę z jednego krańca świata na drugi, ustanawiać prawa, budować tron, ale nie może zmusić ust, by powiedziały „tak”, gdy serce mówi „nie”.

– Gdybym cię kochała! – powiedziała Amélie tonem lekkiego wyrzutu. – Jest północ, jesteś w mojej sypialni, płaczę w twoich ramionach, jestem córką generała de Montrevel i siostrą Rolanda, a ty mówisz „Gdybyś mnie kochała”.

– Nie mam racji, nie mam racji, moja ukochana Amélie. Tak, wiem, że wychowana jesteś w uwielbieniu do tego człowieka. Nie potrafisz zrozumieć, że można mu się opierać, a ktokolwiek to czyni, jest w twoich oczach buntownikiem.

– Charles, powiedziałeś, że mamy trzy możliwości, jaka jest druga?

– Pozornie zgodzić się na związek, jaki ci proponują, ale zyskiwać na czasie, opóźniając go pod wszelkimi możliwymi pretekstami. Nikt nie jest nieśmiertelny.

– Nie, ale on jest zbyt młody, by liczyć na jego śmierć. Trzecia możliwość, mój drogi?

– Uciekać… ale temu ostatecznemu wyjściu, Amélie, stoją na drodze dwie przeszkody: pierwsza to twoja niechęć.

– Należę do ciebie, Charles. Pokonam moją niechęć.

– A druga – dodał młody człowiek – to moje zobowiązania.

– Twoje zobowiązania?

– Moi towarzysze są do mnie przywiązani, Amélie, a ja przywiązany jestem do nich. My również mamy człowieka, któremu jesteśmy oddani, któremu przysięgaliśmy posłuszeństwo. Tym człowiekiem jest przyszły król Francji. Jeśli doceniasz poświęcenie twego brata dla Bonapartego, doceń nasze dla Ludwika XVIII.

Amélie ukryła twarz w dłoniach i westchnęła.

– W takim razie – rzekła – jesteśmy zgubieni.

– Ale dlaczego? Pod różnymi pretekstami, a zwłaszcza z powodu twego zdrowia możesz zyskać rok. Przed upływem roku zmuszony będzie rozpocząć wojnę, prawdopodobnie w Italii. Wystarczy jedna klęska, by stracił cały swój autorytet. W końcu przez rok wiele może się zdarzyć.

– Więc nie czytałeś postscriptum Rolanda, Charles?

– Ależ tak. Ale nie znajduję tam nic więcej ponad to, co napisała twoja matka.

– Przeczytaj ostatnie zdanie.

Amélie ponownie podsunęła list przed oczy młodego człowieka.

Przeczytał:

„Opuszczam Paryż na kilka dni. Jeśli się z tobą nie spotkam, to będziesz o mnie słyszała”.

– I co z tego?

– Czy wiesz, co to oznacza?

– Nie.

– To znaczy, że Roland cię ściga.

– To bez znaczenia, bo on nie może umrzeć z ręki żadnego z nas.

– Ale ty, nieszczęsny, ty możesz zostać zabity przez niego!

– Czy sądzisz, Amélie, że bardzo będę miał mu za złe, jeśli zginę z jego ręki?

– Och! Nie próbowałam sobie tego wyobrazić nawet w moich najczarniejszych obawach.

– Więc sądzisz, że twój brat poluje na nas?

– Jestem tego pewna.

– Skąd ta pewność?

– U boku umierającego sir Johna, gdy myślał, że on już nie żyje, poprzysiągł go pomścić.

– Gdyby zmarł, zamiast być umierającym – z goryczą zauważył młody człowiek – nie bylibyśmy w sytuacji, w której się znaleźliśmy, Amélie.

– To Bóg go uratował, Charles. Słuszną rzeczą więc było, aby pozostał przy życiu.

– Dla nas…?

– Nie zgłębiam zamierzeń Pana. Mówię ci, mój kochany Charlesie, strzeż się Rolanda. Roland jest blisko ciebie.

Charles uśmiechnął się z niedowierzaniem.

– Powtarzam ci, że nie tylko jest blisko stąd, lecz tutaj. Widziano go.

– Widziano go! Gdzie? Kto?

– Pytasz, kto go widział…?

– Tak.

– Charlotte, pokojówka, córka więziennego dozorcy. Wczoraj, w niedzielę, poprosiła mnie o pozwolenie złożenia wizyty swemu ojcu. Miałam się spotkać z tobą, dałam jej więc wolne aż do dzisiejszego ranka.

– I co?

– Spędziła noc u ojca. O jedenastej kapitan żandarmerii przyprowadził więźniów. Podczas gdy umieszczano ich w celach, przybył jakiś człowiek szczelnie owinięty płaszczem i spytał o kapitana. Głos nowoprzybyłego wydał się Charlotte znajomy. Przyjrzała się z uwagą mężczyźnie. W pewnej chwili płaszcz odsłonił twarz i rozpoznała w nim mojego brata.

Młody człowiek gwałtownie się poruszył.

– Czy teraz rozumiesz, Charles? Mój brat w tajemniczy sposób przybywa tutaj do Bourg, nie informując mnie o swej obecności. Mój brat szuka kapitana żandarmerii, idąc za nim aż do więzienia, rozmawia tylko z nim i znika. Czyż nie jest to strasznym zagrożeniem dla mej miłości?

Faktycznie, w miarę jak Amélie mówiła, czoło jej kochanka pokrywało się ciemną chmurą.

– Amélie – powiedział – gdy zdecydowaliśmy się zostać tymi, którymi obecnie jesteśmy, nikt nie krył niebezpieczeństw, na jakie się narażamy.

– Ale czy zmieniliście przynajmniej waszą kryjówkę – spytała Amélie – czy opuściliście kartuzję Seillon?

– Pozostali tam tylko nasi zmarli, teraz mieszkają w klasztorze.

– Czy ta grota Ceyzeriat to dostatecznie pewna kryjówka?

– Tak pewna, jak może być pewną kryjówka o dwóch wyjściach.

– Kartuzja Seillon też miała dwa wyjścia, a tymczasem, jak powiedziałeś, pozostawiliście tam waszych zmarłych.

– Umarli są bezpieczniejsi niż żywi. Są przynajmniej pewni, że nie oddadzą życia na szafocie.

Amélie poczuła, jak dreszcz przebiegł po całym jej ciele.

– Charles! – wyszeptała.

– Posłuchaj – mówił młody człowiek. – Bóg jest mi świadkiem i ty również, że zawsze podczas naszych dotychczasowych spotkań pokrywałem twoje przeczucia i moje obawy uśmiechem i wesołością, lecz dziś sytuacja uległa zmianie. Stajemy wobec konieczności walki. Zbliżamy się do rozwiązania, jakiekolwiek by ono było. Nie wymagam od ciebie, Amélie, rzeczy szalonych i podszytych egoizmem, jakich kochankowie w obliczu niebezpieczeństwa domagają się od swych kochanek. Nie żądam, byś zachowała twe serce dla zmarłego, twą miłość do trupa…

– Najdroższy – dziewczyna powstrzymała go i położyła mu dłoń na ramieniu – uważaj, zaczynasz we mnie wątpić.

– Nie, to nie tak. Stawiam cię znacznie wyżej, pozostawiając ci wolny wybór w dopełnieniu twego poświęcenia w całej rozciągłości. Ale nie chcę cię zobowiązywać żadną przysięgą.

– To dobrze – zgodziła się Amélie.

– Chcę cię jednak prosić o coś – kontynuował młody człowiek – co musisz mi przysiąc na naszą miłość jakże dla ciebie nieszczęsną, niestety! Jeśli zostanę pojmany, rozbrojony, uwięziony i skazany na śmierć, to proszę cię, żądam od ciebie, Amélie, żebyś mi dostarczyła jakimkolwiek sposobem broń, i to nie tylko dla mnie, ale i dla moich towarzyszy. Chcielibyśmy zawsze pozostawać panami naszego życia.

– Ależ Charles, czy nie pozwolisz mi wyznać im wszystkiego, odwołując się do uczuć mojego brata i wspaniałomyślności pierwszego konsula?

Dziewczyna jeszcze nie skończyła mówić, gdy kochanek gwałtownie ścisnął jej nadgarstek.

– Amélie – powiedział – zatem nie jednej, ale dwóch przysiąg od ciebie wymagam. Najpierw i przede wszystkim przyrzekniesz mi, że nie będziesz się starać o moje ułaskawienie. Przysięgnij, Amélie, przysięgnij!

– Czyż muszę przysięgać, kochany? – Dziewczyna wybuchnęła płaczem. – Obiecuję ci to.

– Na chwilę, w której wyznałem ci, że cię kocham, i na tę, kiedy odpowiedziałaś, że jestem kochany?

– Na twoje życie i na moje, na przeszłość i przyszłość, na nasze uśmiechy i nasze łzy!

– Bo widzisz, Amélie, wtedy też bym umarł, nawet jeśliby mi przyszło roztrzaskać sobie głowę o mur celi, ale umarłbym pozbawiony honoru.

– Obiecuję, Charles.

– Pozostaje moja druga prośba, Amélie. Jeśli nas schwytają i skażą, potrzebować będziemy broni lub trucizny, po prostu jakiegokolwiek środka, by zadać sobie śmierć! Jeśli pochodził będzie od ciebie, umieranie też będzie dla mnie szczęściem.

– Z daleka lub z bliska, wolny lub uwięziony, żywy lub umarły, jesteś moim panem, a ja twoją niewolnicą. Rozkazuj, a będę posłuszna.

– To wszystko, Amélie. To proste, jak widzisz: żadnego ułaskawienia i broń.

– Proste i jasne, ale okrutne.

– I tak się stanie, prawda?

– Naprawdę tego chcesz?

– Błagam cię o to.

– Rozkaz czy prośba, mój kochany, twoja wola zostanie spełniona.

Młody człowiek lewym ramieniem podtrzymał dziewczynę, która zdawała się bliską omdlenia i zbliżył swoje usta do jej. Ale w momencie, gdy ich wargi miały się ze sobą zetknąć, tuż obok okna rozległ się krzyk sowy. Amélie zadrżała, a Charles uniósł głowę.

Ten sam głos dał się słyszeć ponownie, a po chwili po raz trzeci.

– Och! – wyszeptała Amélie. – Czy rozpoznajesz krzyk złowieszczego ptaka? Jesteśmy straceni, najdroższy.

Charles zaprzeczył ruchem głowy.

– To wcale nie jest krzyk sowy, Amélie – wyjaśnił – to zawołanie jednego z mych towarzyszy. Zgaś świecę.

Amélie zdmuchnęła płomień, podczas gdy jej kochanek otworzył okno.

– Ach, aż tutaj! – szeptała dziewczyna – Przychodzą po ciebie aż tutaj!

– Och! To nasz zaufany przyjaciel, hrabia de Jayat. Nikt poza nim nie wie, gdzie przebywam.

A wychyliwszy się z balkonu, zapytał:

– To ty, Montbar?

– Tak, to ty, Morgan?

– Tak.

Z kępy drzew wyłonił się jakiś człowiek.

– Wiadomość z Paryża. Nie ma chwili do stracenia. Chodzi o życie nas wszystkich.

– Słyszałaś, Amélie?

Wziął dziewczynę w ramiona i konwulsyjnie przycisnął ją do serca.

– Idź – powiedziała zamierającym głosem – idź. Czy nie słyszałeś, że chodzi o życie was wszystkich?

– Żegnaj, moja najukochańsza Amélie, żegnaj!

– Och! Nie mów żegnaj!

– Nie, nie, do widzenia!

– Morgan, Morgan! – ponaglał głos człowieka stojącego pod balkonem.

Młody człowiek po raz ostatni złożył pocałunek na ustach Amélie, pobiegł do okna, przekroczył przez barierkę balkonu i jednym skokiem znalazł się obok przyjaciela.

Amélie krzyknęła i wyszła na balkon, ale zobaczyła już tylko dwa cienie, które zatracały się w ciemnościach gęstniejących w pobliżu wielkich drzew rosnących w parku.

Rozdział XXXIX

Grota Ceyzeriat

Dwaj młodzi ludzie zniknęli w cieniu olbrzymich drzew. Morgan prowadził swego towarzysza nieobeznanego z meandrami parkowych ścieżek i zawiódł go do miejsca, w którym zazwyczaj przeskakiwał przez mur.

Każdemu z nich wystarczyły dwie sekundy, by znaleźć się po drugiej stronie.

Chwilę później byli już na brzegu Reyssouze. U stóp nabrzeżnej wierzby czekała na nich łódka. Wskoczyli do niej i po trzech uderzeniach wioseł dobili do przeciwległego brzegu.

Wzdłuż rzeki wiodła ścieżka, która prowadziła do niewielkiego lasu rozciągającego się na odcinku trzech mil od Ceyzeriat do Etrez, będącego niejako odpowiednikiem lasu Seillon po drugiej stronie Reyssouze.

Zatrzymali się dopiero na jego skraju. Aż dotąd maszerowali tak szybkim krokiem, jak tylko było to możliwe, nie biegnąc. Podczas marszu żaden z nich się nie odezwał.

Na drodze nikogo nie napotkali. Prawdopodobnie, a nawet na pewno nikt ich nie widział. Można więc było odetchnąć.

– Gdzie pozostali towarzysze? – spytał Morgan.

– W grocie – odparł Montbar.

– To dlaczego od razu tam nie idziemy?

– Ponieważ pod tym bukiem mamy poczekać na kogoś, kto potwierdzi, że bez obawy możemy pójść dalej.

– Kto to ma być?

– D’Assas.

Za pniem drzewa pojawił się jakiś cień.

– Oto jestem – przemówił.

– A, to ty – ucieszyli się dwaj czekający.

– Co nowego? – spytał Montbar.

– Nic. Czekamy na was, aby podjąć jakąś decyzję.

– No, to pospieszmy się.

Wszyscy trzej szybko ruszyli dalej. Po trzystu krokach Montbar ponownie się zatrzymał.

– Armand! – zawołał półgłosem.

Na to wezwanie rozległ się szelest zeschłych liści. Kolejny cień wyszedł z zarośli i zbliżył się do trzech kolegów.

– Coś nowego? – spytał Montbar.

– Tak, posłaniec od Cadoudala.

– Ten, który już raz nas odwiedził?

– Tak.

– Gdzie on jest?

– Z braćmi w grocie.

– Idziemy.

Montbar ruszył pierwszy. Ścieżka stała się tak wąska, że czterej młodzi ludzi mogli nią maszerować tylko gęsiego.

Przez około pięćset kroków dróżka wznosiła się dosyć łagodnie, ale nader męcząco.

Gdy doszli do jakiejś polany, Montbar przystanął i trzykrotnie wydał ten sam krzyk sowy, którym obwieścił swą obecność Morganowi.

Odpowiedziało mu hukanie puchacza.

Potem spośród gęstych gałęzi pobliskiego dębu zsunął się na ziemię jakiś człowiek. Był to wartownik czuwający nad wejściem do groty.

Znajdowało się ono dziesięć kroków od dębu. By je zauważyć, trzeba by się dość wysoko wznieść z powodu otaczającej leśnej gęstwiny.

Wartownik przyciszonym głosem zamienił kilka słów z Montbarem, który pełniąc funkcje szefa, chciał pozwolić Morganowi całkowicie oddać się swoim myślom. Ponieważ warta bynajmniej nie dobiegła końca, pełniący ją rozbójnik wspiął się ponownie na gałęzie dębu i po chwili rozpłynął tak dobrze w listowiu, że ci, z którymi się rozstał, daremnie wypatrywali go w jego napowietrznej strażnicy.

Idące w górę podejście stawało się coraz węższe w miarę zbliżania się do wejścia do groty.

Montbar wszedł do wnętrza pierwszy i ze skalnego zagłębienia, które znał na pamięć, wyciągnął krzesiwo, krzemień, hubkę, zapałki i pochodnię.

Błysnęły iskry, hubka zapłonęła, od niej zapałka przejęła niebieskawy, niepewny płomyk, który syczącym, żywicznym płomieniem buchnął dopiero na pochodni.

Ukazało się kilka korytarzy. Montbar bez wahania wszedł w jeden z nich.

Kręte przejście prowadziło w głąb ziemi. Młodzi ludzi odnosili wrażenie, że po wielekroć przechodzą w tych samych miejscach – raz szli do przodu, drugi raz wracali.

Oczywistym było, że przemierzali korytarze dawnego kamieniołomu, może nawet tego, który tysiąc osiemset lat temu posłużył do wzniesienia trzech rzymskich miast, dziś będących już tylko wioskami, i dominującego nad nimi obozu Cezara.

Tu i tam podziemną ścieżkę na całej jej szerokości przecinał szeroki rów, który można było pokonać jedynie dzięki przerzuconej nad nim kładce. Dało się ją strącić na dno rowu jednym kopnięciem.

Tu i tam sterczały również występy przypominające szańce, spoza których można było strzelać, samemu nie wystawiając żadnej części swego ciała na cel nieprzyjacielowi.

W końcu po zrobieniu jakichś pięciuset kroków od wejścia dochodziło się do barykady o wysokości człowieka, która stanowiła ostatnią przeszkodę osłaniającą duże okrągłe pomieszczenie. Przebywało tam około dziesięciu ludzi, siedzących i leżących. Jedni zajęci byli czytaniem, inni grali w karty.

Żaden z czytających i grających nie zwrócił uwagi ani na hałas kroków, ani na światło odbijające się na kamiennych ścianach. Panowało przekonanie, że ze względu na zapewnianą ochronę jedynie przyjaciele mogli tutaj dotrzeć.

Obozowisko przedstawiało się bardzo malowniczo. Było rzęsiście oświetlone świecami, bo towarzysze Jehu mieli zbyt arystokratyczne maniery, by używać innych źródeł światła. Płomienie świec odbijały się w najrozmaitszych okazach broni, a wśród nich dominowały dwustrzałowe strzelby i pistolety. W odstępach pomiędzy bronią palną wisiały florety i szermiercze maski. Tu i ówdzie leżało kilka instrumentów muzycznych. Były tam nawet lustra w złoconych ramach, co wskazywało na to, że toaleta nie należała do najmniej ważnych zajęć niezwykłych mieszkańców tej podziemnej siedziby.

Panował taki spokój, jakby wiadomość, która wyrwała Morgana z ramion Amélie, jeszcze tu nie dotarła albo nie miała większego znaczenia.

Wszelako gdy na widok przybywającej z zewnątrz grupki padły słowa „Kapitan! Kapitan!”, wszyscy żwawo się podnieśli. Nie było w tym służalczości żołnierzy wynikającej z widoku swego dowódcy, ale serdeczny szacunek inteligentnych i silnych ludzi dla kogoś silniejszego i inteligentniejszego niż oni.

Morgan kiwnął głową na powitanie, wzniósł czoło i wysunąwszy się przed Montbara, wszedł w środek okręgu, jaki powstał, gdy się pojawił.

– No cóż, przyjaciele – zapytał – podobno są nowe wieści?

– Tak, kapitanie – odezwał się jakiś głos. – Mamy zapewnienie, że policja pierwszego konsula zaszczyca nas wypowiedzeniem nam wojny.

– Gdzie jest posłaniec? – spytał Morgan.

– To ja – wysunął się młody człowiek w mundurze kuriera dyplomatycznego, nadal pokrytym kurzem i zabłocony.

– Masz listy ?

– Pisanych, nie. Ustne, tak.

– Skąd pochodzą?

– Z osobistego gabinetu ministra.

– Zatem można im dać wiarę?

– Jestem tego pewny. To są wiadomości jak najbardziej oficjalne.

– Jak to dobrze mieć wszędzie przyjaciół – wtrącił sentencjonalnie Montbar.

– A zwłaszcza u boku pana Fouché – uzupełnił Morgan. – Więc co to za nowiny?

– Czy mam je przekazać głośno, czy tylko tobie samemu ?

– Ponieważ, jak przypuszczam, dotyczą one nas wszystkich, przekaż je głośno.

– No więc pierwszy konsul wezwał obywatela Fouché do Pałacu Luksemburskiego i zmył mu głowę z naszego powodu.

– Dobrze! I co dalej?

– Obywatel Fouché odpowiedział, że jesteśmy bardzo zręcznymi hultajami, bardzo trudno nas dogonić, a jeszcze trudniej nas pojmać, kiedy już nas się dogoni. Krótko mówiąc, obsypał nas samymi pochwałami.

– To bardzo miło z jego strony. I co dalej?

– Dalej pierwszy konsul oznajmił, że nie obchodzi go, jakimi jesteśmy rozbójnikami, i że naszymi rozbojami podtrzymujemy wojnę w Wandei. Dodał, że w dniu, w którym przestaniemy przekazywać pieniądze do Bretanii, szuaneria przestanie istnieć.

– To mi się widzi wspaniale wykoncypowane.

– Powiedział, że Zachód zaatakować trzeba na Wschodzie i na Południu.

– Tak jak Anglię w Indiach.

– Na zakończenie pozostawił wolną rękę obywatelowi Fouché i rzekł, że nawet jeśliby to miało kosztować milion i życie pięciuset ludzi, to musi mieć nasze głowy.

– No cóż, wie, od kogo ich żąda. Pozostaje kwestia, czy my pozwolimy je sobie zabrać.

– Więc obywatel Fouché powrócił wściekły i oświadczył, że przed upływem tygodnia ma nie być we Francji ani jednego towarzysza Jehu.

– Krótki termin.

– Tego samego dnia rozesłano gońców do Lyonu, do Mâcon, do Lons-le-Saulnier, do Besançon i do Genewy z rozkazami do szefów garnizonów, by każdy zrobił co w jego mocy w celu naszego zniszczenia. Ponadto mają być bezwzględnie posłuszni rozkazom pana Rolanda de Montrevel, adiutanta pierwszego konsula, i oddać do jego dyspozycji do wykorzystania w sposób, jaki uzna za słuszny, wszystkie jednostki, których może potrzebować.

– A ja mogę do tego dodać – wtrącił się Morgan – że pan Roland de Montrevel jest już tutaj. Wczoraj w więzieniu w Bourg miał naradę z kapitanem żandarmerii.

– Czy wiadomo w jakim celu? – ktoś zapytał.

– Do licha – odparł ktoś inny – by nam tam zarezerwować pokoje.

– Czy w dalszym ciągu otaczasz go swoją opieką? – spytał d’Assas.

– Bardziej niż kiedykolwiek.

– Och, tego już za wiele – zamruczał ktoś.

– A to niby czemu? – podjął Morgan władczym głosem. – Czyż nie mam takiego prawa należnego każdemu towarzyszowi?

– Oczywiście, masz – potwierdziły dwa inne głosy.

– W takim razie korzystam z niego i jako zwykły towarzysz i jako wasz kapitan.

– A jeśli podczas walki jakaś kula się zabłąka? – padło pytanie.

– W takim razie nie domagam się należnego mi prawa, nie wydaję wam rozkazu, lecz kieruję do was prośbę. Przyjaciele, obiecajcie mi na honor, że życie Rolanda de Montrevel będzie dla was świętością.

Jednogłośnie wszyscy obecni, wyciągnąwszy ręce, odpowiedzieli:

– Przysięgamy na honor!

– A teraz – podjął Morgan – chodzi o przyjrzenie się naszej sytuacji z właściwego punktu widzenia, bez tworzenia sobie iluzji. Od chwili, gdy zacznie nas ścigać inteligentna policja i naprawdę wypowie nam wojnę, nie damy rady się utrzymać. Będziemy stosować lisie wybiegi, stawiać jej czoła jak dziki, ale nasza klęska będzie tylko kwestią czasu i to wszystko. Takie przynajmniej jest moje zdanie.

Morgan pytająco spojrzał na towarzyszy. Wyrazili jednomyślną zgodę. Jedynie uśmiechami na ustach potwierdzili, że zdają sobie sprawę z nieodwracalności ich zguby.

Tak to już było w tej dziwnej epoce: przyjmowano śmierć bez strachu, a zadawano ją bez emocji.

– I nie masz nic więcej do dodania ? – spytał Montbar.

– Tak, mam – odparł Morgan. – Chcę dodać, że nic prostszego, jak postarać się o konie, lub nawet wyruszyć pieszo. Wszyscy jesteśmy myśliwymi i mniej więcej góralami. Konno potrzebujemy sześciu godzin na opuszczenie granic Francji, na piechotę trzeba będzie poświęcić dwanaście. Gdy już będziemy w Szwajcarii, pokażemy zgiętym ramieniem odpowiedni gest obywatelowi Fouché i jego policji. Oto, co miałem do dodania.

– To bardzo zabawne zakpić sobie z obywatela Fouché – odezwał się Adler – ale to bardzo przykre opuścić Francję.

– Toteż poddam pod głosowanie to skrajne rozwiązanie, ale dopiero po wysłuchaniu posłańca Cadoudala.

– Ach, to prawda! – odezwało się kilka głosów. – Bretończyk! Gdzie jest Bretończyk?

– Spał, gdy wychodziłem – rzekł Montbar.

– I nadal śpi – poinformował Adler i wskazał palcem człowieka leżącego na posłaniu ze słomy we wnęce groty.

Zbudzono Bretończyka. Ten podniósł się na kolana i jedną ręką przecierał oczy, a drugą odruchowo szukał karabinu.

– Jesteś wśród przyjaciół – rozległ się czyjś głos – nie masz się czego bać.

– Bać się! – prychnął Bretończyk. – Kto tam przypuszcza, że ja mogę się bać?

– Ktoś, kto prawdopodobnie sam nie wie, co to strach, mój drogi Branche-d’or – odezwał się Morgan, który w posłańcu Cadoudala rozpoznał tego samego Bretończyka, którego przyjęto w kartuzji tej nocy, kiedy on sam powrócił z Awinionu – i w imieniu którego chciałbym cię przeprosić.

Branche-d’or popatrzył na grupę młodych ludzi, przed którą się znalazł, z wyrazem twarzy niepozostawiającym wątpliwości co do odrazy, z jaką przyjmował pewien rodzaj żartów. Ale ponieważ grupa nie miała w sobie nic ofensywnego i widać było, że jej wesołość nie była wcale szyderstwem, Bretończyk spytał dość uprzejmym tonem:

– Który w was, panowie, jest tutaj szefem? Mam mu przekazać list od mojego generała.

Morgan uczynił krok do przodu.

– To ja – powiedział.

– Jak twoje imię?

– Mam dwa.

– Twoje imię wojenne.

– Morgan.

– Tak, właśnie takie powiedział mi generał. Zresztą poznaję cię. To ty dałeś mi worek z sześćdziesięcioma tysiącami franków tego wieczora, kiedy przyjęty zostałem przez mnichów. To dla ciebie mam list.

– Daj.

Wieśniak zdjął kapelusz, oderwał podszewkę i spomiędzy niej i filcu wyciągnął kawałek papieru, który wyglądał jak druga podszewka i na pierwszy rzut oka był całkiem biały.

Następnie mężczyzna zasalutował po wojskowemu i podał papier Morganowi.

Ten zaczął oglądać go z każdej strony. Zobaczywszy, że nie jest zapisany, a przynajmniej w widzialny sposób, zawołał:

– Proszę o świecę.

Przyniesiono mu to, o co prosił. Morgan zbliżył papier do płomienia świecy.

Stopniowo papier zaczął pokrywać się literami, a w końcu podgrzewanie ukazało cały tekst.

Jak widać, ten sposób pisania był dobrze znany młodym ludziom. Jedynie Bretończyk przyglądał się manipulacji z pewnym zaskoczeniem.

Ten naiwny umysł w obserwowanym zjawisku dopatrywał się może nawet pewnej magii. Ale jeśli diabeł też pomagał sprawie rojalistów, szuan i z nim gotów byłby paktować.

– Panowie – odezwał się Morgan – czy chcecie wiedzieć, co pisze nam mistrz ?

Wszyscy skinęli głowami gotowi go wysłuchać.

Młody człowiek czytał:

Mój drogi Morganie!

Jeśli mówiono wam, że porzuciłem walkę i negocjowałem z rządem pierwszego konsula w tym samym czasie co przywódcy wandejscy, nie wierzcie ani jednemu słowu. Pochodzę z Bretanii wiernej swym tradycjom, w rezultacie jestem uparty jak prawdziwy Bretończyk. Pierwszy konsul przysłał do mnie jednego ze swych adiutantów z ofertą amnestii dla moich ludzi i patentem na stopień pułkownika dla mnie. Nawet nie konsultowałem się z ludźmi. Odmówiłem za nich i za siebie.

Teraz wszystko zależy od was. Ponieważ od książąt nie otrzymujemy ani pieniędzy, ani zachęty, wy jesteście naszym jedynym skarbnikiem. Zamknijcie waszą kasę, lub raczej przestańcie dla nas otwierać kasę rządową, a rojalistyczna walka, której serce bije już tylko w Bretanii, zacznie wygasać, aż wreszcie całkowicie zaniknie. Nie potrzebuję wam mówić, że gdy jej serce bić przestanie, to i moje się zatrzyma.

Nasza misja jest niebezpieczna. Całkiem możliwe, że stracimy w niej głowy. Lecz czy nie uważacie, że pięknie będzie słyszeć, jeśli można coś słyszeć po tamtej stronie, jak będzie się o nas mówiło: „Wszyscy potracili nadzieję, oni nadziei nie stracili!”?

Jeden z nas przeżyje drugiego, ale gdy przyjdzie i jego kolej, niech umierając powie: Etiamsi omnes, ego non[68].

Możecie na mnie polegać, jak ja polegam na was.

Georges Cadoudal

PS Wiecie, że możecie przekazać przez Branche-d’or wszystkie pieniądze, jakie macie dla sprawy. Obiecał mi, że nie pozwoli się złapać, a ja ufam jego słowu.

Dał się słyszeć szmer entuzjazmu, który ogarnął młodych ludzi, gdy Morgan kończył czytać ostatnie słowa listu.

– Słyszeliście, panowie? – zwrócił się do nich.

– Tak, tak, tak – powtarzały wszystkie głosy.

– Najpierw pytanie: jaką sumę możemy dać Branche-d’or?

– Trzynaście tysięcy franków z jeziora Silans, dwadzieścia dwa tysiące z Carronnières i czternaście tysięcy z Meximieux. W sumie czterdzieści dziewięć tysięcy – policzył Adler.

– Słyszysz, mój drogi Branche-d’or? – rzekł Morgan. – To niewiele, jesteśmy dwa razy ubożsi niż ostatnim razem. Ale znasz przecież przysłowie: „Nawet najładniejsza dziewczyna świata nie może dać więcej, niż posiada”.

– Generał wie, jak wiele ryzykujecie, by zdobyć te pieniądze. Powiedział, że nawet najmniejszą sumę, jaką możecie mu wysłać, przyjmie z wdzięcznością.

– Tym bardziej, że następna wysyłka będzie bogatsza – rozległ się głos młodego człowieka, który dopiero przyłączył się do grupy, niedostrzeżony przez nikogo, tak bardzo uwaga skupiona była na liście Cadoudala i tym, który go czytał – zwłaszcza jeśli zajmiemy się karetką pocztową jadącą w przyszłą sobotę do Chambéry.

– A, to ty, Valensolle – ucieszył się Morgan.

– Tylko bez prawdziwych nazwisk, proszę cię, baronie. Dajmy się rozstrzelać, zgilotynować, łamać kołem, rozrywać, ale zachowajmy honor rodziny.

– Wybacz, wymknęło mi się. Mówiłeś więc…?

– Że karetka pocztowa z Paryża do Chambéry będzie w sobotę przejeżdżać między Chapelle-de-Guinchay i Belle-ville, wioząc pięćdziesiąt tysięcy franków od rządu dla zakonników z przełęczy Świętego Bernarda. Dodam jeszcze, że na wskazanym odcinku miejsce zwane Maison-Blanche wydaje mi się nadawać doskonale na zasadzkę.

– Co wy na to, panowie? – spytał Morgan. – Uczynimy zaszczyt obywatelowi Fouché, by nas niepokoił swą policją? Wyjeżdżamy? Opuszczamy Francję? Czy też pozostajemy wiernymi towarzyszami Jehu?

Rozległy się okrzyki:

– Pozostajemy!

– Niezmiernie się cieszę! – mówił Morgan. – Takich was właśnie znam, bracia. Cadoudal wskazał nam drogę w porywającym liście, który dziś dostaliśmy. Zastosujmy więc jego bohaterską dewizę: Etiamsi omnes, ego non.

A zwróciwszy się do bretońskiego chłopa, dodał:

– Branche-d’or, czterdzieści dziewięć tysięcy franków jest do twojej dyspozycji. Wyjeżdżaj, kiedy chcesz. Obiecaj w naszym imieniu większą sumę następnym razem i powiedz generałowi ode mnie, że wszędzie, gdzie pójdzie, nawet na szafot, poczytam sobie za zaszczyt iść przed nim lub za nim. Do widzenia, Branche-d’or!

Następnie odwrócił się do młodzieńca, który tak bardzo pragnął, by przestrzegano jego incognito.

– Mój drogi – powiedział głosem człowieka, który odzyskał swą wesołość po chwili powagi – dzisiejszej nocy ja ciebie zapraszam na posiłek i nocleg, jeśli oczywiście raczysz przyjąć moją gościnę.

– Z wdzięcznością, przyjacielu Morganie – odparł nowoprzybyły – ale uprzedzam, że o ile zgodzę się na każde posłanie, bo padam ze zmęczenia, to nie zadowolę się byle jaką kolacją, bo umieram z głodu.

– Będziesz miał porządne łoże i dobrą kolację.

– Pod jakim warunkiem ?

– Pójścia ze mną.

– Jestem gotów.

– No to chodźmy. Dobranoc, panowie! Ty trzymasz wartę, Montbar?

– Tak.

– W takim razie możemy spać spokojnie.

Po tych słowach Morgan jedną rękę ujął podaną mu pochodnię, a drugą wsunął pod ramię przyjaciela i obydwaj ruszyli w głąb groty.

Podążymy za nimi, jeśli nie jesteś, czytelniku, zanadto zmęczony tą długą naradą.

Valensolle, który pochodził z okolic Aix, jak już wspomnieliśmy, znalazł się w grocie Ceyzeriat po raz pierwszy. Podczas poprzednich spotkań miał okazję poznać tylko kartuzję Seillon i jej zakamarki, ale opanował topografię klasztoru tak dobrze, że w odegranej przed Rolandem komedii przypadła mu rola ducha. Grota Ceyzeriat została przekształcona przez towarzyszy Jehu w ich kryjówkę całkiem niedawno.

Wszystko więc było dla niego ciekawe i nieznane w nowej siedzibie, w której miał po raz pierwszy nocować. Wyglądała ona na kwaterę główna Morgana, choć może tylko na kilka dni.

Tak jak we wszystkich porzuconych kamieniołomach, które na pierwszy rzut oka przypominają podziemne miasto, wszystkie uliczki drążone w celu wydobycia kamienia kończyły się w pewnym miejscu, tam, gdzie zaprzestano wydobywania budulca.

Jedna z takich uliczek zdawała się ciągnąć bez końca, jednakże i ona dochodziła do punktu, w którym niegdyś zaprzestano prac. W kącie zamykającej ściany wydrążono – w jakim celu, pozostawało to tajemnicą nawet dla okolicznych mieszkańców – tunel o dwie trzecie węższy niż kończący się tam korytarz. Dawał on mniej więcej przejście dwom idącym obok siebie ludziom.

Dwaj przyjaciele weszli w ten otwór. Powietrza było tam tak mało, że pochodnia z każdym następnym krokiem miała coraz większe szanse na to, by zgasnąć.

Valensolle słyszał padające na jego i przyjaciela ramiona krople wody. Była ona lodowata.

– Coś takiego! – zdziwił się. – Tutaj pada?

– Nie, po prostu przechodzimy pod Reyssouze – roześmiał się Morgan.

– Czyżbyśmy szli do Bourg?

– Mniej więcej.

– No dobrze! Ty mnie prowadzisz, ty obiecałeś kolację i posłanie. Nie muszę się o nic martwić, co najwyżej o naszą lampę, która może zgasnąć… – powiedział młody człowiek i popatrzył na blednący płomień pochodni.

– To też nie będzie żadnym problemem, zważywszy na to, że i tak zawsze się odnajdziemy.

– Ano tak! – rzekł Valensolle. – I pomyśleć, że to dla książąt, którzy nie znają nawet naszych nazwisk, a jeśli nawet poznają je któregoś dnia, to już nazajutrz o nich zapomną. To dla nich o trzeciej nad ranem wędrujemy w grocie, przechodzimy pod dnem rzeki, idziemy spać nie wiadomo gdzie z perspektywą aresztowania, osądzenia i zgilotynowania któregoś pięknego ranka. Czy wiesz, Morgan, że to jest głupie?

– Mój drogi – odparł Morgan – to, co wydaje się głupie, a dla prostaków pozostaje niezrozumiałym w istniejącej sytuacji, ma szanse być czymś wzniosłym.

– Jak widzę – ocenił Valensolle – ty zatracasz się jeszcze bardziej niż ja w wykonywanym przez nas zawodzie. Ja robię to z oddania, ty z entuzjazmu.

Morgan westchnął.

– Jesteśmy na miejscu – powiedział i porzucił konwersację jak ciężkie brzmię, którego nie chciał już dłużej dźwigać.

Istotnie, ich stopy potknęły się o pierwsze stopnie jakichś schodów.

Morgan idący przed Valensolle’em i oświetlający mu drogę uszedł dziesięć stopni i stanął przed zamkniętą kratą.

Otworzył ją za pomocą klucza, który wyciągnął z kieszeni.

Znaleźli się w krypcie grobowej.

Po obu stronach pomieszczenia stały na żelaznych trójnogach dwie trumny. Zwieńczające je książęce mitry i herby z białym krzyżem na lazurowym polu wskazywały na to, że trumny zawierają szczątki rodziny panującej w Sabaudii, zanim włożyła ona koronę królewską.

W głębi krypty widniały schody wiodące na wyższy poziom.

Valensolle rozglądał się wokół z ciekawością i w migotliwym świetle pochodni rozpoznał żałobne pomieszczenie, w jakim się znaleźli.

– Do diabła! – zaklął. – Niewątpliwie jesteśmy przeciwieństwem Spartan.

– Dlatego że oni byli republikanami, a my jesteśmy rojalistami? – spytał Morgan.

– Nie, dlatego że oni przyprowadzali kościotrupa na końcu posiłku, a my to robimy na początku.

– Jesteś aby pewien, że to właśnie Spartanie dawali taki dowód filozofii? – dopytywał się Morgan, kiedy zamykał kratę.

– Oni lub inni, to bez znaczenia – odparł Valensolle. – Moja sentencja została powiedziana. Ksiądz Vertot[69] nie powtarzał oblężenia, ja nie będę powtarzał sentencji.

– No dobrze! Ale następnym razem powiedz, że to Egipcjanie.

– W porządku! – zgodził się Valensolle z beztroską niepozbawioną pewnej melancholii. – Prawdopodobnie ja sam stanę się kościotrupem, nim będę miał powtórnie okazję do popisania się moją erudycją. Ale co robisz, do licha? Dlaczego gasisz pochodnię? Chyba nie każesz mi jeść kolacji i spać tutaj? Mam nadzieję…

Faktycznie, Morgan zgasił pochodnię na pierwszym stopniu schodów wiodących piętro wyżej.

– Podaj mi dłoń – zwrócił się do towarzysza.

Valensolle uchwycił rękę przyjaciela z pospiechem, który świadczył o wątpliwym pragnieniu pozostawania dłużej w ciemnościach, w krypcie grobowej książąt Sabaudii, jakikolwiek by to był zaszczyt dla żywego ocierać się o tak dostojnych zmarłych.

Morgan zaczął wspinać się po schodach.

Po chwili można było poznać po usztywnieniu jego ręki, że wykonuje jakąś czynność wymagającą od niego wysiłku.

Rzeczywiście, Morgan odsunął kamienną płytę. Przez uczyniony otwór mroczna poświata zamigotała w oczach Valensolle’a, a jednocześnie aromatyczny powiew, zastępujący cuchnący zapach krypty, ucieszył jego powonienie.

– Ach! – odetchnął. – Na honor, jesteśmy w stodole. To bardziej mi odpowiada.

Morgan nic nie odpowiedział. Pomógł towarzyszowi wydostać się z krypty i zasunął płytę.

Valensolle popatrzył dookoła. Znajdował się w obszernym budynku wypełnionym sianem, do którego światło dostawało się przez zachwycająco wykonane okna, jakich nie umieszcza się w stodołach.

– Ale to przecież nie jest stodoła? – podzielił się swymi wątpliwościami.

– Wespnij się na to siano i usiądź przy tamtym oknie – polecił Morgan.

Valensolle zastosował się do polecenia, wspiął na siano jak uczeń na wakacjach i usiadł w pobliżu okna. Chwilę później Morgan był już obok niego i rozkładał serwetkę, a na niej pasztet, pieczywo, butelkę wina, dwa kieliszki, dwa noże i dwa widelce.

– Cholera! – wyraził zaskoczenie Valensolle. – Lukullus[70], wieczerza u Lukullusa.

Rzuciwszy okiem przez okno na pobliski budynek z dużą ilością okien, sprawiający wrażenie skrzydła budowli, w której znajdowali się ci dwaj przyjaciele, spostrzegł przechadzającego się przed nim wartownika.

– Będę jadł bez apetytu – oznajmił – jeśli nie dowiem się, gdzie jesteśmy. A co to za budynek obok? I dlaczego wartownik spaceruje przed jego bramą?

– No dobrze! – odpowiedział Morgan. – Powiem ci, skoro koniecznie chcesz wiedzieć… Jesteśmy w kościele Brou, który decyzją władz miejskich zamieniono na magazyn paszowy. Przylegający doń budynek to koszary żandarmerii, a wartownik czuwa nad tym, by nie przeszkadzano nam w trakcie wieczerzy, a później żeby nie zaskoczono nas podczas snu.

– Dzielni żandarmi – pochwalił ich Valensolle i napełnił swój kieliszek – ich zdrowie, Morgan!

– I nasze! – dodał i zaśmiał się młody człowiek. – Niech diabli mnie porwą, jeśli wpadną na pomysł, by szukać nas tutaj.

Tak jakby diabli przyjęli rzucone im wyzwanie, bo ledwie Morgan wychylił kieliszek, a rozległ się przeraźliwy głos wartownika: „Kto idzie?”.

– Co! – zdziwili się młodzi ludzie. – Co to ma znaczyć?

Tymczasem w polu widzenia pojawiła się kolumna około trzydziestu ludzi idących od strony Pont-d’Ain. Po wymienieniu hasła z wartownikiem rozdzielili się na dwie grupy. Jedna, znacznie większa, prowadzona przez dwóch ludzi, którzy wyglądali na oficerów, weszła do koszar. Druga natomiast pomaszerowała dalej.

– Uwaga! – ostrzegł Morgan.

Obydwaj w pozycji klęczącej, z wytężonym słuchem, z okiem przyklejonym do szyby oczekiwali.

Wyjaśnijmy czytelnikowi, co spowodowało przerwę w posiłku, który choć spożywany o trzeciej nad ranem, jak widzimy, wcale przez to nie był spokojniejszy.

68 Etiamsi… (łac.) – nawet jeśli wszyscy, [to] ja nie.

69 René Aubert Vertot (1655-1735) – duchowny, historyk, dla którego bardziej liczyły się literackość i dramaturgia narracji niż dbanie o szczegóły i prawdę historyczną; gdy w związku z jego Historią Zakonu Kawalerów Maltańskich proponowano mu dodatkowe dokumenty dotyczące oblężenia Rodos przez Turków, miał odpowiedzieć: „Moje oblężenie już jest skończone”.

70 Lukullus (117-56 p.n.e.) – rzymski wódz i polityk; wsławił się zwycięstwami nad królem Pontu Mitrydatesem; po wycofaniu się z życia publicznego wiódł niezwykle wystawne życie, organizowane przez niego uczty i wydawane przyjęcia stały się przysłowiowe; gdy jego kucharz w związku z brakiem gości podał względnie skromną kolację, zbeształ go i powiedział, że „tego wieczora Lukullus przyjmuje Lukullusa”.

Rozdział XL

Chybione łowy

Córka więziennego dozorcy się nie myliła. Faktycznie widziała Rolanda rozmawiającego w więzieniu z kapitanem żandarmerii.

Z drugiej strony Amélie miała słuszne powody do obaw, bo znalazł się on tutaj w pościgu za Morganem.

Jeśli w ogóle nie pokazał się w zamku Noires-Fontaines, to nie dlatego że miał jakiekolwiek podejrzenia co do uczuć, jakim siostra darzyła szefa towarzyszy Jehu. Po prostu obawiał się niedyskrecji kogoś ze służby.

Rozpoznał Charlotte przebywającą u swego ojca, ale ponieważ nie okazała ona najmniejszego zdziwienia na jego widok, sądził, że go nie rozpoznała. Tym bardziej, że po zamienieniu kilku słów z kapitanem zaraz wyszedł, by zaczekać na niego na kompletnie opustoszałym o tej porze placu de Bastion.

Po sporządzeniu protokołu kapitan żandarmerii dołączył do niego. Zastał Rolanda przechadzającego się wzdłuż i wszerz w niecierpliwym oczekiwaniu.

W więziennej wartowni Roland się tylko zaprezentował. Teraz mógł przystąpić do rzeczy. Zaczął od wtajemniczenia kapitana i wyjawił mu cel swojego przyjazdu.

Podobnie jak podczas publicznych zgromadzeń prosi się o głos z powodów osobistych i otrzymuje się bez zastrzeżeń zgodę, Roland poprosił pierwszego konsula, i to z powodów osobistych, by jemu powierzył ściganie towarzyszy Jehu. Bonaparte zgodził się na to bez najmniejszych trudności.

Rozkaz ministra wojny oddawał do jego dyspozycji garnizony nie tylko w Bourg, ale także w okolicznych miastach.

Rozkaz ministra policji nakazywał wszystkim oficerom żandarmerii udzielać mu niezbędnej pomocy.

Roland oczywiście pomyślał, by najpierw zwrócić się do kapitana żandarmerii w Bourg, bo znał go od dawna i wiedział, że jest odważnym człowiekiem czynu.

Zastał go w odpowiednim nastroju. Kapitan żandarmerii w Bourg miał serdecznie dość towarzyszy Jehu, którzy napadali na dyliżanse ćwierć mili od jego miasta, a on nie był w stanie ich pochwycić.

Roland znał raporty o trzech ostatnich napadach, które zostały wysłane ministrowi policji, i doskonale rozumiał zły humor sierżanta.

Na dodatek wprawił kapitana w najwyższe osłupienie, gdy opowiedział mu, co przytrafiło się mu w kartuzji Seillon podczas nocnego czuwania, a przede wszystkim, co w tym samym miejscu przydarzyło się sir Johnowi następnej nocy.

Do kapitana oczywiście dotarły pogłoski o tym, że gość pani de Montrevel otrzymał cios sztyletem, ale ponieważ nikt nie wniósł skargi, uznał, że nie powinien rozjaśniać ciemności, w których najwidoczniej Roland pragnął sprawę pozostawić.

W tych burzliwych czasach siły zbrojne spotykały się z taką pobłażliwością, jaką nie darzono ich w żadnej innej epoce.

Tymczasem Roland nie poinformował władz o niczym, pragnąc zachować dla siebie satysfakcję ścigania w odpowiednim czasie i miejscu lokatorów kartuzji, mistyfikatorów bądź morderców.

Teraz właśnie przybywał i dysponował wszelkimi środkami, by swoje zamiary wprowadzić w czyn, zdecydowany nie wracać do pierwszego konsula przed osiągnięciem celu. Skądinąd była to jedna z takich przygód, jakich szukał Roland. Czyż nie była zarazem i niebezpieczna, i malownicza?

Czyż nie będzie miał okazji narażać się na śmierć, stając przeciw ludziom, którzy nie oszczędzając własnego życia, zapewne nie będą oszczędzać i jego?

Roland był nieskończenie daleki odkrycia prawdziwej przyczyny szczęścia, czyli parasola ochronnego, jaki rozpiął nad nim Morgan, który pozwolił mu uniknąć niebezpieczeństwa podczas nocy w kartuzji i walki z Cadoudalem.

Jakże mógł przypuszczać, że zwykły krzyżyk, ów znak odkupienia, chronił go na dwóch odległych od siebie o dwieście pięćdziesiąt mil krańcach Francji.

W pierwszym rzędzie należało otoczyć kartuzję Seillon i dokładnie ją przeszukać, zaglądając w najciemniejsze kąty. Roland czuł się na siłach, by to zrobić. Niestety noc była już zanadto zaawansowana na urządzanie takiej ekspedycji. Należało poczekać do następnej nocy.

W międzyczasie Roland miał pozostawać ukryty w koszarach i przebywać w pokoju kapitana, by nikt w Bourg nie podejrzewał jego obecności i nie domyślał się powodu przyjazdu. Następnej nocy miał służyć w wyprawie za przewodnika.

W ciągu następnego dnia jeden z żandarmów, który był też krawcem, miał mu uszyć kompletny mundur wachmistrza. Miał uchodzić za żołnierza z brygady z Lons-le-Saulnier. Dzięki temu mundurowi, nie zostając rozpoznanym, będzie mógł kierować przeszukiwaniem kartuzji.

Wszystko układało się według ustalonego planu.

Około pierwszej Roland powrócił do koszar z kapitanem, wszedł do jego pokoju, rozłożył tam polowe łóżko i zasnął snem człowieka, który spędził dwa dni i dwie noce w powozie pocztowym.

Nazajutrz zadał sobie trud i nakreślił – w ramach doszkalania wachmistrza – dokładny plan kartuzji Seillon, przy pomocy którego nawet bez udziału Rolanda dobry oficer mógł pokierować ekspedycją bez zbędnego błądzenia.

Kapitan miał pod swymi rozkazami jedynie osiemnastu żołnierzy, co nie wystarczało do porządnego otoczenia klasztoru lub dokładniej do zabezpieczenia dwóch wyjść i przeszukania zabudowań. Na zmobilizowanie rozproszonych po okolicy uzupełnień i osiągnięcie wymaganego stanu ludzi potrzebował kilku dni. Zatem na rozkaz Rolanda kapitan udał się za dnia do pułkownika dragonów, którego oddział stacjonował w Bourg, poinformował go o działaniach i poprosił o dwunastu ludzi, co podnosiło stan całości jednostki do trzydziestu.

Pułkownik nie tylko zgodził się na owych dwunastu ludzi, ale ponadto dowiedziawszy się, że ekspedycja kierowana ma być przez szefa brygady Rolanda de Montrevel, adiutanta pierwszego konsula, oświadczył, że chce wziąć udział w wyprawie i osobiście prowadzić swoich ludzi.

Roland zaakceptował jego uczestnictwo i uzgodniono, że pułkownik – używamy wymiennie tytułu pułkownik i szef brygady, które oznaczają ten sam stopień – ze swymi dwunastoma ludźmi połączy się z Rolandem, kapitanem i osiemnastu żandarmami przed koszarami, które znajdują się na ich drodze do kartuzji Seillon.

Wymarsz ustalono na godzinę jedenastą.

O tej godzinie, godzinie wojskowej, to znaczy dokładnie o jedenastej, pułkownik dragonów ze swymi ludźmi zjawił się przed koszarami żandarmerii. Całością przewidzianych sił pomaszerowali dalej.

Roland w mundurze wachmistrza żandarmerii przedstawił się pod właściwym stopniem tylko swemu koledze pułkownikowi dragonów, natomiast dla dragonów i żandarmów zgodnie z ustaleniami był wachmistrzem przysłanym w ramach posiłków z brygady z Lons-le-Saulnier.

By zaspokoić ich zdziwienie, że za przewodnika dostali obcego wachmistrza z zewnątrz, wyjaśniono im, że w młodości Roland odbył nowicjat w Seillon, nowicjat, dzięki któremu poznał lepiej niż ktokolwiek najbardziej skryte zakamarki kartuzji.

W pierwszym odruchu ci dzielni żołnierze poczuli się nieco upokorzeni, że prowadził ich będzie były mnich, ale ostatecznie ponieważ ten były mnich nosił trójgraniasty kapelusz w dość zawadiacki sposób i miał posturę człowieka, który ubrany w mundur, robił wrażenie, jakby kompletnie zapomniał o przywdzianym onegdaj habicie, pogodzili się chwilowo z tym upokorzeniem. Postanowili wydać ostateczną opinię o wachmistrzu po zobaczeniu, jak posługuje się noszonym na ramieniu muszkietem, zatkniętymi za pas pistoletami i wiszącą przy boku szablą.

Zabrano pochodnie i w głębokim milczeniu ruszono w drogę trzema oddzielnymi plutonami: jeden z nich był ośmioosobowy pod komendą kapitana żandarmerii, drugi dziesięcioosobowy dowodzony przez pułkownika i trzeci dwunastoosobowy z Rolandem.

Po opuszczeniu miasta rozdzielili się.

Kapitan żandarmerii znający okolicę lepiej od pułkownika dragonów wziął na siebie pilnowanie okna Correrie wychodzącego na las Seillon. Pozostało z nim ośmiu żandarmów.

Pułkownikowi dragonów Roland wyznaczył strzeżenie bramy wjazdowej do kartuzji. Miał on z sobą pięciu dragonów i pięciu żandarmów.

Roland wziął na siebie przeszukiwanie klasztoru. Było z nim pięciu żandarmów i siedmiu dragonów.

Pozostawiono półgodzinny margines, by każdy mógł zająć swe stanowisko. Było to więcej niż tego potrzebowali.

Wraz z wybiciem wpół do dwunastej na zegarze kościoła w Péronnaz, Roland miał przystąpić do pokonywania klasztornego muru.

Kapitan żandarmerii podążał drogą Pont-d’Ain aż do krawędzi lasu, szedł wzdłuż niej, a następnie zajął wskazane mu stanowisko.

Pułkownik dragonów skręcił w drogę, która odchodziła od traktu Pont-d’Ain i wiodła do bramy kartuzji.

Roland ze swymi ludźmi poszedł wprost na przełaj i zatrzymał się od strony sadu pod murem, przez który przechodził już dwukrotnie.

Punktualnie o jedenastej trzydzieści dał sygnał swym ludziom i przeskoczył przez mur. Dragoni i żandarmi poszli w jego ślady. Gdy znaleźli się po drugiej stronie, nie wiedzieli ciągle, czy Roland jest dzielny, ale już dostrzegli, że jest bardzo zwinny.

W ciemnościach Roland wskazał im drzwi, do których mieli się kierować. To były te, które łączyły sad z dziedzińcem.

Jako pierwszy ruszył biegiem we wskazanym kierunku, popchnął drzwi i znalazł się na klasztornym dziedzińcu.

Wszystko było ciemne, milczące i puste.

Roland cały czas w charakterze przewodnika udał się do refektarza.

Wszędzie była pustka, wszędzie panowała cisza.

Zagłębił się pod pochyłe sklepienie i wyszedł na ogród. Nie spotkał tam żadnego żywego stworzenia z wyjątkiem puszczyków i nietoperzy.

Pozostały do sprawdzenia cysterna, podziemna krypta i dom, czy raczej kaplica w lesie.

Roland poszedł do cysterny. Gdy znalazł się przy schodach, zapalił trzy pochodnie, jedną zatrzymał dla siebie, a pozostałe dał jednemu dragonowi i jednemu żandarmowi. Następnie uniósł płytę maskującą prowadzące do podziemi schody.

Idący za Rolandem żandarmi zaczynali wierzyć, że jest on równie odważny, jak zwinny.

Przeszli podziemnym korytarzem. Zamykająca go krata była tylko przymknięta.

Znaleźli się w krypcie grobowej.

Tutaj panowała już nie pustka, nie cisza, lecz śmierć.

Najodważniejsi poczuli, jak ciarki przechodzą im po plecach, a włosy na głowie stają dęba.

Roland chodził od grobu do grobu i obstukiwał przykrywające je płyty kolbą pistoletu i próbował ręką.

Wszystko pozostawało martwe.

Minęli kryptę i otworzywszy drugą kratę, udali się do kaplicy.

Ta sama cisza, ta sama pustka, wszystko było opuszczone i zdawało się, jakby pozostawało takie od lat.

Roland poszedł wprost do prezbiterium. Na posadzce znajdowały się ciągle ślady krwi. Nikt nie zadał sobie trudu, by je usunąć.

To był właściwie koniec poszukiwań i należało pogodzić się z porażką.

Roland nie mógł zdecydować się na powrót. Pomyślał, że nie został zaatakowany z powodu zbyt licznej eskorty. Pozostawił dziesięciu ludzi z pochodnią w kaplicy. Kazał im się skontaktować przez rozbite okno z kapitanem żandarmerii zaczajonym w lesie o kilka kroków od kaplicy. Sam z dwoma ludźmi ruszył z powrotem tą samą drogą.

Tym razem dwaj towarzyszący mu żołnierze uznali, że nie tylko jest odważny, ale wręcz zuchwały.

Roland jednak nie dbał nawet o to, czy ktoś za nim idzie. Z powodu braku śladów bandytów podążał po własnych.

Dwaj wojacy zawstydzili się i za nim poszli.

Nie mieli wątpliwości, klasztor był opuszczony.

Gdy znalazł się przy bramie, Roland opowiedział się pułkownikowi dragonów. Oficer ze swymi dziesięcioma ludźmi czuwał na stanowisku.

Roland otworzył bramę i przyłączył się do nich.

Pułkownik nic nie zauważył i nic nie słyszał.

Wracali wszyscy razem, zamknąwszy i zabarykadowawszy za sobą bramę, by odciąć drogę bandytom, jeśliby mieli szczęście napotkać jakowych.

Następnie powrócili do pozostawionych w kaplicy towarzyszy, którzy ze swej strony połączyli się z plutonem kapitana żandarmerii.

Wszyscy zgromadzili się w prezbiterium.

Należało podjąć decyzję o powrocie. Była druga nad ranem. Od trzech godzin bez mała prowadzili poszukiwania i nic nie znaleźli.

Zrehabilitowany w oczach dragonów i żandarmów dawny mnich, wachmistrz Roland z wielkim żalem dał sygnał do odwrotu i otworzył wychodzące na las drzwi kaplicy.

Tym razem, utraciwszy nadzieję na spotkanie kogokolwiek, Roland zadowolił się zwykłym zamknięciem drzwi za sobą.

Następnie mały pododdział przyspieszonym krokiem pomaszerował drogą na Bourg.

Kapitan żandarmerii, jego osiemnastu ludzi i Roland powrócili do koszar po opowiedzeniu się wartownikowi, a pułkownik dragonów ze swymi żołnierzami udał się do ich siedziby w głębi miasta.

Wtedy właśnie okrzyk wartownika przykuł uwagę Morgana i Valensolle’a. To powrót do koszar osiemnastu żandarmów przerwał ich posiłek. Takie właśnie nieprzewidziane okoliczności kazały Morganowi zawołać „Uwaga!”.

Faktycznie, w sytuacji, w jakiej znaleźli się dwaj młodzi ludzie, wszystko było warte szczególnej uwagi.

Toteż przerwali oni posiłek. Szczęki przestały funkcjonować, pozostawiając oczom i uszom wypełnianie ich obowiązków w całej swej rozciągłości.

Wkrótce się okazało, że tylko wzrok się nadawał.

Wszyscy żandarmi udali się do swych pokoi, nie zapaliwszy nawet światła. W efekcie większość licznych okien w koszarach nie mogła zwrócić uwagi dwóch młodzieńców. To pozwoliło im skupić się na jednym tylko punkcie.

Pośród mnóstwa ciemnych okien świeciło się w dwóch. Były one raczej na boku całego budynku i dokładnie naprzeciw okna, przy którym dwóch przyjaciół zabierało się do jedzenia.

Oświetlone okna znajdowały się na pierwszym piętrze, ale z pozycji, jaką Morgan z Valensolle’em zajmowali, to znaczy wysoko na sianie, patrzyli na nie nawet nieco z góry.

Były to okna pokoju kapitana żandarmerii. Albo niedbalstwo kapitana, albo ubóstwo państwa sprawiło, że nie zostały one wyposażone w zasłony. W rezultacie dzięki dwom świecom zapalonym przez oficera żandarmerii, by uhonorować swego gościa, Morgan i Valensolle mogli obserwować wszystko, co działo się w tym pomieszczeniu.

Nagle Morgan chwycił za ramię Valensolle’a i ścisnął je bardzo mocno.

– Uff! – jęknął Valensolle. – Co się znów dzieje?

Gdy Roland rzucił swój trójgraniasty kapelusz na krzesło, Morgan go rozpoznał.

– Roland de Montrevel! – powiedział. – Roland w mundurze wachmistrza żandarmerii! Tym razem my jesteśmy na jego tropie, podczas gdy on nadal szuka naszych śladów. Nie możemy go zgubić.

– Co zamierzasz? – spytał Valensolle, zobaczywszy, że przyjaciel się oddala.

– Idę uprzedzić naszych towarzyszy. Ty zostań tutaj i nie spuszczaj go z oka. Odpiął szablę i odłożył pistolety. Prawdopodobnie spędzi noc w pokoju kapitana. Jutro trzeba się postarać o to, aby gdziekolwiek się nie ruszył, ktoś z naszych będzie miał go na oku.

Morgan zsunął się po pochyłości siana i zniknął z pola widzenia swego towarzysza, który przykucnięty jak sfinks, cały czas obserwował Rolanda de Montrevel.

Po kwadransie Morgan powrócił, natomiast okna pokoju oficera żandarmerii stały się ciemne, podobnie jak wszystkie inne w koszarach.

– No i co? – spytał Morgan.

– No cóż – odparł Valensolle – sprawa zakończyła się w sposób najbardziej prozaiczny z możliwych. Rozebrali się, zgasili świece i poszli spać, kapitan na swoim łóżku, a Roland na materacu. A w tej chwili zapewne chrapią sobie w najlepsze.

– W takim razie życzę dobrej nocy im i nam także.

Dziesięć minut później jego życzeniu stało się zadość. Dwaj młodzi ludzie spali tak dobrze, jakby nie zagrażało im żadne niebezpieczeństwo.

Rozdział XLI

Pocztowy zajazd

Parę godzin później, około szóstej rano, czyli o szarawym i zimnym świtaniu jednego z ostatnich dni lutego, jakiś jeździec, kłując ostrogami pocztową szkapę i poprzedzany pocztylionem, który miał konia odprowadzić z powrotem, wyjeżdżał z Bourg drogą na Mâcon lub na Saint-Jullien.

Piszemy drogą na Mâcon lub na Saint-Jullien, bo milę od stolicy krainy Bresse droga rozwidlała się na dwie – jedna, wiodąca na wprost, prowadziła do Saint-Jullien, druga odbijała na lewo i wiodła do Mâcon.

Na tym rozgałęzieniu dróg jeździec zamierzał skierować się na Mâcon, gdy nagle posłyszał jakiś głos, który błagał o zmiłowanie, a zdawał się dochodzić spod przewróconego wozu.

Jeździec rozkazał pocztylionowi sprawdzić, co to było.

Okazało się, że jakiegoś biednego ogrodnika przygniótł wóz z warzywami. Niewątpliwie usiłował on go podtrzymać w momencie, gdy pojazd tracił równowagę, bowiem widać było, że jedno z kół spełzło do rowu. Wóz upadł na niego, ale tak szczęśliwie, że jak zapewniał, nie miał nic złamanego. Prosił tylko, by postawiono wóz na kołach, a on już podniesie się o własnych siłach.

Jeździec był miłosierny dla bliźniego swego, bo nie tylko pozwolił się zatrzymać pocztylionowi, żeby wyciągnąć ogrodnika z kłopotów, ale nawet on sam zsiadł z konia i z siłą, jakiej trudno byłoby się spodziewać po jego średnim wzroście, pomógł postawić pojazd na kołach i przemieścić go na bruku traktu.

Chciał także pomóc podnieść się człowiekowi, ale tamten mówił prawdę. Był cały i zdrowy, a jeśli poruszał się z pewną chwiejnością nóg, to na dowód prawdziwości przysłowia, że Bóg czuwa nad pijakami.

Ogrodnik rozpływał się w podziękowaniach. Ujął swego konia za uzdę, ale bardziej po to, by utrzymać równowagę, co łatwo było zauważyć, niż żeby prowadzić zaprzęg prostą drogą.

Dwaj kawalerzyści wskoczyli na siodła, puścili swe konie galopem i wkrótce zniknęli za zakrętem, który załamuje drogę w niewielkiej odległości od lasu Monnet.

Gdy tylko przestali być widoczni, w zachowaniu ogrodnika nastąpiła bardzo istotna zmiana. Zatrzymał konia, wyprostował się, przytknął do warg ustnik małej trąbki i wydał z niej trzy dźwięki.

Z przydrożnych zarośli wyszedł człowiek wyglądający na stajennego, prowadzący za uzdę osiodłanego konia.

Ogrodnik szybko zdjął bluzę i zrzucił spodnie z grubego płótna. Pod nimi miał na sobie marynarkę i krótkie zamszowe spodnie, a na nogach wysokie buty z wyłogami.

Pogrzebał w wozie, odnalazł jakiś pakiet i wyciągnął z niego zielony myśliwski surdut ze złotym szamerunkiem Wstrząsnął nim i założył na siebie. Na wierzch zarzucił brązowy szynel. Stajenny podał mu kapelusz, który doskonale uzupełniał jego eleganckie ubranie. Zamocował na butach ostrogi i wskoczył na konia z lekkością znamionującą wytrawnego kawalerzystę.

– Bądź wieczorem o siódmej pomiędzy Saint-Just i Ceyzeriat – polecił stajennemu. – Spotkasz tam Morgana. Powiedz mu, że ten, o którego chodzi, jedzie do Mâcon, ale ja zjawię się tam przed nim.

Następnie, nie troszcząc się o wóz z warzywami pozostawiony pod opieką służącego, były ogrodnik, którym okazał się nasz stary znajomy Montbar, zawrócił konia w stronę lasu Monnet i pognał galopem w tamtym kierunku.

Jego wierzchowiec nie był pocztową szkapą, jak ten, którego dosiadał Roland, wręcz przeciwnie, był wspaniałym koniem wyścigowym. Dzięki temu Montbar dopędził i wyprzedził dwóch kawalerzystów między lasem Monnet i Polliat.

Koń poza krótkim postojem w Saint-Cyr-sur-Menthon przebył jednym ciągiem całą drogę, czyli dziewięć lub dziesięć mil dzielących Bourg od Mâcon, w mniej niż trzy godziny.

Po przybyciu do Mâcon Montbar zatrzymał się w zajeździe pocztowym, jedynym w tamtej epoce, w którym zatrzymywali się wszyscy dystyngowani podróżni.

Zresztą po sposobie, w jakim przyjęto Montbara w zajeździe, widać było, że gospodarz wita go jak starego znajomego.

– Ach, to pan, panie de Jayat! – ucieszył się gospodarz. – Wczoraj właśnie zastanawialiśmy się, co też się z panem dzieje. Od ponad miesiąca nie było pana widać w naszych stronach.

– Sądzisz, przyjacielu, że to było aż tak dawno? – zdziwił się młody człowiek grasejujący zgodnie z modą. – Tak, słowo honoru, to prawda! Byłem u przyjaciół, u Treffortów, u Hautecourtów. Znasz ich chyba z nazwiska, prawda?

– Och! Z nazwiska i osobiście.

– Polowaliśmy z psami. Mają doskonałą sforę, słowo honoru. A czy można będzie zjeść teraz śniadanie ?

– Czemu nie?

– Świetnie, w takim razie podaj mi kurczaka, butelkę wina Bordeaux, dwa kotlety i owoce. To na razie tyle.

– Zaraz będzie gotowe. Chce pan zjeść w swoim pokoju, czy też we wspólnej sali?

– We wspólnej sali, tam jest weselej. Ale życzyłbym sobie oddzielny stolik. Ach! Nie zapomnij o moim koniu. To wspaniałe zwierzę, które lubię bardziej niż niektórych chrześcijan, słowo honoru.

Gospodarz wydał stosowne polecenia. Montbar usadowił się przy kominku, podkasał szynel i grzał sobie łydki.

– Nadal dzierżysz tutejszą stację pocztową? – spytał gospodarza jak gdyby dla podtrzymania rozmowy.

– Ma się rozumieć!

– Więc to u ciebie zatrzymują się dyliżanse po to, by dokonać wymiany koni?

– Nie, nie dyliżanse, karetki pocztowe.

– Aha! A tak przy okazji… któregoś dnia będę musiał pojechać do Chambéry. Ile jest miejsc w takiej karetce ?

– Trzy. Dwa w środku i jedno obok gońca.

– A czy łatwo jest o wolne miejsce?

– Czasami się trafia. Ale pewniejszy sposób, wie pan, to wynająć dla siebie kaleszę lub kabriolet.

– To nie można zarezerwować sobie miejsca?

– Nie, bo musi pan zrozumieć, panie de Jayat, jeśli są pasażerowie, którzy wykupili miejsca z Paryża do Lyonu, to oni mają pierwszeństwo.

– No proszę, arystokraci! – powiedział ze śmiechem Montbar. – A propos arystokratów, jeden taki nadciąga tutaj koniem pocztowym. Wyprzedziłem go ćwierć mili od Polliat. Wydaje mi się, że dostał dosyć kiepską szkapę.

– Och! – żachnął się gospodarz. – To mnie nie dziwi, moi koledzy są kiepsko zaopatrzeni w konie.

– O, proszę, to ten człowiek – Montbar wskazał nadjeżdżającego. – Sądziłem, że znacznie bardziej go zdystansowałem.

Faktycznie, Roland przemknął galopem pod oknami i wjeżdżał już na dziedziniec.

– Czy jak zwykle bierze pan pokój numer jeden, panie de Jayat? – spytał gospodarz.

– Dlaczego to pytanie?

– Bo to najlepszy pokój, no i jeśli pan go nie chce, to damy podróżnemu, który właśnie przybył, jeśli pragnąłby u nas pozostać.

– Och! Mną się nie przejmuj. Dopiero w ciągu dnia będę wiedział, czy zostaję czy wyjeżdżam. Jeśli nowoprzybyły zamierza pozostać, daj mu jedynkę. Ja zadowolę się pokojem numer dwa.

– Podano do stołu – oznajmił służący, pojawiwszy się w drzwiach łączących kuchnię ze wspólną salą.

Montbar kiwnął głową i nie zwlekając, udał się na posiłek. Przeszedł do wspólnej sali akurat w momencie, gdy Roland wchodził do kuchni.

Stół faktycznie był zastawiony. Montbar przesunął swe nakrycie i usiadł w taki sposób, by znaleźć się tyłem do drzwi.

Ostrożność okazała się zbędna. Roland nawet nie zajrzał do wspólnej sali i Montbar mógł spokojnie spożyć swój posiłek.

Gdy był przy deserze, gospodarz osobiście przyniósł mu kawę.

Montbar widział, że ten poczciwy człowiek pozostawał w nastroju do rozmowy. To bardzo mu odpowiadało. Chciał się bowiem dowiedzieć paru rzeczy.

– I cóż tam? – spytał Montbar. – Co się stało z tym nowo przybyłym? Zatrzymał się tylko po to, żeby zmienić konia?

– Nie, nie, nie – odpowiedział gospodarz. – Tak jak pan wspomniał, to arystokrata. Polecił, by śniadanie podano mu do jego pokoju.

– Do jego pokoju, czy do mojego pokoju? – napierał Montbar. – Bo jestem przekonany, że dałeś mu słynną jedynkę.

– Do licha! Panie de Jayat, to pańska wina. Powiedział mi pan, że mogę nim dysponować.

– Posłuchałeś tego, i dobrze zrobiłeś. Ja zadowolę się dwójką.

– Oj! Nie wiem, czy będzie pan zadowolony. Ten pokój dzieli od jedynki tylko cienka ścianka i z jednego pokoju słychać w drugim wszystko, co się robi lub mówi.

– Coś takiego! Sądzisz więc, drogi gospodarzu, że przyjechałem tutaj, by robić rzeczy niestosowne lub śpiewać wywrotowe piosenki, i boisz się, by nie usłyszano, co mówię lub co robię?

– Ależ nie o to chodzi!

– Zatem o co?

– Ja się nie boję, że pan będziesz przeszkadzał innym. Ja się boję, żeby panu nie przeszkadzano.

– Ach tak! Ten nowy gość to zatem ktoś bardzo hałaśliwy?

– Nie, ale wygląda na oficera.

– Co pozwala ci tak sądzić?

– Po pierwsze, jego postawa, a po drugie, dowiadywał się o pułku stanowiącym garnizon w Mâcon. Odpowiedziałem, że to siódmy pułk szaserów. „Coś takiego! Znam jego dowódcę, to mój przyjaciel. Czy możesz posłać kogoś i poprosić go, by przybył zjeść ze mną śniadanie?”.

– No, no!

– W rezultacie, wie pan, jak to bywa z oficerami. Mogą się głośno zachowywać, mogą czynić hałas! Mogą zjeść nie tylko śniadanie, ale i obiad, a może nawet kolację.

– Już ci mówiłem, drogi gospodarzu, że nie jestem pewny, czy pozostanę u ciebie na noc. Oczekuję listów z Paryża, które tutaj mają być dostarczone i od których zależy moja decyzja. Póki co poleć rozpalić ogień w pokoju numer dwa, byle uniknąć hałasu, by nie przeszkadzać mojemu sąsiadowi. Każ też przynieść mi pióro, atrament i papier, muszę coś napisać.

Polecenia Montbara zostały skrupulatnie wykonane. On sam poszedł za służącym, by mieć pewność, że spokój Rolanda nie będzie zakłócony.

Pokój był dokładnie taki, jak przedstawił go gospodarz. Każdy ruch uczyniony w jednym pomieszczeniu czy każde wypowiedziane tam słowo słyszało się w sąsiednim.

Montbar doskonale słyszał służącego oznajmiającego Rolandowi szefa brygady Saint-Maurice’a, jego kroki na korytarzu i okrzyk radości wydany przez dwóch przyjaciół cieszących się ze spotkania.

Ze swej strony Roland, przez chwilę zaintrygowany hałasem dobiegającym z sąsiedniego pomieszczenia, szybko o nim zapomniał, gdy tylko zapanowała cisza. Tymczasem Montbar, po wyjściu służącego, usiadł przy stole, na którym położono atrament, pióro i papier, i pozostawał nieruchomy.

Dwaj oficerowie znali się jeszcze z kampanii włoskiej. Roland pozostawał wtedy pod rozkazami Saint-Maurice’a, gdy tamten był kapitanem, a on tylko porucznikiem.

Dziś posiadali ten sam stopień oficerski. Ponadto Roland został wysłany z podwójną misją, zleconą przez pierwszego konsula i przez ministra policji, co dawało mu prawo rozkazywania oficerom tego samego stopnia, a w przypadkach związanych z misją – nawet stopnia wyższego.

Morgan nie mylił się, kiedy mówił, że brat Amélie ścigał towarzyszy Jehu. Jeśli nawet nocna ekspedycja nie była jeszcze wystarczającym tego dowodem, to taki dowód dostarczała rozmowa młodego oficera ze swoim kolegą, pod warunkiem że została ona wysłuchana.

Tak więc pierwszy konsul istotnie posyłał w charakterze daru pięćdziesiąt tysięcy franków zakonnikom z przełęczy Świętego Bernarda. Faktycznie pieniądze te przewożono pocztą. Ale owe pięćdziesiąt tysięcy franków przede wszystkim było przynętą, która miała posłużyć do ujęcia rabusi dyliżansów, jeśli nie udałoby się ich zaskoczyć w kartuzji Seillon lub jakiejkolwiek innej kryjówce.

Teraz należało jeszcze ustalić, w jaki sposób ich pochwycić.

O tym właśnie podczas śniadania dyskutowali dwaj oficerowie. Przy deserze, za obopólną zgodą, zakończyli opracowywanie planu.

Wieczorem tego samego dnia Morgan otrzymał list o następującej treści:

Zgodnie z tym, co nam doniesiono, w najbliższy piątek o piątej po południu z Paryża wyruszy karetka pocztowa wioząca pięćdziesiąt tysięcy franków dla ojców z przełęczy Świętego Bernarda.

Trzy miejsca w karetce, jedno obok przewoźnika i dwa wewnątrz, są już zarezerwowane przez trzech podróżnych. Pierwszy wsiądzie w Sens, dwaj pozostali w Tonnerre. Ci pasażerowie to: na koźle – jeden z najlepszych agentów obywatela Fouché, a w środku – pan Roland de Montrevel i szef brygady z siódmego pułku szaserów z garnizonu Mâcon. Będą w ubraniach cywilnych, by nie budzić żadnych podejrzeń, ale pozostaną uzbrojeni po zęby. Dwunastu szaserów wyposażonych w karabiny, pistolety i szable będzie eskortować karetkę, ale z dystansu, tak aby pojawić się w samym środku akcji. Wystrzał z pistoletu ma być dla nich znakiem do ruszenia galopem i ujęcia rabusiów. Moim zdaniem, pomimo podjętych przez nich środków, a nawet z powodu tych środków, nasza akcja powinna zostać utrzymana i wykonana w uzgodnionym miejscu, czyli przy Maison-Blanche. Jeśli inni podzielają moje zdanie, proszę mnie o tym poinformować. To ja będę prowadził karetkę jako pocztylion od Mâcon do Belleville. Ja się też zajmę szefem brygady. Niech któryś z was weźmie na siebie agenta obywatela Fouché. Jeśli chodzi o pana Rolanda de Montrevel, nic mu się nie stanie. Sposobem mi znanym i przez mnie wymyślonym uniemożliwię mu opuszczenie pojazdu. Karetka z Chambéry przejedzie obok Maison-Blanche w sobotę dokładnie o szóstej wieczorem. Wystarczy mi krótka odpowiedź w stylu „Sobota o szóstej wieczorem” i wszystko pójdzie jak z płatka.

Montbar

Montbar istotnie nie mógł znieść hałasu czynionego przez sąsiada i został przeniesiony do pokoju po przeciwległej stronie zajazdu. O północy obudził go kurier w osobie tego samego stajennego, który rano na trakcie przyprowadził mu osiodłanego konia.

Służący przywiózł list zawierający tylko kilka słów, po których następowało postscriptum:

Sobota szóstej wieczorem.

Morgan

PS Nie zapominaj, nawet w gorączce walki, że życie Rolanda de Montrevel ma zostać oszczędzone.

Młody człowiek przeczytał odpowiedź z nieukrywaną radością. Tym razem nie był to już zwykły napad na dyliżans, to miał być pewien rodzaj honorowej rozgrywki pomiędzy ludźmi różnych poglądów, konfrontacja między śmiałkami.

Tutaj na trakcie nie tylko złoto będzie stawką, ale także krew.

Tym razem nie będą mieli do czynienia z pistoletami bez kul, z których strzelał dzieciak, lecz ze śmiercionośną bronią w rękach żołnierzy przywykłych do jej używania.

Skądinąd mieli cały mający się rozpocząć dzień i dzień następny na to, by się dobrze przygotować. Montbar zlecił więc swemu stajennemu, by dowiedział się, który dyżurny pocztylion miał przejąć karetkę pocztową o piątej w Mâcon i powozić odcinek lub raczej dwa odcinki od Mâcon do Belleville.

Ponadto kazał mu kupić cztery klubki[71] i dwie kłódki zamykane na klucz.

Z góry wiedział, że karetka przyjeżdża o czwartej trzydzieści do Mâcon i po posiłku odjeżdża dokładnie o piątej. Niewątpliwie Montbar wszystko już przygotował sobie wcześniej, bo po wydanych służącemu poleceniach dał mu wolne, a sam udał się na spoczynek jak człowiek, który ma spore braki snu do uzupełnienia.

Nazajutrz wstał, lub raczej wyszedł z pokoju dopiero o dziewiątej rano. Obojętnie spytał gospodarza o nowiny dotyczące hałaśliwego sąsiada.

Podróżny wyjechał o szóstej rano karetką pocztową z Lyonu do Paryża w towarzystwie swego przyjaciela, szefa brygady. Gospodarz usłyszał, że rezerwowali miejsca tylko do Tonnerre.

Podobnie jak pan de Jayat interesował się młodym oficerem, on również ze swej strony wypytywał o arystokratę, chciał wiedzieć, kim był, czy często zatrzymywał się w zajeździe i czy nie zamierzał sprzedać swego konia.

Gospodarz odpowiedział, że doskonale znał pana de Jayat, że miał on zwyczaj zatrzymywać się zawsze w jego zajeździe, ilekroć interesy wzywały go do Mâcon. A jeśli chodzi o konia, to bardzo wątpił, by chciał się z nim rozstać, i to za jakąkolwiek cenę, ponieważ widział czułość, jaką młody szlachcic darzył swego wierzchowca.

Po usłyszeniu tego podróżny więcej nie nalegał.

Po śniadaniu pan de Jayat, sprawiający wrażenie, że nie ma nic do roboty, osiodłał konia, wsiadł na niego i drogą na Lyon wyjechał z Mâcon. Dopóki był w mieście, pozwolił koniowi posuwać się krokiem, który odpowiadał eleganckiemu rumakowi. Ale gdy tylko znaleźli się poza Mâcon, zebrał wodze i ścisnął kolana.

Sygnał był wystarczający. Zwierzę przeszło w galop.

Montbar minął wioski Varennes, la Crèche i la Chapelle-de-Guinchay. Zatrzymał się dopiero przy Maison-Blanche.

Była tu niegdyś samotna oberża. Tak, jak powiedział Valensolle, miejsce nadawało się idealnie na zasadzkę.

Maison-Blanche znajdowało się w głębi niewielkiej doliny. Droga opadała tutaj w dół, by następnie piąć się pod górę. Róg tutejszego ogrodu przecinał mały strumień bez nazwy, wpadający do Saony na wysokości Challe.

Bujne drzewa rosły wzdłuż strumienia, zataczały półokrąg, okalały dom.

Sam budynek mieszczący dawniej oberżę, z której właściciel nie miał żadnych dochodów, pozostawał zamknięty od siedmiu lub ośmiu lat i zaczynał popadać w ruinę.

Na wiodącej z Mâcon drodze nieco przed tym miejscem znajdował się zakręt.

Montbar obejrzał miejsce ze starannością inżyniera obarczonego misją wyboru terenu pod przyszłą bitwę. Wyciągnął z kieszeni ołówek i notatnik, narysował dokładny plan okolicy, po czym powrócił do Mâcon.

Dwie godziny później stajenny odjechał, by dowieźć plan Morganowi i zostawić swemu panu nazwisko pocztyliona, który miał powozić karetką. Nazywał się Antoine. Ponadto stajenny kupił cztery klubki i dwie kłódki.

Montbar kazał sobie przynieść dwie butelki starego burgunda i przywołać Antoine’a.

Po dziesięciu minutach był już u niego pocztylion.

Był to wysoki i przystojny chłopak w wieku dwudziestu pięciu lub sześciu lat wzrostu mniej więcej Montbara, co ten zauważył z satysfakcją, zmierzywszy okiem Antoine’a od stóp do głów.

Pocztylion zatrzymał się w progu i przyłożywszy dłoń do kapelusza, jak czynią to wojskowi, spytał:

– Czy to obywatel mnie wzywał?

– Czy to ciebie zwą Antoine’em? – odpowiedział pytaniem Montbar.

– Pozostaję do usług, w miarę mych możliwości, tobie i twojemu towarzystwu.

– No tak, przyjacielu, zaiste, możesz mi się przysłużyć… Zamknij drzwi i podejdź bliżej.

Antoine wykonał polecenie i stanął w odległości dwu kroków od Montbara. Ponownie uniósł dłoń do kapelusza i powiedział:

– Oto jestem, mój panie.

– Najpierw – zagaił rozmowę Montbar – jeśli nie uznasz tego za niestosowne, wypijemy szklaneczkę wina za zdrowie twojej kochanki.

– Och! Mojej kochanki! – zdziwił się Antoine. – Czy to ludzie tacy jak my mają kochanki? Posiadanie kochanki to uchodzi takim panom jak wy.

– Nie chcesz mi chyba wmówić, że z takim licem jak twoje złożyłeś śluby powściągliwości?

– Och! Nie mówię, że w tych sprawach jest się mnichem. Tu i tam na trakcie miało się kilka miłostek.

– Tak, w każdej gospodzie. To dlatego w trakcie odprowadzania koni postoje są tak częste, niby po to, by napić się kropelkę lub zapalić fajkę.

– Do licha! – rzekł Antoine i wzruszył ramionami. – Trzeba się przecież weselić.

– Jasne, spróbujże tego wina, chłopcze! Zapewniam cię, że z jego powodu płakał nie będziesz.

Montbar uniósł szklankę i wskazał pocztylionowi drugą, przygotowaną dla niego.

– To dla mnie zaszczyt… Twoje zdrowie i zdrowie twojego towarzystwa!

Był to sposób wyrażania się dzielnego pocztyliona, pewien rodzaj poszerzonej grzeczności, który w jego mniemaniu nie musiał być uzasadniony istnieniem takiego lub innego towarzystwa.

– O, tak! – pochwalił po wypiciu i mlaskał językiem. – Toż to wyborowy trunek, a ja połknąłem go bez posmakowania, jakby to był byle cienkusz.

– Popełniłeś błąd, Antoine.

– Pewnie, że to był błąd.

– Trudno – rzekł Montbar i ponownie napełnił szklankę – na szczęście można go naprawić.

– Ale nie więcej niż do kciuka, nasz bogaczu – zaznaczył wesoły pocztylion i podsunął szklankę z kciukiem na wysokości jej brzegu.

– Momencik – powstrzymał go Montbar, gdy Antoine niósł już szkło do ust.

– Zdążyłem zatrzymać – pocztylion opuścił rękę – bo już byłoby po nieszczęśniku! O co chodzi?

– Nie chciałeś, żebym wypił za zdrowie twej kochanki, ale mam nadzieję, że nie odmówisz mi wypicia za zdrowie mojej.

– Och! Tego się nie odmawia, zwłaszcza takim winem. Za zdrowie twojej kochanki i jej towarzystwa!

I obywatel Antoine wypił czerwony płyn i tym razem już się nim delektował.

– Niestety, przyjacielu – skwitował Montbar – i tym razem uczyniłeś to za szybko.

– Ba! – pocztylion nie protestował.

– Tak… załóżmy, że mam kilka kochanek. Dopóki nie nazwiemy po imieniu tej, za zdrowie której pijemy, to jak chcesz, żeby jej to przyniosło pożytek?

– Na honor, to prawda!

– To przykre, przyjacielu, ale musimy zacząć od początku.

– Och, zacznijmy od początku! Z człowiekiem takim jak ty nie można spraw załatwiać byle jak. Popełniliśmy błąd, wypijmy jeszcze raz.

Antoine podsunął szklankę, a Montbar napełnił ją po brzeg.

– Ale teraz – odezwał się i rzucił okiem na butelkę, po czym przekonał się, że była pusta – nie możemy się więcej pomylić. Jak ma na imię?

– Za piękną Joséphine! – odparł Montbar.

– Za piękną Joséphine ! – powtórzył Antoine.

Połknął burgunda z zadowoleniem, które zdawało się wzrastać.

Gdy już wypił i wytarł sobie usta rękawem, odstawił pustą szklankę na stół i powiedział:

– Ejże, jedną chwilę, bogaczu.

– Tak! – zainteresował się Montbar. – Czy jeszcze coś było nie w porządku?

– Tak sądzę. Wykonaliśmy złą robotę, ale jest za późno.

– A to dlaczego ?

– Bo butelka jest pusta.

– Ta tutaj, tak, ale nie tamta.

I Montbar zdjął z naroża kominka kolejną, już odkorkowaną butelkę.

– Aha, aha! – zawołał Antoine, którego twarz rozpromienił szeroki uśmiech.

– I co, jest sposób? – spytał Montbar.

– Ano jest – przytaknął Antoine.

Ujął odstawioną szklankę.

Montbar napełnił ją równie szczerze jak trzy poprzednie.

– No więc – zaczął pocztylion, podczas gdy oglądał pod światło rubinowy płyn, który mienił się w szklance – mówiłem, że piliśmy za zdrowie pięknej Joséphine…

– Tak – potwierdził Montbar.

– Ale – kontynuował Antoine – we Francji jest piekielnie dużo Joséphine.

– To prawda. Jak sądzisz, Antoine, ile może ich być?

– Cóż! Pewnie ze sto tysięcy.

– Niech ci będzie. I co z tego?

– No więc zakładam, że na te sto tysięcy będzie tylko jedna dziesiąta pięknych.

– To za dużo.

– No to powiedzmy, jedna dwudziesta.

– Może być.

– To czyni pięć tysięcy.

– Do licha! Czy wiesz, że mocny jesteś w arytmetyce?

– Jestem synem nauczyciela.

– I co dalej?

– Ano za którą z tych pięciu tysięcy piliśmy… Hę?

– Na mój honor, masz rację, Antoine. Trzeba dodać nazwisko do chrzestnego imienia. Za piękną Joséphine…

– Poczekaj, szklanka jest napoczęta, nie może być użyta. By picie za czyjeś zdrowie było skuteczne, trzeba ją opróżnić i na nowo napełnić.

Antoine podniósł zatem szklankę do ust.

– I oto pusta – oznajmił.

– I oto napełniona – uzupełnił ją Montbar.

– Zatem czekam. Za piękną Joséphine…?

– Za piękną Joséphine… Lollier!

Montbar wychylił swoją szklankę.

– Niech mnie wszyscy diabli! – zaklął Antoine. – Czekaj no, Joséphine Lollier, przecież ja ją znam.

– Nie przeczę.

– Joséphine Lollier, ależ to córka szefa stacji pocztowej w Belleville.

– Dokładnie.

– Fiu, fiu! – zachwycał się pocztylion. – Trafny wybór, bogaczu, dziewczyna jak rozkwitający kwiat! Za zdrowie pięknej Joséphine Lollier!

I pochłonął swoją piątą szklankę burgunda.

– Czy już teraz rozumiesz – spytał Montbar – po co cię wezwałem, chłopcze?

– Nie, ale mimo tego nie mam o to pretensji.

– To bardzo miłe z twej strony.

– Och! Ja jestem poczciwym człekiem.

– W takim razie powiem ci, po co cię wezwałem.

– Zamieniam się w słuch.

– Poczekaj! Sądzę, że z pełną szklanką będziesz słyszał jeszcze lepiej niż z pustą.

– Czy nie byłeś przypadkiem lekarzem leczącym głuchych? – spytał pocztylion, żartując po swojemu.

– Nie, ale dużo czasu spędziłem z pijakami – odparł Montbar i ponownie napełnił szklankę Antoine’a.

– Nie jest się pijakiem tylko dlatego, że lubi się wino – bronił się Antoine.

– Jestem tego samego zdania, mój zuchu – zgodził się Montbar. – Jest się pijakiem tylko wtedy, gdy nie potrafi się go nosić w sobie.

– Dobrze powiedziane! – pochwalił go Antoine, który zdawał się świetnie nosić swoje. – Słucham.

– Oświadczyłeś mi, że nie rozumiesz, po co kazałem ci przyjść?

– Tak powiedziałem.

– Ale przecież musiałeś przypuszczać, że miałem w tym jakiś cel?

– Każdy człowiek ma jakiś cel, dobry lub zły, jak twierdzi nasz proboszcz – oświadczył sentencjonalnie Antoine.

– A więc moim celem, przyjacielu – wyjaśniał Montbar – jest dostać się nocą, nierozpoznany, na podwórze pana Nicolasa Denisa Lolliera, szefa stacji pocztowej w Belleville.

– W Belleville – powtórzył Antoine, który podążał za słowami Montbara z całą uwagą, na jaką było go stać – rozumiem. Więc chcesz się dostać, nierozpoznany, na podwórze pana Nicolasa Denisa Lolliera, szefa stacji pocztowej w Belleville, by móc na spokojnie spotkać się z piękną Joséphine? Ach, ty spryciarzu!

– Wiesz już wszystko, mój drogi Antoine. Chcę się tam dostać, nierozpoznany, bo ojciec Lollier wszystko wykrył i zabronił jej spotykać się ze mną.

– No widzisz …! Ale co ja na to poradzę ?

– Ciągle masz jeszcze przyćmiony umysł, Antoine. Wypij tę szklankę wina, by go rozjaśnić.

– Masz rację – Antoine nie protestował i opróżnił swoją naczynie po raz szósty.

– Pytasz, Antoine, co ty na to poradzisz?

– Tak, co ja mogę poradzić? To jest to, o co pytam.

– Możesz wszystko, mój przyjacielu.

– Ja?

– Ty.

– Ach! Ciekawy jestem się tego dowiedzieć. Wyjaśnij mi to, wyjaśnij.

Ponownie podsunął mu szklankę.

– Czy to ty jedziesz jutro karetką do Chambéry?

– Poniekąd tak, o szóstej.

– No to załóżmy, że Antoine jest porządnym chłopakiem.

– Nie trzeba zakładać, bo on taki jest.

– Świetnie, oto, co zrobi Antoine…

– No słucham, co zrobi?

– Najpierw wychyli swoją szklankę.

– To nic trudnego… zrobione.

– Następnie dostanie dziesięć ludwików.

Montbar rozłożył dziesięć monet na stole.

– Ho, ho! – zdumiał się Antoine. – Złocisze, prawdziwe! A ja myślałem, że wszystkie wyemigrowały.

– Jak widzisz, niektóre pozostały.

– A co Antoine ma zrobić, żeby powędrowały one do jego kieszeni ?

– Antoine musi mi pożyczyć swój najładniejszy strój pocztyliona.

– Tobie?

– I oddać mi swoje miejsce jutro wieczorem.

– No tak! Byś mógł się spotkać z piękną Joséphine, nie będąc rozpoznanym.

– Właśnie o to chodzi! Przybywam do Belleville o ósmej, wjeżdżam na dziedziniec, mówię, że konie są zmęczone, daję im odpocząć do godziny dziesiątej, a od ósmej do dziesiątej…

– Niewidziany i nieznany, wyprowadzam w pole ojca Lollier.

– No i co, zgadzasz się, Antoine?

– Zgadzam! Jest się młodym, trzyma się z młodymi. Jest się chłopcem, trzyma się z chłopcami. Jak się będzie starym i ojcem, będzie się trzymać z ojcami i starymi i będzie się krzyczeć „Niech żyją staruchy!”.

– Zatem, mój dzielny Antoine, pożyczysz mi swój najładniejszy surdut i najładniejsze spodnie?

– Tak się składa, że akurat mam surdut i spodnie, których jeszcze nie nosiłem.

– Dasz mi twoje miejsce?

– Z wielką chęcią.

– A ja daję ci zaraz pięć ludwików zadatku.

– A reszta?

– Jutro, gdy przekażesz mi buty. Ale pamiętaj o ważnej ostrożności…

– O czym?

– Wiele się mówi o rozbójnikach napadających na dyliżanse. Nie zapomnij zamocować olster przy siodle.

– A to po co?

– By włożyć w nie pistolety.

– No wiesz! Nie chcesz chyba skrzywdzić tych dzielnych ludzi?

– Jak to! Nazywasz dzielnymi ludźmi złodziei rabujących dyliżanse?

– Ech tam! Nie jest się złodziejem, jeśli się kradnie rządowe pieniądze.

– To twoja opinia.

– Moja i jeszcze wielu innych. Jestem przekonany, że gdybym to ja był sędzią, to uniewinniłbym tych ludzi.

– No to wypijesz może za ich zdrowie?

– A czemu nie! Na honor, jeśli wino jest dobre.

– Nie wierzę – rzekł Montbar i wlał do szklanki Antoine’a resztkę wina, jaka pozostała w drugiej butelce.

– Znasz przysłowie? – spytał pocztylion.

– Jakie?

– Nie kuś szalonego, by szalał. Za zdrowie towarzyszy Jehu.

– Niech tak się stanie! – dodał Montbar.

– A te pięć ludwików? – przypomniał Antoine i odstawił szklankę na stół.

– Oto one.

– Dziękuję. Będziesz miał olstra przy siodle. Ale zaufaj mi, nie wkładaj do nich pistoletów. A jeśli już włożysz, to rób jak ojciec Jérôme, konduktor z Genewy, nie nabijaj pistoletów kulami.

Po tej dobroczynnej radzie pocztylion opuścił Montbara, a schodząc po schodach, śpiewał pijackim głosem:

Zrywam się i wstaję z rana,

By czym prędzej pójść do lasu,

Gdzie śni pasterka kochana,

Którą budzę bez hałasu.

Droga moja – ja w te słowa –

Czyżbyś bała się pastucha?

Jakiś pastuch? Niech się schowa!

Nie pleć bredni mi do ucha.

Montbar skrupulatnie śledził śpiewaka aż do końca drugiej zwrotki, lecz choćby nie wiem, jak interesowała go piosenka mistrza Antoine’a, jego głos cichnął wraz z odległością i Montbar musiał pożegnać się z resztą utworu.

71 Klubka – metalowe kółko, uszko z gwintem do wkręcania.

Rozdział XLII

Karetka z Chambéry

Nazajutrz na dziedzińcu pocztowego zajazdu już o piątej po południu, zapewne aby się przypadkiem nie spóźnić, Antoine założył uprząż trzem koniom, które miały ciągnąć karetkę.

Nieco później zajechała tam wyciągniętym galopem karetka i zatrzymała się w pobliżu schodów służbowych, pod oknami, na które Antoine zdawał się zwracać szczególną uwagę.

Jeśli ktoś, nie mając żadnego szczególnego powodu, skierowałby wzrok w tamtą stronę, zauważyłby, że zasłona jednego z okien odchyla się w sposób prawie nieostrożny, pozwalając osobie znajdującej się w pokoju widzieć, kto wysiadał z karetki pocztowej.

A wysiadło z niej trzech mężczyzn, którzy z pośpiechem wygłodzonych podróżnych skierowali się w kierunku okien jasno oświetlonej sali.

Ledwie zniknęli we wnętrzu, gdy służbowymi schodami zszedł elegancki pocztylion, tyle że jeszcze nie w wysokich butach, a tylko w delikatnych czółenkach, na które można nałożyć buty do jazdy.

Elegancki pocztylion włożył wielkie buty Antoine’a, wsunął mu w dłoń pięć ludwików i odwrócił się do niego plecami, by tamten zarzucił mu na ramiona szynel, którego użycie wymuszała panująca temperatura.

Po skompletowaniu stroju nowego pocztyliona Antoine zwinnie zniknął w stajni i tam zaszył się w najciemniejszym kącie.

Ten natomiast, któremu ustąpił miejsca, upewniwszy się, że wysoki kołnierz szynela zasłania mu co najmniej połowę twarzy, poszedł wprost do trzech koni uprzednio przygotowanych przez Antoine’a i wsunął parę dwustrzałowych pistoletów w olstra. Następnie skorzystawszy z odosobnienia karetki pocztowej po wyprzęgnięciu i odprowadzeniu koni przez pocztyliona z Tournus i posłużywszy się szydłem wielkości sztyletu, zamocował cztery klubki na drewnianych bokach karetki – po jednej klubce na obydwu drzwiczkach i po jednej na przylegających partiach nadwozia.

Później przystąpił do zaprzęgania koni ze sprawnością wskazującą na człowieka od dzieciństwa obeznanego z szczegółami sztuki, którą jakże bardzo w dzisiejszych czasach rozwinęła owa zaszczytna klasa społeczeństwa zwana gentilshommes riders[72].

Gdy już to zrobił, czekał sobie przy niecierpliwych koniach i uspokajał je słowem i batem umiejętnie łączonymi lub każdym z osobna.

Wiemy, z jaką szybkością przebiegały posiłki nieszczęśników skazanych na podróżowanie karetką pocztową. Nie minęło więc nawet pół godziny, gdy rozległ się ponaglający głos konduktora:

– Obywatele podróżni, wsiadamy do wozu!

Montbar stał przy drzwiczkach. Mimo przebrania rozpoznał Rolanda i szefa brygady z siódmego pułku szaserów, którzy wsiadali do karetki, nie zwróciwszy nawet uwagi na pocztyliona.

Ten zamknął za nimi drzwiczki, włożył kłódkę w sąsiadujące z sobą klubki i przekręcił w niej klucz.

Obszedł karetkę, niby przypadkiem upuścił swój bat przy drzwiczkach po drugiej stronie. Pochylił się po niego, po czym włożył kłódkę w dwie pozostałe klubki, a gdy się prostował, zamknął ją na klucz. Upewniwszy się, że dwaj oficerowie zostali porządnie zamknięci, wskoczył na swego konia i ponaglił konduktora, który coś tam jeszcze załatwiał.

Faktycznie, podróżny na przednim siedzeniu był już na swoim miejscu, a konduktor ciągle jeszcze rozliczał się z gospodarzem.

– Wyruszamy wieczorem, w nocy czy jutro rano, ojcze François? – krzyczał fałszywy pocztylion, naśladując jak mógł najlepiej głos tego prawdziwego.

– W porządku, w porządku, już jedziemy – odpowiedział konduktor.

A rozejrzawszy się wokół, spytał:

– No a gdzie są pasażerowie?

– Jesteśmy gotowi – odpowiedzieli jednocześnie dwaj oficerowie w środku i agent na przedzie.

– Drzwiczki są dobrze zamknięte? – chciał się upewnić ojciec François.

– Och, zapewniam, że tak! – odparł Montbar.

– W takim razie w drogę, niedołęgi! – krzyknął konduktor i jednocześnie wspiął się po schodkach na miejsce obok pasażera i zatrzasnął za sobą drzwiczki.

Pocztylion nie kazał sobie tego powtarzać. Poderwał konie, ukłuł ostrogami swego, a dwom pozostałym dał znak energicznym uderzeniem bata.

Karetka pocztowa prędko ruszyła.

Montbar prowadził, jakby całe życie tylko tym się zajmował. Przejechał przez miasto, gdzie powodował wibrowanie szyb i drżenie domów. Żaden prawdziwy pocztylion nie strzelał z bicza z równą wprawą.

Przy wyjeździe z Mâcon spostrzegł grupkę jeźdźców. Było to dwunastu szaserów, którzy mieli podążać za karetką, nie sprawiając wrażenia eskorty.

Szef brygady wysunął głowę przez okno i dał znak dowodzącemu nimi wachmistrzowi.

Montbar udawał, że nic nie spostrzegł, ale po ujechaniu około pięciuset kroków, cały czas grając symfonię swym biczem, odwrócił głowę i zauważył, że owa eskorta ruszyła z miejsca.

– Poczekajcie, drogie dzieci – rzekł sam do siebie – pozwolę wam podziwiać krajobraz!

Zdwoił bodnięcia ostrogami i uderzenia batem.

Konie pędziły jak uskrzydlone, a karetka frunęła po bruku. Rzec by można, że przejeżdżał tamtędy ognisty wóz.

Konduktor się zaniepokoił.

– Hej, mistrzu Antoine! – zawołał. – Nie jesteśmy to przypadkiem pijani?

– Pijani? A jakże, tak! – odpowiedział Montbar. – Na obiad miałem sałatkę z czerwonych buraków.

– Ależ do licha? Jeśli tak pędzi – zaniepokoił się Roland i wysunął głowę przez okienko drzwiczek – eskorta za nami nie nadąży.

– Słyszysz, co ci mówią! – krzyknął konduktor.

– Nie – odparł Montbar – nic nie słyszę.

– Zwraca ci się uwagę, że jak tak będziesz pędził, to eskorta nie nadąży za nami.

– A to jest jakaś eskorta? – zdziwił się Montbar.

– A jest! Bo transportujemy rządowe pieniądze.

– To zupełnie co innego. Trzeba mi było powiedzieć od razu.

Lecz zamiast zwolnić, karetka nadal pędziła. Jeśli dała się odczuć jakaś zmiana, to chyba taka, że powóz jeszcze bardziej przyspieszył.

– Wiedz, że jeśli przytrafi nam się wypadek – ostrzegł konduktor – rozwalę ci głowę pistoletem.

– Akurat! – odparł Montbar – znam te twoje pistolety, nie ma w nich kul.

– Możliwe, ale w moich są! – włączył się policyjny agent.

– Sprawdzimy to przy okazji – odpowiedział Montbar.

I kontynuował szaleńczą jazdę, nic sobie nie robiąc z ostrzeżeń.

Z szybkością błyskawicy minęli wioski Varennes, La Creche i miasteczko La Chapelle-de-Guinchay.Do Maison-Blanche pozostał jakiś kwadrans drogi.

Konie ociekały potem, rżały z wściekłością i prychały pianą z pysków.

Montbar spojrzał za siebie. Ponad tysiąc kroków za karetką pocztową tryskały iskry spod końskich kopyt.

Przed mężczyzną rozpoczynało się opadające zbocze.

Wpadł na pochyłość, ale skrócił wodze w taki sposób, by w każdej chwili móc zapanować nad pędzącymi końmi.

Konduktor przestał krzyczeć, bo spostrzegł, że zaprzęg prowadzony był sprawną i energiczną dłonią.

Szef brygady natomiast co jakiś czas wyglądał przez drzwiczki, by sprawdzić, w jakiej odległości pozostają jego ludzie.

W połowie pochyłości Montbar całkowicie panował nad końmi, choć wcale nie odnosiło się wrażenia, że spowolnił ich bieg.

Wtedy też donośnym głosem zaczął śpiewać Przebudzenie ludu[73]. Pieśń ta była dla rojalistów tym, czym Marsylianka dla jakobinów.

– Co ten hultaj wyprawia? – zawołał Roland i wysunął głowę za drzwi. – Powiedz mu, konduktorze, żeby się zamknął, bo jeśli nie, to poślę mu kulę w nerki.

Być może konduktor powtórzyłby pocztylionowi groźbę Rolanda, gdyby nie odniósł wrażenia, że widzi jakąś czarną linię barykadującą drogę.

Jednocześnie donośny głos nakazał:

– Zatrzymać się, konduktorze!

– Pocztylionie, dalej, stratuj tych bandytów! – krzyknął policyjny agent.

– O tak! Nie tak prędko, mój panie! – odrzekł Montbar. – Czy to się godzi tratować swoich przyjaciół…? Hoola!

Karetka pocztowa zatrzymała się jak pod działaniem czarów.

– Dalej! Naprzód! – krzyczeli jednocześnie Roland i szef brygady, którzy zobaczyli, że eskorta była zbyt daleko, by przyjść im z pomocą.

– O, ty zbójecki pocztylionie! – zawołał policyjny agent, zeskoczył z pojazdu i skierował pistolet w stronę Montbara – zapłacisz mi za to.

Ale nim cokolwiek uczynił, Montbar uprzedził jego zamiar i pierwszy dał ognia. Śmiertelnie trafiony agent upadł i potoczył się pod powóz.

W agonii jego palec nacisnął spust i spowodował wystrzał, lecz przypadkowa kula nie ugodziła nikogo.

– Konduktorze! – krzyczeli dwaj oficerowie. – Do wszystkich piorunów, wypuść nas stąd!

– Panowie – odezwał się Morgan, kiedy podjechał bliżej – nic wam nie grozi, chcemy tylko rządowych pieniędzy, zatem żwawo, konduktorze, pięćdziesiąt tysięcy franków, pospiesz się!

Dwa strzały z wnętrza karetki były odpowiedzią zamkniętych oficerów, którzy po bezowocnym szarpaniu drzwiczek równie bezskutecznie usiłowali wydostać się przez okienka.

Niewątpliwie jeden z tych strzałów dosięgnął celu, bo rozległ się okrzyk bólu, a błysk detonacji oświetlił drogę.

Szef brygady jęknął i osunął się na Rolanda. Kula zabiła go na miejscu.

Roland wystrzelił z drugiego pistoletu, ale nikt nie zripostował.

Po wypaleniu z obydwu, ponieważ pozostawał zamknięty, nie mógł zrobić użytku ze swej szabli, dlatego też wył z gniewu.

W tym czasie konduktor, zmuszony lufą pistoletu przyłożoną do jego gardła, wydał pieniądze. Dwaj ludzie wzięli worki zawierające pięćdziesiąt tysięcy franków i załadowali je na konia Montbara, którego jego stajenny przywiódł osiodłanego i okiełznanego jak na polowanie.

Montbar zrzucił wielkie buty i w czółenkach wskoczył na siodło.

– Ukłony dla pierwszego konsula, panie de Montrevel! – krzyknął Morgan, a odwróciwszy się do swych towarzyszy, rzekł:

– Znikajcie stąd, dzieci, każdy drogą według swego uznania. Znacie miejsce spotkania. Do zobaczenia jutro wieczorem.

– Tak, tak – odpowiedziało około tuzina głosów.

Cała banda rozpierzchła się jak stadko spłoszonych ptaków i zniknęła w dolinie w cieniu drzew rosnących nad rzeczką okalającą Maison-Blanche.

Dopiero wtedy rozległ się tętent galopujących koni ponaglonej odgłosem wystrzałów eskorty, która pojawiła się na zboczu i zjechała zeń z impetem lawiny.

Przybyli za późno. Na miejscu zastali tylko siedzącego nad rowem konduktora, dwa trupy – policyjnego agenta i szefa brygady, a także uwięzionego Rolanda, który ryczał jak lew gryzący pręty swej klatki.

72 Gentilshommes riders (ang.) – gentlemen-riders, termin określający ludzi z wyższych sfer parających się jeździectwem, uczestniczących w wyścigach wierzchem bądź w zaprzęgu dla własnej przyjemności.

73 Przebudzenie Ludu (Réveil du Peuple) – pieśń wykonana po raz pierwszy dziewiętnastego stycznia 1795 roku; była wyrazem protestu przeciw ekscesom rewolucji i znajdowała się w opozycji od Marsylianki.

Rozdział XLIII

Odpowiedź lorda Grenville’a

Podczas gdy rozgrywały się opowiedziane przez nas wydarzenia, które trafiły na pierwsze strony wszystkich lokalnych gazet, inne, znacznie poważniejsze przygotowywały się w Paryżu i głośnym echem miały się odbić w gazetach całego świata.

Lord Tanlay powrócił z odpowiedzią swego wuja lorda Grenville’a.

Owa odpowiedź składała się z listu adresowanego do pana de Talleyrand i noty napisanej dla pierwszego konsula.

Zredagowany został następująco:

Downing Street, piętnastego lutego 1800 roku

Szanowny Panie,

otrzymałem i przedłożyłem królowi Pański list przekazany mi przez mego siostrzeńca lorda Tanlaya. Jego Królewska Mość, nie widząc żadnego powodu, by odstąpić od form od dawna ustalonych w Europie do prowadzenia rozmów z innymi państwami, rozkazał mi udzielić panu oficjalnej odpowiedzi w jego imieniu, którą wysyłam w załączniku.

Mam zaszczyt przesłać Panu moje najszczersze wyrazy szacunku

Pański uniżony i oddany sługa

Grenville

Odpowiedź była chłodna, a nota precyzyjna.

Ponadto, podczas gdy list do króla Jerzego własnoręcznie podpisał pierwszy konsul, to brytyjski monarcha, „nie widząc żadnego powodu, by odstąpić od form od dawna ustalonych w Europie do prowadzenia rozmów z innymi państwami”, odpowiadał zwykłą notą sporządzoną przez pierwszego lepszego sekretarza.

Prawdą było jednak, że notę tę podpisał Grenville.

Była to długa lista zarzutów wysuwanych przeciw Francji, przeciw duchowi chaosu, który nią wstrząsał. Wyrażała również obawy, że ten duch chaosu może się roznieść po całej Europie, oraz konieczność ich zwalczania przez wszystkich panujących w Europie w trosce o porządek we własnym kraju. W sumie była to kontynuacja wojny.

W trakcie czytania takiego pisma oczy Bonapartego zapalały się tym płomieniem, który poprzedzał u niego ważkie decyzje, niczym błyskawica poprzedzająca grom.

– Zatem to wszystko – odezwał się, odwróciwszy się w stronę lorda Tanlaya – co mógł pan uzyskać?

– Tak, obywatelu pierwszy konsulu.

– Nie przekazałeś pan więc twojemu wujowi werbalnie wszystkiego, co chciałem, żebyś mu powiedział?

– Nie zapomniałem ani jednej sylaby.

– Nie powiedziałeś mu, że mieszkasz we Francji od dwóch lub trzech lat, że ją poznałeś, że ją przestudiowałeś, że jest silna, potężna, szczęśliwa i pragnąca pokoju, ale gotowa także do wojny?

– Powiedziałem mu to wszystko.

– Nie dodałeś więc, że wojna, którą prowadzą z nami Anglicy, jest bezsensowna? Ducha chaosu, o którym piszą, a który nie jest niczym innym jak tylko wybrykiem zbyt długo tłamszonej wolności, należało zamknąć we Francji pokojem, nawet powszechnym. Ten pokój był jedynym kordonem sanitarnym mogącym mu przeszkodzić w opuszczeniu naszych granic. Prowokując we Francji wybuch wulkanu wojny, Francja jak lawa rozleje się poza jej granicami… Italia została wyzwolona, twierdzi angielski król. Ale wyzwolona od kogo? Od swoich oswobodzicieli! Italia jest wyzwolona, ale dlaczego? Ponieważ podbijałem Egipt od delty Nilu po trzecią kataraktę. Italię wyzwolono, ponieważ mnie tam nie było… Ale już jestem. Za miesiąc mogę być w Italii i zdobyć ją od Alp po Adriatyk. Czego do tego potrzeba? Jednej bitwy. Jak sądzisz, co robi Masséna, broniąc Genui? Czeka na mnie… Ach! Europejscy monarchowie potrzebują wojny, by zabezpieczyć swoje korony! W takim razie, milordzie, ja panu to mówię, potrząsnę Europą tak silnie, że korony zadrżą im na czołach. Chcą wojny? Poczekajcie… Bourrienne! Bourrienne!

Drzwi łączące gabinet pierwszego konsula z gabinetem pierwszego sekretarza otworzyły się gwałtownie i pojawił się w nich Bourrienne z twarzą tak przestraszoną, jakby sądził, że Bonaparte potrzebował pomocy.

Ujrzał go bardzo ożywionego, miętoszącego notę dyplomatyczną jedną ręką i stukającego drugą o biurko, natomiast lord Tanlay stał trzy kroki od niego, spokojny i milczący.

Natychmiast zrozumiał, że powodem irytacji pierwszego konsula była odpowiedź z Anglii.

– Wzywałeś mnie, generale? – spytał.

– Tak – potwierdził pierwszy konsul – siadaj tutaj i pisz.

Głosem zwięzłym i urywanym, nie szukając słów, bo wręcz przeciwnie, słowa jakby tłoczyły się w bramach jego umysłu, dyktował następującą proklamację:

Żołnierze!

Obiecując pokój narodowi francuskiemu, byłem waszym głosem. Znam waszą odwagę. Jesteście tymi samymi ludźmi, którzy zdobywali Ren, Holandię, Italię i którzy oferowali pokój pod murami zdumionego Wiednia.

Żołnierze! Nie trzeba już bronić waszych granic. Teraz trzeba najechać wrogie państwa.

Żołnierze, gdy nadejdzie czas, będę wśród was a zadziwiona Europa przypomni sobie, że jesteście rasą śmiałków!

Bourrienne podniósł głowę i czekał na ciąg dalszy.

– No, to już wszystko – powiedział Bonaparte.

– Czy mam dodać sakramentalne słowa: „Niech żyje Republika”?

– Dlaczego o to pytasz?

– Bo od czterech miesięcy nie ogłaszaliśmy żadnej proklamacji i coś mogło się zmienić w zwyczajowych formułkach.

– Proklamacja jest dobra taka, jaka jest. Nie dodawaj niczego.

Wziął pióro i bardziej rozmazał niż złożył swój podpis pod tekstem.

Następnie oddawszy ją Bourrienne’owi, rozkazał:

– Ma się pojawić jutro w „Monitorze”.

Bourrienne wyszedł, zabrawszy ze sobą proklamację.

Bonaparte pozostał z lordem Tanlayem. Chwilę przechadzał się wzdłuż i wszerz, jakby zapomniał o jego obecności, ale nagle zatrzymał się naprzeciw i spytał:

– Milordzie, czy sądzisz, że uzyskałeś od wuja wszystko, co ktokolwiek inny na twoim miejscu mógłby osiągnąć?

– Więcej, obywatelu pierwszy konsulu.

– Więcej, więcej! Cóż więc takiego uzyskałeś?

– Myślę, że obywatel pierwszy konsul nie czytał królewskiej noty z taką uwagą, na jaką ona zasługuje.

– Ajuści! – żachnął się Bonaparte. – Znam ją na pamięć.

– Zatem obywatel pierwszy konsul nie przywiązał dostatecznej wagi do ducha niektórych paragrafów, nie zważył znaczenia słów.

– Tak myślisz?

– Jestem pewien… A jeśli obywatel pierwszy konsul pozwoli mi przeczytać paragraf, do którego robię aluzję…

Bonaparte rozwarł dłoń, gdzie tkwiła zgnieciona nota, wygładził ją i podał lordowi Tanlayowi, następnie powiedział:

– Czytaj.

Sir John przebiegł oczami notę, która była mu przecież znana, zatrzymał się na dziesiątym paragrafie i zaczął czytać:

Najlepszą i najpewniejszą gwarancją rzeczywistego pokoju, jak również jego trwałości byłoby przywrócenie na tron tej linii władców, którzy przez wieki zapewniali Francji dobrobyt wewnątrz, a szacunek i poważanie na zewnątrz. Taki akt usunąłby i w każdych czasach usunie przeszkody, które znajdują się na drodze do negocjacji i do pokoju. Potwierdziłby Francji spokojne korzystanie z jej dawnego terytorium, a poprzez spokój i pokój zapewniłby pozostałym narodom Europy bezpieczeństwo, którego obecnie zmuszone są szukać innymi środkami.

– No właśnie – przerwał zniecierpliwiony Bonaparte – czytałem to i dobrze zrozumiałem. Zostań Monkiem, pracuj dla kogoś innego, a przebaczy ci się twoje zwycięstwa, twoją sławę, twój geniusz. Uniż się, a pozwoli ci się pozostać wielkim.

– Obywatelu pierwszy konsulu – odezwał się lord Tanlay – nikt lepiej ode mnie nie zna różnicy pomiędzy tobą i Monkiem i bardziej niż ja rozumie, jak bardzo przewyższasz go geniuszem i sławą.

– No to po co mi to czytasz?

– Czytam ten paragraf – odparł sir John – aby ci uzmysłowić prawdziwe znaczenie następnego.

– No to zobaczmy ten następny – z powstrzymywanym zniecierpliwieniem rzekł Bonaparte.

Sir John kontynuował:

Ale jakkolwiek takie rozwiązanie byłoby najbardziej pożądane dla Francji i dla świata, Jego Królewska Mość wcale nie ogranicza wyłącznie do niego możliwości pacyfikacji trwałej i pewnej…

Sir John odczytał z naciskiem te ostatnie słowa.

– No, no! – zainteresował się Bonaparte i żywo zbliżył do sir Johna.

Anglik kontynuował:

Jego Królewska Mość nie rości pretensji do narzucania Francji formy jej rządów ani też tego, w czyich rękach znajdzie się władza konieczna do kierowania sprawami wielkiego i potężnego narodu.

– Niech pan przeczyta raz jeszcze – żywo polecił Bonaparte.

– Proszę przeczytać samemu – odparł sir John i oddał mu notę.

Bonaparte przeczytał.

– Czy to pan sprawiłeś dodanie tego paragrafu?

– Co najmniej naciskałem, aby został załączony.

Bonaparte się zastanowił.

– Masz rację – powiedział – mamy za sobą wielki krok do przodu. Powrót Burbonów przestał być warunkiem sine qua non. Zastałem zaakceptowany nie tylko jako potęga militarna, ale również jako władza polityczna.

Następnie wyciągnął rękę do sir Johna i spytał:

– Czy chciałby mnie pan o coś prosić?

– Jedyna rzecz, o jaką się ubiegałem, została zaprezentowana przez Rolanda.

– I już mu odpowiedziałem, że z przyjemnością ujrzę pana w roli męża jego siostry… Gdybym był bogatszy lub pan byłbyś biedniejszy, ofiarowałbym dotację…

Sir John się poruszył.

– Ale wiem, że twoja fortuna może wystarczyć dla dwóch, a nawet – Bonaparte dodał z uśmiechem – dla większej liczby osób, więc pozostawiam ci radość obdarowania kobiety, którą kochasz, nie tylko szczęściem, ale i bogactwem.

Następnie zawołał:

– Bourrienne!

Sekretarz się zjawił.

– Poszło, generale – poinformował.

– To dobrze – pochwalił go pierwszy konsul – ale nie po to cię wezwałem.

– Czekam na rozkazy.

– O jakiejkolwiek godzinie dnia lub nocy lord Tanlay się pojawi, zawsze z radością i bezzwłocznie go przyjmę. Zrozumiałeś, Bourrienne? Słyszałeś, milordzie?

Lord Tanlay skłonił się na znak podziękowania.

– A teraz – Bonaparte zmienił temat – przypuszczam, że śpiesznie panu pojechać do zamku Noires-Fontaines. Nie zatrzymuję pana, ale stawiam pewien warunek.

– Jaki, generale?

– Jeśli będę cię potrzebował do kolejnego poselstwa…

– To nie warunek, obywatelu pierwszy konsulu, to zaszczyt.

Lord Tanlay skłonił się i wyszedł.

Bourrienne chciał uczynić to samo, gdy powstrzymało go pytanie Bonapartego:

– Czy mamy jakiś zaprzężony powóz?

Bourrienne wyjrzał na dziedziniec.

– Tak, generale.

– Zatem przygotuj się, wyjeżdżamy razem.

– Jestem gotowy, generale. Wezmę tylko z mego gabinetu kapelusz i surdut.

– No to w drogę – odparł Bonaparte.

On sam również wziął kapelusz i pelerynę. Wyprzedziwszy sekretarza, zszedł małymi schodami i dał znak woźnicy, by podjechał bliżej.

Choć Bourrienne śpieszył się, jak mógł, zszedł na dziedziniec nieco później.

Lokaj otworzył drzwiczki. Bonaparte wskoczył do powozu.

– Dokąd jedziemy, generale? – zapytał Bourrienne.

– Do Tuileries – padła odpowiedź.

Zdumiony Bourrienne powtórzył rozkaz stangretowi i odwrócił się do pierwszego konsula, jakby chciał prosić o wyjaśnienie, ale generał był już tak pogrążony w swych myślach, że sekretarz, który w tamtym okresie pozostawał jeszcze jego przyjacielem, uznał, iż nie powinien mu przeszkadzać.

Konie natychmiast ruszyły galopem i pociągnęły powóz w stronę Tuileries.

Pałac zamieszkiwany przez Ludwika XVI po dniach piątym i szóstym października, następnie zajmowany sukcesywnie przez Konwent i Radę Pięciuset, stał pusty i zdewastowany po osiemnastym brumaire’a.

Od tamtego dnia Bonaparte wielokrotnie spoglądał na tę dawną siedzibę monarchów, ale starał się nie wzbudzać podejrzeń, jakoby przyszły król mógłby zamieszkać w pałacu królów obalonych.

Bonaparte przywiózł z Italii wspaniałe popiersie Juniusza Brutusa. W Pałacu Luksemburskim nie było dla tej rzeźby miejsca, więc pod koniec listopada pierwszy konsul wezwał republikanina Davida i zlecił mu umieszczenie popiersia w galerii Tuileries.

Czy można uwierzyć, że David, przyjaciel Marata, przygotowywał siedzibę przyszłego cesarza i umieścił w galerii Tuileries popiersie zabójcy Cezara?

Toteż nie tylko nikt w to nie wierzył, ale nawet nie przypuszczał, by było to możliwe.

Kiedy Bonaparte jechał zobaczyć, czy popiersie pasuje do galerii, zobaczył, jakich zniszczeń dokonano w pałacu Katarzyny Medycejskiej[74]. To prawda, że Tuileries przestał być siedzibą monarchów, ale stał się on własnością narodu i naród nie powinien pozostawić jednego ze swych pałaców w stanie ruiny.

Bonaparte wezwał obywatela Leconte[75], pałacowego architekta, i rozkazał mu wyczyścić Tuileries.

To słowo można było zrozumieć zarówno w jego znaczeniu fizycznym, jak i moralnym.

Od architekta zażądano kosztorysu, by wiedzieć, ile będzie kosztować to czyszczenie.

Koszty wyceniono na pięćset tysięcy franków.

Bonaparte zapytał, czy po takim oczyszczeniu Tuileries mogłyby się stać pałacem dla rządu.

Architekt odparł, że wskazana suma wystarczyłaby nie tylko na doprowadzenie budowli do jej poprzedniego stanu, ale też na uczynienie jej nadającą się do zamieszkania.

Było to wszystko, czego chciał Bonaparte – pałacu nadającego się do zamieszkania. Czyż on, republikanin, potrzebował królewskiego przepychu… Pałac dla rządu potrzebował ozdób poważnych i surowych, marmurów i posągów. Ale czyich posągów? Wyboru dokonać miał pierwszy konsul.

Bonaparte wybrał je z trzech wielkich epok i u wielkich ludów: u Greków, u Rzymian, u nas i u naszych rywali.

Od starożytnych Greków wziął Aleksandra i Demostenesa[76], geniusza podbojów i geniusza elokwencji.

Z Rzymu wybrał Scypiona[77], Cycerona[78], Katona, Brutusa i Cezara. Wielką ofiarę umieszczono obok wielkiego zabójcy, niemal tej samej wielkości.

Świat nowożytny reprezentowali Gustaw Adolf[79], Turenne[80], Wielki Kondeusz[81], Dugay-Tourin[82], Marlborough[83], książę Eugeniusz[84] i marszałek de Saxe[85], wreszcie Fryderyk Wielki i Waszyngton, to znaczy fałszywy filozof na tronie i prawdziwy mędrzec tworzący wolne państwo.

Do tego dołożył jeszcze wojowników Dampierre’a[86], Dugommiera[87] i Jouberta, by pokazać, że tak jak nie przeraża go wspomnienie Burbona w osobie Wielkiego Kondeusza, nie był też zazdrosny o chwałę trzech wojennych pobratymców, ofiar sprawy, która zresztą przestała być jego.

Tak przedstawiała się sytuacja w okresie, do którego dotarliśmy, to znaczy pod koniec lutego 1800 roku. Tuileries został oczyszczony, popiersia stały na postumentach, a statuy na piedestałach. Oczekiwano na stosowną chwilę.

Taka chwila się nadarzyła. Nadeszła wiadomość o śmierci Waszyngtona.

Twórca wolności Stanów Zjednoczonych zakończył życie czternastego grudnia 1799 roku.

To właśnie rozważał Bonaparte, gdy Bourrienne rozpoznał po jego fizjonomii, że generała należało całkowicie pozostawić absorbującym go myślom.

Powóz zatrzymał się przed Tuileries. Bonaparte wyskoczył z niego równie żwawo, jak wsiadał, wbiegł szybko po schodach, przebiegł apartamenty i ze szczególną uwagą obejrzał te, które zamieszkiwali Ludwik XVI i Maria Antonina.

Zatrzymał się w gabinecie króla.

– Zamieszkamy tutaj, Bourrienne – oznajmił nagle, jakby sekretarz mógł za nim podążać w labiryncie, w który się zagłębił z tą nitką Ariadny, jaką zwiemy myślą. – Tak, tutaj się ulokujemy. Trzeci konsul zajmie Pawilon Flory, a Cambacérès pozostanie w Kancelarii.

– Dzięki temu – zauważył Bourrienne – w stosownym dniu pozostanie ci tylko jeden do odesłania.

Bonaparte szarpnął sekretarza za ucho.

– Całkiem nieźle! – powiedział.

– A kiedy się przeprowadzamy, generale? – spytał Bourrienne.

– Och! Jeszcze nie jutro. Potrzeba co najmniej tygodnia, by przygotować paryżan na mój wyjazd z Pałacu Luksemburskiego i przybycie do Tuileries.

– Tydzień można poczekać – zgodził się Bourrienne.

– Ale trzeba się zabrać za to od razu. Dalej, Bourrienne, wracamy do pałacu.

Z szybkością, jaka kierowała zawsze jego ruchami, kiedy w grze były ważne sprawy, powrócił przez ciąg oglądanych apartamentów, zbiegł po schodach i wskoczył do powozu z okrzykiem:

– Do Pałacu Luksemburskiego!

– Chwileczkę, chwileczkę – Bourrienne był jeszcze w przedsionku – nie poczekasz na mnie, generale?

– Maruder! – rzucił Bonaparte.

Powóz odjechał tak, jak przyjechał, czyli niezmiennie galopem.

Kiedy wszedł do swego gabinetu, Bonaparte zastał czekającego na niego ministra policji.

– Słucham! – powiedział. – Co tam nowego, obywatelu Fouché? Na twej twarzy maluje się wzburzenie! Czyżby mnie zamordowano?

– Obywatelu pierwszy konsulu – odezwał się minister – przywiązywałeś bodaj wielką wagę do zniszczenia band zwących się towarzyszami Jehu.

– Tak, ponieważ w tym celu wysłałem nawet Rolanda. Mamy na ich temat jakieś nowiny?

– Mamy.

– Od kogo?

– Od samego ich szefa.

– Jak to, od ich szefa?

– Miał czelność przesłać mi raport z ich ostatniej ekspedycji.

– Przeciw komu?

– Przeciw pięćdziesięciu tysiącom franków, które posłałeś ojcom ze Świętego Bernarda.

– I co się z nimi stało?

– Z pięćdziesięcioma tysiącami franków?

– Tak.

– Wpadły w ręce bandytów, a ich szef oznajmia mi, że wkrótce zasilą one Cadoudala.

– Co, Roland nie żyje?

– Nie.

– Co znaczy: „nie”?

– Mój agent został zabity, szef brygady Saint-Maurice został zabity, ale twój adiutant jest cały i zdrowy.

– No to on się powiesi – rzekł Bonaparte.

– Po co? Sznur się przerwie, znasz przecież jego szczęście.

– Lub jego nieszczęście, tak… Gdzie ten raport?

– Chcesz powiedzieć: „ten list”?

– Ten list, ten raport, wszystko jedno, jak to zwać, coś, co dostarczyło ci informacji, które mi przynosisz.

Minister policji pokazał pierwszemu konsulowi niewielki papier, elegancko złożony w perfumowanej kopercie.

– Co to?

– To coś, o co mnie pytasz.

Bonaparte spojrzał, kto był adresatem listu:

Do obywatela Fouché, ministra policji w jego siedzibie w Paryżu

Otworzył papier zawierający następującą treść:

Obywatelu ministrze, mam zaszczyt powiadomić Cię, że dwudziestego piątego lutego 1800 roku (starego stylu) pięćdziesiąt tysięcy franków przeznaczonych dla ojców ze Świętego Bernarda przeszły w nasze ręce, a za tydzień znajdą się w rękach obywatela Cadoudala.

Operacja przebiegła doskonale, pomijając śmierć Twego agenta i szefa brygady Saint-Maurice’a. Jeśli chodzi o pana Rolanda de Montrevel, z zadowoleniem powiadamiam, że nie przytrafiło mu się nic groźnego. Nie zapomniałem, że to on wprowadził mnie do Pałacu Luksemburskiego.

Piszę do ciebie, obywatelu ministrze, ponieważ pan Roland de Montrevel jest obecnie zbyt zajęty pościgiem za nami, by osobiście znaleźć czas na pisanie.

Jestem jednak pewny, że gdy tylko znajdzie nadarzającą się okazję, prześle ci raport, gdzie opisze wszystko ze szczegółami, na które ja nie mogę sobie pozwolić z braku czasu i dogodności, by do Ciebie pisać.

W zamian za oddaną ci przysługę, obywatelu ministrze, chciałbym prosić o pewien serwis: chodzi o niezwłoczne zapewnienie pani de Montrevel, że jej syn żyje.

Morgan

Z Maison-Blanche przy drodze z Mâcon do Lyonu, sobota, godzina dziewiąta wieczór

– Do diabła!– Co za bezczelny łajdak! – skomentował Bonaparte, po czym westchnął i dodał:

– Jacyż kapitanowie i pułkownicy byliby z tych ludzi!

– Co pierwszy konsul rozkaże? – zapytał minister policji.

– Nic. To sprawa Rolanda. Chodzi o jego honor, a ponieważ nie zginął, weźmie swój rewanż.

– Zatem pierwszy konsul przestaje się zajmować tą sprawą.

– Przynajmniej chwilowo – odparł Bonaparte, a odwróciwszy się do swego sekretarza, oznajmił:

– Mamy w tej chwili inne sprawy na głowie, prawda, Bourrienne?

Sekretarz twierdząco skinął głową.

– Kiedy pierwszy konsul pragnie mnie widzieć ponownie? – spytał minister.

– Bądź tutaj dziś wieczorem o dziesiątej. Za tydzień się przeprowadzamy.

– Dokąd?

– Do Tuileries.

Fouché nie krył zaskoczenia.

– To wbrew twojemu zdaniu, wiem – powiedział pierwszy konsul. – Przygotuję ci robotę, a ty masz ją tylko wykonać.

Fouché zasalutował i chciał już wyjść.

– Jeszcze jedna sprawa! – powstrzymał go Bonaparte.

Fouché się odwrócił.

– Nie zapomnij poinformować panią de Montrevel, że jej syn jest cały i zdrowy. To jest minimum, które powinieneś zrobić dla obywatela Morgana po przysłudze, jaką ci oddał.

Po tych słowach odwrócił się do ministra policji, który zagryzł wargi aż do krwi, kiedy wychodził.

74 Katarzyna Medycejska (1519-1589) – pochodząca z włoskiego rodu Medyceuszy królowa Francji, żona Henryka II; po jego śmierci miała duży wpływ na kolejno panujących monarchów, jej synów: Franciszka II, Karola IX i Henryka III; inicjatorka nocy Świętego Bartłomieja.

75 Etienne-Chérubin Leconte (ok. 1760-1818) – jeden z najważniejszych architektów stylu empire, projektant zamków i pałaców.

76 Demostenes (384-322 p.n.e.) – polityk, słynny mówca starożytnej Grecji; przeciwnik macedońskiej dominacji.

77 Publiusz Korneliusz Scypion Afrykański Starszy (236-183 p.n.e.) – wybitny rzymski wódz z czasów II wojny punickiej, pogromca Hannibala w bitwie pod Zamą w 202 roku p.n.e.

78 Marek Tuliusz Cyceron (106-43 p.n.e.) – rzymski pisarz, mówca i polityk, zagorzały obrońca republiki.

79 Gustaw II Adolf (1594-1632) – od 1611 roku król Szwecji; doskonały strateg, prowadził skuteczną wojnę z Rzecząpospolitą, po zawarciu z nią pokoju w 1629 roku przystąpił do wojny trzydziestoletniej; zginął w bitwie pod Lützen.

80 Henri de La Tour d’Auvergne, zwany Turenne (1611-1675) – marszałek Francji, jeden z najlepszych dowódców Ludwika XIII i Ludwika XIV.

81 Ludwik Burbon zwany Kondeuszem Wielkim (1621-1686) – wybitny wódz; zwycięstwem pod Rocroi w 1643 roku przekreślił hiszpańską dominację w Europie; kandydat do korony polskiej.

82 René Dugay-Tourin (1673-1736) – pochodzący z Saint Malo korsarz, a od 1728 roku królewski admirał.

83 John Churchill książę Marlborough (1650-1722) – angielski polityk i wybitny dowódca; dowodził brytyjskimi wojskami podczas wojny o sukcesję hiszpańską w latach 1701-1714.

84 Eugeniusz Sabaudzki (1663-1736) – książę Sabaudii, wybitny dowódca; gdy Ludwik XIV odrzucił jego usługi militarne, podjął służbę wojskową u austriackiego cesarza.

85 Maurice de Saxe (1696-1750) – pochodzący z Saksonii marszałek Francji, wybitny wódz i strateg, nieślubny syn króla Augusta II Mocnego.

86 Auguste Picot de Dampierre (1756-1793) – generał republiki; wsławił się w bitwie pod Jemmapes; zmarł, zraniony armatnią kulą.

87 Jacques François Dugommier (1738-1794) – urodzony na Gwadelupie generał, swą karierę zaczynał w koloniach podczas wojny siedmioletniej, zginął w Hiszpanii w bitwie pod Sierra Negra.

Rozdział XLIV

Przeprowadzka

Tego samego dnia pierwszy konsul, pozostawszy z Bourrienne’em sam na sam, podyktował mu następujący rozkaz skierowany do gwardii konsularnej i do armii:

Waszyngton umarł! Ten wielki człowiek walczył z tyranią. Wzmocnił wolność Ameryki. Pamięć o nim pozostanie na zawsze droga narodowi francuskiemu i wszystkim wolnym ludziom starego i nowego świata, a szczególnie francuskim żołnierzom, którzy podobnie jak żołnierze amerykańscy bili się za wolność i równość. W rezultacie pierwszy konsul rozkazuje, by na dziesięć dni czarne szarfy zawisły na wszystkich sztandarach i chorągwiach republiki.

Jednak pierwszy konsul wcale nie zamierzał zatrzymać się na tym rozkazie dziennym.

Wśród środków służących ułatwieniu jego przenosin z Pałacu Luksemburskiego do Tuileries figurowało jedno z tych świąt, którymi tak dobrze potrafił nie tylko radować oczy, ale też przenikać do umysłów. Takie święto miało mieć miejsce w Inwalidach lub raczej, jak wówczas mówiono, w świątyni Marsa. Chodziło o jednoczesną inaugurację popiersia Waszyngtona i odebranie z rąk generała Lannesa sztandarów spod Abukiru.

Była to jedna z tych kombinacji, jakimi Bonaparte się posługiwał – błyskawica wywołana zderzeniem dwóch kontrastów.

Brał zatem wielkiego człowieka z nowego świata oraz zwycięstwo ze starego świata i ocieniał młodą Amerykę palmami z Teb i z Memfis!

W dniu przewidzianym na uroczystość rozstawiono sześć tysięcy kawalerzystów od Pałacu Luksemburskiego do Inwalidów.

O ósmej na wielkim dziedzińcu pałacu konsularnego Bonaparte wsiadł na konia i ulicą de Tournon pojechał w stronę wybrzeża. Towarzyszył mu sztab złożony z generałów, z których najstarszy nie miał trzydziestu pięciu lat.

Na ich czele jechał Lannes. Za nim sześćdziesięciu przewodników niosło sześćdziesiąt zdobytych sztandarów, następnie na koniu kroczył Bonaparte, wyprzedzający o dwie długości wierzchowca swój sztab.

Minister wojny, Berthier, oczekiwał orszaku pod kopułą świątyni. Opierał się o posąg odpoczywającego Marsa. Wszyscy ministrowie i członkowie rady stanu grupowali się wokół niego. Na kolumnach podtrzymujących sklepienie wisiały już sztandary z Denain, z Fontenoy i te z pierwszej kampanii włoskiej. Dwóch stuletnich inwalidów, którzy walczyli jeszcze pod marszałkiem de Saxe, stało po prawej i po lewej stronie Berthiera niczym kariatydy[88] z dawnych czasów patrzące ponad minionymi stuleciami. Wreszcie na prawo, na estradzie ustawiono popiersie Waszyngtona, na które padać miał cień sztandarów spod Abukiru. Na drugiej estradzie, naprzeciw pierwszej stał fotel dla Bonapartego.

Po bokach świątyni wznosiły się amfiteatralne trybuny zajmowane przez całe eleganckie paryskie towarzystwo, a przynajmniej przez jego część popierającą ideowy porządek, którego wyrazem było dzisiejsze święto.

Gdy pojawiły się sztandary, zagrały militarne fanfary, a ich metaliczny głos poniósł się pod sklepienie świątyni.

Lannes wszedł pierwszy i dał znak przewodnikom, którzy parami wchodzili po stopniach wiodących na estradę i w zawczasu przygotowane czopy wsuwali drzewca sztandarów.

W tym samym czasie przy akompaniamencie oklasków Bonaparte zajął miejsce w swoim fotelu.

Potem Lannes podszedł do ministra wojny i tym potężnym głosem, którym potrafił tak donośnie krzyczeć „Naprzód!” na polu bitwy, przemówił:

– Obywatelu ministrze, oto sztandary otomańskiej armii rozbitej na waszych oczach pod Abukirem. Armia Egiptu po przejściu palącą pustynią, po zatryumfowaniu nad głodem i pragnieniem znajduje się naprzeciw wroga pyszniącego się swą liczebnością i sukcesami, spodziewającego się łatwego zwycięstwa nad naszymi wojskami wyczerpanymi zmęczeniem i niekończącymi się walkami. Nie wie on, że francuski żołnierz jest lepszy, bo potrafi cierpieć, bo potrafi zwyciężać i że wraz z niebezpieczeństwem wzmaga się jego podrażniona odwaga. Trzy tysiące Francuzów, jak wiecie, rusza na osiemnaście tysięcy barbarzyńców, napiera na nich, zmiata ich, ściska pomiędzy swymi szeregami i morzem. Groza, jaką budzą nasze bagnety, sprawia, że muzułmanie zmuszeni do wyboru śmierci, rzucają się w głębiny Morza Śródziemnego. W tym pamiętnym dniu ważyły się losy Egiptu, Francji i Europy uratowanych dzięki ich odwadze. Sprzymierzone potęgi, jeśli ośmielicie się wejść na terytorium Francji, a generał, który został nam przywrócony zwycięstwem pod Abukirem, odwoła się do narodu, sprzymierzone potęgi, wasze sukcesy będą wam bardziej zgubne niż wasze niepowodzenia! Jakiż Francuz nie chciałby znowu zwyciężać pod sztandarami pierwszego konsula lub uczyć się pod nim chwały?

Następnie zwrócił się do inwalidów, dla których zarezerwowano całe trybuny w głębi.

– A wy – kontynuował jeszcze silniejszym głosem – wy, dzielni weterani, zaszczytne ofiary losów walki, nie bylibyście ostatnimi, by oddać się pod rozkazy tego, który pociesza wasze nieszczęścia i waszą chwałę i umieszcza wśród was, pod waszą strażą trofea zdobyte waszą odwagą! Ach, dzielni weterani! Wiem, że pałacie chęcią poświęcenia połowy życia, jakie wam pozostało, dla waszej ojczyzny i waszej wolności!

Ta próbka militarnej elokwencji zwycięzcy spod Montebello nagrodzona została burzą oklasków. Trzy razy minister wojny usiłował odpowiedzieć i trzy razy uniemożliwiały mu to brawa wdzięczności. Wreszcie zapanowała cisza i Berthier odezwał się w następujący sposób:

– Wznieść na wybrzeżach Sekwany trofea zdobyte na brzegach Nilu. Zawiesić pod sklepieniami naszych świątyń obok sztandarów z Wiednia, Petersburga i Londynu sztandary poświęcone w meczetach Bizancjum i Kairu. Widzieć je tutaj prezentowane ojczyźnie przez tych samych wojowników młodych wiekiem, ale starych chwałą, których zwycięstwo tak często koronowało. To wszystko należy do Francji republikańskiej.

A przecież to jest tylko część tego, czego w kwiecie wieku dokonał ten bohater. Ukoronowany laurami Europy, okazał się również zwycięzcą pod piramidami, ze szczytów których podziwiało go czterdzieści wieków. Oswobodziwszy poprzez zwycięstwo rodzinną ziemię sztuk, otoczony naukowcami i wojownikami, przyniósł do niej światło cywilizacji.

Żołnierze, złóżcie w tej świątyni wojowniczych cnót te godła półksiężyca odebrane na skałach Kanopos przez trzy tysiące Francuzów osiemnastu tysiącom wojowników równie dzielnych, co dzikich. Niech tutaj przechowują pamięć tej słynnej ekspedycji, której cel i sukces zdają się rozgrzeszać wojnę ze zła, jakie ona czyni. Niech świadczą nie o śmiałości francuskiego żołnierza, bo cały wszechświat nią rozbrzmiewa, lecz o jego niezmiennej stałości, o jego szlachetnym oddaniu. Niech widok tych sztandarów raduje was i pociesza, was, wojowników, którym ciała chwalebnie oszpecone na polach chwały pozwalają już tylko na modły i wspomnienia. Niech z wysokości sklepień znaki te głoszą nieprzyjaciołom ludu francuskiego znaczenie geniuszu, waleczność bohaterów, którzy ich podbijają i niech im też zapowiadają wszystkie nieszczęścia wojny, jeśli pozostają głusi na głos oferujący im pokój. Tak, jeśli chcą wojny, przystąpimy do niej i uczynimy ją straszną!

Uradowana ojczyzna podziwia armię Wschodu z poczuciem dumy.

Ta niezwyciężona armia dowie się z radością, że śmiałkowie, którzy z nią zwyciężali, byli jej częścią składową. Jest ona pewna, że pierwszy konsul czuwa nad dziećmi chwały. Dowie się, że jest obiektem najżywszej troski ze strony republiki. Dowie się, że uhonorowaliśmy ją w naszych świątyniach, oczekując, że jeśli zajdzie potrzeba, to na polach Europy będzie nas stać na tyle samo żołnierskich cnót, ile wykazali nasi żołnierze na gorących pustyniach Afryki i Azji.

Podejdź w jej imieniu, nieustraszony generale! Podejdź w imieniu tych wszystkich bohaterów, wśród których przebywasz, by poprzez ten uścisk otrzymać świadectwo narodowej wdzięczności.

Lecz w momencie ujęcia za broń chroniącą naszą niepodległość, jeśli ślepe szaleństwo królów odmawia światu pokoju, jaki my mu oferujemy, rzućmy, towarzysze, laurową gałązkę na popioły Waszyngtona, tego bohatera, który wyzwolił Amerykę spod jarzma najbardziej zaciętych wrogów naszej wolności. Niech jego znakomity cień pokazuje nam spoza grobu chwałę towarzyszącą pamięci wyzwolicieli ojczyzny!

Bonaparte zszedł ze swej estrady, a Berthier ucałował go w imieniu Francji.

Pan de Fontanes, który miał wygłosić pochwałę Waszyngtona, pozwolił uprzejmie spłynąć do ostatniej kropli potokowi owacji, które zdawały się spadać kaskadami z trybun olbrzymiego amfiteatru.

Pośród tych chwalebnych indywidualności pan de Fontanes, pół polityk, pół literat, był szczególną osobliwością. Po osiemnastym fructidora został usunięty razem z Suardem i Laharpem, ale doskonale ukryty u jednego z przyjaciół, wychodził jedynie w nocy i dał radę pozostać w Paryżu. Nieprzewidziany wypadek doprowadził do jego wykrycia. Potrącony na placu du Carrousel przez kabriolet, którego poniósł koń, został rozpoznany przez policyjnego agenta, gdy ten pospieszył mu z pomocą. Fouché, poinformowany nie tylko o jego obecności w Paryżu, ale też o miejscu ukrycia, zdawał się jednak nic nie wiedzieć. Kilka dni po osiemnastym brumaire’a Maret[89], późniejszy książę Bassano, Laplace, który pozostał po prostu człowiekiem nauki, i Regnaud de Saint-Jean d’Angély, zmarły w stanie szalonego, opowiedzieli pierwszemu konsulowi o panu de Fontanes i jego obecności w Paryżu.

– Przedstawcie mi go – powiedział po prostu pierwszy konsul.

Pan de Fontanes został przestawiony Bonapartemu, który poznawszy jego giętki charakter i biegłą w komplementach elokwencję, wybrał go by wygłosił pochwałę Waszyngtona, a przy okazji może też i trochę jego.

Wystąpienie pana de Fontanes było zbyt długie, by przytoczyć je tutaj w całości. Możemy jedynie powiedzieć, że było takie, jakiego życzył sobie Bonaparte.

Wieczorem miało miejsce wielkie przyjęcie w Pałacu Luksemburskim. Podczas uroczystości krążyły pogłoski o prawdopodobnej instalacji pierwszego konsula w Tuileries. Najbardziej bezczelni lub najbardziej ciekawi napomknęli o tym Józefinie, ale biedna kobieta miała nadal przed oczyma wózek i szafot Marii Antoniny i odczuwała instynktowną odrazę do wszystkiego, co mogło zbliżać ją do monarchii. Wahała się więc z odpowiedzią i odsyłała pytających do męża.

Ponadto była jeszcze jedna nowina, która zaczynała się roznosić i która stanowiła przeciwwagę dla tej pierwszej.

Murat[90] poprosił o rękę panny Karoliny Bonaparte[91].

Jednak to małżeństwo, jeśli miało do niego dojść, nie obyło się bez udziału innych.

Bonaparte przez jakiś czas gniewał się, a dokładniej – gniewał się przez rok na tego, który dążył do zaszczytu zostania jego szwagrem.

Powód tego gniewu wyda się naszym czytelnikom nieco dziwny.

Murat, lew armii, Murat, którego odwaga stała się przysłowiową, Murat, który mógł służyć rzeźbiarzowi jako model do wykonania posągu boga wojny, Murat pewnego dnia, gdy źle spał lub źle zjadł, miał chwilę słabości.

Było to pod Mantuą, w której Wurmser[92] po bitwie pod Rivoli zmuszony był się zamknąć z dwudziestoma ośmioma tysiącami ludzi. Generał Miollis[93] zabezpieczał blokadę miasta, dysponując zaledwie czterema tysiącami żołnierzy. Gdy Austriacy spróbowali dokonać wypadu, Murat otrzymał rozkaz szarżowania pięciuset kawalerzystami na trzytysięczne siły wroga.

Szarżował, lecz niezdecydowanie.

Tym rozgniewał Bonapartego tak bardzo, że oddalił go od siebie, podówczas swego adiutanta.

Stało się to dla Murata powodem do rozpaczy tym większej, że już wtedy pragnął, a może i miał nadzieję zostać szwagrem swego generała. Był zakochany w Karolinie Bonaparte.

W jaki sposób do tego doszło?

Opowiemy w kilku słowach.

Przypadkowi czytelnicy moich książek być może się zdziwią, że czasami skupiam się na pewnych szczegółach, które pozornie nie mają nic wspólnego z toczącą się akcją.

To dlatego, że nie piszę książek odosobnionych. Jak już wspominałem, wypełniam, lub raczej usiłuję wypełnić treścią olbrzymią przestrzeń.

Dla mnie obecność wielu postaci nie ogranicza się do wystąpienia w jednej tylko książce. Tego, który w tej powieści jest adiutantem, odnajdziecie królem w drugim utworze, a wypędzonym i rozstrzelanym w trzecim.

Balzak stworzył wielkie i piękne dzieło o stu obliczach, zatytułowane Komedia ludzka.

Moje dzieło, które zacząłem i którego, rzecz jasna, nie będę oceniał, może nosić tytuł Dramat Francji.

Powróćmy do Murata.

Opowiedzmy, jak zrodziła się ta miłość, która wpłynęła jakże chwalebnie i zarazem być może fatalnie na jego los.

W 1796 roku Murat został wysłany do Paryża, by zawieźć dyrektoriatowi sztandary zdobyte przez armię francuską w trakcie walk pod Dego[94] i Mondovi[95]. Zawarł wówczas znajomość z panią Bonaparte i panią Tallien.

U pani Bonaparte odnalazł pannę Karolinę Bonaparte. Piszemy „odnalazł”, bo nie było to wcale jego pierwsze spotkanie z tą, z którą miał dzielić tron Neapolu. Widział ją już w Rzymie u jej brata Józefa i tam pomimo konkurencji młodego i pięknego rzymskiego księcia, został przez nią zauważony.

Trzy kobiety połączyły swe siły i uzyskały od dyrektoriatu uzyskały nominację na generała brygady dla Murata.

Murat powrócił do armii Italii jeszcze bardziej zakochany w pannie Bonaparte. Pomimo swego stopnia generała brygady postarał się o zachowanie niezmiernie dla niego zaszczytnej funkcji adiutanta naczelnego dowódcy.

Niestety doszło do tej nieszczęsnej szarży pod Mantuą, w następstwie której popadł w niełaskę u Bonapartego. Niełaska ta momentami przybierała wręcz charakter prawdziwej wrogości.

Bonaparte podziękował mu za jego służbę adiutanta i umieścił w dywizji Neille’a, a następnie u Baraguey-d’Hilliersa[96].

W rezultacie, gdy Bonaparte wracał do Paryża po traktacie z Tolentino[97], Murat nie towarzyszył mu w podróży.

To nie było wcale po myśli triumfeminatu[98], który wziął pod swe skrzydła młodego generała brygady.

Trzy piękne adwokatki przystąpiły do akcji i ze względu na to, że szykowała się wyprawa do Egiptu, uzyskały od ministra wojny przydział Murata do wojsk wyruszających na ekspedycję.

Znalazł się na tym samym okręcie co Bonaparte, czyli na pokładzie „L’Orientu”, ale przez całą podróż naczelny wódz nie odezwał się do niego ani razu.

Po wyładowaniu w Aleksandrii początkowo Murat nie potrafił przełamać lodowej bariery, jaka oddzielała go od generała. Tymczasem ten, bardziej po to, by oddalić go od siebie, niż dać mu sposobność do wyróżnienia się, przeciwstawił go Murad Bejowi[99].

Podczas tej kampanii Murat dokonywał jednak cudów odwagi i poprzez brawurę wymazał wspomnienie chwili swej słabości. Pod Abukirem szarżował tak nieustraszenie, tak szalenie, że Bonaparte nie miał siły dłużej chować urazy.

Skutkiem tego Murat powrócił do Francji z Bonapartem. Aktywnie uczestniczył w wydarzeniach osiemnastego, a przede wszystkim dziewiętnastego brumaire’a. W pełni powrócił więc do łask, na dowód czego Bonaparte dał mu dowództwo gwardii konsularnej.

Murat uznał, że nadszedł stosowny moment, by przyznać się do miłości do panny Bonaparte, o której doskonale wiedziała Józefina, wytrwale wspierająca Murata.

Miała ku temu dwa powody.

Po pierwsze była kobietą w całym wdzięcznym tego słowa znaczeniu. Zatem wszelkie słodkie kobiece pasje były jej bliskie. Joachim kochał Karolinę, Karolina kochała Joachima. To jej wystarczało, by stać się opiekunką ich miłości.

Po drugie bracia Bonapartego gardzili Józefiną, w Józefie i Lucjanie miała zagorzałych wrogów. Chciała zatem zyskać przyjaciół w Muracie i Karolinie. Zachęcała więc Murata, by otworzył się przed Bonapartem.

Trzy dni przed opisaną wyżej ceremonią Murat wszedł do gabinetu Bonapartego. Po długim wahaniu i niekończącym się omijaniu celu wizyty przystąpił wreszcie do przedłożenia swej prośby.

Najprawdopodobniej miłość pomiędzy dwojgiem tych młodych ludzi była dobrze wiadoma pierwszemu konsulowi. Wyznanie Murata przyjął z surową powagą i uraczył go odpowiedzią, że się zastanowi.

Faktycznie, było się nad czym zastanowić. Bonaparte wywodził się z rodziny szlacheckiej. Murat był synem karczmarza. Taki związek w podobnej chwili miał bardzo duże znaczenie.

Pierwszy konsul pomimo szlachectwa swej rodziny, pomimo wysokiej pozycji, jaką osiągnął, pokazywał, że jest nie tylko republikaninem, ale także demokratą, mieszając swą krew z krwią plebejusza.

Nie zastanawiał się długo. Głęboka prostota jego świadomości i logiczny umysł podpowiedziały mu, że będzie to dla niego bardzo korzystne. Jeszcze tego samego dnia dał swoje pozwolenie na małżeństwo Murata z Karoliną.

Obydwie nowiny – o małżeństwie i o przeprowadzce do Tuileries – poszły w świat jednocześnie. Jedna miała równoważyć drugą.

Pierwszy konsul chciał zamieszkać w rezydencji dawnych królów, kłaść się w łożu Burbonów, jak wówczas mówiono, ale swą siostrę wydawał za syna oberżysty.

A jakie wiano bohaterowi spod Abukiru wnosiła przyszła królowa Neapolu?

Trzydzieści tysięcy franków w gotówce i diamentowy naszyjnik, który pierwszy konsul zabrał swojej żonie, ponieważ był zbyt ubogi, by kupić nowy. To wywołało nieco grymasów u Józefiny, bo bardzo przywiązała się do swego naszyjnika, ale zwycięsko zamykało usta tym, którzy twierdzili, że Bonaparte zdobył fortunę w Italii. A poza tym, po co Józefina tak bardzo wzięła sobie do serca szczęście przyszłych małżonków?! Skoro chciała, by się pobrali, powinna dołożyć się do posagu.

W następstwie tej zręcznej kombinacji w dniu, w którym consulus opuszczali Pałac Luksemburski (trzydziesty pluviôse’a roku VIII[100]), by udać się do pałacu dla rządu, eskortowani przez syna oberżysty, przyszłego szwagra Bonapartego, ludzie oglądający orszak czuli wobec pierwszego konsula głęboki podziw i wyrażali to oklaskami.

Zaiste, orszak, w którym na czele idzie człowiek taki jak Bonaparte, a w którego szeregach są tacy ludzie jak Murat, jak Moreau, jak Brune, jak Lannes, jak Junot, jak Duroc, jak Augereau[101] i jak Masséna, godny jest zachwytu i obfitych owacji.

Na ten dzień na dziedzińcu du Carrousel przygotowano również wielką defiladę wojskową. Pani Bonaparte miała ją oglądać nie z balkonu pod zegarem, który był zbyt królewski, lecz z apartamentów zajmowanych przez Lebruna, to znaczy z pawilonu Flory.

Bonaparte wyjechał z Pałacu Luksemburskiego punktualnie o pierwszej. Eskortowało go trzy tysiące wyborowych żołnierzy, w tym doskonały pułk przewodników utworzony przed trzema laty w związku z niebezpieczeństwem, na jakie wystawił się Bonaparte podczas kampanii włoskiej. Po przejściu przez Mincio, padał ze zmęczenia i zatrzymał się w niewielkim zamku, by nieco odpocząć. Właśnie przygotowywał się do kąpieli, gdy uciekający austriacki pododdział, który zmylił drogę, najechał na zamek strzeżony jedynie przez wartowników. Bonaparte miał czas tylko na to, by narzucić na siebie koszulę.

Rankiem tegoż trzydziestego pluviôse’a doszło do pewnego zamieszania, o którym warto tutaj wspomnieć.

Generałowie mieli swoje konie, ministrowie swoje powozy, ale większość urzędników nie uznała jeszcze za sensowne dokonanie podobnego wydatku.

Zabrakło więc powozów.

Poradzono sobie, wynajmując fiakry, którym przykryto numery papierem tego samego koloru co nadwozie.

Jedynie powóz pierwszego konsula zaprzężony był w sześć białych koni, ale ponieważ wszyscy trzej konsulowie jechali w tym samym powozie, Bonaparte z Cambacérèsem w głębi, a Lebrun z przodu, to wypadało jedynie po dwa rumaki na konsula.

Zresztą tych sześć białych koni było darem od cesarza Franciszka[102] dla naczelnego dowódcy Bonapartego po podpisaniu traktatu w Campo-Formio. Czyż nie było to także trofeum?

Powóz przemierzał Paryż ulicą de Thionville, wybrzeżem Voltaire’a i mostem Royal.

Od bramy du Carrousel aż do głównego wejścia do pałacu Tuileries gwardia konsularna formowała szpaler.

Gdy przejeżdżał przez bramę, Bonaparte uniósł głowę i przeczytał znajdujący się nad nią napis.

Ów tekst głosił, co następuje:

10 SIERPNIA 1792

KRÓLESTWO WE FRANCJI ZOSTAŁO OBALONE I NIE PODNIESIE SIĘ NIGDY

Niepostrzeżony uśmiech przebiegł po ustach pierwszego konsula.

Przed wejściem do Tuileries Bonaparte wysiadł z powozu i dosiadł konia, by dokonać przeglądu wojsk.

Gdy ujrzano go na jego bojowym koniu, ze wszech stron rozległy się oklaski.

Po zakończeniu przeglądu ustawił się przed pawilonem zegarowym, mając Murata po prawej, a Lannesa po lewej stronie, a za sobą cały otoczony chwałą sztab armii Italii.

Defilada mogła się zacząć.

Podczas przemarszu wykonał jeden z tych gestów, które głęboko wryły się w serca żołnierzy.

Gdy przechodziły przed nim sztandary o numerach 96. 30. i 33. półbrygady[103], zobaczywszy, że były to tylko zawieszone na drzewcach podziurawione kulami i osmalone prochem strzępy, zdjął kapelusz i pochylił głowę.

Po zakończeniu defilady zeskoczył z konia i śmiałym krokiem wszedł po schodach Walezjuszów i Burbonów.

Wieczorem, gdy znalazł się sam na sam z Bourrienne’em, tenże zapytał:

– No i co, generale, jesteś zadowolony?

– Tak – odparł obojętnie Bonaparte – wszystko się dobrze odbyło, prawda?

– Doskonale!

– Widziałem cię obok pani Bonaparte w oknie na parterze pawilonu Flory.

– Ja również ciebie widziałem, generale. Czytałeś napis nad wejściem du Carrousel.

– Tak – przyznał Bonaparte – 10 sierpnia 1792. Królestwo we Francji zostało obalone i nie podniesie się nigdy.

– Czy trzeba go usunąć, generale? – zapytał Bourrienne.

– Zbyteczne – odpowiedział pierwszy konsul – na pewno sam odpadnie.

Po chwili westchnął i zapytał:

– Czy wiesz, Bourrienne, kogo mi dziś brakowało?

– Nie, generale.

– Rolanda… Co też u diabła może on robić, że nie przesyła żadnych wiadomości?

Co robił Roland, zaraz się dowiemy.

88 Kariatyda – w architekturze kolumna w kształcie postaci kobiety podtrzymującej na głowie sklepienie.

89 Hugues Maret (1763-1839) – dziennikarz, polityk i dyplomata; doradca Napoleona, w latach 1811-1813 minister spraw zagranicznych.

90 Joachim Murat (1767-1815) – syn oberżysty, od 1796 roku generał republiki, doskonały kawalerzysta, mąż siostry Napoleona, Karoliny, późniejszy napoleoński marszałek, a od 1808 roku król Neapolu, rozstrzelany w Pizzo.

91 Karolina Bonaparte (1782-1838) – najmłodsza siostra Napoleona, żona Murata, w latach 1808-1815 królowa Neapolu.

92 Dagobert Sigmund von Wurmser (1724-1797) – austriacki feldmarszałek, z pochodzenia Alzatczyk, karierę wojskową rozpoczynał w armii francuskiej w 1741 roku, by następnie przejść na służbę Austrii i uczestniczyć w jej wojnach, poczynając od siedmioletniej, a kończąc na kampanii włoskiej toczącej się w latach 1796-1797.

93 Sextius Alexandre François de Miollis (1759-1828) – od 1792 roku generał republiki; prawie całą karierę wojskową robił w Italii.

94 Bitwa pod Dego (czternasty-piętnasty kwietnia 1796) – zwycięstwo Bonapartego nad siłami austriacko-piemonckimi podczas pierwszej kampanii włoskiej; Austriacy stracili całą artylerię i zostali odrzuceni na wschód.

95 Bitwa pod Mondovi (dwudziesty pierwszy kwietnia 1796) – zwycięstwo Bonapartego nad armią sabaudzką, w jej następstwie król Sardynii wycofał się z wojny z Francją.

96 Louis Baraguey d’Hilliers (1764-1813) – od 1793 roku generał republiki; w tamtej epoce był oficerem najczęściej aresztowanym, sądzonym i uniewinnianym.

97 Pokój w Tolentino (dziewiętnasty lutego 1797) – traktat pokojowy między Francją a Państwem Kościelnym.

98 Triumfeminat – zgromadzenie złożone z trzech osób (w tym przypadku trzech kobiet) mające na celu wykonanie określonych zadań.

99 Murad Bej (1750-1801) – gruzińskiego lub czerkieskiego pochodzenia przywódca mameluków, od 1784 roku dzielił panowanie w Egipcie z Ibrahim Bejem, gdzie uchodził za głównego wroga Napoleona Bonaparte, zmarł na dżumę.

100 Trzydziesty pluviôse’a roku VIII – dziewiętnasty lutego 1800 roku.

101 Pierre Augereau (1757-1816) – w młodości nauczyciel szermierki, od 1793 roku generał republiki, od 1804 roku napoleoński marszałek; w 1814 roku zdradził Napoleona i przeszedł na stronę Burbonów.

102 Franciszek II Habsburg (1768-1835) – w latach 1792-1806 cesarz rzymski (ostatni), a od 1806 roku cesarz Austrii jako Franciszek I.

103 Półbrygada – wprowadzona podczas rewolucji nazwa jednostki wojskowej odpowiadającej pułkowi; od 1803 roku powrócono do nazwy pułku.

Rozdział XLV

Tropiciel

Czytelnik zapewne pamięta, w jakim stanie eskorta z siódmego pułku szaserów zastała karetkę pocztową z Chambéry.

W pierwszym rzędzie zajęto się poszukiwaniem przeszkody, która uniemożliwiła Rolandowi wyjście. Po stwierdzeniu obecności kłódek wyłamano drzwiczki.

Roland wyskoczył z powozu jak tygrys z klatki.

Teren pokryty był śniegiem.

Roland, myśliwy i żołnierz, miał tylko jedno na myśli: pójść tropem towarzyszy Jehu.

Widział, jak udali się w kierunku Thoissey, ale przypuszczał, że zmienią kierunek, ponieważ pomiędzy nimi a tym małym miasteczkiem płynęła Saona, a najbliższe mosty znajdowały się w Belleville i w Mâcon.

Rozkazał eskorcie i konduktorowi, by czekali na niego na trakcie, a sam ruszył pieszo śladami Morgana i jego towarzyszy, nie zadbawszy nawet o naładowanie pistoletów.

Nie mylił się – ćwierć mili od drogi uciekający natrafili na Saonę. Tam się zatrzymali i naradzali przez chwilę – widać to było po dreptaniu koni. Następnie rozdzielili się na dwie grupy: jedna pojechała w górę rzeki w stronę Mâcon, druga udała się z biegiem rzeki w kierunku Belleville.

To rozdzielenie się miało na celu zmylenie ewentualnego pościgu za nimi.

Roland pamiętał okrzyk szefa zapowiadający zbiórkę: „Do zobaczenia jutro wieczorem”.

Nie wątpił więc, że jakim by tropem nie postępował, czy w górę, czy w dół Saony, jeśli tylko śnieg nie stopnieje zbyt szybko, ślady doprowadzą go na miejsce zbiórki, bo towarzysze Jehu grupami lub pojedynczo powinni odnaleźć się w tym samym miejscu.

Zawrócił po własnych śladach. Polecił konduktorowi założyć wysokie buty porzucone na trakcie przez fałszywego pocztyliona, wsiąść na konia i zawieźć karetkę pocztową na najbliższą stację, w tym przypadku do Belleville. Wachmistrz i czterech szaserów umiejących pisać mieli towarzyszyć konduktorowi, by razem z nim spisać protokół z wydarzenia.

Obowiązywał absolutny zakaz wymieniania w protokole Rolanda. Nic nie mogło stać się podstawą do sugerowania rabusiom dyliżansów jego przyszłych zamiarów.

Pozostała część eskorty zabrała do Mâcon ciało szefa brygady i miała ze swej strony również sporządzić protokół, który byłby zgodny z protokołem konduktora. Oczywiści tutaj również należało pomijać Rolanda.

Po wydaniu rozkazów młody człowiek spieszył jednego z szaserów, tego, którego koń wydał mu się najsolidniejszym w całej eskorcie. Naładował swe pistolety i umieścił je w olstrach na miejsce pistoletów spieszonego szasera.

Następnie, obiecawszy konduktorowi i żołnierzom rychłą zemstę, uzależniając ją jednak od tego, czy i jak dotrzymają oni tajemnicy, wsiadł na konia i pojechał tą samą trasą, którą raz już podążał.

Przybywszy na miejsce, gdzie uciekinierzy rozdzielili się na dwie grupy, należało dokonać wyboru między tymi tropami.

Wybrał ten, który z biegiem rzeki kierował się do Belleville. Taki wybór, który być może dokładał mu dwie lub trzy ligi, podyktowany został doskonałymi racjami.

Po pierwsze znajdował się bliżej Belleville niż Mâcon.

Po drugie w Mâcon spędził dwadzieścia cztery godziny i mógł zostać rozpoznany, podczas gdy w Belleville zatrzymywał się tylko dla zmiany koni, jeśli przypadkiem przejeżdżał tam transportem pocztowym.

Opowiedziane przez nas wydarzenia trwały ledwie godzinę. Gdy Roland puścił się w pościg za uciekinierami, zegar na wieży w Thoissey wydzwaniał ósmą.

Drogą prowadził wyraźny ślad. Pięć lub sześć koni pozostawiło odciski kopyt na śniegu. Jeden z koni poruszał się inochodem[104].

Roland pokonał dwa lub trzy strumyki przecinające łąki, którymi zmierzał do Belleville.

Sto kroków przed Belleville się zatrzymał. Nastąpiła tutaj kolejna separacja. Dwóch kawalerzystów skierowało się na prawo, oddalając od Saony, a czterech pojechało na lewo drogą na Belleville.

Przy pierwszych zabudowaniach Belleville ślady rozdzielały się po raz trzeci. Trzej jeźdźcy omijali miasto, a tylko jeden do niego wjechał.

Roland uczepił się tego ostatniego tropu, przekonany, że odnajdzie też ślady pozostałych.

Pojedynczy jeździec, którego tropił, zatrzymał się przed ładnym domem noszącym numer 67, z dziedzińcem i ogrodem. Zadzwonił, ktoś przyszedł mu otworzyć. Przez kratę bramy widoczne były ślady osoby, która do niej podeszła, a przy jej śladach powrotnych widoczne były końskie, które potem wiodły do stajni.

Oczywistym było, że jeden z towarzyszy Jehu zatrzymał się właśnie tu.

Roland, udając się do mera, okazując swe uprawnienia i wzywając żandarmerię, mógłby go natychmiast zaaresztować, ale nie to było jego celem. Nie zamierzał zatrzymywać jednej osoby. Chciał pochwycić całą grupę jednym zarzuceniem sieci.

Zanotował w pamięci numer 67 i pojechał dalej.

Przejechał przez całe miasteczko i zrobił jeszcze sto kroków dalej, ale nie natrafił na żaden ślad.

Już miał zawrócić, ale pomyślał, że jeśli trop miał się na nowo pojawić, to zapewne natrafi na niego przy moście.

Faktycznie, przy wjeździe na most znalazł ślady trzech koni, co do których nie miał wątpliwości – jeden z nich poruszał się inochodem.

Roland pogalopował tropem ściganych. Gdy dojeżdżał do Monceaux, stwierdził, że zachowują oni podobną ostrożność, omijając wioskę. Ale Roland był zbyt dobrym tropicielem, żeby się tym przejmować. Przejechał przez miejscowość i po drugiej stronie Monceaux odnalazł ślady uciekinierów.

Niedaleko przed Châtillon jeden z trzech koni zjechał z drogi na prawo i udał się w stronę widniejącego na wzgórzu, niewielkiego zamku przy drodze z Châtillon do Trévoux.

Tym razem pozostali kawalerzyści, zapewne sądząc, że już wystarczająco kluczyli, by zmylić ewentualny pościg, spokojnie przejechali przez Châtillon i udali się w stronę Neuville.

Kierunek obrany przez ściganych ucieszył Rolanda. Nie było wątpliwości, że jadą do Bourg. Gdyby mieli inny zamiar, obraliby drogę na Marlieux.

Bourg był dla Rolanda kwaterą główną, z której zamierzał prowadzić wszystkie swoje działania. Bourg był jego miastem. Dzięki wspomnieniom z dzieciństwa, znał tutaj każdy krzak, każdy budynek i każdą grotę w okolicy.

Ścigani ominęli jednak to miasto.

Roland nie przejmował się tym podstępem już dobrze poznanym. Tymczasem po drugiej stronie Neuville odnalazł ślady tylko jednego konia.

Nie mógł się jednak mylić, był na dobrym tropie – koń poruszał się inochodem.

Upewniwszy się, że odnalazł właściwy ślad, chwilowo poszedł nim wstecz.

Dwaj towarzysze rozstali się przy drodze do Vannas. Jeden pojechał tą trasą, a drugi okrążył wioskę, by powrócić, jak stwierdził Roland, na trakt do Bourg.

Zdecydowany był tropić właśnie tego. Skłaniał go ku temu również chód konia ściganego, łatwy do rozpoznania i niemożliwy do pomylenia z jakimkolwiek innym.

Na dodatek uciekinier kierował się na Bourg. Na drodze z Neuville do Bourg była już tylko jedna wioska – Saint-Denis.

Wydawało mu się mało prawdopodobne, że ostatni ścigany pojedzie dalej niż do Bourg.

Roland podążał jego tropem z tym większą zawziętością, że najwidoczniej zbliżał się do celu. Istotnie, kawalerzysta nie omijał Bourg, lecz śmiało wjechał w ulice miasta.

Tam Roland odniósł wrażenie, że jeździec wahał się z wyborem drogi, chyba że wahanie było tylko podstępem, by zatrzeć swe ślady.

Jednak po dziesięciu minutach kręcenia się w kółko tropem uciekiniera Roland doszedł do wniosku, że nie było to kluczenie, lecz wahanie.

Z poprzecznej drogi biegły ślady stóp jakiegoś człowieka. Jeździec rozmawiał z nim przez chwilę, a następnie pieszy posłużył mu za przewodnika, bo od tego miejsca widziało się odciski kopyt końskich obok stóp człowieka.

I jedne, i drugie ślady wiodły do oberży Belle-Alliance.

Roland przypomniał sobie, że do tej właśnie oberży zaprowadzono konia rannego po napadzie w Carronnières.

Najprawdopodobniej oberżysta miał jakieś powiązania z towarzyszami Jehu.

Równie prawdopodobnym było również to, że ścigany pozostanie w Belle-Alliance do jutrzejszego wieczoru. Na podstawie własnego zmęczenia czuł, że tamten też potrzebuje odpoczynku.

Żeby nie przemęczać konia i nie zgubić śledzonego tropu, Roland potrzebował sześciu godzin na przejechanie dwunastu mil.

Zegar na ściętej dzwonnicy Notre-Dame wybił godzinę trzecią.

Co Roland miał zrobić? Zatrzymać się w jakiejś miejskiej oberży? Niemożliwe. Był zbyt znany w Bourg. Zresztą jego koń noszący czaprak szasera mógł wzbudzić podejrzenia. Jednym z warunków sukcesu była jego anonimowość w Bourg.

Mógł ukryć się w zamku Noires-Fontaines i stamtąd prowadzić obserwację, lecz czy mógł być pewny dyskrecji domowników?

Michel i Jacques będą milczeć, Roland mógł na nich liczyć. Podobnie na Amélie. Ale czy nie wygada się Charlotte, córka więziennego stróża?

Była trzecia nad ranem, wszyscy spali. Najlepszym rozwiązaniem dla młodego człowieka byłoby nawiązać kontakt z Michelem. On na pewno znalazłby sposób, by go ukryć.

Ku wielkiemu żalowi jego wierzchowca, który zapewne zwietrzył oberżę, Roland zmusił go do zawrócenia i ruszył drogą Pont-d’Ain.

Gdy przejeżdżał w pobliżu kościoła Brou, rzucił okiem na koszary żandarmerii. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa żandarmi i ich kapitan spali snem sprawiedliwych.

Roland zagłębił się w las, który na krótkim odcinku obejmował też drogę. Śnieg tłumił hałas kopyt konia.

Wyjechawszy po drugiej stronie, spostrzegł dwóch ludzi idących wzdłuż rowu i niosących sarnę zawieszoną związanymi nogami na drewnianym drążku.

Odniósł wrażenie, że rozpoznaje sylwetki tych ludzi.

Spiął konia ostrogami by ich dopędzić.

Dwaj ludzie mieli czujne ucho. Odwrócili się i dostrzegli jeźdźca, który zdawał się ich gonić. Rzucili zwierzę do rowu, a sami zaczęli uciekać przez pola w stronę lasu Seillon.

– Hej! Michel! – krzyknął Roland, coraz bardziej przekonany, że to jego ogrodnik.

Michel się zatrzymał. Drugi mężczyzna nadal uciekał.

– Hej! Jacques! – Roland krzyknął ponownie.

Drugi mężczyzna też się zatrzymał. Skoro ich rozpoznano, to po co uciekać. Zresztą w wołaniu nie było wrogości. Głos był raczej przyjazny niż grożący.

– Coś takiego! – zdziwił się Jacques. – Można by rzec, że to pan Roland.

– A nawet, że to na pewno on – dodał Michel.

Dwaj ludzie zamiast dalej biec w stronę lasu, powrócili do traktu.

Roland nie dosłyszał, co mówili dwaj kłusownicy, ale odgadł sens ich rozmowy.

– Ech, do licha! Tak, to ja! – zawołał.

Po chwili Michel z Jacques’em znaleźli się obok niego.

Ojciec i syn zasypali go pytaniami i przyznać trzeba, że mieli ku temu podstawy. Roland w cywilnym ubraniu na koniu szasera o trzeciej nad ranem na drodze z Bourg do Noires-Fontaines!

Młody oficer krótko uciął ich wypytywanie.

– Milczeć, kłusownicy! – powiedział. – Zarzućcie tę sarnę na zad mego konia i skierujemy się do domu. Nikt nie może wiedzieć o moim pobycie w Noires-Fontaines, nawet moja siostra.

Roland mówił z wojskową stanowczością, a wszyscy wiedzieli, że kiedy raz wydał rozkaz, to nie powtarzał go po raz drugi.

Zabrano sarnę, umieszczono ją za Rolandem i dwaj służący na koniach pobiegli wyciągniętym kłusem za posuwającym się wolnym krokiem koniem dowódcy. Do pokonania pozostało im ćwierć mili. Zajęło to dziesięć minut.

Sto kroków przed zamkiem Roland się zatrzymał.

Dwaj służący wysłani zostali w charakterze zwiadowców, by się upewnić, że wszyscy w zamku spali. Gdy się o tym przekonali, dali znak Rolandowi, by do nich dołączył.

Ten wjechał na teren zamku, zsiadł z konia i wszedł do pawilonu służących.

Michel zaprowadził konia do stajni, a sarnę zaniósł do spiżarni. Należał on do tej zaszczytnej kategorii kłusowników, którzy zabijają zwierzynę dla przyjemności zabijania, a nie w celu jej sprzedaży dla zysku.

Ani koń, ani sarna nie przedstawiali najmniejszego powodu do niepokoju. Amélie interesowała się równie mało tym, co działo się w stajni, jak tym, co podawano do stołu.

W tym czasie Jacques rozpalał ogień.

Gdy Michel wracał, przyniósł pozostały kawałek udźca i pół tuzina jaj w celu zrobienia omletu. Jacques przygotował łóżko w oficynie.

Rolad się rozgrzał i zjadł kolację, nie wypowiedziawszy ani słowa.

Służący spoglądali po sobie ze zdziwieniem, które bynajmniej nie było pozbawione niepokoju.

Wieść o wyprawie do Seillon szybko się rozniosła, a półgłosem przekazywano sobie, że kierował nią Roland.

Oczywistym było, że powrócił z powodu jakiejś innej ekspedycji tego typu.

Gdy skończył jeść, uniósł głowę i zawołał Michela.

– A! Byłeś tutaj? – Roland powrócił z rozmyślań.

– Czekam na pana rozkazy.

– Oto one, słuchaj dobrze.

– Zamieniam się w słuch.

– To sprawa życia i śmierci, lecz chodzi jeszcze o coś więcej, chodzi o mój honor.

– Proszę mówić, panie Rolandzie.

Młody człowiek wyciągnął zegarek.

– Jest piąta rano. Gdy tylko otworzą oberżę Belle-Alliance, zjawisz się tam niby przypadkiem. Wdasz się w rozmowę z tym, kto ci otworzy.

– To pewnikiem będzie Pierre.

– Pierre lub inny, dowiesz się od niego, kim jest podróżny, który przybył do oberży na koniu poruszającym się inochodem. Wiesz, co to inochód?

– Do licha! To wtedy, gdy koń biegnie jak niedźwiedź, poruszając jednocześnie nogami po tej samej stronie.

– Brawo… Mógłbyś się też dowiedzieć, czy ten podróżny zamierza wyjechać rano, czy raczej sprawia wrażenie, że spędzi dzień w oberży.

– Dowiem się tego na pewno.

– Dobrze. Gdy już się dowiesz, przyjdziesz mi powiedzieć. Ale absolutna cisza na temat mojego pobytu tutaj. Jeśli ktoś cię zapyta o nowiny ode mnie, mów, że wczoraj przyszedł list. Pozostaję w Paryżu przy pierwszym konsulu.

– Zrozumiałem.

Michel wyszedł. Roland położył się i zasnął, a Jacques strzegł pawilonu.

Gdy Roland się przebudził, Michel był już z powrotem. Wiedział wszystko, co interesowało jego pana.

Kawalerzysta, który przybył w nocy, miał wyjechać wieczorem. W rejestrze podróżnych, obowiązkowym dla każdego oberżysty w tamtej epoce, napisano:

Sobota, trzydziesty pluviôse’a, godzina dziesiąta wieczorem; obywatel Valensolle, przybyły z Lyonu, udaje się do Genewy.

Ponieważ rejestr miał wagę dowodu, stanowił dla obywatela Valensolle’a alibi. Skoro o dziesiątej wieczorem przybył do oberży, to nie mógł o ósmej trzydzieści uczestniczyć w napadzie przy Maison-Blanche, bo nie byłby w stanie przyjechać tak szybko do Belle-Alliance.

Ale co najbardziej przykuło uwagę Rolanda, to że ten, którego ścigał w nocy i którego teraz znał miejsce pobytu i nazwisko, był ni mniej, ni więcej tylko świadkiem Alfreda de Barjols, zabitego przez Rolanda w pojedynku przy źródle Vaucluse. Najprawdopodobniej on też grał rolę ducha w kartuzji Seillon.

Towarzysze Jehu nie byli zatem zwykłymi opryszkami, lecz wręcz przeciwnie, jak niosły plotki, szlachcicami z dobrych rodzin. Podczas gdy szlachta bretońska dla sprawy królewskiej ryzykowała swe życie na Zachodzie, oni ze swej strony ocierali się o szafot, by przesyłać walczącym pieniądze zdobywane na przeciwległym krańcu Francji w niebezpiecznych ekspedycjach.

104 Inochód – chód i bieg konia stawiającego jednocześnie raz obie nogi prawe, raz lewe.

Rozdział XLVI

Natchnienie

Jak widzieliśmy, podczas nocnego pościgu Roland mógł łatwo doprowadzić do aresztowania jednego lub dwóch uczestników napadu.

Podobnie mógł uczynić z panem de Valensolle, który prawdopodobnie robił to samo co Roland, to znaczy odpoczywał po męczącej nocy.

Wystarczyłoby napisać kilka słów do kapitana żandarmerii lub do szefa brygady dragonów, którzy uczestniczyli w przeszukiwaniu klasztoru Seillon. Ich honor był również stawką w tej grze. Zaskoczono by pana de Valensolle w łóżku. Skończyłoby się na dwóch pistoletowych strzałach, czyli dwóch ludzi zostałoby zabitych lub ranionych i pan de Valensolle zostałby aresztowany.

Jego zatrzymanie wzmogłoby jednak czujność pozostałych towarzyszy, a ci dla bezpieczeństwa natychmiast wynieśliby się poza granice Francji.

Należało zatem trzymać się pierwotnego pomysłu Rolanda i czekać, nie spuszczać z oka dostępnych tropów, które powinny się zbiec w jednym punkcie. Tam, ryzykując prawdziwą bitwę, zarzucić sieć na całe towarzystwo.

By to osiągnąć, nie powinno się w żadnym wypadku aresztować pana de Valensolle, lecz śledzić go podczas rzekomej podróży do Genewy, która z całą pewnością była jedynie pretekstem, by zmylić dochodzenie.

Ustalono, że tym razem Roland, który pomimo nawet najlepszego przebrania mógł zostać rozpoznany, pozostanie w pawilonie, a Michel z Jacques’em najbliższej nocy nie będą kłusować.

Najprawdopodobniej pan de Valensolle miał wyruszyć w podróż, kiedy zapadnie noc.

Roland zapytał też Michela o codzienne życie siostry podczas nieobecności ich matki.

Po jej wyjeździe Amélie ani razu nie opuściła zamku Noires-Fontaines. Jej codzienne zajęcia pozostały te same za wyjątkiem zwyczajowych wyjazdów, na które wyprawiała się z panią de Montrevel.

Wstawała o siódmej lub ósmej rano, rysowała lub oddawała się muzyce aż do obiadu. Po posiłku czytała, zajmowała się artystycznym wyszywaniem lub też korzystała z odrobiny słońca, by pójść na spacer z Charlotte nad brzeg rzeki. Czasami wzywała Michela, kazała odcumować niewielką łódź i dobrze opatulona futerkiem, płynęła w górę Reyssouze aż do Montagnac lub w przeciwnym kierunku do Saint-Just. Po przejażdżce wracała do zamku i nie zamieniała z nikim ani słowa. Po kolacji udawała się z Charlotte do swego pokoju i od tego momentu więcej się nie pojawiała.

O wpół do siódmej Michel z Jacques’em mogli więc sobie pójść gdzie chcieli bez obawy, że ktokolwiek zainteresuje się ich nieobecnością.

Dziś wyszli już o szóstej, ubrani w kaftany, wyposażeni w myśliwskie torby i strzelby.

Otrzymali dokładne instrukcje. Ich celem było śledzenie konia poruszającego się inochodem aż do celu jego podróży albo do utraty tropu.

Michel miał się zaczaić naprzeciw oberży Belle-Alliance. Jacques miał czuwać na rozwidleniu, jakie tworzyły na wyjeździe z Bourg drogi wiodące do Saint-Amour, Saint-Claude i Nantui.

Ta ostatnia prowadziła również do Genewy.

Oczywistym było, że za wyjątkiem powrotu, co wydawało się raczej niemożliwe, pan de Valensolle obierze którąś z tych trzech dróg.

Ojciec i syn wyruszyli różnymi szlakami. Michel udał się do miasta drogą Pont-d’Ain, przeszedł obok kościoła Brou. Jacques przeprawił się przez Reyssouze, poszedł prawym brzegiem małej rzeczki i w odległości około stu kroków od przedmieścia znalazł się przy węźle trzech dróg wiodących do miasta.

Ojciec i syn dotarli na wyznaczone sobie stanowiska mniej więcej o tej samej porze.

W tym czasie, czyli około siódmej wieczorem, zakłócając zwykłą samotność i ciszę zamku Noires-Fontaines, przed jego bramą zatrzymał się powóz pocztowy, a lokaj w liberii pociągnął za łańcuszek dzwonka.

Otwieranie bramy należało do obowiązków Michela, ale jego nie było.

Amélie i Charlotte zapewne na niego liczyły, bo dźwięk dzwonka powtórzył się jeszcze trzy razy, a nikt się nie śpieszył, by otworzyć kratę.

W końcu na schodach wejściowych pojawiła się pokojówka. Nieśmiało szła w kierunku bramy i nawoływała Michela.

Ten zaś nie odpowiadał.

Wreszcie chroniona zamkniętą kratą, Charlotte odważyła się podejść bliżej.

Pomimo ciemności rozpoznała lokaja.

– Ach! To pan, panie James? – zawołała nieco uspokojona.

James był zaufanym lokajem sir Johna.

– Och, tak! – odparł lokaj. – To ja, panno Charlotte, lub raczej to milord.

W tym momencie otworzyły się drzwiczki powozu i rozległ się głos sir Johna:

– Panno Charlotte, zechciej przekazać twej pani, że przybywam z Paryża i proszę ją, by zechciała mnie przyjąć, nie, nie dziś wieczorem, lecz jutro rano, jeśli oczywiście będzie łaskawa obdarzyć mnie takim zaszczytem. Zechciej zapytać, o której godzinie będzie to dla niej najmniej kłopotliwe.

Panna Charlotte darzyła milorda wielkim szacunkiem, toteż czym prędzej pobiegła, by wywiązać się z powierzonego jej zadania.

Pięć minut później była z powrotem i oznajmiła milordowi, że zostanie przyjęty nazajutrz między południem a godziną pierwszą.

Roland znał dobrze cel wizyty milorda. W jego przekonaniu małżeństwo było już zadecydowane i uważał sir Johna za swego szwagra.

Przez chwilę wahał się, czy nie powinien mu się ujawnić i wprowadzić go w część swoich projektów, lecz po chwili zastanowienia zdał sobie sprawę z tego, że lord Tanlay nie był człowiekiem, który pozwoliłby mu działać samodzielnie. Z towarzyszami Jehu miał na pieńku. Zechciałby uczestniczyć z Rolandem w każdej akcji, a ponieważ kroiła się dość niebezpieczna, mogłoby mu się przytrafić nieszczęście.

Szczęście, które towarzyszyło Rolandowi, o czym wystarczająco dobrze się przekonał, nie rozciągało się bynajmniej na jego przyjaciół. Sir John został ciężko ranny i z trudem powrócił do zdrowia. Szefa brygady szaserów zabito bez wahania.

Pozwolił zatem sir Johnowi oddalić się, nie zasygnalizowawszy swej obecności.

Charlotte nie okazywała natomiast najmniejszego zdziwienia zniknięciem Michela. Przyzwyczajono się do jego częstych nieobecności i ani pokojówka, ani jej pani nie zawracały sobie tym głowy.

Zresztą Roland potrafił wytłumaczyć ten rodzaj beztroski. Amélie, choć podatna na jemu nieznane cierpienie moralne i zmiany nastroju, które przypisywał po prostu zwykłym kryzysom nerwowym, okazałaby się dorosłą i silną wobec prawdziwego zagrożenia.

Stąd zapewne wynikał brak obaw u dwóch dziewczyn, które samotnie pozostawały w odosobnionym zamku, za jedynych strażników mając dwóch mężczyzn spędzających noce na kłusowaniu.

My natomiast wiemy, że Michel z synem, kiedy się oddalali, oddawali Amélie znacznie większą przysługę, niż gdyby pozostawali w zamku. Ich nieobecność otwierała wolną drogę Morganowi, a tego właśnie pragnęła dziewczyna.

Wieczór i część nocy minęły Rolandowi bez żadnych nowin.

Próbował zasnąć, lecz nie potrafił. Gdy tylko zasypiał, zdawało mu się, że otwierają się drzwi.

Budzący się dzień zaczął prześwitywać przez okiennice, gdy drzwi faktycznie się uchyliły.

Powrócił Michel.

A oto, co się wydarzyło.

Każdy z nich trwał na swym stanowisku: Michel przy drzwiach oberży, Jacques na rozwidleniu.

Dwadzieścia kroków od oberży Michel napotkał Pierre’a. Po kilku słowach upewnił się, że pan de Valensolle ciągle tam gości. Oznajmił, że z powodu czekającej go długiej podróży chce dać koniowi porządnie wypocząć i wyjedzie dopiero w nocy.

Pierre był przekonany, że cel jego podróży stanowiła Genewa, tak jak mówił.

Michel zaproponował Pierre’owi kieliszek wina. Powiedział mu, że jeśli nawet przegapi zasiadkę dziś wieczorem, to zaczai się rano.

Pierre się zgodził. W ten sposób Michel miał pewność, że zostanie uprzedzony o wyjeździe podróżnego. Pierre zajmował się stajnią i nic w niej nie mogło się zdarzyć bez jego wiedzy.

Miał go informować hotelowy chłopiec. Michel wynagrodził go za ten trud trzema ładunkami prochu do robienia fajerwerków.

O północy podróżny ciągle jeszcze nie wyjechał. Michel z Pierre’em wypili cztery butelki wina. Michel jednak poradził sobie, udało mu się trzy z nich wlać do kieliszka Pierre’a, gdzie rzecz jasna, długo nie pozostawały.

Stajenny poszedł sprawdzić, czy wszystko w porządku. Ale co miał zrobić Michel? Gospodę zamykano, a do porannej zasiadki pozostały jeszcze cztery godziny.

Pierre zaproponował mu łóżko ze słomy w stajni. Byłby w cieple i miałby miękkie posłanie.

Michel to zaakceptował.

Dwaj przyjaciele trzymający się pod rękę weszli do stajni główną bramą. Pierre się zataczał, Michel udawał, że też się zatacza.

O trzeciej nad ranem hotelowy służący zbudził Pierre’a.

Podróżny pragnął ruszyć w drogę.

Michel pod pretekstem, że nadeszła pora czatowania też się podniósł.

Jego poranna toaleta nie trwała długo i sprowadzała się do strzepnięcia słomy, która czepiała się kaftana, torby i włosów.

Następnie Michel pożegnał się ze swym przyjacielem Pierre’em i poszedł zaczaić na rogu ulicy.

Kwadrans później brama się otworzyła i wyjechał z niej samotny kawalerzysta. Jego koń poruszał się inochodem. Był to pan de Valensolle. Jechał ulicami wiodącymi w kierunku drogi na Genewę.

Michel obojętnie podążał za nim, gwiżdżąc myśliwską piosenkę.

Nie mógł jednak biec za koniem, bo tym zwróciłby na siebie uwagę. W rezultacie po chwili stracił pana de Valensolle z oczu.

Pozostawał Jacques, który miał czekać na jeźdźca przy rozwidleniu dróg, ale chłopak przebywał tam od ponad sześciu godzin w zimową noc przy temperaturze pięciu lub sześciu stopni poniżej zera!

Czy Jacques miał wystarczająco samozaparcia, by przez tyle czasu stać na śniegu i uderzać dla rozgrzewki podeszwami o przydrożne drzewa?

Michel czym prędzej pogalopował na skróty ulicami i uliczkami miasteczka. Ale jakkolwiek szybko by nie biegł, koń z jeźdźcem zawsze miał nad nim przewagę.

Znalazł się na rozgałęzieniu dróg.

Wkoło było pusto.

Śnieg zdeptany w ciągu minionego dnia, a była to niedziela, uniemożliwiał odnalezienie śladów konia, który zapewne już zniknął za horyzontem.

Toteż Michel nie zawracał sobie głowy końskim tropem. To nie przyniosłoby żadnych rezultatów, a było jedynie stratą czasu.

Zajął się szukaniem Jacques’a.

Oko kłusownika szybko naprowadziło go na ślad syna.

Jacques oczekiwał u stóp pobliskiego drzewa. Ale jak długo? Trudno było odgadnąć, w każdym razie wystarczająco długo, by zmarznąć… śnieg udeptany był jego myśliwskimi buciorami.

Usiłował się rozgrzać, maszerując wzdłuż i wszerz.

W pewnym momencie zapewne przypomniał sobie, że po drugiej stronie drogi znajdowała się jedna z tych ziemianek, które drogowcom dawały schronienie przed deszczem.

Sforsował rów, przeszedł przez drogę. Jego ślady utracone na trakcie widoczne były po drugiej stronie na poboczu.

Ślady stóp prowadziły wprost do ziemianki.

Niewątpliwie tam właśnie Jacques spędził noc.

Ale kiedy opuścił ziemiankę? I dlaczego ją opuścił?

Godzina opuszczenia schronienia była praktycznie nie do ustalenia, natomiast przyczyna – wręcz przeciwnie, była do rozpoznania nawet dla najbardziej niezdarnego stajennego.

Porzucił lepiankę, by śledzić pana de Valensolle.

Te same kroki, które prowadziły do ziemianki, wychodziły z niej i oddalały się w kierunku Ceyzeriat.

Jeździec pojechał więc faktycznie w stronę Genewy. Ślady Jacques’a jasno na to wskazywały.

Odstępy między kolejnymi odciskami stóp były wydłużone, co oznaczało bieg. Trop ciągnął się poza rowem wzdłuż linii drzew od strony pól, dzięki czemu biegnący pozostawał niewidoczny dla jeźdźca.

Ślady zatrzymały się naprzeciw podejrzanej oberży, jednej z tych, które nad drzwiami noszą napis: „Dajemy tutaj pić i jeść, miejsce dla pieszego i dla konnego”.

Oczywistym było, że podróżny zatrzymał się w tej oberży, bo dwadzieścia kroków przed nią Jacques zatrzymał się również, ukryty za drzewem.

Ale po pewnej chwili, zapewne gdy brama zamknęła się za kawalerzystą i koniem, Jacques wyszedł zza drzewa, z wahaniem przeszedł przez drogę i małymi kroczkami skierował się nie do bramy, lecz do okna.

Michel, stąpając po śladach syna, podszedł pod samo okno. Poprzez źle dopasowane okiennice można było zobaczyć wnętrze pod warunkiem, że było ono oświetlone. Ale obecnie panowała tam ciemność.

Jacques niewątpliwie zajrzał przez okno, aby zobaczyć, co dzieje się wewnątrz. Zapewne wówczas było tam światło i mógł coś dostrzec.

Dokąd stamtąd poszedł?

Idąc wzdłuż muru, obszedł budynek. Ślady jego stóp wyraźnie rysowały się na nietkniętym śniegu.

Można się było również domyślić, w jakim celu okrążył domostwo. Jacques, bystry chłopiec, wywnioskował, że kawalerzysta rzekomo jadący do Genewy nie po to wyruszył o trzeciej nad ranem, żeby zatrzymać się ćwierć mili od miasta w podobnej oberży.

Zapewne wyszedł jakimiś tylnymi drzwiami.

Jacques poszedł więc na tył oberży, ponieważ liczył na to, że za domem znajdzie ślady konia albo co najmniej kawalerzysty.

Istotnie, odciski stóp wiodły w linii prostej od małych tylnych drzwiczek w kierunku lasu ciągnącego się od Cotrez do Ceyzeriat.

Były tam ślady mężczyzny w eleganckim obuwiu kawalerzysty. Jego ostrogi pozostawiły wyraźne dziury na śniegu.

Jacques nie zawahał się i podążył za jeźdźcem.

Ślady podeszew jego wielkich trzewików wyraźnie odróżniały się od odcisków delikatnych butów, tak jak szeroka stopa wieśniaka od eleganckiej stopy mieszczucha.

Była piąta rano. Wkrótce miało zacząć świtać. Michel postanowił nie iść dalej.

Skoro Jacques był na tropie, młody kłusownik wart był starego. Michel zatoczył na równinie obszerny krąg, pozorując w ten sposób powrót z Ceyzeriat. Zdecydował się wejść do oberży, by tam poczekać na syna.

Jacques z pewnością był świadom, że ojciec poszedł za nim i mógł się zatrzymać w samotnej knajpie.

Michel zastukał w okiennicę. Otworzono mu. Znał się z gospodarzem przyzwyczajonym do jego nocnych eskapad. Zaczął narzekać na nieudane łowy i poprosił o butelki wina. Popijając, zapytał, czy może w oberży poczekać na syna, który zasadził się gdzie indziej i może miał więcej szczęścia niż ojciec.

Rzecz jasna, uzyskał na to zgodę. Michel zadbał o otwarcie okiennic, by móc obserwować drogę.

Po dłuższej chwili ktoś zastukał w szybę. To był Jacques.

Ojciec zawołał go.

Jacques także miał pecha i też nic nie upolował. Był natomiast bardzo zmarznięty.

Do ognia dorzucono naręcze drewien i podano drugi kieliszek. Jacques grzał się i pił.

Jednak z nadejściem dnia trzeba było powrócić do zamku Noires-Fontaines, by nie spostrzeżono nieobecności dwóch kłusowników. Michel zapłacił za butelkę wina i podsycony ogień, po czym obaj z synem sobie poszli.

Żaden z nich ani słowem nie nawiązał do sprawy, która ich zajmowała. Nie można było dopuścić do tego, by ktokolwiek podejrzewał, że węszą po lesie z innego powodu niż kłusownictwo, ale gdy tylko znaleźli się za progiem, Michel żywo przybliżył się do syna.

Wówczas Jacques opowiedział mu, jak szedł tropem podróżnego przez las, ale gdy dotarł do jakiegoś skrzyżowania, nagle zjawił się przed nim człowiek uzbrojony w strzelbę i zapytał, co o podobnej porze robi w lesie.

Jacques odpowiedział, że szukał miejsca na zasiadkę.

– No to szukaj gdzie indziej – odparł uzbrojony człowiek – bo jak widzisz, to miejsce jest zajęte.

Jacques przyznał słuszność jego radzie i odszedł sto kroków na bok.

W momencie, gdy zamierzał skręcić w lewo, by wejść w obszar, z którego został odsunięty, inny człowiek, podobnie uzbrojony jak poprzedni, równie niespodziewanie wyrósł przed nim i zadał to samo pytanie.

Jacques nie miał wyboru i udzielił podobnej odpowiedzi:

– Szukam miejsca na zasiadkę.

Ten człowiek natomiast wskazał mu palcem skraj lasu i tonem niemal grożącym oznajmił:

– Jeśli mogę ci coś poradzić, młody przyjacielu, to idź sobie tam. Sądzę, że będzie to dla ciebie znacznie lepsze miejsce niż to tutaj.

Jacques rady posłuchał, a przynajmniej takie sprawił wrażenie, ale gdy tylko znalazł się we wskazanym miejscu, pomaszerował wzdłuż rowu, a przekonany o niemożności odnalezienia tropu pana de Valensolle, wyszedł na równinę i poprzez pola powrócił na trakt. Przyszedł do gospody, bo spodziewał się zastać tam ojca, i faktycznie go tam zastał.

We dwójkę powrócili do zamku Noires-Fontaines, jak już wiemy, gdy pierwsze przebłyski dnia wkradały się poprzez zamknięte okiennice.

Wszystko, co powyżej przytoczyliśmy, opowiedziane zostało Rolandowi z mnóstwem szczegółów, które pominęliśmy. W rezultacie Roland przekonany był o tym, że dwaj uzbrojeni w strzelby ludzie, którzy pojawili się na widok Jacques’a, nie byli wbrew pozorom innymi kłusownikami, lecz towarzyszami Jehu.

Ale co to mogło być za miejsce? W tamtej okolicy nie było ani opuszczonego klasztoru, ani żadnych ruin.

Nagle Roland uderzył się w głowę.

– Och! Jakim jestem durniem! Jakże mogłem o tym nie pomyśleć?

Tryumfalny uśmiech wykwitł mu na ustach, a zwróciwszy się do dwóch służących, załamanych tym, że nie przynieśli mu pełniejszych informacji, rzekł;

– Moje dzieci, wiem wszystko, co chciałem wiedzieć. Kładźcie się i śpijcie spokojnie. Do licha, dobrze sobie na to zasłużyliście.

Sam dał przykład i położył się spać jako człowiek, który rozwiązał problem niezwykłej wagi, od dawna już bezowocnie drążony.

Zrozumiał, że towarzysze Jehu porzucili kartuzję Seillon, by zainstalować się w grotach Ceyzeriat. Jednocześnie przypomniał sobie o istnieniu podziemnego przejścia, które łączyło groty z kościołem Brou.

Rozdział XLVII

Zwiad

Tego samego dnia między południem a godziną pierwszą sir John, korzystając z danego mu wcześniej przyzwolenia, złożył wizytę pannie de Montrevel.

Wszystko odbyło się tak, jak tego sobie życzył Morgan. Sir John przyjęty został jako przyjaciel rodziny. Lord Tanlay przyjęty został jako konkurent, którego zabiegi szanowano.

Pragnieniom brata i matki oraz rozkazom pierwszego konsula Amélie przeciwstawiła tylko stan swego zdrowia. Prosiła o zwłokę. Lord Tanlay się ukłonił. Uzyskał to, na co żywił nadzieję, więc się zgodził.

Doskonale jednak rozumiał, że jego zbyt długi pobyt w Bourg był niestosowny, skoro Amélie pozostawała – pod pretekstem stanu zdrowia – daleko od swej matki i swego brata.

Oznajmił zatem dziewczynie, że nazajutrz złoży jej drugą wizytę, a następnie wieczorem wyjedzie.

Na kolejną wizytę miał poczekać bądź do jej przyjazdu do Paryża, bądź do powrotu pani de Montrevel do Bourg. Druga możliwość była bardziej prawdopodobna, bowiem Amélie twierdziła, że potrzebuje wiosny i powietrza stron rodzinnych, by odzyskać zdrowie.

Dzięki najwyższej delikatności sir Johna pragnienia Amélie i Morgana spełniały się i dwoje kochanków miało przed sobą wiele czasu dla siebie.

O szczegółach wizyt Anglika Michel dowiedział się od Charlotte i przekazał je Rolandowi. Ten zadecydował, że do działania przystąpi dopiero po wyjeździe sir Johna, ale to mu nie przeszkadzało, by wyzbyć się ostatnich wątpliwości.

Z nadejściem nocy założył ubranie myśliwego, narzucił na nie bluzę Michela, twarz ukrył pod kapeluszem o szerokim rondzie, za pas z myśliwskim nożem wsunął dwa pistolety, broń schował pod bluzą i wyruszył na drogę z Noires-Fontaines do Bourg.

Zatrzymał się w koszarach żandarmerii i oznajmił, że chce widzieć kapitana.

Kapitan był u siebie. Roland wszedł do jego pokoju, a ponieważ była dopiero ósma wieczorem i jakiś przechodzień mógł go rozpoznać, to zgasił lampę.

Dwaj mężczyźni pozostali w ciemności.

Kapitan wiedział już, co trzy dni temu wydarzyło się na drodze do Lyonu i upewniwszy się, że Rolandowi nic się nie stało, oczekiwał jego wizyty.

Ku zaskoczeniu kapitana Roland przyszedł do niego tylko po jedną, a właściwie dwie rzeczy: klucz do kościoła i cęgi.

Kapitan dał mu dwa wymienione przedmioty i zaproponował swój udział w zamierzonej wyprawie. Roland odmówił. Oczywistym było, że niepowodzenie, jakie miało miejsce przy Maison-Blanche, spowodowała czyjaś zdrada. Mężczyzna nie chciał ryzykować po raz drugi.

Zalecił tylko kapitanowi milczenie na temat jego osoby i kazał czekać na powrót, nawet jeśliby się spóźniał o godzinę lub dwie.

Kapitan zobowiązał się zastosować do udzielonych wskazań.

Roland z kluczem w prawej dłoni i cęgami w lewej dyskretnie przemknął do bocznych drzwi kościoła, otworzył je i zamknął za sobą. Znalazł się przed ścianą siana.

Chwilę nasłuchiwał. W opuszczonym kościele panowała cisza.

Przywołał na pamięć wspomnienia z dzieciństwa i ustalił, gdzie się znajduje. Wspiął się na mierzącą jakieś piętnaście stóp ścianę siana i znalazł na czymś w rodzaju tarasu. Następnie podobnie jak po pochyłości z murów obronnych zsunął się po drugiej stronie na posadzkę pokrytą płytami nagrobkowymi.

Prezbiterium pozostało puste dzięki osłaniającej go z przodu ambonie i otaczającym z prawej i lewej murom.

Drzwiczki ambony były otwarte, Roland wszedł więc swobodnie do prezbiterium.

Stanął naprzeciw posągu nagrobkowego Filiberta Pięknego. Obok głowy księcia znajdowała się duża kwadratowa płyta. To właśnie przez nią wchodziło się do podziemnych krypt.

Roland znał to przejście. Podszedł do płyty, uklęknął i zaczął szukać szczeliny na jej obrzeżu. Po znalezieniu wsunął w nią cęgi, podważył i uniósł płytę.

Podtrzymując ją jedną ręką nad głową, zszedł do podziemi. Następnie powoli opuścił płytę za sobą. Rzec by można, że nocny turysta dobrowolnie oddzielał się od świata żywych i schodził do świata umarłych.

Co mogłoby się wydać niezwykłe komuś zdolnemu widzieć w dzień i w ciemności, na ziemi i pod nią, to obojętność, z jaką ten człowiek ocierał się o umarłych, by odnaleźć żywych i który pomimo ciemności, samotności i martwej ciszy nawet nie zadrżał, gdy dotykał płyt nagrobkowych.

Posuwał się do przodu, potykając o groby aż do miejsca, w którym rozpoznał kratę zamykającą podziemny korytarz.

Sprawdził zamek. Był bardzo słabo zamknięty. Wsunął końcówkę cęgów pomiędzy rygiel i blachę zasuwkową, po czym lekko nacisnął. Krata się uchyliła.

Otworzył ją i tak pozostawił, by móc łatwo powrócić tą samą drogą. Dodatkowo zablokował uchyloną kratę wsuniętymi w kąt cęgami.

Następnie, pragnąc słyszeć, potrzebując oddychać i nic nie widząc, wytężył słuch, rozwarł źrenice, zmobilizował wszystkie zmysły i powoli posuwał się, dzierżąc w jednej dłoni naładowany pistolet, a drugą opierając o ścianę.

W ten sposób szedł około kwadransa.

Kilka kropel lodowatej wody przesiąkającej przez podziemne sklepienie i spadającej mu na ręce i barki wskazywały na odcinek wiodący pod dnem Reyssouze.

Po kwadransie podziemnej wędrówki znalazł się przed drzwiami łączącymi podziemny korytarz z kamieniołomami. Na chwilę przystanął. Oddychał tutaj swobodniej. Ponadto wydało mu się, że słyszy odległe dźwięki, a na kamiennych słupach podtrzymujących sklepienie dostrzega pełzające odblaski dalekiego ognia.

Widząc jedynie ciemną sylwetkę nasłuchującego, można by sądzić, że się waha, ale gdyby dostrzec wyraz jego twarzy, to oczywistym byłoby, że maluje się na niej nadzieja.

Ruszył dalej, kierując się w stronę poświaty, którą zdawał się dostrzegać, i w stronę hałasu, który zdawał się dobiegać do jego uszu.

W miarę posuwania się, dźwięk stawał się coraz wyraźniejszy, a światło żywsze.

Nie ulegało wątpliwości, że kamieniołomy były zamieszkane. Przez kogo? Tego jeszcze nie wiedział, ale zamierzał się dowiedzieć.

Znalazł się dziesięć kroków od skrzyżowania w granicie, które wspomnieliśmy podczas naszej pierwszej wizyty w grocie Ceyzeriat. Przylgnął do ściany i posuwał się niepostrzeżenie. Można by rzec, że to pełznąca płaskorzeźba.

Wreszcie jego głowa wychyliła się zza węgła, a jego spojrzenie objęło coś, co można by nazwać obozem towarzyszy Jehu.

Było ich dwunastu lub piętnastu i jedli kolację.

Rolandem zawładnęło przemożne pragnienie, by skoczyć w sam środek tych ludzi, zaatakować ich samotnie i walczyć aż do śmierci.

Zdusił w sobie jednak ten nonsensowny odruch i cofnął głowę równie powoli, jak ją wysunął. Z błyszczącymi oczyma, z sercem pełnym radości, nie będąc słyszanym, nie będąc widzianym, nie będąc podejrzewanym, powracał drogą, którą przyszedł.

Wszystko stało się jasne: opuszczenie kartuzji Seillon, zniknięcie pana de Valensolle, fałszywi kłusownicy rozmieszczeni wokół wejścia do groty Ceyzeriat.

Tym razem będzie mógł dokonać zemsty, strasznej i śmiertelnej.

Śmiertelnej, choć podobnie jak jego zachowano przy życiu, on zamierzał oszczędzić towarzyszy Jehu, ale jego zachowano, by żył, a on oszczędził tamtych, by zadano im śmierć.

Mniej więcej w połowie drogi odniósł wrażenie, że posłyszał za sobą hałas, a gdy się odwrócił, zdawało mu się, że dostrzegł światło.

Przyspieszył kroku. Gdy był już za drzwiami, przestało istnieć ryzyko zabłądzenia. To nie były już kamieniołomy z tysiącem rozgałęzień. To był sklepiony, ciasny korytarz, wiodący do kraty zamykającej kryptę.

Po dziesięciu minutach ponownie przechodził pod dnem rzeki. Minutę lub dwie później jego wyciągnięta ręka natrafiła na kratę.

Zabrał pozostawione cęgi, wszedł do krypty, pociągnął za sobą kratę i zamknął ją łagodnie i bez hałasu. Naprowadzany przez groby, odnalazł schody. Posłużywszy się głową, uniósł zamykającą płytę i powrócił na powierzchnię, do świata żywych.

Tutaj odniósł wrażenie, że już dnieje.

Wyszedł z prezbiterium i zamknął za sobą drzwiczki ambony, by nie pozostawić żadnych śladów. Po pochyłości wszedł na stertę siana i zsunął się po drugiej stronie.

Miał wciąż przy sobie klucz. Otworzył drzwi i wyszedł z kościoła.

Kapitan żandarmerii czekał na niego. Chwilę porozmawiali i dalej poszli razem.

Starali się, by nikt ich nie zauważył, więc poszli na miasto drogą murów obronnych, przeszli przez bramę wiodącą do hal, ulicami de la Révolution, de la Liberté i ulicą d’Espagne przemianowaną na ulicę Simonneau. Następnie Roland skręcił za jeden z rogów ulicy du Greffe i tam się zaczaił.

Kapitan żandarmerii poszedł natomiast dalej.

Przemierzył ulicę des Ursules, która od siedmiu lat zwała się ulicą des Casernes. Tam kwaterował szef brygady dragonów. Właśnie położył się do łóżka, gdy w jego pokoju pojawił się kapitan. Półgłosem powiedział kilka słów, po których szef brygady ubrał się pośpiesznie i obydwaj wyszli.

Gdy tylko szef brygady dragonów z kapitanem żandarmerii pojawili się na zewnątrz, od mrocznej ściany odłączył się jakiś cień i podszedł do nich.

Tym cieniem był Roland.

Trzej mężczyźni rozmawiali ze sobą przez dziesięć minut. Roland wydawał rozkazy, dwaj pozostali słuchali i wyrażali aprobatę.

Następnie się rozeszli.

Szef brygady powrócił do siebie. Roland z kapitanem żandarmerii ulicą de l’Étoile, schodami des Jacobins i ulicą du Bourgneuf powrócili na drogę murów obronnych, a następnie po przekątnej dotarli do drogi Pont-d’Ain.

Roland pozostawił kapitana żandarmerii w koszarach, a sam poszedł dalej.

Po dwudziestu minutach znalazł się przed bramą swego zamku. By nie zbudzić Amélie, zamiast zadzwonić, zastukał w okiennicę domku Michela. Ogrodnik otworzył mu okno. Roland, trawiony tą gorączką, która ogarniała go, gdy wystawiał się na niebezpieczeństwo lub tylko o nim marzył, jednym skokiem znalazł się we wnętrzu pawilonu.

Gdyby zadzwonił do bramy, z pewnością nie zbudziłby Amélie, bo siostra wcale nie spała.

Charlotte nieco wcześniej również powróciła z miasta. Pod pretekstem odwiedzenia ojca udała się tam z listem Amélie do Morgana. Znalazła go i przybyła z odpowiedzią dla jego kochanki.

Amélie otrzymała list o następującej treści:

Moja miłości!

Tak, u ciebie wszystko układa się dobrze, bo ty jesteś aniołem, ale obawiam się, by u mnie nie działo się źle. Cóż, ja jestem demonem.

Koniecznie muszę cię zobaczyć, wziąć w ramiona i przycisnąć do serca. Nie wiem, co za przeczucie mnie prześladuje, ale jestem śmiertelnie smutny.

Wyślij jutro Charlotte, aby się upewniła, że sir John rzeczywiście odjechał, a kiedy już będziesz pewna jego nieobecności, daj mi umówiony znak.

Nie martw się, nie przejmuj się śniegiem, nie znajdą na nim moich śladów.

Tym razem nie ja przybędę do ciebie, lecz ty przyjdziesz do mnie. Rozumiesz? Ty możesz swobodnie spacerować po parku, nikt nie będzie tropił twoich śladów.

Narzucisz na siebie twój najcieplejszy szal, założysz najgrubsze futerko. Spędzimy ze sobą godzinę w łodzi przycumowanej pod wierzbami, zamienimy się rolami. Zazwyczaj ja mówię o moich nadziejach, a ty o twoich obawach. Jutro, moja najdroższa Amélie, ty opowiesz o twych nadziejach, a ja wyrażę moje obawy.

Wyjdź zaraz po umówionym znaku. Będę czekał w Montagnac, a drogę stamtąd do Reyssouze ja, który cię kocham, pokonam w pięć minut.

Do zobaczenia, moja biedna Amélie! Gdybyś mnie nigdy nie spotkała, byłabyś najszczęśliwszą między szczęśliwymi.

Los umieścił mnie na Twej drodze i boję się, czy nie uczyniłem z ciebie męczennicy.

Twój Charles

Do jutra, prawda? Chyba że przeszkodzi nam coś nadludzkiego.

Rozdział XLVIII

W którym przeczucia Morgana się urzeczywistniają

Nie ma nic bardziej cichego i spokojnego niż godziny, które często poprzedzają wielkie burze.

Dzień był piękny i spokojny, jeden z tych uroczych lutowych dni, kiedy pomimo szczypiącego, mroźnego powietrza i białego całunu pokrywającego ziemię, słońce uśmiecha się do ludzi, obiecując im wiosnę.

W południe sir John przybył złożyć Amélie pożegnalną wizytę. Miał, a przynajmniej sądził, że ma słowo Amélie. To mu wystarczało. Odczuwał pewną niecierpliwość, ale Amélie przyjmująca jego konkury, choć oddalała ich związek w bliżej nieokreśloną przyszłość, w pełni zadawalała jego oczekiwania. Ponadto polegał na pragnieniu pierwszego konsula i przyjaźni Rolanda.

Powracał więc do Paryża, by starać się o względy pani de Montrevel, nie mogąc pozostać obok Amélie, by czynić to wobec niej.

Kwadrans po wyjściu sir Johna z zamku Noires-Fontaines z kolei Charlotte podążała drogą do Bourg.

Około czwartej powróciła i oznajmiła Amélie, że na własne oczy widziała sir Johna, jak wsiadał do powozu przy bramie hotelu de France i odjechał drogą na Mâcon.

W tej sprawie Amélie mogła być zatem całkiem spokojna. Odetchnęła.

Usiłowała natchnąć Morgana spokojem, którego sama nie posiadała. Od kiedy Charlotte powiedziała jej, że Roland jest w Bourg, miała przeczucie, podobnie jak Morgan, że zbliża się jakieś straszne rozwiązanie. Znała wszystkie szczegóły tego, co wydarzyło się w kartuzji Seillon. Na jej oczach rozgrywała się walka między jej bratem i jej kochankiem. Była spokojna o los swego brata, dzięki ochronie rozciągniętej nad nim przez szefa towarzyszy Jehu, ale drżała o życie swego kochanka.

Dowiedziała się też o napadzie na karetkę pocztową z Chambéry i o śmierci szefa brygady szaserów z Mâcon. Wiedziała, że jej bratu nic się nie stało, ale ślad po nim zaginął. Nie otrzymała od niego żadnego listu.

To zniknięcie i milczenie kogoś takiego jak Roland, którego dobrze znała, było czymś gorszym niż otwarta i zadeklarowana wojna.

Jeśli chodzi natomiast o Morgana, to nie widziała go od spotkania, o którym opowiedzieliśmy, kiedy to zobowiązała się dostarczyć mu broń gdziekolwiek by się znalazł, jeśli tylko zostałby skazany na śmierć.

Oczekiwała więc spotkania, którego domagał się Morgan, z niecierpliwością niemniejszą niż on sam.

Toteż gdy tylko uznała, że Michel i jego syn położyli się spać, zapaliła świece w czterech oknach, co było uzgodnionym z Morganem sygnałem.

Potem, tak jak zalecał jej kochanek, owinęła się kaszmirowym szalem, szalem przywiezionym jej przez brata z bitwy pod piramidami, a który on sam odwinął z głowy zabitego przezeń beja. Z wierzchu narzuciła na siebie mantylę z futer, pozwoliła Charlotte, by wyraziła swe zdanie o tym, co może się przydarzyć, i mając nadzieję, że nie przydarzy się nic, wyszła do parku i skierowała się ku rzece.

Za dnia przemaszerowała dwu- lub trzykrotnie tam i z powrotem ścieżką do Reyssouze, by pozostawić mnóstwo śladów, wśród których nocna wędrówka pozostanie niezauważalna.

Teraz schodziła więc jeśli nie spokojnie, to przynajmniej dzielnie po pochyłości wiodącej do Reyssouze. Doszła do brzegu rzeki i rozglądała się za łódką zacumowaną pod wierzbami.

W łódce ktoś czekał. To był Morgan. Dwoma uderzeniami wioseł przybił do miejsca, z którego Amélie bez trudu wskoczyła na pokład. Znalazła się w jego ramionach.

Pierwszą rzeczą, jaką spostrzegła dziewczyna, było, by tak rzec, radosne promieniowanie, które ozdabiało twarz jej kochanka.

– Och! – ucieszyła się. – Chcesz mi oznajmić jakąś szczęśliwą nowinę.

– A to dlaczego, najdroższa moja? – spytał ze swym najsłodszym uśmiechem Morgan.

– Widzę na twej twarzy, Charles, najukochańszy mój, coś więcej niż szczęście ze spotkania ze mną.

– Masz rację – przyznał Morgan i przywiązał cumę łódki do pnia wierzby, a wiosłom pozwolił zwisać z jej burt, a wziąwszy Amélie w ramiona, dodał:

– Masz rację, moja Amélie, moje przeczucia okazały się zwodne. Och! Jakże jesteśmy ślepi i słabi. Człowiek traci nadzieję i wątpi w chwili, gdy wkrótce dotknie ręką szczęścia.

– Och! Mów, mów! – niecierpliwiła się Amélie. – Co takiego się wydarzyło?

– Czy pamiętasz, Amélie, co podczas naszego ostatniego spotkania odpowiedziałaś mi na temat ucieczki, kiedy się obawiałem twojej niechęci?

– Och, tak! Przypominam sobie, Charles. Odpowiedziałam ci, że należę do ciebie i że pokonam moją niechęć.

– A ja ci odpowiedziałem, że mam zobowiązania, które uniemożliwiają mi ucieczkę, że moi towarzysze są do mnie przywiązani, a ja do nich, i że jest człowiek, któremu jesteśmy oddani i któremu należni jesteśmy posłuszeństwo, a jest nim przyszły król Francji, Ludwik XVIII.

– Tak, mówiłeś mi to wszystko.

– A więc zostaliśmy zwolnieni z naszej przysięgi posłuszeństwa, Amélie, nie tylko przez króla Ludwika XVIII, ale także przez naszego generała Georges’a Cadoudala.

– Och, mój kochany! Możesz więc stać się znów człowiekiem jak wszyscy inni, możesz wznieść się ponad innych!

– Stanę się zwykłym, wyjętym spod prawa, Amélie. Nie możemy liczyć na to, że obejmie nas amnestia wandejska lub bretońska.

– A to dlaczego?

– My nie jesteśmy żołnierzami, moje drogie dziecko. Nie jesteśmy nawet buntownikami. My jesteśmy towarzyszami Jehu.

Amélie westchnęła.

– My jesteśmy bandytami, rozbójnikami, rabusiami pocztowych dyliżansów – Morgan wymawiał te słowa z wyraźnym naciskiem.

– Cicho! – Amélie zakryła swą dłonią usta kochanka. – Uspokój się! Nie mówmy więcej o tym. Powiedz, jak to się stało, że wasz król uwolnił was od zobowiązań, a wasz generał zwolnił was z powinności.

– Pierwszy konsul chciał się spotkać z Cadoudalem. Najpierw z pewnymi propozycjami wysłał do niego twego brata. Cadoudal odmówił negocjacji. Ale podobnie jak my, Cadoudal dostał od Ludwika XVIII rozkaz zaprzestania walki. Jednocześnie ponownie został skontaktowany przez pierwszego konsula. Wandejski generał otrzymał list żelazny i zaproszenie do Paryża na rozmowę jak równy z równym. Cadoudal wyraził zgodę i w tej chwili powinien być w drodze do Paryża. Mamy zatem jeśli jeszcze nie pokój, to przynajmniej rozejm.

– Och, co za szczęście, Charles!

– Nie ciesz się nadmiernie, najdroższa.

– A to czemu?

– Czy wiesz, dlaczego wydano rozkaz zaprzestania walki?

– Nie.

– To z powodu bardzo cwanego człowieka, jakim jest pan Fouché. Zrozumiał on, że skoro nie można nas pokonać, to trzeba zniesławić. Zorganizował fałszywych towarzyszy Jehu, których rozpuścił w Maine i Andegawenii. Nie zadawalają się oni zabieraniem pieniędzy rządowych, lecz okradają i rabują podróżnych, napadają na zamki i fermy. Ich właścicielom przypiekają stopy rozżarzonymi węglami i torturami wymuszają, by wyznali, gdzie ukrywają pieniądze. Otóż ci ludzie, ci nędznicy, ci bandyci, ci przypiekacze stóp zwą się tak samo jak my i rzekomo walczą dla tej samej idei. W rezultacie policja pana Fouché nie tylko wyjęła nas spod prawa, ale również pozbawia nas honoru.

– Och!

– Oto, co miałem ci do powiedzenia, Amélie, zanim po raz drugi zaproponuję wspólną ucieczkę. W oczach Francji, w oczach zagranicy, a być może nawet w oczach książąt, którym służyliśmy i dla których ryzykowaliśmy nasze głowy, staniemy się w przyszłości, a nawet już się staliśmy nędznikami zasługującymi na szafot.

– Tak… lecz dla mnie, mój kochany Charles’u, jesteś człowiekiem oddanym, wiernym przekonaniom, niezachwianym rojalistą, który kontynuował walkę, kiedy wszyscy inni jej zaniechali. Dla mnie jesteś lojalnym baronem de Sainte-Hermine lub jeśli wolisz, jesteś dla mnie szlachetnym, odważnym i nieugiętym Morganem.

– Ach, moja najdroższa! To właśnie chciałem wiedzieć, zatem pomimo haniebnej zasłony, jaką usiłuje się rozpiąć między nami a honorem, nie zawahasz się ani przez chwilę, nie powiem, by mi się oddać, ponieważ to już uczyniłaś, ale by zostać moją żoną?

– Co słyszę? Ani przez chwilę, ani przez sekundę. Będzie to moją radością i szczęściem mego życia! W obliczu Boga jestem już twoją żoną. Bóg spełni wszystkie moje pragnienia, jeśli pozwoli, bym stała się nią także przed ludźmi.

Morgan upadł na kolana.

– Zatem u twych stóp, Amélie – powiedział – ze złożonymi dłońmi, najbardziej błagalnym głosem mego serca pytam: Amélie, czy chcesz uciekać? Amélie, czy chcesz opuścić Francję? Amélie, czy chcesz zostać moją żoną?

Dziewczyna uniosła się, ścisnęła swe czoło dłońmi, jakby gwałtowny przypływ krwi do mózgu miał je rozerwać.

Morgan ujął jej dłonie i spojrzał na nią z niepokojem.

– Wahasz się? – spytał głosem głuchym, drżącym, niemal załamanym.

– Nie! Och, nie! Ani przez chwilę – krzyknęła zdecydowanie Amélie. – Należę do ciebie, tak w przeszłości, jak i w przyszłości, w całości i wszędzie. Ale szok jest tym bardziej gwałtowny, że nieoczekiwany.

– Dobrze się zastanów, Amélie. To, co ci proponuję, to porzucenie ojczyzny i rodziny, czyli wszystkiego, co najdroższe, wszystkiego, co święte. Odchodząc ze mną, opuścisz zamek, w którym się urodziłaś, matkę, która cię zrodziła i wykarmiła, brata, który cię kocha, a gdy się dowie, że zostałaś żoną rozbójnika, być może znienawidzi cię, a z pewnością tobą wzgardzi.

Kiedy to mówił, Morgan z niepokojem obserwował twarz Amélie.

Słodki uśmiech stopniowo rozjaśniał jej twarz, która niby z nieba w stronę ziemi pochylała się ku ciągle klęczącemu młodzieńcowi.

– Och, Charles! – dziewczyna odezwała się głosem łagodnym jak szmer rzeki, której jasna i przezroczysta woda płynęła u jej stóp. – Miłość pochodząca wprost od Boga musi być niezwykłą potęgą, skoro pomimo okrucieństwa wypowiedzianych przez ciebie słów, bez obawy, bez wahania, niemal bez żalu odpowiadam ci: Charles, oto jestem. Charles, należę do ciebie. Charles, kiedy wyruszamy?

– Amélie, nasze losy nie są z tych, z którymi można się targować i z nimi dyskutować. Jeśli wyjeżdżamy, jeśli uciekasz ze mną, to natychmiast. Jutro musimy być po drugiej stronie granicy.

– A jakimi środkami dysponujemy?

– W Montagnac czekają dwa osiodłane konie, jeden dla mnie, jeden dla ciebie. W bankach w Londynie i Wiedniu dysponuję dwustoma tysiącami franków kredytu. Pojedziemy tam, gdzie zechcesz.

– Pojadę tam, Charles, gdzie pojedziesz ty. Ani kraj, ani miasto nie mają dla mnie znaczenia!

– No to ruszamy!

– Jeśli poproszę o pięć minut, Charles, to nie będzie za wiele?

– Gdzie chcesz iść?

– Muszę pożegnać się z wieloma rzeczami. Muszę zabrać drogie mi listy, mój różaniec z kości słoniowej z pierwszej komunii świętej. Mam kilka ukochanych pamiątek, czcigodnych, świętych, wspomnień z dzieciństwa, które staną się dla mnie wszystkim, co pozostanie mi po mamie, po rodzinie i po Francji. Zabiorę je i wracam.

– Amélie!

– Co takiego?

– Nie chciałbym się z tobą rozstawać. Mam wrażenie, że teraz, jeśli opuszczę cię na chwilę, to stracę cię na zawsze. Amélie, czy mogę ci towarzyszyć?

– No oczywiście! Teraz już nie ma znaczenia, czy odnajdą twoje ślady. Jutro będziemy daleko. Chodź!

Młody człowiek wyskoczył z łódki i podał rękę Amélie. Potem objął ją ramieniem i obydwoje poszli w stronę domu.

Na ganku Charles się zatrzymał.

– Idź! – powiedział dziewczynie. – Religia pamiątek jest rzeczą wstydliwą. Choć to rozumiem, moja obecność byłaby krępująca. Poczekam tutaj, stąd mogę cię strzec. Jeśli wystarczy mi wyciągnąć rękę, by cię dotknąć, jestem pewien, że cię nie stracę. Idź, moja kochana, i wracaj szybko.

Amélie odpowiedziała pocałunkiem i szybko pobiegła schodami do swego pokoju. Wzięła małą dębową, rzeźbioną szkatułkę okutą żelazem, w której przechowywała swój skarb, listy Charles’a, od pierwszego do ostatniego. Z lustra nad kominkiem odczepiła zawieszony tam biały i niewinny różaniec z kości słoniowej. Do pasa przyczepiła zegarek otrzymany od ojca. Następnie przeszła do pokoju matki. Pochyliła się nad wezgłowiem jej łóżka i ucałowała poduszkę, na której pani de Montrevel składała głowę. Uklęknęła przed Chrystusem czuwającym u stóp jej łoża. Rozpoczęła modlitwę dziękczynną, ale nie śmiała jej kontynuować, przerwała i rozpoczęła wyznanie wiary. Nagle urwała, bo wydało jej się, że Charles ją woła.

Wytężyła słuch i usłyszała wyraźnie swoje imię wymawiane z akcentem przerażenia, którego nie potrafiła zrozumieć.

Zadrżała, podniosła się i zbiegła szybko po schodach.

Charles nie ruszył się z miejsca, ale pochylał się i nadstawiał ucha, jakby z niepokojem wsłuchiwał się w odległe dźwięki.

– Co się dzieje? – spytała Amélie i chwyciła rękę młodego człowieka.

– Słuchaj, słuchaj – odpowiedział tylko.

Amélie również nadstawiła ucha.

Wydało jej się, że słyszy następujące po sobie detonacje przypominające strzały z muszkietów.

Hałas dobiegał od strony Ceyzeriat.

– Och! – krzyknął Morgan. – Miałem rację, do ostatniej chwili wątpiąc w moje szczęście! Zaatakowano moich przyjaciół! Żegnaj, Amélie!

– Jak to?! Żegnaj? – zawołała zbladła Amélie. – Opuszczasz mnie?

Odgłos strzelaniny stawał się coraz wyraźniejszy.

– Czy nie słyszysz? Oni walczą, a ja nie jestem z nimi!

Córka i siostra żołnierza, Amélie, zrozumiała wszystko i nie próbowała nawet oponować.

– Idź – powiedziała i puściła jego ramię – miałeś rację, jesteśmy zgubieni.

Młody człowiek wydał okrzyk wściekłości. Objął dziewczynę i przycisnął ją do piersi z taką siłą, jakby chciał ją zdusić. Następnie zeskoczył z ganku i pobiegł w kierunku strzelaniny z szybkością jelenia ściganego przez myśliwych. Krzyczał:

– Przybywam, przyjaciele! Przybywam!

Już po chwili rozpłynął się niczym majak wśród wielkich drzew parku.

Amélie upadła na kolana i wyciągnęła ręce w jego kierunku, ale nie miała siły, by wołać, a jeśli nawet wołała, to głosem tak słabym, że Morgan nie mógł jej usłyszeć i nie zwolnił biegu, by odpowiedzieć.

Rozdział XLIX

Odwet Rolanda

Zgadujemy, co się wydarzyło.

Roland nie tracił czasu z kapitanem żandarmerii i szefem brygady dragonów. Oni zaś pamiętali, że Roland miał do wyrównania pewne honorowe porachunki.

Najpierw wyjawił kapitanowi żandarmerii istnienie podziemnego przejścia z kościoła Brou do groty Ceyzeriat.

O dziewiątej wieczorem kapitan z swoimi osiemnastoma ludźmi miał wejść do kościoła, zejść do krypty książąt Sabaudii i za pomocą bagnetów zamknąć połączenie kamieniołomu z podziemnym korytarzem.

Roland na czele dwudziestu dragonów miał otoczyć las i przeczesywać go, zaciskając obławę tak, by jej skrzydła spotkały się przy wejściu do groty Ceyzeriat.

Akcja miała się rozpocząć o godzinie dziewiątej jednocześnie z początkiem działań kapitana żandarmerii.

Na postawie rozmowy Morgana z Amélie poznaliśmy nastroje panujące w tym czasie wśród towarzyszy Jehu.

Informacje, jakie nadeszły jednocześnie z Mittau i z Bretanii, pozwoliły wszystkim odetchnąć. Każdy poczuł się wolny i zdając sobie sprawę z beznadziejności prowadzonej wojny, bardzo się z tego cieszył.

Wszyscy zebrali się w grocie Ceyzeriat. To było niemal święto. O północy rozstali się i każdy stosownie do swej sytuacji i możliwości przekroczenia granicy gotował się do opuszczenia Francji.

Widzieliśmy, na co przeznaczył te chwile ich szef.

Inni, którzy nie mieli podobnych więzi uczuciowych, przed rozstaniem urządzili pożegnalną ucztę we wspaniale oświetlonym wnętrzu groty. Poza Francją, po spacyfikowaniu Wandei i Bretanii, po rozwiązaniu armii Kondeusza, gdzież przyjdzie im się spotkać? Bóg jeden raczył to wiedzieć!

Nagle do ich uszu dobiegł odgłos karabinowego wystrzału. Jak pod wpływem elektrycznego wstrząsu wszyscy zerwali się z miejsc.

Rozległ się drugi wystrzał.

W głąb zakamarków kamieniołomu, wibrujące niczym skrzydła ptaka zwiastującego śmierć, pofrunęły dwa słowa:

– Do broni!

Dla towarzyszy Jehu, wiodących niepewne życie bandytów, chwilowy odpoczynek nie gwarantował nigdy spokoju. Sztylety, pistolety i karabiny pozostawały zawsze w zasięgu ręki.

Na okrzyk, wydany zapewne przez wartownika, każdy chwycił swą broń, z przyspieszonym oddechem czekał i nasłuchiwał z wyciągniętą szyją.

W panującej ciszy zadudnił odgłos kroków kogoś posuwającego się tak szybko, jak na to pozwalały ciemności, w których się poruszał.

Po chwili przybysz ukazał się w blasku światła pochodni i świec.

– Do broni! – krzyknął ponownie. – Zostaliśmy zaatakowani!

Dwa strzały, które usłyszeli, pochodziły z myśliwskiej strzelby wartownika.

To właśnie on przybiegł z dymiącą jeszcze strzelbą.

– Gdzie Morgan? – pytało ze dwadzieścia głosów.

– Nieobecny – odparł Montbar – zatem ja przejmuję dowództwo! Zgasić wszystkie światła. Wycofujemy się do kościoła. Obecnie walka nie ma sensu. Przelewanie krwi nie służy już niczemu.

Rozkazy wykonano z szybkością wskazującą na prawidłową ocenę zaistniałego zagrożenia.

Zgrupowano się w ciemności.

Montbar, który znał podziemny labirynt równie dobrze jak Morgan, stanął na czele grupy i poprowadził swych towarzyszy w głąb kamieniołomu.

Nagle odniósł wrażenie, że jakieś kilkadziesiąt kroków przed nimi ktoś półgłosem wydaje komendy, po których rozległ się dźwięk gotowanych do strzału karabinów.

Rozłożył ramiona, by powstrzymać swoich towarzyszy, i szepnął: „Zatrzymać się!”. W tym samym momencie naprzeciw, tym razem głośno, rozległa się komenda: „Ognia!”. Rozkaz jeszcze nie przebrzmiał, gdy towarzyszący strasznej detonacji błysk rozświetlił podziemie. Dziesięć karabinów jednocześnie zionęło ogniem.

W spowodowanym salwą rozbłysku Montbar i jego towarzysze mogli dostrzec i rozpoznać mundury żandarmów.

– Ognia! – krzyknął tym razem Montbar.

Komendzie odpowiedziało siedem lub osiem wystrzałów. Ciemne sklepienie rozjaśniało ponownie.

Dwóch towarzyszy Jehu leżało na ziemi, jeden martwy, drugi śmiertelnie ranny.

– Mamy odcięty odwrót – oznajmił Montbar. – W tył zwrot, przyjaciele! Jeśli pozostała nam jakaś szansa, to od strony lasu.

Zwrotu dokonano ze sprawnością wojskowego manewru.

Montbar znów wysunął się na czoło grupy swych towarzyszy, by poprowadzić ich z powrotem.

Żandarmi powtórnie dali ognia.

Tym razem nikt nie ripostował. Ci, którzy wystrzelili przed chwilą, ponownie ładowali broń. Pozostali nie strzelali, bo gotowali się do prawdziwego starcia, które miało nastąpić przy wejściu do groty.

Jeden lub dwa jęki świadczyły tylko o tym, że druga salwa żandarmerii nie była bezowocna.

Po pięciu minutach Montbar się zatrzymał.

Byli mniej więcej na wysokości rozległego, podziemnego skrzyżowania.

– Czy wszyscy mają naładowane karabiny i pistolety? – spytał Montbar.

– Wszyscy – odpowiedział tuzin głosów.

– Pamiętacie, co macie zeznawać, jeśli wpadniecie w ręce sprawiedliwości… Należymy do band pana Teyssonneta. Staramy się werbować ludzi do partii rojalistycznej. Nie wiemy w ogóle, o co chodzi, gdy mówi się nam o dyliżansach pocztowych i napadach na nie.

– Tak, jak ustaliliśmy.

– W jednym i w drugim przypadku czeka nas śmierć, dobrze o tym wiemy. Ale to będzie śmierć żołnierza, a nie złodzieja. Rozstrzelanie zamiast gilotyny.

– A czym jest rozstrzelanie – wtrącił czyjś kpiarski głos – dobrze wiemy. Wiwat rozstrzelanie!

– Naprzód, przyjaciele – rozkazał Montbar – i sprzedajmy nasze życie za tyle, ile jest warte, czyli jak najdrożej!

– Naprzód! – powtórzyli towarzysze.

Równie szybko, jak było to możliwe w ciemnościach, niewielka grupa ruszyła do przodu, nadal prowadzona przez Montbara.

W miarę jak się posuwali, Montbar coraz wyraźniej czuł dym, co go niepokoiło.

Jednocześnie na podziemnych ścianach i filarach odbijały się jakieś blaski, wskazujące na to, że na wejściu do groty działo się coś niezwykłego,

– Mam wrażenie, że ci łajdacy chcą nas wykurzyć – powiedział Montbar.

– Obawiam się, że tak – dodał Adler.

– Myślą, że mają do czynienia z lisami.

– Och! – dorzucił ten sam głos. – Po naszych pazurach poznają, że jesteśmy lwami.

Dym stawał się coraz gęstszy, a odblask coraz wyraźniejszy.

Dotarli do ostatniego zakrętu.

W kamieniołomie jakieś pięćdziesiąt kroków od wejścia płonął stos suchego drewna, nie po to, aby ich wykurzyć, ale po to, by oświetlić wnętrze.

Przy wejściu do groty, w świetle rozpalonego ogniska połyskiwało uzbrojenie dragonów.

Dziesięć kroków przed nimi wsparty na karabinie stał jakiś oficer. Nie tylko wystawiał się na strzały, ale wręcz zdawał się je prowokować.

To był Roland. Łatwo go było rozpoznać: odrzucił daleko kapelusz i stał z odkrytą głową, a na jego twarzy igrał odblask płomieni.

Ratowało go jednak to, co powinno go zgubić.

Montbar rozpoznał oficera i cofnął się o krok.

– Roland de Montrevel – rzekł. – Pamiętajcie o rekomendacji Morgana.

– W porządku – odpowiedzieli towarzysze głuchym głosem.

– A teraz – krzyknął Montbar – umierajmy, ale zabijając!

Jako pierwszy rzucił się w przestrzeń oświetlaną płomieniami ogniska. Wypalił z jednej lufy swojej dwustrzałowej strzelby w kierunku dragonów, którzy odpowiedzieli zbiorową salwą.

Niemożliwością byłoby opowiedzieć, co działo się potem… Grotę wypełnił dym, w którym każdy strzał jawił się niczym błyskawica. Dwa ugrupowania zwarły się ze sobą i walczyły wręcz. W ruch poszły pistolety i sztylety. Na odgłos bitwy nadbiegli żandarmi. Ale nie byli w stanie strzelać, tak bardzo walczący się ze sobą wymieszani.

Po prostu kilka dodatkowych demonów przyłączyło się do tej wojny.

W czerwonej i zadymionej atmosferze widoczne były pomieszane skupiska walczących, którzy upadali, podnosili się i upadali ponownie. Obok ryków wściekłości słyszało się krzyki agonii, będące ostatnim westchnieniem umierających.

Żywi szukali nowych przeciwników i rozpoczynali ponowną walkę.

Rzeź trwała około kwadransa, być może dwadzieścia minut. Po upływie tego czasu grotę Ceyzeriat wypełniły dwadzieścia dwa trupy. Poległo trzynastu dragonów i żandarmów oraz dziewięciu towarzyszy Jehu. Pięciu z tych ostatnich przeżyło. Przytłoczeni ilością, wielokrotnie ranni, zostali pojmani żywcem.

Otoczyło ich dwudziestu pięciu żandarmów i dragonów.

Kapitan żandarmerii miał złamane lewe ramię. Szefowi brygady dragonów kula przeszyła udo.

Jedynie Roland, pokryty krwią, która nie należała do niego, nie doznał najmniejszego draśnięcia.

Dwóch jeńców było tak poważnie rannych, że nie byli w stanie maszerować. Trzeba było ich nieść na noszach.

Zapalono przygotowane wcześniej pochodnie i ruszono w kierunku miasta.

W momencie wyjścia z lasu na trakt usłyszeli tętent galopującego konia.

Hałas szybko się zbliżał.

– Idźcie dalej – polecił Roland – a ja poczekam tutaj i zobaczę, co to takiego.

Był to pędzący co koń wyskoczy samotny jeździec.

– Kto idzie? – krzyknął Roland, gdy kawalerzysta był jakieś dwadzieścia kroków od niego.

Podniósł gotowy do strzału karabin.

– Jeszcze jeden jeniec, panie de Montrevel – odparł kawalerzysta. – Nie zdążyłem wziąć udziału w walce, chcę chociaż zdążyć na szafot. Gdzie moi przyjaciele?

– Tam, panie – odparł Roland, który rozpoznał nie figurę, lecz głos przybysza, głos słyszany przez niego już po raz trzeci.

Wskazał ręką grupkę znajdującą się w centrum małej kolumny maszerującej drogą z Ceyzeriat do Bourg.

– Szczęśliwy jestem, że nic ci się nie stało, panie de Montrevel – powiedział młody człowiek z wyszukaną dwornością – i sprawia mi to wielką radość, przysięgam.

Spiął konia ostrogami i po kilku susach znalazł się obok dragonów i żandarmów.

– Zechciejcie mi wybaczyć, panowie – odezwał się i zeskoczył z konia – ale domagam się miejsca obok trzech moich przyjaciół, wicehrabiego de Jayat, hrabiego de Valensolle i markiza de Ribier.

Trzej wymienieni więźniowie krzyknęli z zachwytem i wyciągnęli dłonie do przyjaciela.

Dwaj ranni unieśli się na noszach i wyszeptali:

– Wspaniale, Sainte-Hermine… Wspaniale!

– Sądzę, niech Bóg mi wybaczy – sam do siebie powiedział Roland – że w tej historii ci bandyci do końca prezentować się będą lepiej!

Rozdział L

Cadoudal w Tuileries

Dwie doby po dniu, lub raczej po tej nocy, gdy miały miejsce opowiedziane wydarzenia, dwóch ludzi szło obok siebie wielkim salonem pałacu Tuileries, tym, którego okna wychodziły na ogrody. Prowadzili ożywioną rozmowę. I z jednej, i z drugiej strony ich słowom towarzyszyły szybkie i energiczne gesty.

Ci dwaj ludzie to pierwszy konsul Bonaparte i Georges Cadoudal.

Georges Cadoudal, poruszony nieszczęściami, jakie mógł sprowadzić na Bretanię przedłużający się opór, zawarł pokój z Brune’em.

To właśnie po zawarciu tego pokoju zwolnił z przysięgi towarzyszy Jehu. Na nieszczęście, jak widzieliśmy, jego rozkaz dotarł do zainteresowanych o dobę za późno.

Podczas pertraktacji z Brune’em, Georges Cadoudal nie domagał się niczego dla siebie samego z wyjątkiem prawa do natychmiastowego wyjazdu do Anglii.

Ale Brune tak usilnie nalegał, że wandejski przywódca w końcu zgodził się na spotkanie z pierwszym konsulem. W tym celu udał się do Paryża.

Zaraz po swoim porannym przyjeździe zgłosił się w Tuileries, przedstawił i został przyjęty.

Pod nieobecność Rolanda wprowadził go Rapp[105].

Gdy wychodził, adiutant pozostawił drzwi uchylone tak, by wszystko można było obserwować z gabinetu Bourrienne’a i w razie konieczności pobiec z pomocą.

Lecz Bonaparte, który pojął intencje Rappa, zamknął te drzwi, a odwróciwszy się żywo do Cadoudala, rzekł:

– Ach, to wreszcie pan! Bardzo się cieszę, że cię widzę! Jeden z waszych wrogów, mój adiutant, Roland de Montrevel, mówił mi o tobie w samych superlatywach.

– Wcale mnie to nie dziwi – odpowiedział Cadoudal. – W tym krótkim czasie, jaki spędziłem z panem de Montrevel, odkryłem w nim same rycerskie cechy charakteru.

– Tak, i to cię poruszyło? – zainteresował się pierwszy konsul, po czym, nie zaczekawszy na odpowiedź, spojrzał przenikliwe na rojalistycznego dowódcę i rzekł:

– Posłuchaj, Georges, potrzebuję energicznych ludzi do realizacji dzieła, które rozpocząłem. Czy chcesz się do mnie przyłączyć? Proponowałem ci stopień pułkownika. Zasługujesz na więcej. Zostaniesz generałem dywizji.

– Z całego serca dziękuję, obywatelu pierwszy konsulu – odparł Georges – ale wzgardziłbyś mną, gdybym propozycję przyjął.

– A to dlaczego? – żywo zapytał Bonaparte.

– Ponieważ przysięgałem domowi Burbonów i mimo wszystko jemu pozostanę wiernym.

– Ale czy nie ma sposobu, byś jednak przyłączył się do mnie? – Pierwszy konsul nie rezygnował.

– Generale, czy mogę powtórzyć coś, co mi o tobie powiedziano? – zapytał rojalistyczny oficer.

– Skąd ta ostrożność?

– Bo to dotyka najsubtelniejszych arkan polityki.

– Och! Pewnie jakieś bzdury – niepewnie uśmiechnął się pierwszy konsul.

Cadoudal zamilkł na chwilę i uporczywie wpatrywał się w rozmówcę.

– Mówi się, że w Aleksandrii doszło do pewnego porozumienia między tobą i komandorem Sidneyem Smithem[106]. Owo porozumienie gwarantowało ci swobodny powrót do Francji pod warunkiem, na który się zgodziłeś, że przywrócisz koronę dawnej dynastii.

Bonaparte wybuchnął śmiechem.

– Jakże bardzo wy, plebejusze, zdumiewający jesteście z waszym przywiązaniem do dawnych monarchów! Załóżmy, że przywrócę im koronę – rzecz, na którą nie mam najmniejszej ochoty. Co z tego będziecie mieli wy, którzy przelewaliście krew dla przywrócenia tej korony? Nie dostaniesz nawet potwierdzenia stopnia, który zdobyłeś, pułkowniku! Czy spotkałeś kiedykolwiek w armii królewskiej pułkownika, który nie byłby szlachcicem? Czy słyszałeś, by w tym środowisku ktoś awansował dzięki swym zasługom? Podczas gdy przy mnie, Georges, możesz osiągnąć wszystko. Im wyżej zajdę ja, tym wyżej zajdą ci, którzy mnie otaczają. Kto pragnie, bym odegrał rolę Monka, dozna zawodu. Monk żył w czasach, gdy bezapelacyjnie panowały przesądy, które obaliliśmy w 1789 roku. Gdyby Monk chciał zostać królem, byłoby to niemożliwe, podobnie nie mógłby zostać dyktatorem! Do tego trzeba było być Cromwellem[107]. Richarda[108] nie było na to stać. Prawdą jest, że był synem wielkiego człowieka, czyli głupcem. Gdybym chciał się mianować królem, nic by mi w tym nie przeszkodziło, a jeśli kiedyś przyjdzie mi na to ochota, też nic mi nie przeszkodzi. Wydaje mi się, że chcesz mi na to coś odpowiedzieć. Proszę, mów.

– Twierdzisz, obywatelu pierwszy konsulu, że sytuacja we Francji w 1800 roku jest zupełnie inna niż w Anglii w 1660, a ja nie widzę żadnej różnicy. Karola I[109] ścięto w 1649 roku, Ludwika XVI zgilotynowano w 1793. Jedenaście lat upłynęło w Anglii od śmierci ojca do przywrócenia do władzy syna. We Francji minęło już siedem lat od śmierci Ludwika XVI… Powiesz mi być może, że rewolucja angielska miała charakter religijny, podczas gdy rewolucja francuska jest polityczna. Odpowiem na to, że ogłoszenie aktu jest równie proste, jak jego odwołanie.

Bonaparte się uśmiechnął.

– Nie, tego ci nie powiem. Stwierdzę natomiast po prostu, że Cromwell miał pięćdziesiąt lat, gdy ścięto Karola I. Ja miałem dwadzieścia cztery w chwili śmierci Ludwika XVI. Cromwell zmarł w 1658 roku, czyli w wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat. Kiedy był u władzy przez dziesięć lat, przedsięwziął wiele, ale niewiele dokończył, ponadto usiłował przeprowadzić reformę kompletną, reformę polityczną poprzez zastąpienie rządów monarchicznych rządem republikańskim. No, to pozwól mi żyć tyle lat co Cromwell, czyli pięćdziesiąt dziewięć, a przecież to nic takiego. Mam zatem przed sobą dwadzieścia lat, dwa razy tyle co Cromwell, a zauważ, że ja nic nie zmieniam, ja kontynuuję, nie przewracam, ale wznoszę. Wyobraź sobie, że mając trzydzieści lat Cezar miast być pierwszym rozpustnikiem, był już pierwszym obywatelem Rzymu. Załóżmy, że miał już za sobą kampanię galijską, ukończył kampanię egipską i wygrał kampanię hiszpańską. Przypuśćmy, że wtedy miał lat trzydzieści, a nie pięćdziesiąt. Czy sądzisz, że wówczas nie byłby zarazem Cezarem i Augustem?

– Tak, jeśli nie napotkałby na swej drodze Brutusa, Kasjusza i Kaski.

– Zatem – z melancholią w głosie rzekł Bonaparte – moi wrogowie liczą na morderstwo! No to sprawa przedstawia się dla nich niezwykle prosto, a zwłaszcza dla ciebie, mego wroga. Cóż ci przeszkadza, jeśli masz przekonania Brutusa, zadać mi cios w tej chwili, jak on zadał Cezarowi? Jesteśmy ze sobą sam na sam i drzwi pozostają zamknięte. Miałbyś czas na mnie, nim zajęto by się tobą.

Cadoudal cofnął się o krok.

– Nie – odparł – nie liczymy na morderstwo i sądzę, że musiałoby dojść do niezwykle poważnej skrajności, by któryś z nas zdecydował się zostać mordercą, ale szanse na wojnę są bardzo realne. Wystarczy jedno niepowodzenie, byś utracił cały swój prestiż. Jedna porażka wprowadzi nieprzyjaciela w serce Francji. Z granic Prowansji widoczne są ogniska austriackich biwaków. Jakaś armatnia kula urywa ci głowę jak marszałkowi Berwickowi[110]. Co wówczas stanie się z Francją? Nie masz potomstwa, a twoi bracia…

– Och! Pod tym względem masz rację. Ale nie bierzesz pod uwagę Opatrzności, w którą ja wierzę. Przekonany jestem, że nie pozostawia ona niczego przypadkowi. Uważam, że skoro piętnastego sierpnia 1769 roku – dokładnie w rok po wydaniu przez Ludwika XV edyktu wcielającego Korsykę do Francji – pozwoliła w Ajaccio urodzić się dziecku, które stało się autorem trzynastego vendémiaire’a i osiemnastego brumaire’a, to miała związane z nim wielkie projekty. Ja jestem tym dzieckiem. Jeśli obarczyła mnie misją, nie obawiam się niczego. Moja misja jest mi tarczą. Jeśli tak nie jest, jeśli się mylę, jeśli nie pożyję jeszcze dwudziestu pięciu lub trzydziestu lat, których potrzebuję na dopełnienie mego dzieła, i zabije mnie sztylet jak Cezara lub armatnia kula jak Berwicka, to będzie znaczyło, że Opatrzność miała ku temu swe powody i ona zajmie się tym, co stosowne dla Francji… Wspomnieliśmy przed chwilą Cezara. Gdy Rzym szedł w żałobnym orszaku za zwłokami dyktatora, gdy palił domy jego morderców, gdy wieczne miasto ze wszech stron upatrywało nadejścia geniusza, który położyłby kres wojnom domowym, lecz drżało na widok pijaka Antoniusza i hipokryty Lepidusa, dalekie było od zwrócenia oczu na ucznia z Apollonii, siostrzeńca Cezara, na Oktawiana. Któż mógł pomyśleć o tym synu bankiera z Velletri, jeszcze białego od mąki po przodkach? Kto odgadły jego przyszłość, widząc jak kulejący i mrugający oczyma, przybywa na przegląd oddziałów weteranów Cezara? Nie przeczuł tego nawet Cyceron, kiedy oznajmiał: Ornandum et tollendum[111]. I co, dzieciak ograł wszystkie siwe brody w senacie i panował niemal tyle co Ludwik XIV! Georges’u, Georges’u, nie walcz z Opatrznością, która mnie wspiera, bo Opatrzność cię zniszczy.

– No to zostałbym zniszczony, idąc drogą mych przodków i pozostając wiernym ich religii – to powiedziawszy, Cadoudal się skłonił – i mam nadzieję, że Bóg wybaczy mi błąd wynikający z bycia żarliwym chrześcijaninem i oddanym synem.

Bonaparte położył mu dłoń na ramieniu i powiedział:

– Niech tak będzie, ale pozostań chociaż neutralny. Pozwól toczyć się wypadkom, przyglądaj się chwiejącym tronom i spadającym koronom. Zazwyczaj za spektakl płacą widzowie, tutaj ja zapłacę tobie, byś pozostał widzem.

– A ile chcesz mi za to zapłacić, obywatelu pierwszy konsulu? – spytał Cadoudal, śmiejąc się.

– Dam panu sto tysięcy franków rocznie – oznajmił Bonaparte.

– Jeśli dajesz sto tysięcy franków rocznie zwykłemu szefowi buntowników, to ile proponujesz księciu, dla którego on walczył?

– Nic. Jeśli chcę panu płacić, to za odwagę, a nie za ideę, która cię motywuje. Daję ci dowód, że dla mnie, który pnie się sam, ludzie wyrażają się tylko przez swe czyny. Proszę cię, Georges, przyjmij moją ofertę.

– A jeśli odmówię?

– To popełnisz błąd.

– A czy nadal będę mógł sobie pójść, gdzie uznam za stosowne?

Bonaparte podszedł do drzwi i je otworzył.

– Dyżurny adiutant! – zawołał.

Oczekiwał, że będzie to Rapp.

Zjawił się Roland.

– Ach! To ty? – zdziwił się, a odwróciwszy się do Cadoudala, oznajmił:

– Nie potrzebuję, pułkowniku, przedstawiać ci mojego adiutanta, Rolanda de Montrevel. To przecież twój znajomy. Rolandzie, powiedz pułkownikowi, że jest równie wolny w Paryżu, jak ty byłeś w jego obozie w Muzillac. Jeśli jednak potrzebuje paszportu do jakiegokolwiek kraju na świecie, Fouché ma rozkaz mu go wydać.

– Wystarczy mi twoje słowo, obywatelu pierwszy konsulu – skłoniwszy się, odparł Cadoudal. – Wyjeżdżam dziś wieczorem.

– A można wiedzieć dokąd?

– Do Londynu, generale.

– Tym lepiej.

– Dlaczego: tym lepiej?

– Ponieważ tam przyjrzysz się z bliska ludziom, dla których walczyłeś.

– I co z tego?

– A gdy ich już poznasz…

– To co?

– To porównasz ich z tymi, przeciw którym walczyłeś… Tylko że gdy już opuścisz Francję, pułkowniku…

Bonaparte urwał.

– Słucham dalej – zainteresował się Cadoudal.

– No cóż, nie wracaj bez porozumienia ze mną. W przeciwnym razie potraktowany zostaniesz jak wróg.

– Będzie to dla mnie zaszczytem, generale, bo tak mnie traktując, udowodnisz mi, że jestem człowiekiem, którego należy się obawiać.

Georges pozdrowił pierwszego konsula i wyszedł.

– No i co, generale – spytał Roland, gdy za Cadoudalem zamknęły się drzwi – czy prawidłowo opisałem ci tego człowieka?

– Tak, tylko że źle ocenia on sytuację. Ale przesadna wierność zasadom wynika ze szlachetności jego uczuć, które niewątpliwie zapewniają mu wielkie wpływy w jego środowisku – przyznał zamyślony Bonaparte, a ciszej dodał:

– Jednak trzeba z nim skończyć!

Następnie odwróciwszy się do Rolanda, zapytał:

– A co u ciebie?

– U mnie – odparł Roland – sprawa zakończona.

– Ho, ho! To znaczy, że towarzysze Jehu…?

– Przestali istnieć, generale. Trzy czwarte z nich nie żyje, a pozostali są uwięzieni.

– A ty cały i zdrowy?

– Nie wspominaj mi o tym, generale. Zaczynam podejrzewać, że nieświadomie zawarłem pakt z diabłem.

Tego wieczora, tak jak powiedział pierwszemu konsulowi, Cadoudal wyjechał do Anglii.

Na wiadomość, że bretoński dowódca szczęśliwie dotarł do Londynu, Ludwik XVIII napisał do niego:

Z największą satysfakcją dowiedziałem się, generale, że wreszcie wymknąłeś się z rąk tyrana, który nie poznał się na tobie do tego stopnia, że zaproponował, byś mu służył. Cierpiałem z powodu nieszczęśliwych okoliczności, jakie zmusiły cię do rozmawiania z nim. Ale nie odczuwałem najmniejszego niepokoju – zbyt dobrze znam serca moich wiernych Bretończyków, a w szczególności Twoje. Dziś wolny przebywasz u boku mego brata. Cała moja nadzieja się odradza. Nie potrzebuję nic więcej mówić takiemu Francuzowi jak ty.

Ludwik

Do listu dołączona była nominacja na stopień generała porucznika i Wielki Krzyż orderu Świętego Ludwika.

105 Jean Rapp (1771-1821) – adiutantem Bonapartego został dopiero w 1800 roku, wcześniej był adiutantem Desaixa; generał od 1803 roku; już po Waterloo wygrał jeszcze bitwę ze sprzymierzonymi pod La Suffel.

106 William Sidney Smith (1764-1840) – brytyjski admirał, frankofil, pomimo toczonych wojen z republiką francuską i cesarstwem, wysoko oceniany przez Napoleona.

107 Olivier Cromwell (1599-1658) – angielski polityk, podczas rozpoczętej w 1642 roku wojny domowej parlamentu z królem rosło jego znaczenie, a po ogłoszeniu Anglii republiką w 1649 roku właściwie władał Anglią z tytułem lorda protektora od 1653 roku.

108 Richard Cromwell (1626-1712) – syn Oliviera, po jego śmierci lord protektor Anglii; ponieważ nie posiadał zdolności ojca, rok później zrezygnował ze stanowiska, a władza przeszła w ręce generała Monka.

109 Karol I Stuart (1600-1649) – król Anglii i Szkocji od 1625 roku, ścięty.

110 James FitzJames książę Berwick (1670-1734) – początkowo służył w armii cesarskiej, a od 1692 roku w armii francuskiej; w 1706 roku został marszałkiem Francji; zginął od kuli armatniej podczas oblężenia Philipsburga w trakcje wojny o sukcesję polską.

111 Ornandum et tollendum – cytat z Listów do przyjaciół Cycerona pisanych w latach 62-43 p.n.e., dotyczący Oktawiana, który można tłumaczyć jako „uhonorować i wywyższyć” lub „uhonorować i zlikwidować”.

Rozdział LI

Armia Rezerwowa

Pierwszy konsul osiągnął to, czego pragnął: towarzysze Jehu przestali istnieć, a Wandea została spacyfikowana.

Gdy proponował Anglii pokój, żywił nadzieję na wojnę. Doskonale rozumiał, że skoro zrodziły go bitwy, tylko dzięki nim mógł wzrastać. Tak, jakby odgadł, że kiedyś poeta nazwie go gigantem bitew[112].

Ale w jaki sposób miałby rozegrać tę wojnę?

Jeden z artykułów konstytucji roku VIII zakazywał pierwszemu konsulowi osobistego dowodzenia armiami i opuszczenia granic Francji. Zawsze w konstytucjach znajduje się jakiś absurdalny artykuł. Szczęśliwe konstytucje, w których istnieje taki tylko jeden.

Pierwszy konsul znalazł na to sposób.

Założył obóz w Dijon. Wojska, które miały się tam znaleźć, przyjęły nazwę Armii Rezerwowej.

Jądro owej armii tworzyły oddziały ściągnięte z Wandei i z Bretanii liczące około trzydziestu tysięcy ludzi. Dołączono do nich dwadzieścia tysięcy poborowych. Naczelnym dowódcą został generał Berthier.

Plan, który Bonaparte wyłożył kiedyś w Pałacu Luksemburskim Rolandowi, pozostawał w swej idei ten sam.

Chodziło o odzyskanie Italii w następstwie jednej bitwy, która miała być wielkim zwycięstwem.

Moreau jako zadośćuczynienie za współudział w osiemnastym brumaire’a otrzymał upragnione stanowisko – został naczelnym dowódcą Armii Renu i pod swymi rozkazami miał osiemdziesiąt tysięcy żołnierzy.

Augereau dowodził liczącą dwadzieścia pięć tysięcy ludzi Armią Północną.

Wreszcie Masséna stał na czele Armii Italii zamkniętej w Genui i dzielnie wytrzymującej oblężenie tego miasta otoczonego na lądzie przez austriackiego generała Otta[113], a na morzu zablokowanego przez admirała Keitha[114].

Podczas gdy sytuacja w Italii wyglądała w ten sposób, Moreau podjął ofensywę nad Renem i pobił nieprzyjaciela pod Stockach[115] i pod Moesskirch[116]. Dla Armii Rezerwowej jedno zwycięstwo miało być sygnałem do wyruszenia w pole, dwa zwycięstwa nie pozostawiały żadnych wątpliwości co do celu jej działań.

Ale w jaki sposób miała się ona przedostać do Italii?

Pierwszą ideą Bonapartego było pomaszerować kantonem Valais i przejść przez przełęcz Simplon. W ten sposób omijał Piemont i wkraczał do Mediolanu, jednak operacja trwałaby bardzo długo i byłaby nazbyt widoczna.

Bonaparte z niej zrezygnował. Jego plan przewidywał zaskoczenie Austriaków i wejście na równiny Piemontu z całą armią, zanim dowiedzą się oni, że przekroczył Alpy.

Zdecydował się więc na dokonanie przejścia Wielką Przełęczą Świętego Bernarda.

Z tego właśnie powodu posłał mnichom z tamtejszego klasztoru pięćdziesiąt tysięcy franków, którymi zawładnęli towarzysze Jehu.

Wysłano kolejne pięćdziesiąt tysięcy i te szczęśliwie dotarły do celu.

Dzięki tym pieniądzom mnisi mieli zapewnić obfite przyjęcie liczącej pięćdziesiąt tysięcy ludzi armii, która zatrzyma się tam na jeden dzień postoju.

W rezultacie z końcem kwietnia cała artyleria skierowana została na Lozannę, Villeneuve, Martigny i Saint-Pierre.

Nad całością transportu armat czuwać miał wysłany już wcześniej dowódca artylerii, generał Marmont[117].

Ten transport wyglądał na rzecz niemożliwą do wykonania, a przecież było to konieczne.

Nie dokonano wcześniej niczego podobnego, na czym można by się wzorować. Hannibal ze swymi słoniami, Numidyjczykami i Galami, bądź Karol Wielki ze swymi Frankami nie stanęli przed podobnym wyzwaniem.

Podczas pierwszej kampanii włoskiej w 1796 roku nie przechodzono przez Alpy, lecz je ominięto. Wojska przeszły z Nicei do Cherasco drogą de la Corniche.

Tym razem zamierzano dokonać wyczynu na miarę gigantów.

Najpierw należało się przekonać, czy ten rejon gór nie był zajęty przez Austriaków. Nawet bez nich góry te były przeciwnikiem trudnym do pokonania.

Wysłano i pozostawiono tam Lannesa z całą dywizją. Bez artylerii i bez taborów przekroczył przełęcz Świętego Bernarda i opanował Châtillon.

Austriacy nie pozostawili żadnych sił w Piemoncie poza garstką kawalerii, paroma magazynami i kilkoma posterunkami obserwacyjnymi. Jedyną przeszkodą do pokonania była więc natura. Rozpoczęto operację.

Przystąpiono do konstrukcji sani, ale jakkolwiek wąskie one byłyby, pozostawały zbyt szerokie na czekające je ścieżki.

Trzeba było znaleźć inny środek transportu.

Wydrążono świerkowe pnie i w nich osadzono działa. Z przodu zaczepiono linę do ciągnięcia, a z tyłu – dźwignię do sterowania.

Dwudziestu grenadierów przeznaczono do ciągnięcia jednego działa, a dwudziestu innych miało nieść ekwipunek swój i kolegów. Każdą ekipą dowodził jeden artylerzysta. Przyznano im niemal absolutną władzę, nawet do decydowania w razie konieczności o życiu i śmierci. W podobnych okolicznościach bardziej cenny był brąz niż ludzkie życie!

Przed wymarszem, wszyscy żołnierze otrzymali po parze nowych butów i po dwadzieścia sucharów. Każdy założył nowe obuwie i zawiesił sobie prowiant na szyi.

Pierwszy konsul pozostawał u podnóża gór i każdemu zaprzęgowi dawał sygnał do wymarszu.

Trzeba przebyć tę samą drogę jako zwykły turysta pieszo lub na mule i zmierzyć okiem te same przepaście, by mieć wyobrażenie, czym była tamta podróż. Cały czas wspinano się po stromych pochyłościach wąskimi ścieżkami po kamieniach, które najpierw rozcinały buty, a następnie stopy.

Od czasu do czasu zatrzymywano się dla odzyskania oddechu i ruszano dalej bez najmniejszej skargi.

Dotarto na wysokość lodowców. Przed pójściem dalej ludzie otrzymywali nowe buty, te używane od rana były w strzępach. Każdy zjadał kawałek suchara, wypijał łyk wódki z manierki i ruszał dalej.

Nikt nie wiedział, dokąd idzie. Niektórzy pytali, ile dni to będzie trwało, inni – czy można będzie się zatrzymać chwilę na księżycu.

Wreszcie osiągnięto granicę wiecznych śniegów. Tutaj ciągnięcie stało się łatwiejsze. Świerki ślizgały się po śniegu, dzięki czemu zaczęto posuwać się szybciej.

Pewne zdarzenie daje pojęcie władzy przyznanej artylerzystom dowodzącym zaprzęgami.

Obok jednego z nich przechodził generał Chamberlhac[118]. Uznał on, że ekipa nie przemieszcza się dość szybko. Aby ją ponaglić, podszedł do dowodzącego kanoniera i zaczął komenderować.

– Ty tutaj nie dowodzisz, lecz ja! – odparł artylerzysta. – To ja jestem odpowiedzialny za działo. To ja nim kieruję. Zostaw nas w spokoju!

Generał ruszył w stronę kanoniera, jakby go chciał nauczyć moresu.

Artylerzysta cofnął się o krok i oświadczył:

– Nie dotykaj mnie, generale, bo będę zmuszony walnąć cię drągiem i strącić w przepaść!

Po niesłychanej mordędze ciągnący dotarli do stóp góry, na szczycie której wznosił się klasztor.

Generał sobie poszedł.

Tutaj natrafiono na ślady przejścia dywizji Lannesa. Ponieważ stromizna była bardzo ostra, żołnierze wycięli na niej coś w rodzaju gigantycznych schodów. To właśnie po nich się wspięto.

Ojcowie ze Świętego Bernarda oczekiwali na płaskowyżu. Odprowadzali do schroniska każdy pluton tworzący zaprzęg działa. Długie korytarze zastawione były stołami, na których znajdował się chleb, ser gruyère[119] i wino.

Gdy żołnierze opuszczali klasztor, ściskali mnichom dłonie i całowali ich psy.

Zejście z gór pozornie wydawało się łatwiejsze niż wspinaczka. Toteż oficerowie oświadczyli, że teraz ich kolej, by ciągnąć działa, ale tym razem to one pociągnęły zaprzęgi i kilka zjechało znacznie szybciej, niż by sobie tego życzono.

Generał Lannes ze swoją dywizją ciągle stanowił awangardę. Zszedł w dolinę przed resztą armii. Wkroczył do Aosty i tam otrzymał rozkaz, by udać się do Ivrei, gdzie rozpoczynały się równiny Piemontu.

Na swej drodze napotkał jednak przeszkodę, której nikt nie przewidział. Był nią fort Bard.

Wioska Bard oddalona jest o osiem mil od Aosty. Schodząc drogą do Ivrei, nieco poza wioską istnieje w dolinie wniesienie, które niemal szczelnie ją zamyka. Pomiędzy tym wzniesieniem a górą na prawo płynie Dora Baltea.

Rzeka, lub raczej potok wypełnia cały odstęp między stokami.

Góra po lewej stronie prezentuje się podobnie, tyle że tutaj zamiast rzeki przebiega droga.

To od tej strony zbudowano fort Bard. Zajmuje on szczyt wzgórza i schodzi aż do połowy wzniesienia.

Jak to się stało, że nikt nie pomyślał o tej przeszkodzie, która była wręcz nie do pokonania?

Nie istniał sposób na uczynienie wyłomu od strony doliny i nie dało się wspiąć na skały, które dominowały nad fortem.

Jednak po uporczywych poszukiwaniach znaleziono ścieżkę, którą po wyrównaniu mogła przejść piechota i konnica. Ale na próżno usiłowano wciągnąć tam artylerię, nawet stosując metodę wejścia do klasztoru Świętego Bernarda.

Bonaparte skierował na drogę dwie armaty i kazał z nich ostrzelać fortecę. Szybko zdano sobie sprawę z tego, że nie dawało to żadnych rezultatów. Armatnia kula z fortu trafiła natomiast w jedną z armat i nieodwracalnie ją zniszczyła.

Pierwszy konsul zarządził szturm na fortecę. Sformowane w wiosce i wyposażone w drabiny kolumny z biegu zaatakowały jej mury w wielu miejscach, ale do osiągnięcia sukcesu prócz szybkości wymagana była cisza. Chodziło o efekt zaskoczenia. Tymczasem zamiast tego, dowodzący jedną z kolumn pułkownik Dufour rozkazał bębnić do natarcia i dzielnie ruszył do szturmu.

Kolumna została odparta, a jedna z kul przeszyła ciało dowodzącego.

Wówczas wybrano najlepszych strzelców. Zaopatrzeni w prowiant i amunicję, prześlizgnęli się między skałami i usadowili na płaskowyżu, z którego dominowali nad fortem.

Z wysokości owego płaskowyżu odkryto inny, nieco niższy, ale również przewyższający położenie fortu. Z wielkim trudem wtaszczono na niego dwie armaty, z których uczyniono baterię.

Te dwa działa z jednej strony, a wolni strzelcy z drugiej zaczęli nieprzyjaciela nękać ogniem.

W międzyczasie generał Marmont zaproponował pierwszemu konsulowi plan tak zuchwały, że wróg nie mógł się go spodziewać.

Chodziło po prostu o przeprowadzenie nocą artylerii traktem przechodzącym w pobliżu fortu.

Całą drogę pokryto obornikiem i wełną ze wszystkich materacy, jakie znaleziono w wiosce. Następnie sianem poowijano koła, łańcuchy i wszystkie brzęczące części toczących się pojazdów.

Na koniec wyprzężono konie od armat i jaszczy i każdy zaprzęg koński zastąpiono pięćdziesięcioma ludźmi.

Takie zaprzęgi prezentowały dwie istotne zalety. Po pierwsze konie mogły zarżeć, podczas gdy w interesie ludzi było zachować jak najgłębszą ciszę. Po drugie zabity koń zatrzymywał cały konwój, natomiast gdy padał nieprzywiązany do pojazdu człowiek, odsuwało się go na bok i zastępowało innym bez najmniejszego postoju.

Na czele każdego zaprzęgu dano oficera i podoficera artylerii. Obiecano sześćset franków za przeciągnięcie każdego pojazdu poza pole ostrzału z fortu.

Generał Marmont, autor całego projektu, osobiście prowadził pierwszą operację.

Szczęście im dopisywało – burza uczyniła noc jeszcze ciemniejszą.

Sześć pierwszych armat i sześć pierwszych jaszczy przejechało w pobliżu fortu, a z niego nie padł ani jeden strzał.

Żołnierze z zaprzęgów wracali na palcach jeden za drugim tą samą drogą. Ale tym razem nieprzyjaciel posłyszał jakiś hałas i ponieważ chciał poznać jego przyczynę, pomacał drogę granatami. Na szczęście upadły one po drugiej stronie traktu.

Dlaczego ludzie, którzy już przeszli, wracali po swoich śladach? Po to, by zabrać swoje karabiny i wyposażenie. Można było zaoszczędzić im tego ryzyka, umieściwszy wyposażenie i broń na jaszczach, ale nie zawsze o wszystkim się pamięta, czego najlepszym dowodem jest przeoczenie fortu Bard.

Gdy możliwość przejścia została już sprawdzona, transport artylerii stał się zadaniem jak wszystkie inne. Tylko że uprzedzony już nieprzyjaciel stał się bardziej niebezpieczny. Fort niczym wulkan bluzgał płomieniami i dymem, ale ponieważ zmuszony był do ostrzału po stromym torze, czynił więcej hałasu niż szkód.

Tracono średnio pięciu ludzi na zaprzęg, to znaczy jedną dziesiątą z pięćdziesięciu. Mimo to artyleria przeszła, a wynik kampanii zależał od niej.

Później spostrzeżono, że można było przejść Małą Przełęczą Świętego Bernarda i przeciągnąć tamtędy całą artylerię bez żadnego demontażu, ale prawdą jest, że wówczas przejście byłoby mniej piękne i znacznie łatwiejsze.

Koniec końców armia znalazła się na cudownych równinach Piemontu.

Nad rzeką Ticino napotkano dwunastotysięczny korpus wydzielony z Armii Renu przez generała Moreau, który po dwóch odniesionych zwycięstwach mógł pożyczyć Armii Italii ten nadmiar żołnierzy. Korpus przeszedł przełęczą Świętego Gotarda. Wzmocniony tymi dwunastoma tysiącami ludzi pierwszy konsul wkroczył do Mediolanu bez jednego wystrzału.

A propos, jak sobie poradził pierwszy konsul, któremu jeden z artykułów konstytucji roku VIII zabraniał opuszczenia Francji i stanięcia na czele armii?

Zaraz to wyjaśnimy.

W przeddzień wyjazdu z Paryża, czyli piątego maja lub według ówczesnego kalendarza piętnastego floréala[120], wezwał do siebie dwóch pozostałych konsulów i ministrów. Lucjanowi polecił:

– Przygotuj na jutro okólnik do prefektów.

Następnie zwrócił się do Fouchégo:

– Opublikujesz ten okólnik w gazetach. Będzie w nim informacja o moim wyjeździe do Dijon, dokąd udaję się na inspekcję Armii Rezerwowej. Dodasz, niczego nie potwierdzając, że udam się być może również do Genewy. W każdym razie zaznacz wyraźnie, że nie będę nieobecny dłużej niż dwa tygodnie. Jeśli wydarzy się coś niezwykłego, powrócę piorunem. Wszystkim wam powierzam wielkie interesy Francji. Mam nadzieję, że wkrótce będzie o mnie głośno, i w Wiedniu, i w Londynie.

Szóstego maja wyjechał.

Od tej chwili jego celem było wkroczyć na równiny Piemontu i stoczyć decydującą bitwę, a ponieważ nie wątpił w zwycięstwo, zamierzał potem odpowiedzieć podobnie jak odparł swym oskarżycielom Scypion, któremu zarzucano pogwałcenie konstytucji: „Owego dnia, o owej godzinie zwyciężałem Kartagińczyków. Chodźmy na Kapitol i podziękujmy bogom!”.

Opuściwszy Paryż szóstego maja, dwudziestego szóstego tego samego miesiąca naczelny dowódca obozował ze swą armią między Turynem i Casal Cermelli. Cały dzień padało. Pod wieczór burza się uspokoiła, a kolor nieba, jak to się zdarza w Italii, w kilka chwil z bardzo ciemnego przeszedł w najpiękniejszy lazur, na którym zamigotały gwiazdy.

Pierwszy konsul skinął na Rolanda, by mu towarzyszył. Obydwaj wyszli z małego miasteczka Chivasso i powędrowali brzegiem strumienia. Sto kroków od ostatnich zabudowań powalone przez burzę drzewo oferowało spacerowiczom ławkę. Bonaparte usiadł i kazał Rolandowi zająć miejsce obok siebie.

Niewątpliwie naczelny wódz chciał pomówić ze swym adiutantem o sprawach osobistych.

Przez chwilę obydwaj milczeli. Bonaparte odezwał się pierwszy:

– Czy przypominasz sobie, Rolandzie, naszą rozmowę w Pałacu Luksemburskim?

– Generale – Roland się roześmiał – w Pałacu Luksemburskim prowadziliśmy wiele rozmów. W jednej z nich oznajmiłeś mi, że wiosną wkroczymy do Italii i pobijemy tam generała Mélasa pod Torre Garofoli lub pod San Giuliano. Czy to ciągle aktualne?

– Tak, ale to nie do tej rozmowy chciałem powrócić.

– Czy możesz mi coś podpowiedzieć, generale?

– Chodziło o sprawę małżeństwa.

– Ach, tak! Małżeństwa mojej siostry. To w tej chwili powinno być już załatwione, generale.

– Nie chodziło o małżeństwo twojej siostry, lecz twoje.

– Ach tak! – Roland kwaśno się uśmiechnął. – Sadziłem, że tę sprawę pogrzebaliśmy już definitywnie, generale.

Uczynił ruch, jakby się chciał podnieść.

Bonaparte przytrzymał go za ramię.

– Gdy mówiłem ci o tym, Rolandzie – kontynuował poważnym tonem, co znaczyło, że chciał, by go słuchano – wiesz, kogo ci przeznaczyłem?

– Nie, generale.

– Przeznaczyłem ci moją siostrę Karolinę.

– Twoją siostrę?

– Tak, to cię dziwi?

– Nie przypuszczałem, że kiedykolwiek mógłbyś zamierzać uczynić mi podobny zaszczyt.

– Jesteś, Rolandzie, niewdzięcznikiem lub coś przede mną ukrywasz. Wiesz przecież, jak cię lubię.

– Och! Generale! – krzyknął Roland.

Ujął obie dłonie pierwszego konsula i uścisnął je z głęboką wdzięcznością.

– No cóż, chciałbym cię mieć za szwagra.

– Twoja siostra i Murat się kochają, generale – rzekł Roland – lepiej zatem, żeby twój projekt się nie zrealizował. Zresztą – dodał głuchym głosem – chyba już ci oświadczyłem, generale, że nigdy się nie ożenię.

Bonaparte się uśmiechnął.

– Czemu nie mówisz od razu, że zostajesz trapistą?

– Na honor, generale, przywróć klasztory i odbierz mi okazje dania się zabić, których, Bogu dzięki, wkrótce nie będzie nam brakowało, na co liczę, a odgadniesz faktycznie, w jaki sposób dokończę żywota.

– Jakieś cierpienie serca? Jakaś kobieca niewierność?

– Coś takiego! – zdumiał się Roland. – Sądzisz więc, że jestem zakochany! Tylko tego brakowało, by zostać przez ciebie godnie zaszeregowanym.

– Czyżbyś nie był zadowolony z przyznanego ci miejsca, ty, któremu chciałem oddać siostrę?

– Ależ tak. Lecz niestety stało się to niemożliwe! Twoje trzy siostry już wyszły za mąż, generale. Najmłodsza poślubiła generała Leclerca[121], druga wyszła za księcia Baciocchi[122] i wreszcie ostatnia wybrała Murata.

– W ten sposób – roześmiał się Bonaparte – stałeś się spokojny i zadowolony. Uważasz, że uwolniłeś się od związku ze mną.

– Och! Generale…! – żachnął się Roland.

– Odnoszę wrażenie, że nie jesteś ambitny.

– Generale, pozwól się kochać za dobro, jakim mnie obdarowałeś, a nie za to, czym chcesz mnie obdarować.

– A jeśli to przez egoizm chciałbym przywiązać cię do siebie, nie tylko więzami przyjaźni, lecz także pokrewieństwa? Jeśli bym ci rzekł: „W moich projektach na przyszłość niewiele liczę na moich braci, podczas gdy ani przez chwilę nie wątpiłem w ciebie”?

– Pod względem uczuć na pewno masz rację.

– Pod każdym względem! Co chcesz, bym uczynił z Leclerca? To człowiek przeciętny. Z Baciocchi, który nawet nie jest Francuzem? Z Murata, który ma serce lwa, lecz szaloną głowę? A przecież nadejdzie dzień, w którym nadam im tytuły książęce, ponieważ będą mężami mych sióstr. I kimże wtedy uczynię ciebie?

– Zrobisz ze mnie marszałka Francji.

– No, a potem?

– Jak to, potem? Uważam, że już to będzie czymś wspaniałym.

– Ale będziesz wtedy tylko jednym z dwunastu, zamiast być jedynym.

– Pozwól mi być po prostu twoim przyjacielem. Pozwól mi zawsze mówić ci prawdę, a oświadczam, że uznam się za wyjątkowego.

– Być może to wystarczy tobie, ale z pewnością nie mnie – nalegał Bonaparte, a ponieważ Roland milczał, po chwili dodał:

– Więcej sióstr nie mam, to prawda, ale marzy mi się dla ciebie coś jeszcze lepszego niż zostanie moim szwagrem.

Roland ciągle milczał.

– Rolandzie, istnieje na tym świecie urocza dziewczyna, którą kocham jak własną córkę. Ukończyła właśnie siedemnaście lat. Ty masz dwadzieścia sześć i w istocie jesteś generałem brygady. Na końcu kampanii zostaniesz generałem dywizji, więc gdy powrócimy do Paryża, Rolandzie, poślubisz…

– Generale – przerwał mu Roland – sądzę, że szuka cię Bourrienne.

Faktycznie, w odległości dziesięciu kroków od rozmawiających pojawił się sekretarz pierwszego konsula.

– To ty, Bourrienne? – z pewnym zniecierpliwieniem spytał Bonaparte.

– Tak, generale… Poczta z Francji.

– A!

– I list od pani Bonaparte.

– W porządku! – pierwszy konsul żwawo się podniósł. – Daj!

Niemal wyrwał mu list z dłoni.

– A dla mnie nie ma nic? – spytał Roland.

– Nic.

– To dziwne! – zamyślił się młody człowiek.

Pojawił się piękny włoski księżyc i przy jego świetle Bonaparte był w stanie czytać.

Podczas lektury dwóch pierwszych stron na jego twarzy malował się doskonały spokój. Bonaparte uwielbiał swą małżonkę. Opublikowane przez królową Hortensję listy są dowodem tej miłości. Roland obserwował na twarzy generała odbicie stanu jego duszy.

Jednak pod koniec listu jego oblicze się zachmurzyło, a brwi ściągnęły. Rzucił szybkie spojrzenie na Rolanda.

– Oho! – zauważył młody człowiek. – Chyba w tym liście jest mowa o mnie.

Bonaparte nic nie odpowiedział, tylko kontynuował lekturę.

Po ukończeniu czytania złożył list i wsunął do wewnętrznej kieszeni ubrania, a odwróciwszy się do Bourrienne’a, powiedział:

– W porządku, zaraz wracamy. Prawdopodobnie będę miał listy do wysłania. Czekając na mnie, przytnij pióra.

Bourrienne ukłonił się i poszedł z powrotem do Chivasso.

Wówczas Bonaparte podszedł do Rolanda i położył mu dłoń na ramieniu.

– Nie mam szczęścia do małżeństw, których pragnę – oznajmił.

– A to dlaczego? – zdziwił się Roland.

– Małżeństwo twej siostry nie wypaliło.

– Odmówiła?

– Nie, nie ona.

– Co! Nie ona? Czyżby to przypadkiem lord Tanlay?

– Tak.

– Odmówił poślubienia mej siostry, wcześniej poprosiwszy o to mnie, matkę, ciebie i ją samą?

– Spokojnie, nie daj się ponieść emocjom i postaraj zrozumieć, że kryje się za tym jakowaś tajemnica.

– Nie widzę tajemnicy, widzę zniewagę.

– Ach! I oto cały Roland! To właśnie dlatego ani twoja matka, ani twoja siostra do ciebie nie piszą. Tymczasem Józefina uznała, że powinieneś wiedzieć o tak poważnej sprawie. Przekazała mi zatem tę nowinę i poprosiła, bym cię powiadomił, jeśli uznam to za stosowne. Jak widzisz, nie wahałem się.

– Serdecznie dziękuję, generale… Czy lord Tanlay podaje powód odmowy?

– Podaje powód, który nim nie jest.

– To znaczy?

– Który nie może być prawdziwym powodem.

– Ale dokładnie?

– Wystarczy widzieć lorda raz i rozmawiać z nim przez pięć minut, by poznać go w tym względzie.

– Lecz w końcu, generale, co powiedział, by cofnąć dane słowo?

– Że twoja siostra jest mniej zamożna, niż sądził.

Roland wybuchnął tym nerwowym śmiechem, który oznaczał u niego bardzo gwałtowne wzburzenie.

– No właśnie! – odparł. – Przecież to pierwsza obiekcja, jaką mu przedstawiłem.

– Jaka?

– Że moja siostra nie ma ani grosza. Czyż my jesteśmy bogaci, my, dzieci republikańskich generałów?

– I co na to powiedział?

– Że on jest wystarczająco bogaty za obydwoje.

– Jak więc widzisz, to nie może być prawdziwym powodem odmowy.

– Czy uważasz, że jeden z twych adiutantów może być znieważany w osobie swej siostry, nie żądając wyjaśnień?

– W tego rodzaju sytuacjach, drogi Rolandzie, rozważenie wszystkich za i przeciw należy do osoby, która czuje się znieważona.

– Generale, za ile dni spodziewasz się decydującej bitwy?

Bonaparte się zastanowił.

– Nie wcześniej niż za dwa lub nawet trzy tygodnie – odpowiedział.

– Generale, proszę o dwa tygodnie urlopu.

– Pod jednym warunkiem.

– Jakim?

– Że najpierw wstąpisz do Bourg i dowiesz się od twojej siostry, od kogo pochodzi prawdziwa odmowa.

– Tak właśnie zamierzałem uczynić.

– W takim razie nie ma chwili do stracenia.

– Wiesz dobrze, że ja nigdy nie tracę ani chwili – odparł młody człowiek i uczynił już kilka kroków w stronę miasteczka.

– Jeszcze chwila, będziesz mógł zabrać moje depesze do Paryża, prawda?

– Rozumiem. Będę posłańcem z listami, o których wspomniałeś Bourrienne’owi.

– No właśnie.

– No to chodźmy.

– Jeszcze jedna sprawa. Młodzi ludzie, których zaaresztowałeś…

– Towarzysze Jehu?

– Tak… Otóż podobno wszyscy należą do arystokratycznych rodzin. Są bardziej fanatykami niż winowajcami. Zdaje się, że twoja matka, ofiara nie wiem jakiej sądowej pułapki, była świadkiem na procesie i spowodowała ich skazanie.

– To możliwe. Moja matka, jak wiesz, była w napadniętym dyliżansie i widziała twarz ich dowódcy.

– No więc twoja matka błaga mnie za pośrednictwem Józefiny o ułaskawienie tych biednych szaleńców. Tak właśnie ich nazywa. Oni wystąpili z apelacją. Będziesz na miejscu przed odrzuceniem apelacji i jeśli uznasz to za stosowne, w moim imieniu nakażesz ministrowi sprawiedliwości zawieszenie wyroku. Po twoim powrocie przyjrzymy się sprawie dokładniej.

– Dziękuję, generale. Czy nie masz mi nic więcej do powiedzenia?

– Nie. Chyba tylko tyle, żebyś przemyślał to, o czym wcześniej rozmawialiśmy.

– To znaczy co?

– Twoje małżeństwo.

– No cóż, odpowiem podobnie, jak ty przed chwilą: porozmawiamy o tym po moim powrocie, jeśli wrócę.

– Tam do licha! – prychnął Bonaparte. – Tego również zabijesz, jak zabiłeś innych. O to jestem spokojny. Przyznaję natomiast, że jeśli go zabijesz, będę go żałował.

– Jeśli tak ci go żal, generale, równie łatwo zginąć mogę ja zamiast niego.

– Tylko mi nie rób podobnych głupstw, bałwanie! – żywo zareagował pierwszy konsul. – Ciebie żałowałbym jeszcze bardziej.

– Naprawdę, generale – rzekł Roland ze swym urywanym śmiechem – jesteś najtrudniejszym do zadowolenia człowiekiem, jakiego znam.

I tym razem ruszyli wreszcie w drogę powrotną do Chivasso.

Pół godziny później Roland pędził pocztowym powozem drogą do Ivrei. W ten sam sposób miał jechać aż do Aosty. Tam miał się przesiąść na muła, przekroczyć przełęcz Świętego Bernarda, dotrzeć do Martigny i stamtąd przez Genewę dostać się do Bourg, a z Bourg dalej do Paryża.

112 Tak nazwał go jeden z twórców napoleońskiej legendy – poeta i autor piosenek Pierre-Jean de Béranger (1780-1857).

113 Peter-Carl Ott (1738-1809) – węgierski oficer służący w austriackiej armii; z czynnej służby wycofał się w 1805 roku.

114 George Keith Elphinston (1746-1823) – brytyjski admirał; karierę rozpoczął, gdy walczył przeciw Stanom Zjednoczonym; w okresie republiki działał na Morzu Śródziemnym.

115 Bitwa pod Stockach (trzeci maja 1800) – zwana drugą bitwą pod Stockach (pierwsza w 1799 roku); zwycięstwo dowodzonej przez generała Lecourbe’a armii francuskiej nad wojskami austriackimi.

116 Bitwa pod Moesskirch (czwarty i piąty maja 1800) – zwycięstwo dowodzonej przez generała Moreau armii francuskiej nad wojskami austriackimi.

117 Auguste Frédéric Louis Viesse de Marmont (1774-1852) – pochodzący z drobnej szlachty oficer, od 1798 roku generał republiki, od 1809 roku napoleoński marszałek, w 1814 roku został wyznaczony do obrony Paryża; zdradził Napoleona.

118 Jacques-Antoine de Chamberlhac de Laubespin (1754-1826) – generał od 1796 roku; odznaczył się w bitwie pod Arcole; w okresie cesarstwa przebywał na placówkach m.in. koło Neapolu i w Holandii.

119 Gruyère – pochodzący ze Szwajcarii łagodny, żółty ser z krowiego mleka.

120 Floréal – miesiąc kalendarza rewolucyjnego, od dwudziestego kwietnia do dziewiętnastego maja.

121 Charles Victoire Emmanuel Leclerc (1772-1802) – generał republiki od 1796 roku; w 1798 roku poślubił siostrę Napoleona, Paulinę Bonaparte; zmarł na żółtą febrę podczas wyprawy na San Domingo, którą dowodził.

122 Félix Baciocchi (1762-1841) – książę; w 1797 roku poślubił siostrę Napoleona, Elizę Bonaparte; napoleoński generał od 1804 roku.

Rozdział LII

Sąd

Podczas gdy Roland pędził z Italii, zobaczmy, co wydarzyło się we Francji, i wyjaśnijmy pewne sprawy, które w przytoczonej rozmowie między Bonapartem i jego adiutantem mogą się naszym czytelnikom wydawać niejasne.

Młodzi ludzie zatrzymani przez Rolanda w grocie Ceyzeriat spędzili w więzieniu w Bourg tylko jedną noc. Nazajutrz natychmiast przewieziono ich do Besançon, gdzie mieli zostać postawieni przed trybunałem wojskowym.

Przypominamy sobie, że dwaj z nich byli ciężko ranni i trzeba ich było transportować na noszach. Jeden nich zmarł jeszcze tego samego wieczora, a drugi – trzy dni później już w Besançon.

Ilość więźniów zmniejszyła się więc do czterech. Byli to: Morgan – cały i zdrowy, który sam oddał się w ręce sprawiedliwości, oraz Montbar, Adler i d’Assas – mniej lub bardziej zranieni podczas walki, lecz ich rany nie były niebezpieczne.

Te cztery pseudonimy, przypomnijmy sobie, kryły prawdziwe nazwiska barona de Sainte-Hermine, hrabiego de Jayat, wicehrabiego de Valensolle i markiza de Ribier.

Podczas gdy w Besançon przed komisją wojskową prowadzono postępowanie przygotowawcze procesu czterech więźniów, przestało obowiązywać prawo kierujące napady na dyliżanse do sądów wojskowych.

Od tego momentu czterej oskarżeni mieli zostać skierowani przed trybunał cywilny.

Stanowiło to dla nich zasadniczą różnicę, nie jeśli chodzi o wielkość kary, ale o sposób jej wymierzenia.

Skazani przez trybunał wojskowy zostaliby rozstrzelani, podczas gdy trybunał cywilny skaże ich na gilotynę. Rozstrzelanie nie było hańbiące, natomiast gilotyna tak.

Zmiana instytucji sądowniczej oznaczała, że ich proces podlegał trybunałowi w Bourg.

Pod koniec marca przewieziono oskarżonych z Besançon do więzienia w Bourg i rozpoczęto nowe postępowanie przygotowawcze, lecz czterej więźniowie zastosowali system obrony, który przysporzył sporo kłopotu sędziemu śledczemu.

Oświadczali, że nazywają się: baron de Sainte-Hermine, hrabia de Jayat, wicehrabia de Valensolle i markiz de Ribier i nigdy nie mieli nic wspólnego rabusiami dyliżansów, których zwano Morganem, Montbarem, Adlerem i d’Assasem.

Przyznawali, że należą do zbrojnego ugrupowania będącego częścią band pana de Teyssonnet i filią armii bretońskiej przeznaczoną do prowadzenia działań na południu i na wschodzie, podczas gdy główna armia, która zresztą zawarła pokój, operowała na zachodzie.

Oni sami czekali tylko na podporządkowanie się Cadoudala, by samemu uczynić podobnie. Prawdopodobnie taki rozkaz dla nich był już w drodze, gdy zostali zaatakowani i pojmani.

Trudno było dostarczyć przeczące dowody. Rabunków dyliżansów zawsze dokonywali ludzie zamaskowani i poza panią de Montrevel i sir Johnem nikt nie widział twarzy któregokolwiek z rozbójników.

Pamiętamy, w jakich okolicznościach to się stało: sir John – w nocy, kiedy go sądzono, skazano i usiłowano zabić, pani de Montrevel – w trakcie napadu na dyliżans, gdy odzyskawszy przytomność, niekontrolowanym ruchem zerwała maskę z twarzy Morgana.

Obydwoje zostali wezwani przez sędziego śledczego. Skonfrontowano ich z czterema oskarżonymi. Ale zarówno sir John, jak i pani de Montrevel oświadczyli, że żadnego z nich nie rozpoznają.

Co spowodowało tę powściągliwość?

Ze strony pani de Montrevel było to zrozumiałe: wynikała ona z podwójnej wdzięczności, jaką darzyła człowieka, który ochronił jej syna Edouarda, a jej samej niósł pomoc w potrzebie.

Trudniej wytłumaczyć milczenie sir Johna, bo z całą pewnością wśród czterech więźniów rozpoznawał on co najmniej dwóch swoich niedoszłych morderców.

Oni go rozpoznali i na jego widok przez ich ciała przebiegł dreszcz. Tym niemniej gotowi na wszystko, śmiało utkwili w Angliku wzrok. Ku ich zdumieniu sir John pomimo natarczywego nalegania sędziego uparcie odpowiadał:

– Nie mam zaszczytu rozpoznawać tych panów.

Tymczasem Amélie – jeszcze o niej nie wspomnieliśmy, istnieją bowiem cierpienia, których pióro nie powinno nawet próbować wyrazić – Amélie, blada, rozgorączkowana, umierająca od fatalnej nocy, gdy zatrzymano Morgana, z niepokojem oczekiwała powrotu swej matki i lorda Tanlaya od sędziego śledczego.

Pierwszy zjawił się lord Tanlay. Matka pozostała nieco w tyle, wydawszy jakieś polecenia Michelowi.

Amélie, gdy tylko spostrzegła sir Johna, rzuciła się ku niemu z pytaniem:

– No i co?

Sir John rozejrzał się wokół, by się upewnić, że pani de Montrevel nie może go ani widzieć, ani słyszeć, oznajmił:

– Ani pani matka, ani ja nie rozpoznaliśmy nikogo.

– Ach! Jakże jesteś szlachetny, jak wspaniałomyślny, jak dobry, milordzie! – dziękowała dziewczyna, po czym spróbowała pocałować dłoń sir Johna, który jednak cofnął dłoń i odrzekł:

– Dotrzymałem tylko danej obietnicy. Ale cicho! Nadchodzi pani matka.

Amélie cofnęła się o krok.

– Zatem, mamo – powiedziała – nie przyczyniłaś się do skompromitowania tych nieszczęśników?

– Czy chciałabyś – odparła pani de Montrevel – żebym wysłała na szafot człowieka, który przyszedł mi z pomocą i który zamiast uderzyć Edouarda, to go uściskał?

– Ale przecież, mamo – cała drżąc, dopytywała się Amélie – ty go rozpoznałaś?

– Oczywiście – przyznała pani de Montrevel – to ten blondyn o czarnych brwiach i oczach, który nazywa się Charles de Sainte-Hermine.

Amélie wydała zduszony okrzyk. Po chwili, zmusiwszy się do opanowania, jeszcze spytała:

– Czyli wszystko jest już skończone dla ciebie i dla milorda i nie będziecie więcej wzywani?

– Prawdopodobnie już nie – odpowiedziała pani de Montrevel.

– W każdym razie – wtrącił sir John – sądzę, że podobnie jak ja, pani de Montrevel konsekwentnie pozostanie przy swoim zeznaniu.

– Ależ oczywiście! – zapewniła pani de Montrevel. – Niech Bóg mnie broni, bym przyczyniła się do śmierci tego nieszczęsnego młodzieńca. Nigdy bym sobie tego nie wybaczyła. Wystarczy, że Roland zatrzymał go z towarzyszami.

Amélie westchnęła, ale nieco spokoju pojawiło się na jej obliczu.

Rzuciła jeszcze pełne wdzięczności spojrzenie na sir Johna i udała się do swojego pokoju, gdzie czekała na nią Charlotte.

Pokojówka stała się dla Amélie kimś bardzo bliskim, niemal przyjaciółką. Od kiedy oskarżeni znaleźli się w więzieniu w Bourg, Charlotte codziennie spędzała godzinę u swojego ojca. Przez tę godzinę interesowała się wyłącznie więźniami, którym godny szacunku dozorca, będący rojalistą, współczuł z całego serca. Charlotte dowiadywała się o najdrobniejszych szczegółach i codziennie przekazywała Amélie informacje o oskarżonych.

W takich okolicznościach do Noires-Fontaines powróciła pani de Montrevel z sir Johnem.

Przed wyjazdem z Paryża pierwszy konsul kazał Rolandowi oraz Józefinie powiedzieć pani de Montrevel, że pragnie, by małżeństwo zawarte zostało bez jego udziału i tak szybko, jak to tylko możliwe.

Sir John, który wybrał się do Noires-Fontaines z panią de Montrevel, oświadczył, że ten związek będzie spełnieniem jego najgorętszych pragnień i że czekał jedynie na rozkazy Amélie, by stać się najszczęśliwszym człowiekiem na świecie.

Ponieważ sprawy zaszły już tak daleko, rankiem tego samego dnia, gdy mieli z sir Johnem zeznawać jako świadkowie, pani de Montrevel pozwoliła mu na rozmowę sam na sam z Amélie.

Spotkanie trwało ponad godzinę i sir John opuścił Amélie dopiero przed samym odjazdem z panią de Montrevel do Bourg w celu składania zeznań.

Jak już wiemy, zeznania te wypadły na korzyść oskarżonych. Widzieliśmy też, jak po powrocie sir John przyjęty został przez Amélie.

Wieczorem z kolei pani de Montrevel przeprowadziła rozmowę ze swą córką.

Amélie wyjaśniła ponaglającej do zawarcia małżeństwa matce, że z powodu odczuwanych cierpień chciałaby ceremonię odłożyć na później i że w tym względzie odwołała się do delikatności lorda Tanlaya.

Nazajutrz pani de Montrevel zmuszona była powrócić do Paryża. Jej pozycja u boku pani Bonaparte nie pozwalała jej na długą nieobecność.

W dniu wyjazdu matka bardzo naciskała na Amélie, by towarzyszyła jej w podróży do stolicy. Od tej propozycji córka znów wymówiła się złym stanem zdrowia. Rozpoczynał się sezon łagodny i ożywczy, kwiecień i maj. Dziewczyna pragnęła spędzić te dwa miesiące na wsi. Była przekonana, że ten okres przyniesie jej poprawę samopoczucia.

Pani de Montrevel nie potrafiła niczego odmówić córce, zwłaszcza gdy chodziło o jej zdrowie. Kolejna zwłoka została zatem przyznana chorej.

Podobnie jak w drodze do Bourg, pani de Montrevel wracała do Paryża w towarzystwie lorda Tanlaya. Ku jej wielkiemu zdumieniu podczas dwóch dni podróży do Paryża sir John nie wspomniał ani słowem o swym małżeństwie z Amélie.

Pani Bonaparte natomiast, gdy tylko zobaczyła swoją przyjaciółkę, zaraz ją zapytała:

– No więc kiedy Amélie wychodzi za mąż za sir Johna? Wiesz, że to małżeństwo jest bardzo oczekiwane przez pierwszego konsula!

Na to pani de Montrevel odpowiedziała:

– To całkowicie zależy od lorda Tanlaya.

Taka odpowiedź długo chodziła po głowie pani Bonaparte. Jak to możliwe, że lord Tanlay, który zdawał się bardzo śpieszyć, teraz stał się tak chłodny?

Jedynie czas mógł przynieść wyjaśnienie tej tajemnicy, a czas płynął i nadal trwało postępowanie przygotowawcze zbliżającego się procesu.

Więźniów skonfrontowano ze wszystkimi podróżnymi, którzy złożyli zeznania załączone do raportów, jakie widzieliśmy w rękach ministra policji. Jednak żaden z nich nie był w stanie oskarżonych rozpoznać, skoro żaden nie widział twarzy rozbójników.

Ponadto podróżni zaświadczali, że nikomu nigdy niczego nie zabrano, ani biżuterii, ani pieniędzy.

Jean Picot poświadczył, że oddano mu dwieście ludwików, które zabrane zostały przez nieuwagę.

Postępowanie przygotowawcze trwało dwa miesiące i po upływie tego czasu oskarżonych, których nikt nie zidentyfikował, obciążały jedynie ich własne zeznania, czyli uczestnictwo w buntach bretońskim i wandejskim, gdzie należeli po prostu do zbrojnych band przemierzających teren Jury pod rozkazami pana de Teyssonnet.

Na ile było to możliwe, sędziowie zwlekali z rozpoczęciem procesu, ponieważ liczyli na to, że jeszcze pojawi się jakiś świadek, którego zeznania obciążą oskarżonych. Ich nadzieje okazały się płonne.

W istocie nikt nie ucierpiał z powodu przestępstw przypisywanych czterem młodym ludziom za wyjątkiem skarbu państwa, ale jego nieszczęścia nikogo nie obchodziły.

Trzeba było wreszcie rozpocząć proces.

Ze swej strony oskarżeni umiejętnie rozgrywali czas.

Za pomocą zręcznego wymieniania się paszportami, Morgan podróżował pod nazwiskiem Ribier, a Ribier jako Sainte-Hermine i podobnie inni. W rezultacie zeznania oberżystów wprowadzały zamieszanie, które ich księgi klientów jeszcze powiększały.

Przyjazdy podróżnych zapisywane w rejestrach godzinę wcześniej lub godzinę później potwierdzały niepodważalne alibi.

Sędziowie mieli wewnętrzne przekonanie o winie oskarżonych, ale było ono bezsilne wobec zeznań świadków. Ponadto trzeba dodać, że z drugiej strony oskarżeni mieli po swej stronie pełną sympatię publiczności.

Rozpoczęto posiedzenie sądu.

Więzienie w Bourg przylega do budynku sądu. Wewnętrznym korytarzem można było doprowadzać więźniów do sali sądowej.

Jakkolwiek wielka by ta sala była, w dniu rozpoczęcia procesu tłum wypełniał ją szczelnie. Całe miasto Bourg tłoczyło się pod drzwiami trybunału. Przybyli nawet ludzie z Mâcon, z Lons-le-Saulnier, z Besançon i z Nantui, tak bardzo napady na dyliżanse stały się znane, tak bardzo wyczyny towarzyszy Jehu stały się sławne.

Wprowadzeniu czterech oskarżonych towarzyszył szmer, w którym nie było nic złowrogiego, a jedynie zwiastował – pół na pół – ciekawość i życzliwość.

Przyznać trzeba, że oskarżeni prezentowali się bardzo korzystnie, by wzbudzić te dwie reakcje. Nadzwyczaj przystojni, ubrani według najnowszej mody, uśmiechający się w stronę publiczności, uprzejmi wobec sędziów, choć czasem nieco kpiący, swą najlepszą obronę czerpali z własnej postawy.

Najstarszy z nich mógł mieć najwyżej trzydzieści lat.

Pytani o imiona i nazwiska, o miejsce urodzenia i o wiek, kolejno odpowiadali:

Charles de Sainte-Hermine, urodzony w Tours, departament Indre-et-Loire, dwadzieścia cztery lata; Louis-André de Jayat, urodzony w Bagé-le-Château, departament l’Ain, dwadzieścia dziewięć lat; Raoul-Frédéric-Auguste de Valensolle, urodzony w Sainte-Colombe, departament Rhône, dwadzieścia siedem lat; Pierre-Hector de Ribier, urodzony w Bolléne, departament Vaucluse, dwadzieścia sześć lat.

Pytani o stan i przynależność, wszyscy czterej oświadczyli, że są szlachcicami i rojalistami.

Ci czterej przystojni młodzieńcy, którzy bronili się przed gilotyną, ale nie przed rozstrzelaniem, którzy domagali się śmierci, gdy oświadczali, że na nią zasługują, ale chcieli śmierci żołnierza, stanowili zachwycające połączenie młodości, odwagi i wspaniałomyślności.

Toteż sędziowie rozumieli, że po zwykłym oskarżeniu o bunt z bronią w ręku, po podporządkowaniu Wandei i spacyfikowaniu Bretanii zostaną uniewinnieni, a przecież ministrowi policji wcale nie o to chodziło. Nie wystarczało mu też skazanie na śmierć przez trybunał wojskowy, on potrzebował śmierci hańbiącej, śmierci złoczyńców, śmierci niegodziwców.

Proces trwał już trzy dni i nie uczyniono ani kroku w kierunku oczekiwanym przez ministra policji. Charlotte, która z więzienia mogła się dostać jako pierwsza na salę sądową, codziennie uczestniczyła w rozprawie, a wieczorami zanosiła Amélie słowo nadziei.

Czwartego dnia Amélie nie mogła wytrzymać. Ubrała się dokładnie tak, jak Charlotte. Jedynie czarna koronka zawieszona na rondzie kapelusza była dłuższa i grubsza niż w zwykłych kapeluszach. Koronka tworzyła rodzaj woalki, która zasłaniała jej twarz.

Charlotte przedstawiła Amélie ojcu jako swą przyjaciółkę, która chciała zobaczyć rozprawę. Poczciwy Courtois wcale nie rozpoznał panny de Montrevel i aby dziewczyny mogły z bliska zobaczyć oskarżonych, umieścił je w korytarzu wiodącym z pomieszczenia dozorcy sądowego do sali sądowej.

Korytarz w miejscu, gdzie z gabinetu dozorcy dochodziło się do pomieszczenia zwanego drewutnią, był tak wąski, że z czterech żandarmów eskortujących więźniów dwóch przechodziło na czoło, a dwóch na tył, natomiast więźniowie szli pojedynczo jeden za drugim.

Charlotte i Amélie ustawiły się przy drzwiach do drewutni.

Gdy Amélie usłyszała, że drzwi więzienia się otwierają, musiała wesprzeć się na ramieniu Charlotte. Miała wrażenie, że ziemia usuwa jej się spod stóp i znika ściana za jej plecami.

Usłyszała odgłos kroków i brzęk szabel żandarmów. Wreszcie otworzyły się drzwi korytarza.

Przeszedł jeden żandarm, za nim drugi.

Sainte-Hermine maszerował przed innymi więźniami, jakby ciągle był Morganem.

– Charles! – szepnęła Amélie w momencie, gdy przechodził obok.

Więzień rozpoznał uwielbiany głos, wydał cichy okrzyk i poczuł, jak ktoś wsuwa mu w dłoń niewielką karteczkę. Ścisnął drogą dłoń, wyszeptał imię Amélie i poszedł dalej.

Inni przeszli za nim i nawet nie zauważyli dwóch stojących dziewczyn, lub tylko sprawiali takie wrażenie, a żandarmi niczego nie widzieli i niczego nie słyszeli.

Gdy tylko Morgan znalazł się w oświetlonym miejscu, rozwinął liścik.

Zawierał on następujące słowa:

Bądź spokojny, kochany Charles’u, jestem i będę ci wierna tak w życiu, jak i w śmierci. Wszystko wyznałam lordowi Tanlayowi. To najszlachetniejszy człowiek na świecie. Dał mi słowo, że odmówi zawarcia małżeństwa i odpowiedzialność za to weźmie na siebie. Kocham cię!

Morgan ucałował list i schował na swoim sercu. Następnie spojrzał w głąb korytarza. Dwie dziewczyny z regionu Bresse stały oparte o drzwi.

Amélie zaryzykowała wszystko, by ujrzeć go raz jeszcze.

Oczekiwano, że będzie to decydujący seans, jeśli nie pojawią się jakieś nowe zeznania świadków. Z powodu braku dowodów skazanie oskarżonych stało się niemożliwe.

Najlepsi adwokaci w departamencie, z Lyonu i z Besançon podjęli się obrony oskarżonych. Kolejno występował każdy z nich i niweczył punkt po punkcie akt oskarżenia niczym średniowieczny mistrz, który podczas rycerskiego turnieju strąca kolejne elementy zbroi swego przeciwnika.

Najlepsze fragmenty mowy obrońców przyjmowane były pochlebnymi owacjami, pomimo ostrzeżeń woźnych sądowych i napomnień przewodniczącego trybunału.

Amélie ze złożonymi dłońmi dziękowała Bogu, którego wstawiennictwo za oskarżonymi widziała bardzo wyraźnie. Przerażający ciężar zsuwał się z jej przygniecionej piersi. Coraz lżej oddychała i z wdzięcznością patrzyła na Chrystusa zawieszonego nad głowami sędziów.

Rozprawa zbliżała się ku końcowi.

Nagle wszedł woźny, zbliżył się do przewodniczącego i szepnął mu kilka słów do ucha.

– Panowie – oznajmił przewodniczący – zawieszam rozprawę. Wyprowadzić oskarżonych.

Fala gorączkowego zaniepokojenia zakołysała publicznością. Co nowego się wydarzyło? Co nieoczekiwanego się stanie? Każdy z niepokojem patrzył na swego sąsiada. Złe przeczucie ścisnęło serce Amélie. Przycisnęła dłoń do piersi. Czuła w niej coś na kształt lodowatej stali przenikającej aż do najgłębszych zakamarków jej duszy.

Żandarmi podnieśli się i poprowadzili więźniów z powrotem do celi.

Jeden za drugim przechodzili tuż obok Amélie.

Dłonie dwojga młodych ludzi się zetknęły. Ręka Amélie była zimna jak u trupa.

– Cokolwiek się stanie, dziękuję – szepnął Charles, gdy przechodził obok niej.

Amélie chciała mu odpowiedzieć, ale słowa zamarły jej na ustach.

W tym czasie przewodniczący podniósł się i przeszedł do sali narad.

Zastał tam zawoalowaną kobietę, która podjechała powozem aż pod drzwi trybunału i którą przyprowadzono do niego, zanim mogła zamienić z kimkolwiek choć jedno słowo.

– Pani – odezwał się przewodniczący – zechciej wybaczyć nieco obcesowe środki, jakie na mocy przyznanych mi uprawnień zmuszony zostałem zastosować, by sprowadzić cię tutaj z Paryża. Ale chodzi o ludzkie życie, a taki powód przesuwa wszystkie inne racje na drugi plan.

– Nie musi pan się usprawiedliwiać – odparła zawoalowana dama. – Znam prerogatywy sprawiedliwości i oto jestem do pańskiej dyspozycji.

– Szanowna pani – podjął sędzia – trybunał i ja osobiście doceniamy wykwintną delikatność uczuć, jakie podczas konfrontacji z oskarżonymi skłoniły cię do odmowy rozpoznania tego, który udzielił ci pomocy. W konsekwencji oskarżeni zaprzeczyli związku z napadem na dyliżans, lecz od tamtej chwili przyznali się do wszystkiego. Potrzebujemy tylko poznać tego, który oznaczył się wyjątkową uprzejmością, gdy przyszedł ci z pomocą, by móc go polecić łaskawości pierwszego konsula.

– Niemożliwe! – krzyknęła dama. – Przyznali się do wszystkiego?

– Tak, ale upierają się nie ujawnić tego, który pani przyszedł z pomocą. Zapewne obawiają się, że narażą panią na zarzut złożenia fałszywych zeznań, no i nie chcą też, by jeden z nich za tę cenę kupił sobie ułaskawienie.

– Więc czego pan ode mnie oczekuje?

– By pani ocaliła swego zbawcę.

– Och! Bardzo chętnie – podniosła się dama. – Co mam uczynić?

– Odpowiedzieć na pytanie, które ja do pani skieruję.

– Jestem gotowa, panie.

– Proszę tutaj chwilę zaczekać. Za moment zostanie pani wezwana.

Przewodniczący wyszedł. Ustawieni pod drzwiami żandarmi nie pozwolili nikomu na kontakt z zawoalowaną damą.

Przewodniczący powrócił na swoje miejsce.

– Panowie – oznajmił – wznawiam rozprawę.

Zewsząd dobiegał pomruk rozmów. Woźni nakazali ciszę.

Zapanowało milczenie.

– Wprowadzić świadka – rozkazał sędzia.

Woźny otworzył drzwi sali narad. Weszła zawoalowana dama.

Wszystkie spojrzenia skupiły się na niej.

Kim ona była? Jaką rolę miała odegrać? W jakim celu ją przyprowadzono?

Jako pierwszy spoczął na niej wzrok Amélie.

– Och! Boże mój! – szepnęła. – Mam nadzieję, że się mylę.

– Pani – głos zabrał przewodniczący – oskarżeni wejdą do tej sali. Proszę wskazać sprawiedliwości tego z nich, który w trakcie napadu na dyliżans z Genewy pośpieszył pani ze wzruszającą pomocą.

Przez zgromadzony tłum przebiegł dreszcz. Zrozumiano, że na drodze oskarżonych umieszczono niebezpieczną pułapkę.

Z dziesięć głosów krzyknęło: „Nic nie mów!”. Na znak przewodniczącego woźny zawołał władczym głosem:

– Milczeć!

Śmiertelny chłód ogarnął serce Amélie, lodowaty pot wystąpił na czoło, kolana się pod nią ugięły i zaczęły drżeć.

– Wprowadzić oskarżonych – zarządził przewodniczący i nakazał wzrokiem milczenie, jak woźny uczynił to głosem – a pani niech się zbliży i uniesie woalkę.

Dama posłusznie wykonała oba polecenia.

– Moja matka! – zawołała Amélie, ale głosem tak zduszonym, że usłyszeli to jedynie najbliżsi sąsiedzi.

– Pani de Montrevel! – szeptała publiczność.

W tym momencie w drzwiach pojawił się pierwszy żandarm, po nim drugi. Następnie wchodzili oskarżeni, ale w porządku innym niż przedtem. Morgan przesunął się na trzecią pozycję. Oddzielony od żandarmów idących przodem przez Montbara i Adlera, a przez d’Assasa od idących z tyłu, łatwiej mógł uścisnąć dłoń Amélie.

Pierwszy wszedł zatem Montbar.

Pani de Montrevel zaprzeczyła ruchem głowy.

Następny był Adler.

Pani de Montrevel uczyniła ten sam przeczący gest.

W tym momencie Morgan mijał Amélie.

– Och! Jesteśmy zgubieni! – szepnęła tylko.

Spojrzał na nią ze zdumieniem. Jej dłoń konwulsyjnie ścisnęła jego.

Wszedł.

– Ten pan – powiedziała pani de Montrevel, zobaczywszy Morgana lub jeśli wolicie, barona Charlesa de Sainte-Hermine, który od chwili, gdy matka Amélie dokonała oficjalnej identyfikacji, stał się otwarcie jedną i tą samą osobą.

Całe audytorium wydało długi okrzyk bólu.

Montbar wybuchnął śmiechem.

– Och, na honor! To cię nauczy, drogi przyjacielu, uprzejmości dla dam, które źle się poczują – powiedział, a odwróciwszy się do pani de Montrevel, rzekł:

– Dwoma słowami ścięła pani cztery głowy.

W przerażającej ciszy, jaka zapanowała, rozległ się głuchy jęk.

– Woźny – odezwał się prezydent – czy nie uprzedziłeś publiczności, że każdy objaw przychylności bądź dezaprobaty jest zakazany?

Woźny zaczął się dowiadywać, kto dopuścił się zniewagi sądu i wydał ten jęk.

Była to kobieta w ludowym stroju z Bresse, którą wyniesiono do więziennego dozorcy.

Teraz oskarżeni nie próbowali już nawet zaprzeczać. Tak jak kiedyś Morgan dołączył do nich, oni przyłączyli się do niego. Ich cztery głowy miały zostać ocalone lub spaść jednocześnie.

Tego samego dnia o dziesiątej wieczorem sąd uznał oskarżonych winnymi i wydał na nich wyrok śmierci.

Trzy dni później po usilnych prośbach adwokaci uzyskali zgodę skazanych na wniesienie apelacji, ale nie udało się uzyskać ich zgody na staranie o ułaskawienie.

Rozdział LIII

W którym Amélie dotrzymuje słowa

Wyrok wydany przez sąd miasta Bourg wywarł przykre wrażenie nie tylko na publiczności biorącej udział w rozprawie, ale i na wszystkich mieszkańcach.

Czterech skazańców cechowały takie rycerskie więzy braterstwa, taka elegancja manier i takie przekonanie do wiary, którą wyznawali, że nawet ich wrogowie pełni byli podziwu dla tego dziwnego poświęcenia, które z arystokratów z urodzenia i z nazwiska uczyniło drogowych rabusi.

Pani de Montrevel zrozpaczona znaczeniem swego udziału w procesie i rolą, jaką mimowolnie przyszło jej odegrać w tym dramacie o śmiertelnym zakończeniu, widziała tylko jeden sposób naprawienia wyrządzonego przez nią zła: natychmiast udać się do Paryża, upaść do stóp pierwszego konsula i błagać go o łaskę dla czterech skazańców.

Nie wstąpiła nawet do zamku Noires-Fontaines, by uściskać Amélie. Wiedziała, że wyjazd Bonapartego wyznaczony został na początek maja, a był już szósty.

Gdy opuszczała Paryż, przygotowania do jego wyjazdu były już na ukończeniu.

Skreśliła kilka słów do córki. Wyjaśniła jej, z powodu jakiej fatalnej namowy, usiłując ratować czterech oskarżonych, doprowadziła do ich skazania.

Następnie, ponieważ wstydziła się niedotrzymania obietnicy, jaką dała Amélie i jaką uczyniła przede wszystkim sobie samej, posłała po świeże pocztowe konie, wsiadła do powozu i odjechała do Paryża.

Na miejsce dotarła o poranku ósmego maja.

Bonaparte wyjechał szóstego wieczorem.

Gdy wyjeżdżał, oznajmił, że udaje się tylko do Dijon, a co najwyżej do Genewy, ale na pewno wróci przed upływem trzech tygodni.

Rozpatrywanie apelacji skazańców, nawet jeśli zostanie ona odrzucona, powinno potrwać co najmniej pięć lub sześć tygodni.

Nie wszystko zatem było jeszcze stracone, ale takim się stało, gdy wyszło na jaw, że przegląd w Dijon był tylko pretekstem i podróż do Genewy nie była nawet planowana, a Bonaparte zamiast udać się do Szwajcarii, udał się do Italii.

Wówczas pani de Montrevel, która nie chciała zwracać się do syna, bo znała jego przysięgę złożoną przy łożu umierającego lorda Tanlaya i wiedziała, że to Roland doprowadził do aresztowania towarzyszy Jehu, skierowała swe kroki do Józefiny. Pani Bonaparte obiecała napisać do męża.

Jeszcze tego wieczora wywiązała się z obietnicy.

W całym kraju proces odbił się głośnym echem. Ci skazańcy nie byli zwykłymi skazańcami. Wymiar sprawiedliwości pilnie zajął się sprawą i trzydziestego piątego dnia po wyroku apelacja została odrzucona.

Decyzję o tym natychmiast wysłano do Bourg z nakazem dokonania egzekucji w ciągu dwudziestu czterech godzin.

Jakkolwiek minister sprawiedliwości by się śpieszył, instytucja sądowa nie dowiedziała się wcale pierwsza o decyzji, jaka zapadła.

Gdy więźniowie spacerowali na więziennym dziedzińcu, ponad otaczającym go murem przeleciał kamień i trafił pod ich stopy. Kamień owinięty był listem.

Morgan, który w stosunku do swych towarzyszy również w więzieniu zachował pozycję szefa, podniósł kamień, rozwinął papier i przeczytał list.

Następnie odwrócił się do nich i oznajmił:

– Panowie, nasza apelacja została odrzucona, jak zresztą należało się spodziewać, i można oczekiwać, że ceremonia odbędzie się jutro.

Valensolle i Ribier, którzy grali monetami w rodzaj stołowego bilardu, przerwali zabawę, by posłuchać nowiny.

Gdy już jej wysłuchali, nie odezwali się ani słowem i powrócili do gry.

Jayat, który czytał Nową Heloizę[123], zanim na nowo zagłębił się w lekturze, oświadczył:

– Sądzę, że nie będę miał dość czasu, by skończyć arcydzieło pana Jeana-Jacques’a Rousseau, ale na honor, nie będę tego żałował. To najbardziej fałszywa i nudna książka, jaką w życiu czytałem.

Sainte-Hermine przetarł dłonią czoło i szepnął:

– Biedna Amélie!

A spostrzegłszy w wychodzącym na dziedziniec oknie więziennego dozorcy Charlotte, zbliżył się do niej i powiedział:

– Przekaż Amélie, że tej nocy nadejdzie czas, by dotrzymała danej mi obietnicy.

Córka dozorcy zamknęła okno, ucałowała ojca i obiecała mu, że prawdopodobnie odwiedzi go jeszcze wieczorem.

Następnie udała się prosto do Noires-Fontaines drogą, którą od dwóch miesięcy każdego dnia przemierzała dwukrotnie: w środku dnia, kiedy podążała do więzienia, i wieczorem, gdy wracała do zamku.

Co wieczór po powrocie zastawała Amélie w tym samym miejscu, siedzącą przy oknie, które w dniach szczęścia otwierała, by wpuścić przez nie ukochanego Charles’a.

Od dnia, gdy po ogłoszeniu sądowego werdyktu straciła przytomność, Amélie nie uroniła ani jednej łzy i niewiele się pomylimy, mówiąc, że nie wypowiedziała ani słowa.

W przeciwieństwie do antycznego marmuru, który ożywa, by stać się kobietą, można by rzec, że tutaj istota żywa stopniowo stawała się kamieniem.

Każdego kolejnego dnia sprawiała wrażenie nieco bledszej i zimniejszej.

Charlotte patrzyła na nią ze zdziwieniem. Pospolite dusze, na których duże wrażenie robią objawy hałaśliwe, to znaczy krzyki i płacz, nie rozumieją nic z milczącego cierpienia. Wydaje im się, że milczenie wyraża obojętność. Była więc zdziwiona spokojem, z jakim Amélie przyjęła wiadomość, którą podjęła się jej przekazać.

Nie spostrzegła, że twarz Amélie zanurzona w półcieniu zmierzchu z bladej stała się siną. Nie wyczuwała śmiertelnego uścisku, który niczym żelazne obcęgi kruszył jej serce. Nie widziała, gdy Amélie kierowała się ku drzwiom, że jeszcze większa niż zazwyczaj sztywność towarzyszy jej ruchom.

Po prostu gotowała się, by pójść za swą panią, ale gdy była już przy drzwiach, uniosła rękę.

– Czekaj na mnie tutaj – poleciła.

Charlotte usłuchała.

Amélie zamknęła za sobą drzwi i poszła do pokoju Rolanda.

Sypialnia Rolanda była mieszkaniem prawdziwego żołnierza i myśliwego. Większość jej ozdób stanowiły zbiory broni i trofea.

Była tam wszelkiego rodzaju broń, rodzima i obca, od pistoletów z niebieskawymi lufami z Wersalu po pistolety ze srebrną rękojeścią z Kairu, od katalońskiego noża po turecki kindżał.

Spośród trofeów wybrała cztery sztylety o ostrych i szpiczastych ostrzach. Ze zbiorów broni palnej zabrała osiem różnorodnych pistoletów. Wzięła też woreczek z kulami i rożek prochu. Z tym wszystkim zeszła do czekającej na nią Charlotte.

Dziesięć minut później z pomocą pokojówki przywdziała swoje ubranie z Bresse.

Trzeba było czekać nadejścia nocy, a ta w czerwcu zapada bardzo późno.

Amélie oczekiwała, stojąc nieruchoma, milcząc, oparta o wygaszony kominek, patrząc przez otwarte okno na wioskę Ceyzeriat, która stopniowo znikała w gęstniejącym mroku.

Gdy Amélie nie widziała już nic z wyjątkiem zapalających się tu i ówdzie świateł, powiedziała:

– Idziemy, już czas.

Obydwie wyszły. Michel nie zwrócił najmniejszej uwagi na Amélie, którą wziął za jedną z przyjaciółek Charlotte, jakie czasem ją odwiedzały, i którą teraz odprowadzała.

Zegar na wieży wybił dziesiątą, gdy dziewczyny przechodziły obok kościoła Brou.

Jakiś kwadrans później Charlotte stukała do drzwi więzienia. Ojciec Courtois przyszedł je otworzyć.

Pisaliśmy już, jakie były polityczne zapatrywania zacnego dozorcy: ojciec Courtois był rojalistą. Czuł więc głęboką sympatię do czterech skazańców. Podobnie jak wszyscy żywił nadzieję, że pani de Montrevel, która nie kryła swej rozpaczy, uzyska dla nich ułaskawienie od pierwszego konsula. Jak też mógł, nie uchybiając swoim obowiązkom, starał się łagodzić niewolę swoich więźniów i nie wprowadził żadnego niepotrzebnego rygoru.

Z drugiej strony prawdą jednak było, że pomimo tej sympatii odmówił sześćdziesięciu tysięcy franków – sumy, która wówczas warta była trzy razy tyle co dziś – za ich uratowanie.

Widzieliśmy, że wprowadzony w sekret przez swoją córkę, pozwolił Amélie przebranej za dziewczynę z Bresse uczestniczyć w rozprawie. Przypominamy sobie również opiekę, jaką ten zacny człowiek otoczył Amélie, gdy ona sama przebywała w więzieniu wraz z panią de Montrevel.

Tym razem też pozwolił się łatwo rozczulić, zwłaszcza że wiedział o odrzuceniu apelacji.

Charlotte objaśniła mu, że jej młoda pani wyrusza nocą do Paryża, by przyśpieszyć ułaskawienie, ale przedtem pragnęła się pożegnać z baronem de Sainte-Hermine i uzyskać jakieś wskazówki co do działania.

Trzeba byłoby pokonać pięcioro drzwi, by wydostać się z celi na ulicę. Na dziedzińcu znajdował się oddział straży. Na zewnątrz i wewnątrz stali wartownicy. Dzięki temu ojciec Courtois nie musiał się obawiać, że więźniowie uciekną. Zgodził się więc na wizytę Amélie u Morgana.

Niech będzie nam darowane, że raz piszemy Morgan, innym razem Charles, lub jeszcze baron de Sainte-Hermine. Nasi czytelnicy dobrze wiedzą, że chodzi o tę samą osobę.

Ojciec Courtois wziął w rękę latarnię i idąc przodem, prowadził Amélie.

Jako że dziewczyna zaraz po wyjściu z więzienia miała wsiąść do dyliżansu, taszczyła ze sobą podróżną torbę.

Charlotte postępowała za swą panią.

– Rozpoznajesz to miejsce, panno de Montrevel? To tutaj byłyście zamknięte z panią twoją matką. Szef tych nieszczęśliwych młodych ludzi, baron Charles de Sainte-Hermine, prosił mnie o umieszczenie ich także w klatce numer cztery. Wie panienka, tak nazywamy nasze cele. Nie miałem powodów, by odmówić mu tej pociechy, kiedy wiedziałem, że biedny chłopiec panienkę kocha. Och! Proszę być spokojną, panno Amélie. Tego sekretu moje usta nigdy nie wydadzą. Następnie wypytywał mnie o wiele rzeczy, gdzie stało łóżko pani de Montrevel, gdzie łóżko panienki. Wszystko mu wyjaśniłem. Wtedy zapragnął, by jego znajdowało się dokładnie w tym samym miejscu co twoje. Nie było to trudne. Nie tylko stało w tym samym miejscu, ale było ciągle tym samym łóżkiem. W rezultacie od tego dnia, dnia przybycia do naszego więzienia, biedny młodzieniec cały czas spędza na nim, leżąc.

Amélie wydała westchnienie, które przypominało jęk. Poczuła coś, czego nie doświadczyła od bardzo dawna, a mianowicie że łza gotowa jest zwilżyć jej powiekę. Przekonała się, że była kochana tak, jak sama kochała, a dowodu dostarczały jej usta obcego i neutralnego człowieka. Tuż przed rozstaniem na wieczność to przekonanie było dla niej najpiękniejszym klejnotem, jaki mogła znaleźć w szkatułce boleści.

Drzwi jedne po drugich otwierały się przed ojcem Courtois.

Gdy stanął przed ostatnimi, Amélie położyła mu dłoń na ramieniu. Wydało jej się, że słyszy coś w rodzaju śpiewu. Z największą uwagą wsłuchała się w dobiegający dźwięk. Jakiś głos recytował wiersz.

Nie należał on jednak do Morgana. Ten głos był jej nieznany.

Było to coś smutnego jak elegia i zarazem religijnego jak psalm.

Głos deklamował:

Wznoszę me serce do Boga niewinności;

Dojrzał moje pokutne łzy;

Leczy me wyrzuty, daje broń stałości;

Nieszczęsne są jego syny,

Moi wrogowie, śmiejąc się, rzekli w gniewie:

„Niech mrze, a jego sława z nim!”

Ale memu sercu Pan jak ojciec powie:

„Ich złość jest oparciem twoim”.

Twym druhom oni pożyczyli wściekliznę;

Gubisz się w swej naiwności:

Ten, co go karmisz, sprzeda twą podobiznę,

Czarny od swej złośliwości.

Lecz Bóg słyszy twoje jęki; niesiesz Jemu

Wyrzut, co zrodzon z boleści;

Bóg jednak wybacza szczepowi ludzkiemu

Być słabym w nieszczęśliwości.

Obudzę dla ciebie litość, sprawiedliwość

I nieprzekupność nastanie:

Oni oczyszczą poprzez użytą zręczność

Twój honor czerniony w planie.

Bądź pochwalony Boże, który zwracasz mi

Czystość i szlachetność dumną;

Ty, który nie gardząc mymi popiołami,

Będziesz czuwał nad mą trumną!

Na bankiecie życia, biedny zaproszony,

Byłem tam raz, i umieram;

A nad grobem, dokąd idę, opuszczony,

Pewnie nikt nie zapłacze tam.

Żegnajcie me pola, zieleni urodo,

I wy, wyprawy do lasu!

Niebo, ludzkie domy, urocza przyrodo,

Żegnajcie, mało mam czasu!

Niech długo zachwyca wasze święte piękno

Bliskich, którzy mnie nie słyszą!

Niech umierają za dnia! Żegnani tęskno

Przez tych, co ich w sercu noszą!

Głos zamilkł. Niewątpliwie wiersz wygłoszony został do końca.

Amélie, która nie chciała przerywać wzniosłej medytacji skazańców, rozpoznała piękną odę Gilberta[124] napisaną przez poetę leżącego na szpitalnym barłogu w przeddzień jego śmierci. Teraz dała znak dozorcy, by otworzył drzwi.

Ojciec Courtois, choć był tylko dozorcą, zdawał się podzielać uczucia dziewczyny. Przekręcił w zamku klucz najłagodniej, jak było to możliwe. Drzwi się uchyliły.

Amélie jednym spojrzeniem objęła wnętrze celi i znajdujące się tam osoby.

Valensolle stał oparty o mur i trzymał ciągle w dłoni książkę, z której przeczytał strofy słyszane przed chwilą przez Amélie. Jayat siedział obok stołu z głową wspartą da dłoni. Ribier siedział na owym stole. Obok niego w głębi leżał rozciągnięty na łóżku Sainte-Hermine z zamkniętymi oczyma, jakby był pogrążony w głębokim śnie.

Na widok dziewczyny, w której rozpoznali Amélie, Jayat i Ribier się podnieśli. Morgan nawet się nie poruszył, nic nie usłyszał.

Amélie skierowała się prosto do niego i tak, jak gdyby uczucie, którym darzyła kochanka, zostało uświęcone bliskością śmierci, nie dbając o obecność jego trzech przyjaciół, podeszła do Morgana, przywarła swymi ustami do ust więźnia i wyszeptała:

– Zbudź się, kochany Charles’u. Twoja Amélie przyszła dotrzymać słowa.

Morgan radośnie krzyknął i objął dziewczynę swymi ramionami.

– Panie Courtois – odezwał się Montbar – jesteś porządnym człowiekiem. Pozostaw tych dwoje biednych młodych ludzi samych ze sobą. Byłoby niegodziwością zakłócać im naszą obecnością tych kilka wspólnych minut, jakie im jeszcze pozostały na tym świecie.

Ojciec Courtois, nic nie powiedziawszy, otworzył drzwi sąsiedniej celi. Valensolle, Jayat i de Ribier przeszli do niej. Dozorca zamknął za nimi drzwi.

Następnie dał znak Charlotte i sam również się z nią oddalił.

Dwoje kochanków pozostało samych.

Są sceny, których nie należy próbować odmalowywać, i słowa, których nie powinno się próbować powtarzać. Jedynie Bóg słyszący je ze swego wiecznego tronu mógłby powiedzieć, jakie zawierały mroczne radości i gorzkie rozkosze.

Po dwóch godzinach dwoje młodych ludzi usłyszało ponownie obracający się w zamku klucz. Byli smutni, ale opanowani. Przekonanie, że ich rozłąka nie będzie trwała długo, napawało ich łagodnym spokojem.

Poczciwy dozorca podczas tej drugiej wizyty sprawiał wrażenie jeszcze bardziej ponurego i zakłopotanego, niż podczas pierwszej. Morgan i Amélie podziękowali mu z uśmiechem.

Podszedł do celi, w której zamknął trzech przyjaciół. Otworzył drzwi i wymamrotał:

– Na honor, toż to jest minimum by tę noc spędzili razem. To przecież ich ostatnia noc.

Valensolle, Jayat i Ribier powrócili. Amélie obejmowała lewą ręką Morgana, a prawą wyciągnęła do nich. Wszyscy trzej kolejno ucałowali jej dłoń, zimną i wilgotną. Następnie Morgan odprowadził ją do drzwi.

– Do widzenia! – powiedział.

– Do zobaczenia! – odpowiedziała Amélie.

To spotkanie umówione w grobie przypieczętowane zostało długim pocałunkiem, po którym rozłączyli się z jękiem tak bolesnym, jakby obydwojgu jednocześnie pękły serca.

Drzwi za Amélie się zamknęły. Zazgrzytały rygle i klucz.

– No i co? – spytali jednocześnie Valensolle, Jayat i Ribier.

– To – odparł krótko Morgan i wysypał na stół zawartość torby.

Trzej młodzi ludzie wydali okrzyk radości, kiedy zobaczyli błyszczące pistolety i ostre klingi.

Mieli to, czego najbardziej pragnęli oprócz wolności. Była to radość bolesna i ostateczna, czuć się panem własnego życia i w zasadzie także życia innych.

W tym czasie dozorca odprowadził Amélie aż do drzwi wychodzących na ulicę.

Gdy już znaleźli się tutaj, ojciec Courtois chwilę się wahał. Wreszcie ujął dziewczynę za ramię.

– Panno de Montrevel – powiedział – proszę wybaczyć, że sprawię pannie ból, ale podróż do Paryża nic nie da…

– Ponieważ apelację odrzucono i egzekucja odbędzie się jutro, prawda? – odparła Amélie.

Zaskoczony dozorca aż cofnął się o krok.

– Wiedziałam o tym, przyjacielu – dodała, a odwróciwszy się do pokojówki, poleciła:

– Charlotte, zaprowadź mnie do najbliższego kościoła. Przyjdziesz po mnie jutro, gdy wszystko już będzie skończone.

Najbliższy kościół nie był zbyt oddalony, to przybytek pod wezwaniem Sainte-Claire. Trzy miesiące temu z rozkazu pierwszego konsula przywrócono w nim nabożeństwa.

Ponieważ dochodziła północ, drzwi kościoła były zamknięte, ale Charlotte wiedziała, gdzie mieszka zakrystian, i poszła go obudzić. Amélie czekała oparta o mur, równie nieruchoma jak kamienne figury ozdabiające fasadę.

Po upływie pół godziny zjawił się zakrystian.

W przeciągu tego czasu Amélie była świadkiem przejazdu czegoś, co zrobiło na niej okropne wrażenie.

Trzech ubranych na czarno ludzi pchało wóz. Przy świetle księżyca dziewczyna zauważyła, że był on pomalowany na czerwono.

Na wozie znajdowały się jakieś niekształtne przedmioty: długie deski i dziwna drabina również pomalowane na czerwono. Pojazd kierował się w stronę bastionu Montrevel, czyli na miejsce egzekucji.

Amélie odgadła, co wieziono. Upadła na kolana i głośno krzyknęła.

Na jej okrzyk ubrani na czarno ludzie się odwrócili. Zdawało się, że jedna z rzeźb fasady oddzieliła się od swej niszy i trwała w pozycji klęczącej.

Ten, który wyglądał na szefa ludzi w czerni, zrobił kilka kroków w kierunku Amélie.

– Niech pan się do mnie nie zbliża! – krzyknęła dziewczyna. – Proszę się nie zbliżać!

Mężczyzna pokornie powrócił na swoje miejsce i kontynuował przemieszczanie wozu.

Pojazd zniknął za rogiem ulicy des Prisons, ale turkot jego kół długo jeszcze rozbrzmiewał na bruku i w sercu Amélie.

Gdy Charlotte powróciła z zakrystianem, zastali dziewczynę na kolanach.

Zakrystian nie bardzo chciał otworzyć kościół o tak późnej godzinie, ale złota moneta i nazwisko panny de Montrevel usunęły wszelkie skrupuły.

Kolejna złota moneta przyczyniła się do oświetlenia małej kaplicy.

To właśnie tutaj, będąc dzieckiem, Amélie przystąpiła do pierwszej komunii.

W oświetlonej kaplicy dziewczyna uklękła u stopni ołtarza i poprosiła, by pozostawić ją samą.

Około trzeciej nad ranem ujrzała, jak rozjaśniło się okno z kolorowymi witrażami umieszczone nad ołtarzem Marii Panny. To okno wychodziło na wschód. W ten sposób pierwszy promień słońca niczym posłaniec od Boga spłynął wprost na klęczącą dziewczynę.

Miasto budziło się stopniowo. Amélie zauważyła, że było bardziej hałaśliwe niż zazwyczaj. Wkrótce zadrżało nawet sklepienie kościoła na odgłos kopyt przejeżdżającego oddziału kawalerii. Zmierzał on w stronę więzienia.

Nieco przed dziewiątą dziewczyna usłyszała wielkie zamieszanie. Dawało się zauważyć, że hałasy kierują się w jedną stronę.

Usiłowała jeszcze bardziej zagłębić się w modlitwie, by nie słyszeć tych różnorodnych hałasów, które przemawiały do jej serca nieznanym językiem, ale udręka, jaką odczuwała, mówiła do niej półgłosem, tak że rozumiała każde słowo.

Tymczasem w więzieniu, faktycznie, wydarzyła się straszna rzecz, która zasługiwała na to, by wszyscy czym prędzej pobiegli ją zobaczyć.

Gdy około dziewiątej ojciec Courtois wszedł do celi, by oznajmić czterem skazańcom, że apelację odrzucono i że powinni przygotować się na śmierć, zastał całą czwórkę uzbrojoną po zęby.

Zaskoczonego dozorcę wciągnięto do celi i zamknięto za nim drzwi. Niespodzianka była tak bardzo nieoczekiwana, że poczciwiec nawet nie próbował się bronić. Młodzi ludzie odebrali mu pęk kluczy, otworzyli drzwi znajdujące się naprzeciw tych, którymi wszedł dozorca, i zamknęli je za sobą. Zostawili ojca Courtois zamkniętego w ich celi, a sami znaleźli się w sąsiedniej, w której minionej nocy Valensolle, Jayat i Ribier oczekiwali na zakończenie spotkania Morgana z Amélie.

Jeden z kluczy otwierał drugie drzwi z ich nowej celi. Wychodziły one na więzienny dziedziniec. Wyjście z niego prowadziło przez troje masywnych drzwi otwierających się na korytarz, który z kolei wiódł do pomieszczenia dozorcy sądowego.

Stamtąd schodziło się po piętnastu stopniach na podwórze sędziów, szeroką przestrzeń zamkniętą kratą. Zazwyczaj zamykano tę kratę jedynie na noc. Jeśli przypadkiem okoliczności nie przyczyniły się do jej zamknięcia także w dzień, być może tędy właśnie wiodła droga do ich wolności.

Morgan odszukał klucz do drzwi prowadzących na więzienny dziedziniec i otworzył je. Wraz z towarzyszami czym prędzej pobiegli do pomieszczenia dozorcy sądowego, zamierzając następnie wyjść na podwórze sędziów.

Wychyliwszy się z gabinetu na schody, czterej młodzi ludzie stracili wszelką nadzieję na powodzenie ucieczki.

Krata ogradzająca podwórze była zamknięta, a za nią stało około osiemdziesięciu żołnierzy, żandarmów i dragonów.

Na widok czterech skazańców, wolnych i wyskakujących na schody wiodące na podwórze, zgromadzony tłum wydał donośny okrzyk – zarazem zaskoczenia, jak i przerażenia.

Uciekinierzy prezentowali się imponująco. By zachować swobodę ruchów, a być może również w celu uniknięcia widoku krwi, którą biała tkanina przesiąka nadzwyczaj szybko, zrzucili koszule i pozostali nadzy powyżej pasa. Ściskające talię chusty najeżone były zatkniętą bronią.

Wystarczył jeden rzut oka, by stwierdzić, że pozostawali panami swego życia, ale nie swej wolności.

Przy wtórze okrzyków zgromadzonych ludzi i dźwięku szabel wydobywanych z pochew chwilę się naradzali.

Następnie Montbar uścisnął towarzyszom dłonie, odłączył się od nich i zszedł po schodach w kierunku kraty. Gdy był już cztery kroki od niej, posłał towarzyszom ostatnie spojrzenie i uśmiech, ukłonił się z wdziękiem tłumowi, który nagle zamilkł, i przemówił do żołnierzy:

– Gratuluję wam, panowie żandarmi! Gratuluję wam, panowie dragoni!

Następnie wsunął w usta wyloty luf swych dwóch pistoletów i podwójnym strzałem roztrzaskał sobie głowę.

Po detonacji rozległy się zmieszane i niemal pozbawione sensu krzyki, ale zaraz ucichły. Teraz z kolei po stopniach zszedł Valensolle. On w dłoni trzymał tylko sztylet o prostym, szpiczastym i dobrze tnącym ostrzu. Jego pistolety, których zapewne nie zamierzał używać, pozostały u pasa.

Poszedł w stronę pewnego rodzaju zadaszenia wspieranego przez trzy kolumny i zatrzymał się przy pierwszej z nich. Oparł rękojeść sztyletu o kolumnę, a szpic ostrza na piersi w miejscu serca. Objął kolumnę obydwoma rękami i pozdrowiwszy po raz ostatni przyjaciół, uścisnął ją tak mocno, że całe ostrze zniknęło w jego piersi.

Przez chwilę jeszcze pozostawał w pozycji stojącej. Jego twarz stała się śmiertelnie blada, ramiona rozluźniły uścisk i padł martwy u stóp kolumny.

Tym razem tłum zachował milczenie. Ludzi zmroziło przerażenie.

Przyszła kolej na Ribiera. On w dłoniach dzierżył dwa pistolety.

Poszedł w stronę kraty, a gdy był już przy niej, skierował lufy swych pistoletów na żandarmów.

Nie wystrzelił, natomiast żandarmi – tak. Padły trzy lub cztery strzały, a Ribier padł, przeszyty dwoma kulami.

Pewien rodzaj zachwytu ogarnął publiczność, przez której serca na widok trzech kolejnych katastrof przewinęła się cała burza zróżnicowanych uczuć.

Widzowie rozumieli, że ci młodzi ludzie chcieli umrzeć, ale umrzeć zgodnie z własnym wyborem, a przede wszystkim umrzeć z klasą jak antyczni gladiatorzy.

Tłum zamilkł, gdy uśmiechnięty Morgan, który pozostał sam, zszedł po schodach i dał znak, że chce mówić.

Czegóż właściwie brakowało tej spragnionej krwi widowni? Dostarczano jej więcej wrażeń, niż obiecywano, a obiecywano jej cztery śmierci, ale śmierci jednakowe – cztery obcięte głowy. Tymczasem prezentowano cztery różne śmierci, malownicze, nieoczekiwane. Było więc rzeczą całkiem naturalną, że na widok Morgana zapanowała cisza.

Młodzieniec szedł z pustymi dłońmi. Jego sztylet i pistolety spoczywały za pasem.

Przeszedł obok zwłok Valensolle’a i zatrzymał się między Jayatem a Ribierem.

– Panowie – odezwał się – zawrzyjmy kompromis.

Zapadła tak głęboka cisza, jakby widzowie wstrzymali oddech.

– Macie przed sobą człowieka, który strzelił sobie w głowę – wskazał na Jayata. – Drugiego, który się przebił – wskazał na Valensolle’a. – Trzeciego rozstrzelano – pokazał Ribiera. – Czwartego chcielibyście zobaczyć gilotynowanego. Doskonale to rozumiem.

Tłumem wstrząsnął dreszcz grozy.

– No cóż – kontynuował Morgan – postaram się usatysfakcjonować wasze życzenie. Gotów jestem na to pozwolić, ale pragnę iść na szafot z własnej woli i tak, żeby nikt mnie nie dotykał. Wypalę do tego, który się zbliży, za wyjątkiem tego tam pana – Morgan wskazał na kata. – To nasza wspólna sprawa, która z jednej i z drugiej strony wymaga określonego postępowania.

Żądanie to nie wydało się tłumowi wygórowane, bo ze wszech stron rozległy się okrzyki:

– Tak! Tak! Tak!

Oficer żandarmerii stwierdził, że najprościej będzie przyjąć warunki Morgana.

– Czy obiecujesz – wolał się upewnić – że jeśli pozostawimy ci ręce i nogi wolne, nie będziesz próbował ucieczki?

– Daję na to słowo honoru – zapewnił Morgan.

– Zatem – oficer przeszedł do działania – proszę się odsunąć i pozwolić nam zabrać zwłoki twoich towarzyszy.

– To oczywiste – zgodził się Morgan i odsunął o dziesięć kroków, po czym oparł się o mur.

Otworzono kratę. Trzej ubrani na czarno ludzie weszli na podwórze i zabrali – jedno po drugim – trzy ciała.

Ribier nie był jeszcze martwy. Otworzył oczy i zdawał się nimi szukać Morgana.

– Jestem tutaj – odezwał się tenże – bądź spokojny, przyjacielu, dołączę do was.

Ribier zamknął oczy, nie wypowiedziawszy ani słowa.

Gdy już trzy ciała zostały uprzątnięte, oficer żandarmerii zwrócił się do Morgana:

– Czy jesteś pan gotowy?

– Tak, panie – odpowiedział Morgan z wyszukaną grzecznością.

– Zatem chodźmy.

– Jestem do dyspozycji – rzekł Morgan.

Zajął miejsce pomiędzy plutonem żandarmerii i pododdziałem dragonów.

– Chciałby pan jechać wozem czy woli pan iść pieszo? – zapytał kapitan.

– Pieszo, oczywiście pieszo. Zależy mi na tym, aby wiedziano, że naszedł mnie taki kaprys, by dać się zgilotynować, a wcale się nie boję.

Posępny orszak przeszedł placem des Lices i posuwał się wzdłuż muru ogrodów pałacu Montbazon.

Na przedzie jechał wóz, na którym spoczywało troje zwłok. Następnie maszerowali dragoni. W odstępie około dziesięciu kroków za nimi szedł samotnie Morgan. Kolumnę zamykali żandarmi poprzedzani przez ich kapitana na koniu.

Na końcu muru skręcono na lewo.

Nagle w przestrzeni, jaka się otworzyła między ogrodami a dużą halą, Morgan spostrzegł gilotynę, której dwa czerwone słupy sterczały ku niebu jak dwoje zakrwawionych ramion.

– A fe! – skrzywił się z niesmakiem. – Nigdy dotychczas nie widziałem gilotyny i nawet nie miałem pojęcia, że jest tak ohydna.

Bez jakiegokolwiek wstępu wyciągnął zza psa sztylet i zatopił go sobie w piersi aż po rękojeść.

Kapitan spostrzegł ten ruch, ale nie był w stanie go powstrzymać. Pchnął swego konia w stronę Morgana, który nadal trzymał się na nogach ku wielkiemu zdumieniu wszystkich, łącznie z nim samym.

Wyszarpnął zza pasa pistolet, odwiódł kurek i zawołał:

– Ani kroku dalej! Ustaliliśmy, że nikt mnie nie dotknie. Zginę sam lub zginie nas trzech, proszę wybierać.

Kapitan wstrzymał konia i się wycofał.

– Idziemy dalej! – polecił Morgan.

I faktycznie, był w stanie maszerować.

Gdy znaleźli się u stóp gilotyny, Morgan wyciągnął z piersi sztylet i zadał sobie kolejny cios, równie głęboki jak pierwszy.

Z ust wyrwał mu się okrzyk raczej wściekłości niż bólu.

– Zaiste, mam duszę przymocowaną do ciała – oświadczył, a gdy zamierzano mu pomóc wejść po schodach na szafot, gdzie oczekiwał go kat, zawołał:

– Och! Raz jeszcze powtarzam, żeby mnie nie dotykano!

Nie potknąwszy się, pokonał sześć stopni.

Gdy był już na szafocie, ponownie wyrwał sztylet z rany i uderzył w siebie po raz trzeci.

Gdy ciągle stał, wybuchnął przeraźliwym śmiechem, wyszarpnął ostrze z trzeciej rany, równie nieskutecznej jak dwie poprzednie i rzuciwszy sztylet do stóp kata, powiedział:

– Na honor! Mam tego dość. Teraz twoja kolej. Postaraj się najlepiej, jak potrafisz.

Minutę później głowa nieustraszonego młodzieńca spadła na szafot i napędzana siłą tej niezniszczalnej żywotności, jaka się w Morganie objawiła, podskoczyła i potoczyła się daleko od narzędzia kary.

Pojedźcie do Bourg, jak uczyniłem to ja, a powiedzą wam, że gdy się toczyła, głowa wymówiła jeszcze imię Amélie.

Po żywym ścięto nieżywych. W ten sposób widzowie nie tylko nic nie stracili z tego, co opowiedzieliśmy, ale zamiast jednego, mieli dwa spektakle.

123 Nowa Heloisa – napisana w 1761 roku epistolograficzna powieść J.-J. Rousseau; historia niespełnionej miłości skromnego nauczyciela i jego arystokratycznej uczennicy.

124 Nicolas Gilbert (1750-1780) – lotaryński poeta; długo nie mógł znaleźć jakiegokolwiek uznania; pomagał mu Elie Fréron; umarł w następstwie rany odniesionej podczas upadku z konia.

Rozdział LIV

Spowiedź

Trzy dni po opisanych wyżej wypadkach, około siódmej wieczorem bardzo zakurzony powóz, zaprzężony w dwa białe konie pokryte pianą, podjechał pod bramę zamku Noires-Fontaines.

Ku wielkiemu zdumieniu przybysza, który zdawał się bardzo śpieszyć, brama była otwarta na oścież, biedacy wypełniali dziedziniec, a na ganku pełno było klęczących ludzi.

Stopniowo, w miarę jak zaskoczenie ustępowało, budził się zmysł słuchu i wyostrzał wzrok. Podróżnemu wydało się, że słyszy dźwięk dzwonka.

Żywo otworzył drzwiczki, wyskoczył z powozu, szybkim krokiem przeszedł przez dziedziniec, wbiegł na ganek i zobaczył mnóstwo ludzi na schodach wiodących na pierwsze piętro.

Pokonał schody równie szybko jak ganek i usłyszał słowa modlitwy, które dochodziły chyba z pokoju Amélie.

Tam skierował swe kroki. Drzwi były otwarte.

Przy łóżku klęczeli pani de Montrevel i mały Edouard, a nieco dalej Charlotte, Michel i jego syn.

Proboszcz z Sainte-Claire udzielał Amélie sakramentu ostatniego namaszczenia. Tę smutną scenę oświetlały tylko świece.

W przybyszu, którego pojazd zatrzymał się przed bramą, rozpoznano Rolanda i schodzono mu z drogi. Wszedł z odkrytą głową i uklęknął obok matki.

Umierająca, leżąca na plecach ze splecionymi dłońmi, głową uniesioną na poduszce i wzrokiem utkwionym w niebie, w stanie pewnej ekstazy, zdawała się nie spostrzec przybycia Rolanda.

Rzec by można, że ciało żyło jeszcze na tym świecie, ale dusza szybowała już gdzieś między ziemią a niebem.

Pani de Montrevel ręką szukała dłoni Rolanda. Gdy biedna matka już ją znalazła, wybuchnęła łkaniem i wsparła głowę na ramieniu syna.

To matczyne łkanie tak samo nie zostało zauważone przez Amélie, jak pojawienie się Rolanda. Dziewczyna pozostawała kompletnie nieruchoma. Dopiero gdy przyjęła komunię świętą, gdy zbawienie wieczne zostało jej obiecane pocieszającymi ustami księdza, jej marmurowe usta zdały się ożyć i słabym, ale wyraźnym głosem wyszeptała:

– Amen.

Wówczas dzwonek zabrzmiał na nowo. Trzymający go ministrant wyszedł jako pierwszy, za nim dwaj klerycy niosący świece, a trzeci – krzyż, i wreszcie ksiądz niosący Boga.

Wszyscy obcy odeszli za tym orszakiem. Domownicy i członkowie rodziny pozostali sami.

Dom, jeszcze przed chwilą pełen szumu i ludzi, stał się cichy i niemal opuszczony.

Umierająca się nie poruszyła. Jej usta pozostawały zamknięte, dłonie splecione, a oczy wniesione ku niebu.

Po kilku minutach Roland pochylił się do ucha pani de Montrevel i cichym głosem powiedział:

– Chodźmy, mamo, chcę z tobą porozmawiać.

Pani de Montrevel uniosła się i pchnęła małego Edouarda w stronę łóżka siostry. Dzieciak wspiął się na palce i pocałował Amélie w czoło.

Następnie łkająca pani de Montrevel podeszła do córki i w tym samym miejscu złożyła swój pocałunek.

Przyszła kolej na Rolanda. Podszedł z bólem w sercu, ale suchymi oczami. Wiele dałby za to, by wylać łzy, w których tonęło jego serce.

Ucałował Amélie, podobnie jak zrobili to jego brat i matka.

Amélie nie zareagowała na ten pocałunek tak samo jak w przypadku poprzednich.

Edouard wyszedł pierwszy, pani de Montrevel i Roland chcący uczynić to samo, skierowali się ku drzwiom.

W momencie, gdy mieli przekroczyć próg, wszyscy trzej zatrzymali się i zadrżeli.

Usłyszeli wyraźnie wypowiedziane imię Rolanda.

Wezwany, odwrócił się.

Amélie po raz drugi wymówiła imię brata.

– Czy mnie wołasz, Amélie? – spytał Roland.

– Tak – potwierdził głos umierającej.

– Samego czy z mamą?

– Samego.

Ów głos bez intonacji, choć doskonale zrozumiały, miał w sobie coś lodowatego. Zdawał się być echem dobiegającym z innego świata.

– Wyjdź, mamo – powiedział Roland. – Amélie chce rozmawiać tylko ze mną.

– Och! Mój Boże! – szepnęła pani de Montrevel. – Czyżby była jeszcze jakaś nadzieja?

Jakkolwiek słowa te wypowiedziane były bardzo cicho, umierająca je usłyszała.

– Nie, mamo – odpowiedziała. – Bóg zezwolił, bym jeszcze zobaczyła mego brata, ale tej nocy odejdę już do Boga.

Pani de Montrevel głęboko jęknęła.

– Rolandzie, Rolandzie! – odezwała się. – Czy ona jeszcze jest z nami?

Roland gestem polecił, by zostawiła go samego. Pani de Montrevel oddaliła się z małym Edouardem.

Roland zamknął drzwi i z niewysłowionym wzruszeniem powrócił do wezgłowia łóżka Amélie.

Jej ciało wykazywało już cechy tak zwanej trupiej sztywności. Oddech był tak słaby, że z trudem pozostawiłby ślad na lusterku. Jedynie oczy patrzyły i błyszczały, jak gdyby w nich skoncentrowała się cała resztka życia tej istoty przedwcześnie skazanej na odejście.

Roland słyszał o tym dziwnym stanie, który zwie się ekstazą, a nie jest niczym innym niż rodzajem katalepsji[125].

Zrozumiał, że Amélie jest ofiarą przedwczesnej śmierci.

– Jestem przy tobie, siostro – powiedział. – Czego pragniesz?

– Byłam pewna, że przyjedziesz – odpowiedziała ciągle nieruchoma dziewczyna. – Czekałam na ciebie.

– W jaki sposób mogłaś wiedzieć, że przyjadę? – zdziwił się Roland.

– Widziałam, jak przybywasz.

Roland zadrżał.

– A wiedziałaś, dlaczego przybywam?

– Tak, toteż tak bardzo błagałam Boga z głębi mego serca, że pozwolił mi się podnieść i napisać list.

– Kiedyż to?

– Minionej nocy.

– I gdzie ten list?

– Pod poduszką. Weź go i przeczytaj.

Roland przez chwilę się wahał. Czy aby jego siostra nie jest ofiarą majaczeń?

– Biedna Amélie! – szepnął.

– Nie trzeba mnie żałować. Ja idę do niego.

– Do kogo? – zdziwił się Roland.

– Do tego, kogo kochałam, a ty go zabiłeś.

Roland krzyknął. Był przekonany, że siostra majaczy. Kogóż ona mogła mieć na myśli?

– Amélie – rzekł – przybyłem, by cię zapytać…

– O lorda Tanlaya, wiem – odpowiedziała dziewczyna.

– Wiesz! Ale skąd?

– Czy nie mówiłam ci, że widziałam, jak przybywasz, i wiedziałam dlaczego?

– W takim razie, powiedz mi.

– Nie odciągaj mnie od Boga i od niego, Rolandzie. Wszystko opisałam. Przeczytaj list.

Roland wsunął rękę pod poduszkę, przekonany, że siostra majaczy. Ku wielkiemu zdumieniu namacał papier i go wyciągnął.

Był to list w kopercie, na której widniał następujący tekst:

Dla Rolanda, który przyjeżdża jutro

By móc łatwiej czytać, zbliżył się do płomienia świecy.

List datowany był w dniu wczorajszym o godzinie jedenastej wieczorem.

Roland czytał:

Bracie, każde z nas ma drugiemu coś strasznego do wybaczenia…

Spojrzał na siostrę, ciągle pozostawała nieruchoma.

Kontynuował:

Kochałam Charles’a de Sainte-Hermine. Nie tylko go kochałam, był moim kochankiem…

– Och! – mruknął młody człowiek przez zaciśnięte zęby. – Czeka go śmierć!

– On nie żyje – rzekła Amélie.

Roland wydał okrzyk zdumienia. Siostra zareagowała na jego słowa, które wypowiedział tak cicho, że on sam ledwie je słyszał.

Jego spojrzenie powróciło do listu:

Związek pomiędzy siostrą Rolanda de Montrevel i szefem towarzyszy Jehu był niemożliwy. To właśnie był straszny sekret, którego nie mogłam wyjawić i który mnie zżerał. Tylko jeden człowiek mógł go poznać i poznał. Jest nim sir John Tanlay. Niech Bóg błogosławi temu człowiekowi o lojalnym sercu, który obiecał mi zrezygnować z niemożliwego małżeństwa i który obietnicy dotrzymał. Niech życie lorda Tanlaya będzie dla ciebie święte, Rolandzie! Był mi jedynym przyjacielem w mym cierpieniu, jedynym człowiekiem, którego łzy mieszały się z moimi.

Kochałam Charles’a de Sainte-Hermine, byłam kochanką Charles’a. Oto straszna rzecz, którą masz mi wybaczyć. To ty natomiast doprowadziłeś do jego śmierci. Oto straszna rzecz, którą ja wybaczam Tobie.

A teraz przybywaj szybko, Rolandzie, ponieważ mogę umrzeć dopiero po twym przyjeździe.

Umrzeć znaczy zobaczyć jego. Umrzeć oznacza połączyć się z nim, by nigdy go nie opuścić. Cieszę się, że umrę.

Teraz wszystko stało się jasne i oczywiste. W liście nie było śladów majaczenia.

Roland przeczytał go dwukrotnie. Przez chwilę trwał nieruchomy, milczący, dyszący, pełen niepokoju, lecz w końcu litość przeważyła w nim nad gniewem.

Zbliżył się do Amélie, wyciągnął nad nią rękę i łagodnym głosem powiedział:

– Wybaczam ci, siostro.

Lekkie drżenie przebiegło po ciele umierającej.

– A teraz – poprosiła – zawołaj naszą matkę. Chcę umrzeć w jej ramionach.

Roland podszedł do drzwi i wezwał panią de Montrevel.

Jej pokój pozostawał otwarty. Czuwała i od razu przybiegła.

– Czy jest coś nowego? – zapytała żywo.

– Nic – odparł Roland – tylko Amélie chciałaby umrzeć w twoich ramionach.

Pani de Montrevel weszła i upadła na kolana przy łóżku córki.

Wtedy Amélie powoli się uniosła, jak gdyby niewidzialna ręka uwolniła dziewczynę z więzów unieruchamiających ją na łożu agonii, rozplotła dłonie złożone na piersi i wsunęła jedną z nich w dłoń matki.

– Mamo – odezwała się – ty dałaś mi życie, ty je zabierasz, bądź błogosławiona. To najbardziej macierzyńska rzecz, jaką mogłaś dla mnie uczynić, ponieważ szczęście przestało istnieć dla twej córki na tym świecie.

A ponieważ Roland ukląkł po drugiej stronie łóżka, drugą dłoń podała jemu, podobnie jak matce.

– Wzajemnie sobie wybaczyliśmy, bracie – powiedziała.

– Tak, biedna Amélie – przytaknął Roland – i mam nadzieję, że z głębi serca.

– Chciałam ci tylko jeszcze przypomnieć o jednej rzeczy.

– O czym?

– Nie zapomnij, że lord Tanlay był moim najlepszym przyjacielem.

– Bądź spokojna – zapewnił ją Roland – jego życie jest dla mnie święte.

Amélie odetchnęła.

Potem głosem, w którym wyraźnie dawało się wyczuć narastającą słabość, powiedziała jeszcze:

– Żegnaj, Rolandzie! Żegnaj, mamo! Uściskajcie ode mnie Edouarda.

Następnie pochodzącym z serca głosem, w którym było więcej radości niż smutku, zawołała:

– Idę do ciebie, Charles, już idę.

Upadła na łóżko, zabrawszy tym samym ku sobie swe dłonie, a te połączyły się na jej piersi.

Roland i pani de Montrevel podnieśli się i pochylili nad nią, każdy ze swej strony.

Amélie leżała w takiej samej pozycji jak poprzednio, ale jej powieki były zamknięte, a słaby oddech, jaki dobywał się z jej piersi, zgasł.

Męczeństwo się dopełniło, Amélie była martwa.

125 Katalepsja – specyficzne zesztywnienie mięśni połączone z zastygnięciem postawy ciała, spowodowane wzmożeniem napięcia mięśniowego przy jednoczesnym ograniczeniu czynności ruchowych.

Rozdział LV

W czepku urodzony

Amélie zmarła w nocy z poniedziałku na wtorek, czyli z drugiego na trzeciego czerwca 1800 roku.

W czwartkowy wieczór, czyli piątego, w wypełnionej po brzegi Operze po raz drugi wystawiano Osjana, czyli bardów[126].

Głęboki podziw pierwszego konsula do śpiewów zebranych przez Macphersona[127] był powszechnie znany. Toteż Narodowa Akademia Muzyki zamówiła opartą na nich operę nie tylko z wyboru literackiego, ale i dla pochlebstwa. Lecz pomimo pośpiechu opera gotowa była dopiero miesiąc po wyjeździe generała Bonaparte do Armii Rezerwowej.

Na balkonie po lewej stronie rzucał się w oczy pewien wielbiciel muzyki, który z najgłębszą uwagą oglądał spektakl. W przerwie między pierwszym a drugim aktem między dwa rzędy foteli wślizgnęła się bileterka, zbliżyła do niego i zapytała półgłosem:

– Przepraszam, czy nie jest pan przypadkiem lordem Tanlayem?

– Tak, to ja – przyznał wielbiciel muzyki.

– W takim razie, milordzie, jakiś młody człowiek, twierdzi, że ma do ciebie sprawę najwyższej wagi, i prosi, byś zechciał być tak uprzejmy i wyszedł do niego na korytarz.

– O! – poruszył się sir John. – Czy jest oficerem?

– Jest w cywilnym ubraniu, ale faktycznie ma postawę oficera.

– Dobrze! – rzekł sir John. – Wiem, o co chodzi.

Podniósł się i poszedł za bileterką.

Na końcu korytarza czekał na niego Roland.

Lord Tanlay nie okazał niemniejszego zdziwienia na jego widok. Jedynie poważna mina młodzieńca stłumiła w nim wynikający ze szczerej przyjaźni odruch, by serdecznie uściskać tego, który chciał z nim rozmawiać.

– Jestem do pańskich usług – powiedział tylko.

Roland się ukłonił.

– Byłem w twoim hotelu, milordzie – oznajmił. – Jak mi powiedziano, od pewnego czasu masz zwyczaj powiadamiania portiera o miejscu, w które się udajesz, aby każda osoba mająca do ciebie sprawę, wiedziała, gdzie cię szukać.

– Zaiste, tak czynię.

– Pochwały godna przezorność, zwłaszcza dla osób, które przybywają z daleka i nie mają ani chwili czasu do stracenia.

– Zatem to w celu zobaczenia się ze mną opuściłeś pan armię i przybyłeś do Paryża? – spytał sir John.

– Wyłącznie, by mieć ten zaszczyt, milordzie, i spodziewam się, że znając moją gorliwość, zaoszczędzisz mi wszelkich wyjaśnień.

– Od tej chwili – oznajmił sir John – pozostaję do pańskiej dyspozycji.

– O której godzinie dwójka moich przyjaciół może się zgłosić jutro u ciebie, milordzie?

– Ależ od siódmej rano aż do północy. Chyba że wolałbyś pan, by stało się to natychmiast?

– Nie, milordzie. W tej chwili przybyłem do Paryża, a potrzebuję nieco czasu, by znaleźć wspomnianą dwójkę przyjaciół i przekazać im moje zalecenia, więc przeszkodzą panu dopiero jutro, prawdopodobnie między godziną jedenastą a południem, ale byłbym szczęśliwy, gdybyśmy sprawę, o którą chodzi, mogli załatwić jeszcze tego samego dnia.

– Sądzę, że jest to jak najbardziej możliwe. A ponieważ chodzi o usatysfakcjonowanie pańskiego pragnienia, z pewnością nie będę z tym zwlekał.

– To wszystko, czego chciałem się dowiedzieć, milordzie. Byłoby mi zatem przykro dłużej ci przeszkadzać – rzekł Roland i się ukłonił.

Sir John również odpowiedział ukłonem, a podczas gdy młodzieniec oddalał się, on powrócił na balkon i zajął swoje miejsce.

Wszystkie słowa, które padły z jednej i z drugiej strony, wypowiedziane zostały głosem tak opanowanym, z twarzą tak obojętną, że nawet najbliższe osoby nie mogłyby podejrzewać najmniejszej różnicy zdań pomiędzy dwoma rozmówcami, którzy pozdrowili się tak uprzejmie.

Tego wieczora u ministra wojny trwało przyjęcie. Roland udał się do swego hotelu, pozbył wszelkich śladów odbytej podróży, wsiadł do powozu i na kilka minut przed dziesiątą kazał się zaanonsować u obywatela Carnota[128].

Zaprowadziły go tam dwie przyczyny: pierwszą z nich był ustny przekaz informacji dla ministra wojny od pierwszego konsula, drugą – nadzieja znalezienia na jego salonach dwóch świadków, których potrzebował do ustalenia szczegółów pojedynku z sir Johnem.

Wszystko odbyło się tak, jak Roland tego oczekiwał. Minister wojny otrzymał szczegółowe informacje o przejściu przełęczą Świętego Bernarda i o stanie armii. Znalazł tam też dwóch świadków, którzy byli mu potrzebni.

Wystarczyło kilka słów, by przedstawić im sprawę. Wojskowi zresztą przyzwyczajeni są do tego typu zwierzeń.

Roland powiedział, że chodzi o poważną zniewagę, której szczegółów wyjawić nie może nawet tym, co uczestniczyć będą przy zmazywaniu winy. Oświadczył, że został obrażony i z tego tytułu żądał dla siebie wszelkich praw w wyborze broni i warunków pojedynku.

Zadaniem dwóch młodych ludzi było złożyć nazajutrz wizytę w hotelu Mirabeau przy ulicy de Richelieu o dziewiątej rano lordowi Tanlayowi i porozumieć się z jego świadkami. Następnie mieli się zgłosić do Rolanda w hotelu de Paris na tej samej ulicy.

O jedenastej wieczorem Roland powrócił do siebie, przez godzinę pisał, a chwilę później położył się i zasnął.

Rano o dziewiątej trzydzieści dwaj świadkowie byli już u niego.

Przed chwilą wyszli od sir Johna.

Sir John uznał wszelkie prawa Rolanda. Oświadczył im, że nie będzie się sprzeciwiał żadnym warunkom pojedynku, a ponieważ Roland uważa się za znieważonego, do niego należy ich podyktowanie.

Na ich uwagę, że spodziewali się rozmawiać z jego świadkami, a nie z nim samym, lord Tanlay odpowiedział, że w Paryżu nie ma żadnego dość bliskiego znajomego, by móc wprowadzić go szczegóły podobnej sprawy. Liczył więc na to, że na miejscu jeden ze świadków Rolanda przejdzie na jego stronę i będzie mu asystował. Dodali jeszcze, że w lordzie Tanlay’u spotkali wysokiej klasy dżentelmena.

Roland stwierdził, że prośba jego przeciwnika dotycząca świadka nie tylko jest uzasadniona, ale wręcz przyzwoita, więc pozwolił jednemu z młodych ludzi towarzyszyć sir Johnowi i reprezentować jego interesy.

Rolandowi pozostało zatem podyktowanie warunków pojedynku.

Wybrał pistolety. Przeciwnicy z naładowaną bronią mieli ustawić się w odległości pięciu kroków. Po trzecim klaśnięciu w dłonie przez świadków mieli do siebie wypalić.

Jak widać, miał to być pojedynek na śmierć, w którym ten, który nie zabije, uczyni oczywistą łaskę swemu przeciwnikowi.

Dwaj młodzi ludzie mieli co do takich warunków mnóstwo zastrzeżeń, ale Roland nalegał, stwierdził jako jedyny sędzia wagi obrazy, jaka go spotkała, że tylko takie właśnie warunki dają możliwość jej naprawienia.

Należało ustąpić przed jego uporem.

Ten z dwóch świadków, który miał asystować sir Johnowi, powstrzymał się od przyjęcia warunków i oświadczył, że bez wyraźnej zgody swego klienta on sam nie może w jego imieniu zaakceptować podobnego mordowania się.

– Proszę się nie podniecać, drogi przyjacielu – uspokajał go Roland – znam sir Johna i jestem przekonany, że okaże większy luz niż ty.

Dwaj młodzi ludzie wyszli i ponownie udali się do lorda Tanlaya. Zastali go przy angielskim śniadaniu, czyli jedzącego befsztyk z ziemniakami i popijającego herbatę.

Na ich widok podniósł się i zaproponował uczestniczenie w posiłku. Usłyszawszy odmowę, oddał się do ich usług.

Dwaj świadkowie najpierw zapewnili lorda Tanlaya, że może liczyć na jednego z nich jako swego świadka.

Następnie ten, który reprezentował Rolanda, przedstawił warunki pojedynku.

Na każdy wymóg Rolanda sir John z aprobatą kiwał głową i z zadowoleniem odpowiadał:

– Bardzo dobrze.

Ten, który podjął się go reprezentować, chciał wyrazić swe zastrzeżenia dotyczące warunków pojedynku, jaki według niego za wyjątkiem nieprawdopodobnego przypadku musiał doprowadzić do śmierci obydwu strzelających, ale lord Tanlay poprosił go, by nie nalegał.

– Pan de Montrevel to wytworny człowiek – powiedział. – Jego wybór jest słusznym wyborem.

Pozostało ustalić godzinę spotkania. W tym względzie, podobnie jak w innych, lord Tanlay zdawał się całkowicie na wybór Rolanda.

Dwaj świadkowie opuścili sir Johna jeszcze bardziej nim oczarowani niż za pierwszym razem.

Roland na nich czekał. Przekazali mu wszystko.

– A nie mówiłem? – skwitował.

Zapytali o godzinę i miejsce. Roland wybrał siódmą wieczorem i aleję de la Muette. O tej porze las najprawdopodobniej będzie niemal pusty i powinno być jeszcze dostatecznie widno – przypomnijmy sobie, że było to w czerwcu – by dwaj przeciwnicy mogli walczyć na dowolną broń.

Nikt nie poruszył sprawy pistoletów. Dwaj świadkowie zaproponowali Rolandowi, by wziąć je od rusznikarza.

– Nie – odparł Roland. – Lord Tanlay posiada parę doskonałych pistoletów, z których miałem już okazję skorzystać. Jeśli on nie ma zastrzeżeń, wolę jego pistolety od jakichkolwiek innych.

Świadek reprezentujący sir Johna udał się do niego, by zadać mu ostatnie pytania, a mianowicie: czy godzina i miejsce spotkania mu odpowiadają i czy zgadza się, by do pojedynku użyć jego pistoletów.

Lord Tanlay wyraził zgodę, zsynchronizował swój zegarek z jego i wręczył mu pudełko zawierające pistolety.

– Czy mam po pana przyjechać, milordzie? – spytał świadek.

Sir John uśmiechnął się melancholijnie.

– Nie trzeba – powiedział. – Jesteś zaprzyjaźniony z panem de Montrevel. Droga z nim będzie przyjemniejsza niż ze mną, jedź zatem z nim. Przybędę konno z moim lokajem. Odnajdziemy się na miejscu.

Młody oficer powrócił z odpowiedzią do Rolanda.

– A nie mówiłem?

Dobrze znał sir Johna.

Było południe. Do pojedynku pozostało siedem godzin. Roland poradził świadkom, by zajęli się swymi sprawami bądź swymi przyjemnościami.

O wpół do siódmej mieli się stawić przed drzwiami Rolanda z trzema końmi i dwoma lokajami.

Istotną rzeczą było nadać przygotowaniom do pojedynku wszelkie pozory spaceru, by nikt im nie przeszkadzał.

Z wybiciem szóstej trzydzieści hotelowy chłopak powiadomił Rolanda, że jest oczekiwany na ulicy przed wyjściem.

Byli to dwaj świadkowie i dwaj lokaje. Jeden z tych ostatnich trzymał za wodze luźnego konia.

Roland serdecznie pozdrowił dwóch oficerów i wskoczył na siodło.

Bulwarami dojechali do placu Louis XV, a następnie skierowali się na Champs-Elysées.

Podczas drogi to niezwykłe zjawisko, które tak zadziwiło sir Johna przy okazji pojedynku Rolanda z panem de Barjols, znów się powtórzyło.

Rolanda ogarnęła taka wesołość, że można by ją wziąć za sztuczną, gdyby rzecz jasna nie była szczera.

Dwaj młodzi oficerowie, którzy wiedzieli, co to odwaga, byli oszołomieni podobną beztroską. W przypadku normalnego pojedynku, gdzie zimna krew i zręczność dają posiadającemu je człowiekowi przewagę nad przeciwnikiem, byłoby to zrozumiałe, ale w takiej walce jak ta, na którą jechali, ani zręczność, ani zimna krew nie mogły ocalić pojedynkowiczów ani od śmierci, ani od bardzo poważnego zranienia.

Ponadto Roland popędzał konia jak człowiek, któremu bardzo śpieszy się, by dotrzeć na miejsce. W rezultacie znaleźli się na jednym z końców alei de la Muette pięć minut przed czasem.

Spacerował po niej jakiś człowiek. Roland rozpoznał w nim sir Johna.

Dwaj świadkowie jednocześnie przyjrzeli się wyrazowi twarzy Rolanda widzącego swego przeciwnika. Ku ich zdumieniu jedynym uczuciem, jakie się na niej malowało, była niemal czuła życzliwość.

Wystarczyła chwila galopu, by czterej główni aktorzy sceny, która miała się rozegrać, znaleźli się razem i wymienili pozdrowienia.

Sir John był całkowicie spokojny, ale na jego twarzy odbijała się głęboka melancholia. Widać było, że to spotkanie jest dla niego równie bolesne, jak dla Rolanda przyjemne.

Mężczyźni zeszli z koni. Któryś ze świadków odebrał pudełko z pistoletami z rąk jednego z lokai. Polecono im obydwu iść dalej aleją, jak gdyby wiedli na przechadzkę konie swych panów. Powrócić mieli dopiero, gdy usłyszą strzały. Służący sir Johna otrzymał polecenie, by do nich dołączył i robił to samo.

Dwaj przeciwnicy i ich świadkowie weszli do lasu. Zagłębili się w najgęstszy zagajnik, by znaleźć odpowiadające im miejsce.

Las był pusty, tak jak przewidział Roland. Pora kolacji ściągnęła spacerowiczów do ich domostw.

Znaleźli polankę, która zdawała się doskonale przygotowana do ich potrzeb.

Świadkowie spojrzeli na Rolanda i sir Johna. Obydwaj skinieniem głowy wyrazili swą aprobatę.

– Wszystko pozostaje bez zmian? – jeden ze świadków skierował pytanie do lorda Tanlaya.

– Proszę zapytać pana de Montrevel – odparł zapytany. – Jestem tutaj całkowicie od niego zależny.

– Tak – krótko potwierdził Roland.

Wyciągnęli pistolety z pudełka i zaczęli je ładować.

Sir John pozostawał nieco oddalony i grzebał w wysokiej trawie końcem swojej szpicruty.

Roland spojrzał na niego, chwilę się wahał, w końcu podjąwszy decyzję, podszedł. Sir John uniósł głowę i czekał z widoczną nadzieją.

– Milordzie – odezwał się Roland – mógłbym mieć do ciebie pretensje w pewnych sprawach, ale to nie zmienia faktu, że uważam cię za człowieka honoru.

– Ma pan rację – odpowiedział sir John.

– Czy jeśli mnie przeżyjesz, możesz tutaj dotrzymać obietnicy uczynionej mi w Awinionie?

– To niemożliwe, abym pana przeżył – odparł lord Tanlay – tym niemniej jestem do twoich usług, dopóki będzie się we mnie tliła choć iskierka życia.

– Chodzi o ostatnią posługę, jaka oddana ma być memu ciału.

– Czy ma być taka sama tutaj, jak w Awinionie?

– Dokładnie ta sama, milordzie.

– W porządku… Możesz być całkowicie spokojny.

Roland skłonił się sir Johnowi i powrócił do swych dwóch towarzyszy.

– Czy masz dla nas jakieś szczególne zalecenia na wypadek nieszczęścia? – zapytał jeden z nich.

– Tylko jedno.

– Słuchamy.

– Nie sprzeciwicie się w niczym, cokolwiek lord Tanlay zadecyduje odnośnie mego ciała i w związku z pogrzebem. Ponadto w mojej lewej dłoni znajdziecie karteczkę dla niego na wypadek, gdybym utracił życie, nie mając czasu nawet na kilka słów. Otworzycie mą dłoń i oddacie mu to.

– To wszystko?

– Wszystko.

– Pistolety są naładowane.

– No to powiadomcie lorda Tanlaya.

Jeden ze świadków poszedł do sir Johna.

Drugi odmierzył pięć kroków.

Roland stwierdził, że odległość jest większa, niż się spodziewał.

– Przepraszam – zauważył – ja mówiłem o trzech krokach.

– Pięć – odparł oficer odmierzający dystans.

– Wcale nie, przyjacielu, jesteś w błędzie.

Z pytającym spojrzeniem oficer odwrócił się do sir Johna i jego świadka.

– Trzy kroki odpowiadają mi doskonale – ukłoniwszy się, wyraził zgodę sir John.

Nie było o czym dyskutować, skoro obydwaj przeciwnicy byli tego samego zdania.

– Skracamy odległość z pięciu do trzech kroków.

Na ziemi położono dwie szable, które zaznaczać miały granice.

Sir John i Roland stanęli na swoich stanowiskach w taki sposób, że czubki ich butów opierały się na ostrzach szabel.

Każdemu dano do ręki naładowany pistolet. Skłonili się, by dać znak, że są gotowi.

Świadkowie się oddalili. Mieli trzykrotnie zaklaskać w dłonie.

Pierwsze klaśnięcie oznaczało odciągnięcie kurków swych pistoletów. Drugie – obranie celu. Trzecie – wystrzał.

Trzy równomierne uderzenia dłońmi zabrzmiały w głębokiej ciszy. Zdawało się, że nawet wiatr ustał, a liście przestały szeleścić.

Pojedynkujący się byli spokojni, ale na twarzach świadków malowało się widoczne przerażenie.

Przy trzecim klaśnięciu zabrzmiały jednocześnie dwie detonacje odebrane przez obecnych jak jeden strzał.

Lecz ku wielkiemu zaskoczeniu świadków dwaj strzelający ciągle stali na nogach.

W momencie strzału Roland opuścił ku ziemi lufę swego pistoletu.

Natomiast lord Tanlay uniósł swoją i strącił jedną z gałązek, wyrastającą trzy stopy ponad głową Rolanda.

Każdego z pojedynkowiczów dziwiło to, że oszczędziwszy przeciwnika, sam nadal żyje.

Roland odezwał się pierwszy.

– Milordzie! Moja siostra miała rację, kiedy powiedziała mi, że jesteś najbardziej wspaniałomyślnym człowiekiem na świecie – rzekł i odrzuciwszy od siebie pistolet, wyciągnął ręce do sir Johna.

Ten pośpieszył ku Rolandowi.

– Ach, rozumiem! – powiedział. – Tym razem również chciałeś umrzeć, ale na szczęście Bóg nie pozwolił, bym został twoim mordercą.

Dwaj świadkowie podeszli do nich.

– O co właściwie chodzi? – spytali.

– O nic – rzekł Roland. – Tylko że zdecydowawszy się umrzeć, chciałem zginąć z ręki człowieka, którego kocham najbardziej na świecie. Niestety, jak widzieliście, wolał on raczej samemu umrzeć niż mnie zabić. No cóż – głos Rolanda stał się głuchy – wydaje mi się, że tę sprawę muszę pozostawić Austriakom.

Raz jeszcze uściskał lorda Tanlaya. Potem, uścisnąwszy dłonie dwom oficerom, oznajmił:

– Zechciejcie mi wybaczyć, panowie, ale pierwszy konsul ma stoczyć wielką bitwę w Italii, więc nie mam chwili do stracenia, jeśli chcę w niej uczestniczyć.

Pozostawiwszy sir Johnowi udzielenie dwom oficerom wyjaśnień, jakie uznają oni za stosowne, Roland powrócił do alei, wskoczył na konia i pogalopował w stronę Paryża, ciągle opętany manią szukania śmierci.

Usłyszeliśmy, gdzie upatrywał ostatniej nadziei.

126 Osjan, czyli bardowie – opera skomponowana przez Jeana-François Lesueura z librettem Paula Dercy i Jacques’a-Marie Deschampsa po raz pierwszy wystawiona dziesiątego lipca 1804 roku w cesarskiej akademii muzyki.

127 James Macpherson (1736-1796) – szkocki poeta, autor Pieśni Osjana, dzięki której zyskał dużą popularność zwłaszcza w epoce romantyzmu; rzekomo znalazł średniowieczny rękopis i przetłumaczył go na angielski.

128 Lazare Carnot (1753-1823) – bliski jakobinom matematyk, polityk i generał, członek Konwentu i Komitetu Ocalenia Publicznego, znakomity organizator armii republiki, zwany Wielkim Carnotem; minister wojny od kwietnia do października 1800 roku.

Zakończenie

Tymczasem armia francuska kontynuowała swój marsz i drugiego czerwca weszła do Mediolanu.

Oporu prawie nie było. Mediolański fort został zablokowany. Wysłany do Piacenzy Murat zdobył miasto bez jednego wystrzału. Wreszcie Lannes pobił generała Otta pod Montebello.

W zaistniałej sytuacji armia francuska znalazła się na tyłach austriackiej, a ta nawet sobie z tego nie zdawała sprawy.

Ósmego czerwca w nocy przybył goniec od okupującego Piacenzę Murata. Przywoził pierwszemu konsulowi depeszę generała Mélasa, którą Muratowi udało się przechwycić. Depesza zawiadamiała o kapitulacji Genui. Masséna po zjedzeniu koni, psów, kotów i szczurów zmuszony został się poddać. Poza tym Mélas traktował Armię Rezerwową z najgłębszą pogardą. Uważał obecność Bonapartego w Italii za bajkę, bo ze sprawdzonych źródeł wiedział, że pierwszy konsul ciągle przebywa w Paryżu.

Te wiadomości należało jak najszybciej przekazać Bonapartemu. Poddanie Genui kwalifikowało ją do kategorii złych. Toteż Bourrienne obudził generała o trzeciej nad ranem i przetłumaczył mu depeszę.

Pierwszą reakcją Bonapartego były słowa:

– Bourrienne, ty nie znasz niemieckiego!

Wtedy Bourrienne zaczął tłumaczenie na nowo słowo po słowie.

Po drugiej lekturze generał wstał, kazał wszystkich zbudzić, wydał stosowne rozkazy, z powrotem się położył i ponownie zasnął.

Tego samego dnia opuścił Mediolan, ustanowił swoją kwaterę główną w Stradelli, pozostał tam do dwunastego czerwca, a trzynastego ruszył dalej. Podążywszy w kierunku Scrivii, przechodził przez Montebello, gdzie zobaczył pole bitwy jeszcze skrwawione i poszarpane po zwycięstwie Lannesa. Wszędzie widniały ślady śmierci. Kościół wypełniony był poległymi i rannymi.

– Do diabła! – pierwszy konsul zwrócił się do zwycięzcy. – Musiało tutaj być bardzo gorąco!

– Tak gorąco, generale, że w mojej dywizji kości grzechotały jak grad, który pada na witraże.

Jeszcze jedenastego czerwca, gdy generał był w Stradelli, zjawił się u niego Desaix[129].

Wolny na mocy umowy po kapitulacji Al-Arisz przybył do Tulonu szóstego maja, czyli tego samego dnia, gdy Bonaparte wyjechał z Paryża.

U stóp przełęczy Świętego Bernarda pierwszy konsul otrzymał list, w którym Desaix pytał, czy ma się udać do Paryża, czy dołączyć do armii.

– A to dobre, udać się do Paryża! – zawołał Bonaparte. – Napisz mu, by jechał do nas do Italii, gdziekolwiek będziemy, niech zgłosi się w kwaterze głównej.

Bourrienne wysłał list i jak wspomnieliśmy, jedenastego czerwca Desaix przybył do Stradelli.

Na jego widok pierwszy konsul podwójnie się ucieszył: po pierwsze odzyskał człowieka bez wielkich ambicji, inteligentnego oficera i oddanego przyjaciela, po drugie ten zjawił się akurat, by objąć dowodzenie dywizją Boudeta, której dowódca zginął.

Na podstawie błędnego raportu generała Gardanne’a[130] pierwszy konsul sądził, że nieprzyjaciel unika bitwy i wycofuje się go Genui. Wysłał więc Desaixa z jego dywizją na drogę do Novi, by odciął mu odwrót.

Noc z trzynastego na czternastego minęła najspokojniej w świecie. Poprzedniego dnia miało miejsce starcie, w którym Austriacy zostali pobici. Wydawało się, że i natura, i ludzie byli zmęczeni, tak więc odpoczywali.

Bonaparte był spokojny. Na rzece Bormida był tylko jeden most i zapewniono go, że został on zniszczony.

Wzdłuż Bormidy tak daleko, jak tylko się dało, rozmieszczono wysunięte placówki, które z kolei wysyłały czteroosobowe grupki zwiadowców.

Tymczasem nieprzyjaciel przez całą noc przechodził przez rzekę.

O drugiej nad ranem dwie grupki zwiadowców dały się zaskoczyć. Zarżnięto siedmiu zwiadowców, ale ósmemu udało się uciec. Z krzykiem „Do broni!” wpadł do jednej w wysuniętych placówek.

Natychmiast wysłano gońca do pierwszego konsula, który nocował w Torre Garofoli.

Oczekując nadejścia rozkazów, wszczęto alarm na całej linii.

Trzeba uczestniczyć w podobnej scenie, by mieć wyobrażenie tego, co wywołuje w śpiącej armii bęben wzywający żołnierzy do broni o godzinie trzeciej nad ranem. Nawet najdzielniejszych przebiegają dreszcze.

Żołnierze poszli się spać w ubraniu. Każdy zerwał się na równe nogi, biegł do kozła karabinów i chwytał swoją broń.

Na szerokiej równinie Marengo formowały się szeregi wojska. Dźwięk bębnów rozprzestrzeniał się z szybkością zapalonego lontu, a w szarzejącej ciemności widziało się ożywienie awangardy.

Z nastaniem dnia francuskie oddziały zajmowały następujące pozycje:

Dywizje Gardanne’a i Chamberlhaca, stanowiące najdalej wysuniętą awangardę, obozowały wokół chaty Petra-Bona, czyli w kącie, jaki z drogi z Marengo do Tortony tworzy przecinająca ją Bormida, która dalej wpada do Tanaro.

Korpus generała Lannesa znajdował się przed wioską San Giuliano, tą samą, którą pierwszy konsul trzy miesiące wcześniej wskazał Rolandowi na mapie i powiedział, że tam się rozstrzygną losy najbliższej kampanii.

Gwardia konsularna umieszczona została za oddziałami generała Lannesa w odległości jakichś pięciuset sążni.

Brygada kawalerii pod rozkazami generała Kellermanna[131] oraz kilka szwadronów huzarów i szaserów była na lewym skrzydle i wypełniała na pierwszej linii odstępy w dywizjach Gardanne’a i Chamberlhaca.

Druga brygada kawalerii dowodzona przez generała Champeaux[132] znajdowała się na prawym skrzydle i wypełniała na drugiej linii odstępy w kawalerii Lannesa.

Wreszcie dwunasty pułk huzarów i dwudziesty pierwszy pułk szaserów, odłączone od Murata i dowodzone przez generała Rivauda[133], zajmowały na skrajnym prawym skrzydle wylot na Sale.

To wszystko razem dawało dwadzieścia pięć lub dwadzieścia sześć tysięcy ludzi, nie biorąc pod uwagę dywizji Monniera[134] i Boudeta liczących około dziesięciu tysięcy, dowodzonych przez Desaixa i odłączonych od armii w celu odcięcia nieprzyjacielowi odwrotu na drodze do Genui.

Tylko doszło do tego, że zamiast się wycofywać, nieprzyjaciel zaatakował.

Faktycznie, trzynastego czerwca generał Mélas, naczelny wódz armii austriackiej, zakończył koncentrowanie oddziałów generałów Haddicka, Kaima[135] i Otta, przekroczył Tanaro i stanął obozem przed Alessandrią z trzydziestoma sześcioma tysiącami piechoty, siedmioma tysiącami kawalerii i liczną artylerią o dobrej obsłudze i dobrych zaprzęgach.

O czwartej rano wywiązała się strzelanina na prawym skrzydle, a generał Victor przydzielił każdemu jego odcinek frontu.

O piątej armatnia kanonada zbudziła Bonapartego.

Kiedy pospiesznie się ubierał, przybył adiutant Victora, by oznajmić, że nieprzyjaciel przekroczył Bormidę i walki trwają na całej linii frontu.

Pierwszy konsul kazał sobie przyprowadzić konia, wskoczył na niego i pogalopował tam, gdzie toczyła się bitwa.

Ze szczytu wzniesienia przyjrzał się pozycji obydwu armii.

Nieprzyjaciel sformował trzy kolumny. Ta na lewym skrzydle złożona z całej kawalerii i lekkiej piechoty kierowała się na Castel Ceriolo drogą na Sale. W tym samym czasie wzajemnie się wspierające kolumny centralna i prawego skrzydła, złożone z korpusów piechoty generałów Haddicka, Kaima i O’Reilly’ego[136] oraz rezerwy grenadierów pod rozkazami generała Otta, posuwały się wzdłuż drogi na Tortonę i w górę rzeki Bormidy.

Zaraz po przejściu przez rzekę te dwie ostatnie kolumny zderzyły się z oddziałami generała Gardanne’a rozmieszczonymi, jak wspomnieliśmy, na fermie Petra-Bona i okolicznych wąwozach. To właśnie poprzedzająca je artyleria ściągnęła Bonapartego na pole bitwy.

Przybył akurat w momencie, gdy dywizja Gardanne’a, naciskana ogniem artylerii, zaczęła się wycofywać. Generał Victor pchnął jej na pomoc dywizję Chamberlhaca.

Wsparte tym manewrem oddziały Gardanne’a wycofywały się uporządkowane i zajęły miejscowość Marengo.

Sytuacja była poważna. Wszystkie zamierzenia naczelnego dowódcy wzięły w łeb. Zamiast atakować, jak czynił to zazwyczaj umiejętnie zmasowanymi siłami, zmuszony był się bronić, zanim te siły skoncentrował.

Skorzystawszy z otwierającej się przed nimi przestrzeni, Austriacy z kolumn rozwinęli się w szeregi równoległe do linii generałów Gardanne’a i Chamberlhaca. Tyle, że oni byli od Francuzów dwukrotnie liczniejsi.

Pierwszą linią nacierającego wroga dowodził generał Haddick, drugą – sam generał Mélas, a trzecią – generał Ott.

W niewielkiej odległości od Bormidy płynie strumień zwany Fontanone. Owa rzeczka toczy swe wody w głębokim wąwozie otaczającym półokręgiem Marengo i tym samym broniącym tej miejscowości.

Generał Victor już wcześniej spostrzegł korzyść, jaką można było wyciągnąć z tego naturalnego obwarowania, i w jego obrębie skupił dywizje Gardanne’a i Chamberlhaca.

Bonaparte przytaknął dyspozycjom Victora. Przesłał mu rozkaz obrony Marengo aż do ostatniego żołnierza. Potrzebował czasu na opracowanie swojej własnej gry na tej wielkiej szachownicy między Bormidą, Fontanone i Marengo.

Pierwszą rzeczą, jaką należało zrobić, to sprowadzić korpus Desaixa, który jak wiemy, oddalał się, by odciąć odwrót na Genuę.

Bonaparte wysłał dwóch lub trzech adiutantów, którym rozkazał, by nie zatrzymywali się wcześniej, niż dotrą do tego korpusu.

Potem pozostało mu tylko czekać, bo jedyne, co mógł robić, to wycofywać się w sposób jak najbardziej uporządkowany aż do chwili, gdy zwarta masa pozwoli mu nie tylko zaprzestać odwrotu, ale nawet pójść naprzód.

Takie oczekiwanie było rzeczą straszną.

Po chwili spokoju wznowiono działania na całej linii frontu. Austriacy dotarli na brzeg Fontanone, po drugiej stronie której znajdowali się Francuzi. Strzelano do siebie z dwóch krawędzi wąwozu. Oddawano salwy z odległości strzału pistoletowego.

Nieprzyjacielowi wspieranemu potężną artylerią i mającemu liczebną przewagę wystarczyło się rozwinąć, by oskrzydlić siły francuskie.

Generał Rivaud z dywizji Gardanne’a spostrzegł przygotowania do tego manewru. Wyruszył poza Marengo i w otwartym polu umieścił jeden batalion, rozkazując żołnierzom, by raczej dali się zabić, niż cofnęli o krok. Następnie, podczas gdy ten batalion stał się celem dla artylerii nieprzyjaciela, uformował swą kawalerię w kolumnę, okrążył batalion i natarł na trzy tysiące idących do natarcia Austriaków. Odepchnął ich, zmieszał im szyki i choć został ranny, zmusił nieprzyjaciela do wycofania się i przegrupowania na swych tyłach.

Następnie zajął miejsce na prawo od batalionu, który nie ruszył się ani na krok.

W tym czasie jednak walcząca od samego rana dywizja Gardanne’a dała się zepchnąć do Marengo. Pierwsza linia Austriaków deptała jej po piętach, a wkrótce jej czoło zmusiło i dywizję Chamberlhaca do wycofania się poza wioskę.

Tam jeden z adiutantów naczelnego dowódcy przyniósł rozkaz połączenia sił obydwu dywizji i odzyskania Marengo za wszelką cenę.

Generał Victor sformował szyki, stanął na ich czele i wkroczył w ulice, których Austriacy nie mieli jeszcze czasu zabarykadować. Odebrał im wioskę, stracił ją ponownie i raz jeszcze odzyskał. W końcu przytłoczony przewagą liczebną, ostatecznie musiał ją porzucić.

Była dopiero jedenasta rano. O tej godzinie Desaix powinien być już powiadomiony przez posłańców i nadciągać z pomocą.

Tymczasem umordowanym dywizjom z pomocą przyszły dwie dywizje Lannesa. Ta odsiecz umożliwiła Gardanne’owi i Chamberlhacowi sformowanie ich sił w linie równolegle do nieprzyjaciela nacierającego jednocześnie od Marengo oraz po prawej i po lewej stronie wioski.

Austriacy gotowali się do oskrzydlenia.

Lannes, pozostawiając w centrum dwie połączone dywizje Victora, rozciągnął swoje mniej zmęczone oddziały na bokach, by przeciwstawić je próbie austriackiego oskrzydlenia. Obydwa korpusy, jeden podniecony nadzieją zwycięstwa, a drugi całkiem świeży, dały wściekły odpór natarciu wroga i walka chwilowo przerwana, podwójnym manewrem armii rozgorzała na nowo.

Po godzinnym starciu piersią w pierś, bagnetem na bagnet korpus generała Kaima zwinął się i zaczął wycofywać. Generał Champeaux na czele pierwszego i ósmego pułku dragonów natarł na niego i spowodował zamieszanie, a generał Watrin[137] z szóstym pułkiem lekkim oraz dwudziestym drugim i czterdziestym czwartym liniowymi udał się za nimi w pościg. Odrzucił uciekających na prawie tysiąc sążni od strumienia, ale ten manewr oddzielił go od sił korpusu. Dywizje w centrum znalazły się w niebezpieczeństwie z powodu zwycięstwa prawego skrzydła, więc generałowie Champeaux i Watrin zmuszeni zostali cofnąć się na pozycje, które pozostawili odkryte.

W tym samym czasie Kellermann przeprowadził podobną operację na lewym skrzydle do tej, którą Watrin i Champeaux uczynili na prawym. Dwie szarże kawalerii zrobiły dziurę w szeregach nieprzyjaciela, ale za pierwszą linią dowódca natrafił na drugą i nie śmiąc nacierać dalej z powodu przewagi liczebnej wroga, utracił owoce chwilowego zwycięstwa.

Minęło południe.

Linia francuskich wojsk, wijąca się jak ognisty wąż na długości niemal mili, załamała się w środku. Cofające się centrum pozostawiało swemu losowi skrzydła, zmuszając je tym samym również do odwrotu. Kellermann na lewym, a Watrin na prawym skrzydle wydali rozkazy do cofania się.

Odwrót odbywał się ruchami jak na szachownicy, pod ogniem osiemdziesięciu armat, które poprzedzały austriackie bataliony. Francuskie szeregi zaczęły rzednąć. Widziało się przede wszystkim rannych transportowanych do ambulansów przez kolegów, którzy w większości nie wracali już do szeregów.

Jedna z dywizji wycofywała się poprzez pole dojrzałej pszenicy. Wybuch jednego z pocisków zapalił suchą już słomę. Dwa lub trzy tysiące ludzi znalazło się w środku pożaru. Od ognia zapłonęły ładownice i zaczęły eksplodować. W szeregach zapanował straszny bałagan.

Wtedy Bonaparte pchnął do ataku gwardię konsularną. Żołnierze ruszyli biegiem, rozwinęli się w linie i powstrzymali natarcie nieprzyjaciela. Ze swej strony konni grenadierzy ruszyli galopem i uderzyli z flanki na kawalerię austriacką.

Przez ten czas dywizja, która wydostała się z pożaru, uformowała szeregi, otrzymała nowe ładunki i powróciła na front. Rezultatem tego manewru było jedynie uniknięcie przekształcenia się odwrotu w bezładną ucieczkę.

Minęła druga po południu.

Bonaparte patrzył na odwrót swych wojsk, siedząc na grobli rowu biegnącego przy trakcie z Alessandrii. Był sam. Ramię oplatały mu wodze jego konia. Końcem szpicruty podbijał leżące na ziemi kamyki. Armatnie kule orały ziemię wokół niego.

Wydawał się pozostawać obojętny na rozgrywający się dramat, od którego rozwiązania zależały przecież wszelkie jego nadzieje na przyszłość.

Nigdy dotąd nie rozgrywał tak straszliwej partii: sześć lat sukcesów przeciw koronie Francji!

Nagle jakby powrócił z zamyślenia. W piekielnym huku strzelaniny i kanonady wychwycił tętent galopującego konia. Odwrócił głowę. Istotnie, od strony Novi zbliżał się bardzo szybko jeździec na spienionym wierzchowcu.

Gdy był nie dalej niż pięćdziesiąt kroków, Bonaparte go rozpoznał.

– Roland! – krzyknął.

A ten wołał:

– Desaix! Desaix! Desaix!

Bonaparte rozpostarł ramiona. Roland zeskoczył z konia i rzucił się pierwszemu konsulowi na szyję.

Przybysz dostarczył Bonapartemu dwa powody do radości. Pierwszy konsul znów miał przy sobie bezgranicznie mu oddanego człowieka i otrzymał wreszcie wiadomość, której tak wyczekiwał.

– A więc Desaix…? – spytał pierwszy konsul.

– Desaix jest co najwyżej milę stąd. Jeden z twoich adiutantów spotkał go wracającego i spieszącego z pomocą.

– W takim razie – odparł Bonaparte – może jeszcze zdąży.

– Jak to: zdąży?

– Popatrz!

Roland spojrzał na pole bitwy i zaraz pojął sytuację.

Przez tych kilka chwil, gdy Bonaparte odwrócił oczy od bitewnego zamętu, sytuacja się jeszcze pogorszyła.

Pierwsza austriacka kolumna, która kierowała się na Castelceriolo i która dotychczas nie weszła do akcji, okrążała francuskie prawe skrzydło.

Jeśli rozciągnęłaby się w linię, odwrót przekształciłby się w bezładną ucieczkę.

Przybycie Desaixa nic by już nie zmieniło.

– Weź moje dwa ostatnie pułki grenadierów – rozkazał Bonaparte – połącz się z gwardią konsularną i zajmij miejsce na skraju prawego skrzydła… Rozumiesz? Utwórz czworobok, Rolandzie! Stań na drodze tej kolumny jak granitowa reduta.

Nie było chwili do stracenia. Roland wskoczył na konia, ruszył z dwoma pułkami grenadierów, pociągnął za sobą gwardię konsularną i pomknął na koniec prawego skrzydła.

Gdy był już jakieś pięćdziesiąt kroków od kolumny generała Elsnitza[138], zakomenderował:

– Formuj czworobok! Pierwszy konsul na nas patrzy.

Szybko utworzono czworokątną formację. Każdy człowiek zdawał się jakby zapuścić korzenie w ziemi.

Zamiast kontynuować swój marsz na pomoc generałom Mélasowi i Kaimowi, miast zignorować owe dziewięćset ludzi, którzy nie stanowili zagrożenia na tyłach zwycięskiej armii, generał Elsnitz rzucił się na nich.

To był błąd, błąd, który uratował francuską armię.

Owych dziewięciuset żołnierzy stało się rzeczywiście redutą z granitu, jakiej chciał Bonaparte. Artyleria, karabinowe salwy, bagnety, wszystko się na niej kruszyło. Nie drgnęła ani o cal.

Bonaparte przyglądał jej się z podziwem, a gdy odwrócił oczy w stronę drogi do Novi, dojrzał wreszcie pierwsze bagnety Desaixa.

Ponieważ znajdował się na najwyższym wzniesieniu równiny, widział to, czego wróg nie mógł dostrzec.

Dał znak grupie oficerów, którzy stali w pobliżu, gotowi do przekazywania jego rozkazów. Za oficerami dwóch lub trzech lokai trzymało luźne konie. Cała grupa zbliżyła się do dowódcy.

Bonaparte wskazał jednemu z oficerów las lśniących w słońcu bagnetów.

– Galopem w stronę tych bagnetów – rozkazał – niech się pospieszą! A Desaixowi powiedz, że jestem tutaj i czekam na niego.

Oficer ruszył z kopyta.

Bonaparte przeniósł wzrok na pole bitwy.

Ciągle trwał odwrót, ale kolumna generała Elsnitza została zatrzymana przez Rolanda i jego dziewięciuset ludzi. Granitowa reduta przemieniła się w wulkan, miotający ogniem ze swych czterech boków.

Bonaparte rozkazał trzem kolejnym oficerom:

– Jeden do centrum. Dwaj pozostali na skrzydła! Ogłoście wszędzie przybycie odsieczy i wznowienie ofensywy.

Trzej oficerowie ruszyli skokiem jak trzy strzały wypuszczone z jednego łuku, oddalając się od siebie w miarę zbliżania do odpowiednich celów.

Bonaparte przez chwilę śledził ich wzrokiem, a gdy się odwrócił, jeździec w mundurze generała nie był dalej jak pięćdziesiąt kroków od niego. Podjechał Desaix.

Desaix, którego pozostawił na egipskiej ziemi, obwieścił ze śmiechem:

– Armatnie kule w Europie już mnie nie pamiętają. Przytrafi mi się nieszczęście.

Uścisk dłoni wystarczył dwom przyjaciołom, by wymienić się sercami.

Następnie Bonaparte wskazał mu ręką pole bitwy. To, co było widać, mówiło więcej niż najobszerniejsze wyjaśnienia.

Z dwudziestu tysięcy ludzi, którzy o piątej rano rozpoczęli bitwę w promieniu dwóch mil, pozostało zaledwie dziewięć tysięcy piechoty, tysiąc kawalerii i dziesięć armat, będących w stanie dalej prowadzić walkę. Jedna czwarta armii była z niej wyeliminowana, a pozostała ćwierć zajmowała się transportem rannych, bo pierwszy konsul zakazał ich pozostawiać. Z wyjątkiem Rolanda i jego dziewięciuset żołnierzy wszyscy inni się cofali.

Rozległa przestrzeń między Bormidą a linią cofającego się frontu pokryta była zwłokami ludzi i koni, zniszczonymi armatami i szczątkami rozbitych jaszczy. Tu i ówdzie wznosiły się słupy ognia i dymu. To w dalszym ciągu płonęło pole pszenicy.

Na dostrzeżenie tych wszystkich szczegółów wystarczył Desaixowi jeden rzut oka.

– I co myślisz o tej bitwie? – spytał Bonaparte.

– Myślę, że jest przegrana – odparł Desaix – ale ponieważ dopiero trzecia po południu, zdążymy jeszcze wygrać następną.

– Tylko – wtrącił się jakiś głos – do tego potrzeba armat.

Był to Marmont, który dowodził artylerią.

– Masz rację, Marmont, ale skąd weźmiesz armaty?

– Pięć dział ściągniętych z pola bitwy jest wciąż w pełni sprawnych, kolejnych pięć pozostawionych nad Scrivią właśnie przyciągnięto.

– Plus osiem dział, które ja przywożę – dodał Desaix.

– Osiemnaście armat – podjął Marmont – to swobodnie wystarczy.

Wysłano jednego z adiutantów, by przyśpieszył transport artylerii Desaixa.

Rezerwy ciągle się zbliżały, nie były już dalej niż o ćwierć mili i kierowały się na pozycję jakby z góry dla nich wybraną. Na lewo od drogi, prostopadle do niej ciągnął się wysoki żywopłot, chroniony skarpą.

Tam rozmieszczano piechotę w miarę, jak przybywała. Kawaleria również mogła się ukryć za tą obszerną zasłoną.

W międzyczasie Marmont zebrał osiemnaście armat i ustawił je w baterię na czele prawego skrzydła armii.

Nagle zahuczały i zasypały nieprzyjaciela gradem kul.

W jego szeregach nastąpiła chwila wahania.

Bonaparte skorzystał z niej, by przejechać wzdłuż linii francuskich.

– Towarzysze, dość tego cofania się! – wołał. – Przypomnijcie sobie, że mam zwyczaj nocować na polu bitwy.

Wtedy, jakby w odpowiedzi na kanonadę Marmonta, zaczęto prowadzić ogień plutonowy[139] z lewego skrzydła i atakować Austriaków z flanki. To dywizja Desaixa raziła szyki nieprzyjaciela z boku i z bliskiej odległości. Cała armia francuska zrozumiała, że do walki włączyły się posiłki i trzeba im pomóc ostatnim wysiłkiem.

Okrzyk „Naprzód!” rozbrzmiał od lewego do prawego skrzydła.

Bębny grały do natarcia.

Austriacy, którzy nie zauważyli przybycia odsieczy, a pewni byli swojego zwycięstwa, posuwali się z bronią na ramieniu jak podczas defilady. Spostrzegli, że we francuskich szeregach stało się coś dziwnego, ale za wszelką cenę chcieli utrzymać przewagę, która zaczęła im się wymykać z rąk. Francuzi wszędzie przechodzili do ofensywy. Zewsząd dochodziło dudnienie idących do natarcia oddziałów i słychać było Marsyliankę. Bateria Marmonta bluzgała ogniem. Kellermann ze swymi kirasjerami ruszył do szarży i przebił się przez dwie linie nieprzyjaciela.

Desaix skakał przez rowy, przedarł się przez żywopłot, wpadł na niewielkie wzniesienie i zginął w momencie, gdy się odwrócił, by sprawdzić, czy jego dywizja podąża za nim. Jego śmierć zamiast ostudzić zapał żołnierzy, jeszcze go podwoiła. Bagnetami zaatakowali kolumnę generała Zacha[140].

Gdy Kellermann po przedziurawieniu dwóch linii wroga zobaczył dywizję Desaixa ścierającą się ze zwartą i nieruchomą masą Austriaków, natarł na nich z flanki, przedarł się w odstęp i poszerzył go, załamał i poćwiartował szyki. W niecały kwadrans pięć tysięcy austriackich grenadierów, którzy tworzyli tę masę, zostało zgniecionych, przewróconych, rozproszonych, rozgromionych, unicestwionych i rozwiało się jak dym. Generał Zach i jego sztab dostali się do niewoli. To wszystko, co z nich pozostało.

Teraz z kolei nieprzyjaciel zamierzał użyć swojej ogromnej kawalerii, ale szybko powstrzymały ją kartacze, ciągły ogień karabinowy i okrutne bagnety.

Murat manewrował na skrzydłach z dwoma lekkimi armatami i moździerzem, które posyłały śmierć i cały czas pozostawały w ruchu.

Na chwilę zatrzymał się, by oswobodzić Rolanda i jego dziewięciuset ludzi. Jeden z pocisków upadł w szeregi Austriaków i eksplodował. Utworzyła się ognista dziura. Roland skoczył w nią z pistoletem w jednej, a szablą w drugiej dłoni. Cała gwardia konsularna ruszyła za nim, otwierając austriackie szeregi, jak żelazny klin rozłupuje dębowy pień. Roland przedarł się aż do rozbitego jaszcza z prochem, otoczonego masą nieprzyjaciół. Wsunął dłoń z pistoletem w otwór w jaszczu i dał ognia.

Rozległ się przerażający wybuch, a wulkan, jaki się otworzył, rozszarpał wszystko, co go otaczało.

Korpus generała Elsnitza rzucił się do ucieczki.

Wtedy wszystko zaczęło się załamywać, cofać i rozprzęgać. Na próżno austriaccy generałowie usiłowali powstrzymać odwrót. Armia francuska w pół godziny odzyskała obszar, którego broniła, cofając się krok po kroku przez osiem godzin.

Nieprzyjaciel zatrzymał się dopiero w Marengo, gdzie bezskutecznie próbował uporządkować szyki pod ogniem artylerii Carra-Saint-Cyra[141], zapomnianego w Castelceriolo, a który odnalazł się pod koniec bitwy. Dywizje Desaixa, Gardanne’a i Chamberlhaca, które nadciągnęły biegiem, pędziły Austriaków z ulicy w ulicę.

Po wyparciu z Marengo nieprzyjaciel wycofał się na pozycje Petra-Bana, które przeszły w ręce Francuzów podobnie jak Marengo.

Austriacy pospieszyli w stronę mostu na Bormidzie, ale Carra-Saint-Cyr dotarł tam szybciej. Wówczas mnóstwo uciekinierów usiłowało przeprawić się przez Bormidę w bród, pod ogniem francuskich szeregów, który ustał dopiero o dziesiątej wieczorem.

Szczątkom austriackiej armii udało się dotrzeć do ich obozu w Alessandrii. Armia francuska biwakowała przed wejściem na most.

Bitwa kosztowała Austriaków cztery tysiące pięćset zabitych, sześć tysięcy rannych, pięć tysięcy jeńców, dwanaście sztandarów i trzydzieści armat.

Nigdy fortuna w tak drastyczny sposób nie pokazała swych dwóch przeciwnych twarzy.

O drugiej po południu nieunikniona klęska zawisła nad Bonapartem ze wszystkimi katastrofalnymi konsekwencjami. O piątej Italia była odzyskana, a w perspektywie jawił się tron Francji.

Tego wieczora pierwszy konsul napisał do pani de Montrevel następujący list:

Pani,

odniosłem dziś moje najpiękniejsze zwycięstwo, ale kosztowało mnie ono dwie połowy mego serca – Desaixa i Rolanda.

Niech Pani nie płacze, od dawna już Twój syn chciał umrzeć, a nie mógł tego zrobić bardziej chwalebną śmiercią.

Bonaparte

Bezskutecznie szukano ciała młodego adiutanta. Zniknęło tak, jak ciało Romulusa[142] podczas burzy.

Nikt nie dowiedział się nigdy, co kazało mu gonić z taką zawziętością za śmiercią, którą wreszcie po wielu trudach odnalazł.

129 Antoine Desaix (1768-1800) – od 1793 roku generał republiki, wybitny dowódca; podczas wyprawy do Egiptu odegrał istotną rolę w zdobyciu Malty; opanował Górny Egipt, gdzie miejscowa ludność zwała go Sprawiedliwym Sułtanem.

130 Gaspard Amédée Gardanne (1758-1807) – od 1795 roku generał republiki i cesarstwa; w trakcie powrotu po pokoju w Tylży zachorował i zmarł we Wrocławiu.

131 François Etienne Kellermann (1770-1835) – od 1797 roku generał republiki i cesarstwa, syn późniejszego marszałka François Christophe’a Kellermanna, pod komendą którego zaczynał karierę wojskową.

132 Pierre Clément de Champeaux (1767-1800) – został awansowany na stopień generała brygady w marcu 1800 roku, umarł w lipcu od ran odniesionych w bitwie pod Marengo.

133 Olivier Macoux Rivaud de la Raffinière (1766-1839) – od 1798 roku generał republiki i cesarstwa; odegrał istotną rolę w bitwie pod Montebello.

134 Jean-Charles Monnier (1758-1816) – od 1796 roku generał republiki; jako przeciwnik cesarstwa został odsunięty od służby.

135 Konrad Valentin von Kaim (1737-1801) – austriacki oficer służący podczas wojny siedmioletniej w armii francuskiej; w 1770 roku przeszedł na służbę austriacką, od 1793 roku generał; śmiertelnie ranny podczas drugiej kampanii włoskiej.

136 Andreas O’Reilly von Ballinlough (1742-1832) – irlandzki oficer w austriackiej służbie od wojny siedmioletniej do kampanii w 1809 roku.

137 François Watrin (1772-1802) – generał republiki od 1796 roku; wysłany po raz drugi na San Domingo z ekspedycją w 1802 roku, tam zmarł.

138 Anton von Elsnitz (1742-1825) – austriacki oficer; uczestnik wielu wojen, z czynnej służby wycofał się w 1809 roku.

139 Ogień plutonowy – rodzaj prowadzenia ognia przez pułk, zastosowany po raz pierwszy przez wojska angielskie na początku XVIII wieku; pułk dzielono na trzy grupy po osiemnaście plutonów; każda z tych grup po kolei prowadziła ostrzał.

140 Anton von Zach (1747-1826) – austriacki generał węgierskiego pochodzenia, bardziej inżynier niż dowódca; po 1809 roku przestał pełnić służbę w polu, został komendantem Ołomuńca.

141 Claude Carra-Saint-Cyr (1760-1834) – generał republiki i cesarstwa od 1794 roku; karierę wojskową rozpoczął w wieku czternastu lat w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych.

142 Romulus (rzekomo 772-716 p.n.e.) – legendarny założyciel Rzymu w 753 roku p.n.e.; jeden z dwóch braci bliźniaków (drugi – Remus) wykarmionych przez wilczycę; według legendy żywcem wzięty do nieba.

Słowo do Czytelnika

Jakiś rok temu mój stary przyjaciel Jules Simon[143], autor Powinności, poprosił mnie o napisanie powieści do „Dziennika dla Wszystkich”[144].

Zaprezentowałem mu pomysł utworu, który chodził mi po głowie. Temat mu odpowiadał. Od ręki podpisaliśmy umowę.

Akcja miała się rozgrywać w latach od 1791 do 1793 roku, a pierwszy rozdział miał się rozpoczynać w Varennes, w wieczór aresztowania króla.

Choć „Dziennikowi dla Wszystkich” bardzo się śpieszyło, poprosiłem Jules’a Simona o dwa tygodnie zwłoki przed przystąpieniem do pisania.

Chciałem pojechać do Varennes, bo nie znałem tej miejscowości.

Jest bowiem pewna rzecz, której nie potrafię: pisać książki lub dramaty, których akcja toczy się w niewidzianym przez mnie miejscu.

Przed pisaniem Krystyny145 znałem Fontainebleau. Nim powstał Henryk III146, byłem w Blois. Trzech Muszkieterów poprzedziły wizyty w Boulogne i Béthune. By napisać Monte Christo, zwiedziłem nadmorskie dzielnice Marsylii. Nim rozpocząłem Izaaka Laquedema[147], pojechałem do Rzymu, a więcej czasu straciłem na poznawanie Jerozolimy i Koryntu na odległość, niż gdybym się tam udał.

To nadaje temu, co piszę, takich cech wiarygodności, że tworzone przez mnie postacie w miejscach, gdzie je umieszczam, urastają do rozmiarów, które pozwalają wielu ludziom uwierzyć w ich rzeczywiste istnienie.

Są nawet osoby, które te postacie znały.

Coś ci powiem, drogi Czytelniku, w zaufaniu, ale nie powtarzaj tego nikomu. Nie chciałbym zaszkodzić uczciwym ojcom, których rodziny żyją, w ich niewinnej przedsiębiorczości. Otóż jeśli pojedziesz do Marsylii, w dzielnicy Les Catalans pokażą ci oni dom Mercedes, a w zamku If – cele Dantèsa i Farii.

Gdy w Teatrze Historycznym przygotowywałem sztukę Monte Christo, napisałem do Marsylii prośbę o przysłanie mi rysunku zamku If. Miał on posłużyć dekoratorowi.

Malarz, do którego się zwróciłem, przysłał wymagany szkic. Zrobił to nawet lepiej, niż ośmieliłbym się go poprosić, a obrazek podpisał: „Widok zamku If od strony, gdzie wyrzucono Dantèsa”.

Dowiedziałem się także, że pewien poczciwy przewodnik związany z zamkiem If sprzedawał pióra zrobione z rybiego szkieletu przez samego księdza Farię.

Na nieszczęście zarówno Dantès, jak i ksiądz Faria istnieli jedynie w mej wyobraźni. W rezultacie ani Dantès nie mógł zostać rzucony z wysokości murów zamku If, ani ksiądz Faria nie mógł robić piór.

Oto, jaki jest skutek znajomości opisywanego miejsca.

Chciałem zatem zwiedzić Varennes przed rozpoczęciem mojej powieści, której już pierwszy rozdział się tam rozgrywał.

Poza tym Varennes nie dawało mi spokoju z powodów historycznych. Im więcej czytałem relacji z zatrzymania króla, tym mniej rozumiałem topografię miejsca.

Zaproponowałem więc mojemu młodemu przyjacielowi Paulowi Bocage[148], by pojechał tam ze mną.

Z góry wiedziałem, że się zgodzi. Na propozycję podobnej podróży ten uroczy człowiek gotów był wskoczyć od razu do odjeżdżającego pociągu.

Koleją żelazną dojechaliśmy do Châlons.

Tam za cenę dziesięciu franków na dzień udało nam się wynająć kariolkę[149] z koniem.

Korzystaliśmy z niej przez tydzień: trzy dni przeznaczyliśmy na podróż z Châlons do Varennes, trzy dni na powrót i jeden dzień na przeprowadzenie wszystkich poszukiwań i badań na miejscu.

Z nieukrywaną i zrozumiałą satysfakcją stwierdziłem, że żaden z historyków nie miał racji, zaś największą satysfakcję sprawiło mi to, że najbardziej z historyczną prawdą rozmijał się pan Thiers[150].

Byłem o tym niemal przekonany, ale brakowało mi pewności.

Rację miał jedynie Wiktor Hugo. W swej książce zatytułowanej Ren wykazał się zdumiewającą wręcz precyzją.

A przecież Wiktor Hugo jest poetą, a nie historykiem.

Jakże dobrymi historykami byliby poeci, jeśli zgodziliby się zajmować historią.

Kiedyś Lamartine[151] spytał mnie, czemu przypisuję olbrzymi sukces, jakim cieszyła się jego Historia żyrondystów.

– Bo wspiąłeś się w niej na poziom powieści – odpowiedziałem.

Długo się nad tym zastanawiał i sądzę, że w końcu przyznał mi rację.

Spędziłem zatem dzień w Varennes i zwiedziłem wszystkie miejsca występujące w mojej powieści, która miała nosić tytuł René d’Argonne[152].

Potem wróciłem.

Mój syn[153] przebywał wtedy na wsi w Sainte-Assise w pobliżu Melun. Zarezerwował dla mnie pokój. Tam zamierzałem pisać mą powieść.

Nie znam bardziej przeciwstawnych charakterów niż Aleksandra i mój, a które mimo tego doskonale się ze sobą zgadzają.

Każdy z nas spędził wiele miłych chwil, gdy pozostawaliśmy daleko jeden od drugiego. Sądzę jednak, że najmilsze były te, które spędziliśmy ze sobą razem.

Tak więc od trzech lub czterech dni wygodnie zainstalowany, usiłowałem zabrać się do pisania René d’Argonne. Brałem pióro do ręki i po chwili odkładałem. Wcale mi nie szło.

Pocieszałem się i opowiadałem historyjki.

Przypadek chciał, że nakreśliłem jedną, którą usłyszałem od Nodiera[154]. Była to historia czterech młodych ludzi należących do towarzystwa Jehu, skazanych na śmierć w Bourg-en-Bresse w bardzo dramatycznych okolicznościach.

Jeden z nich, ten, który najbardziej nie mógł umrzeć, lub raczej, który był najtrudniejszy do uśmiercenia, miał zaledwie dziewiętnaście i pół roku.

Aleksander z uwagą wysłuchał mojego opowiadania, a gdy skończyłem, powiedział:

– Wiesz, co zrobiłbym na twoim miejscu? Dałbym sobie spokój z René d’Argonne, który ci nie idzie, a zamiast tego napisałbym Towarzyszy Jehu.

– Ale weź pod uwagę, że tę pierwszą powieść mam w głowie od roku lub dwóch i niewiele brakuje, aby ją skończyć.

– Skoro dotychczas jej nie skończyłeś, to nie skończysz jej nigdy.

– Może i masz rację, ale stracę sześć miesięcy, nim z drugą osiągnę ten sam etap zaawansowania.

– Gdzie tam! Za trzy dni będziesz w połowie tomu.

– Jeśli mi pomożesz.

– Tak, oferuję ci dwie postacie.

– To wszystko?

– Zbyt wiele byś chciał! Zresztą radź sobie sam. Ja mam moją Sprawę pieniędzy[155].

– Trudno, zatem cóż to za dwie postacie?

– Angielski dżentelmen i francuski kapitan.

– Opisz najpierw Anglika.

– Niech będzie!

Aleksander naszkicował mi portret lorda Tanlaya.

– Twój angielski dżentelmen mi odpowiada – rzekłem. – Zobaczmy francuskiego kapitana.

– Mój francuski kapitan to postać tajemnicza. Za wszelką cenę chce zginąć, i to mu się nie udaje. W rezultacie, chcąc dać się zabić, dokonuje aktów niezwykłej odwagi i po każdej takiej próbie awansuje na wyższy stopień.

– Ale dlaczego chce dać się zabić?

– Ponieważ utracił radość życia.

– A dlaczego ją utracił?

– Ach! To właśnie jest tajemnicą książki.

– W pewnym momencie trzeba jednak to wyjawić.

– Ja na twoim miejscu bym nie wyjawił.

– Czytelnicy będą się tego domagać.

– Odpowiesz im, by sami spróbowali poszukać wyjaśnienia. Czytelnikom też powinno się pozostawić coś do zrobienia.

– Mój drogi, zostanę zasypany listami.

– Nie będziesz na nie odpisywał.

– No dobrze, ale dla zaspokojenia mojej własnej ciekawości, przynajmniej ja powinienem widzieć, dlaczego mój bohater chce zginąć?

– Och, tobie nie odmówię udzielenia odpowiedzi.

– Zatem słucham.

– No to wyobraź sobie, że Abelard[156] zamiast być profesorem dialektyki, został żołnierzem.

– I co dalej?

– Wyobraź sobie, że jakaś kula…

– Świetnie.

– Zrozumiałeś! Zamiast się odciąć od świata w Paraclet, czynił wszystko, co w jego mocy, by dać się zabić.

– Hmm!

– Co?

– To dość prymitywne!

– Prymitywne, dlaczego?

– Czytelnicy tego nie przyjmą.

– Przecież czytelnikom tego nie powiesz.

– Słusznie. Na honor, chyba masz rację… Poczekaj.

– Czekam.

– Czy posiadasz Wspomnienia z rewolucji Nodiera?

– Mam wszystko Nodiera.

– Przynieś mi Wspomnienia z rewolucji. Wydaje mi się, że jest tam strona lub dwie poświęcone Guyonowi, Leprêtre’owi, Amietowi i Hyvertowi.

– Wtedy będą mówić, że okradłeś Nodiera.

– Och! On wystarczająco mnie lubił za życia, by odmówić mi tego, co mu zabieram po jego śmierci. Przynieś mi Wspomnienia z rewolucji.

Aleksander poszukał i przyniósł mi żądaną pozycję. Otworzyłem książkę i po chwili kartkowania natrafiłem na to, o co mi chodziło.

Nieco Nodiera, drogi Czytelniku, nie będzie dla ciebie stratą. Oto jego słowa:

Złodzieje dyliżansów, o których wspomniałem wcześniej w artykule Amiet, nazywali się: Leprêtre, Hyvert, Guyon i Amiet.

Leprêtre miał czterdzieści osiem lat. Ten dawny kapitan dragonów, kawaler orderu Świętego Ludwika, obdarzony był szlachetnymi rysami twarzy, ujmującym wyglądem i dużą elegancją manier. Nigdy nie poznano prawdziwych nazwisk Guyona i Amieta. Zawdzięczali to uprzejmości handlarzy paszportami. Wyobraźmy sobie dwóch trzpiotów w wieku od dwudziestu do trzydziestu lat związanych jakąś wspólną odpowiedzialnością, być może za nieudaną akcję, bądź też połączonych czymś delikatniejszym lub wznioślejszym, może obawą o skompromitowanie nazwisk rodowych. To wszystko, co zachowałem w pamięci o Guyonie i Amiecie. Ten drugi miał złowrogą minę i pewnie z tego powodu biografowie obdarzyli go złą reputacją. Hyvert był synem bogatego kupca z Lyonu, który podoficerowi eskortującemu jego potomka oferował sześćdziesiąt tysięcy franków za umożliwienie mu ucieczki. Był w bandzie zarazem Achillesem i Parysem. Średniego wzrostu, ale proporcjonalnej budowy, odznaczał się wdzięczną, żywą i smukłą sylwetką. Jego oczy zawsze rzucały ożywione spojrzenie, a na ustach stale gościł uśmiech. Miał jedną z tych twarzy, jakich nie sposób zapomnieć, a na których maluje się niewyrażalna mieszanka łagodności i siły, czułości i energii. Gdy podniecony zaczynał o czymś mówić z ożywieniem, kipiał w nim entuzjazm. W rozmowie przejawiał bazy dobrego wykształcenia i dużo wrodzonej inteligencji. Przerażał natomiast okazywaniem niezwykłej wesołości, która szokowała w kontekście sytuacji, w jakiej się znajdował. Miał opinię dobrego, hojnego, ludzkiego i przystępnego dla słabszych. Przed mocniejszymi potrafił się jednak bronić z siłą prawdziwego atlety, na co bynajmniej nie wskazywały jego zniewieściałe rysy. Szczycił się tym, że nigdy nie brakowało mu pieniędzy i nigdy nie miał wrogów. To była jego jedyna odpowiedź na zarzut kradzieży i zabójstwa. Miał dwadzieścia dwa lata.

Tych czterech ludzi obciążał zarzut napadu na dyliżans wiozący czterdzieści tysięcy franków należących do rządu. Rozboju dokonali za dnia w sposób niemal polubowny, bo pasażerom niezainteresowanym łupem rabunek był obojętny. Podczas napadu pewien dziesięcioletni chłopak, niezwykle odważny, schwycił pistolet konduktora i wypalił do rozbójników. Ponieważ pacyfistyczna broń naładowana była samym prochem, nikomu nie wyrządził krzywdy. Pasażerów dyliżansu ogarnęła jednak z tego powodu wielka i uzasadniona obawa represji. Matka dzielnego chłopca doznała tak silnego szoku, że dostarczyła wszystkim dodatkowego powodu do niepokoju, a ponadto ściągnęła na siebie szczególną uwagę rozbójników. Jeden z nich przyskoczył do niej i troskliwie ją uspokajał i gratulował nadzwyczajnej jak na taki wiek odwagi chłopaka, podsuwał jej także sole trzeźwiące i inne specyfiki, które owi panowie mieli zwyczaj posiadać zawsze z sobą. Kobieta odzyskała spokój, ale jak zauważyli jej towarzysze podróży, w pewnej chwili ratującemu ją złodziejowi spadła maska z twarzy, jednak oni nie ujrzeli jego oblicza.

Ówczesna policja ograniczała się do bezsilnej obserwacji, ponieważ nie była w stanie przeciwdziałać operacjom bandytów, a przecież nie brakowało jej środków, by zacząć ich ścigać. Przygotowywane akcje omawiano w kawiarniach, a w salach bilardowych zdawano relacje z napadów, za które groziła kara śmierci. Tyle sobie z nich robili zarówno przestępcy, jak i opinia publiczna. Ci ludzie terroru i krwi spotykali się na towarzyskich wieczorach i opowiadali o swych nocnych wyprawach jak o chwilach przyjemności. Leprêtre, Hyvert, Guyon i Amiet postawieni zostali przed sądem w sąsiednim departamencie. Ich napady nikomu nie przyniosły szkody z wyjątkiem skarbu państwa, którym nikt się nie przejmował, bo nikt nie wiedział, do kogo on należy. Nikt też nie był w stanie oskarżonych rozpoznać z wyjątkiem wspomnianej damy, ale ona nie zamierzała tego czynić. Zostali więc uniewinnieni.

Przekonanie o ich winie było jednak tak oczywiste i głębokie, że oskarżyciel publiczny zmuszony był wnieść apelację. Wyrok anulowano, ale władzę cechowała taka niepewność sytuacji, że obawiała się karać za czyny, które nazajutrz mogły okazać się powodem do chwały. Oskarżonych przewieziono do departamentu Ain, do miasta Bourg, gdzie mieszkali ich przyjaciele, rodziny, poplecznicy i wspólnicy. Sądzono, że zaspokojono zastrzeżenia jednej strony, skoro pozwolono sądzić oskarżonych ponownie. Jednocześnie uważano, że nie narażono się drugiej stronie, zleciwszy proces z niepodważalną gwarancją uniewinnienia. Przyjazd oskarżonych do więzienia w Bourg miał charakter tryumfalnego wjazdu.

Przewód sądowy rozpoczął się na nowo. Na początku dawał takie same rezultaty, jak poprzedni. Czwórka oskarżonych chroniona była przez alibi fałszywe, ale potwierdzone setką podpisów, a jeśli zaszłaby potrzeba, byłoby ich dziesięć tysięcy. Wszelkie przekonanie o winie musiało ulec wobec podobnego autorytetu. Uniewinnienie wydawało się pewne, gdy jedno pytanie przewodniczącego, być może nawet niezamierzenie podstępne, zmieniło przebieg procesu.

– Proszę powiedzieć – sędzia zwrócił się do kobiety ratowanej przez złodziei – który z oskarżonych udzielił pani pomocy?

Tak nieoczekiwanie sformułowane pytanie umknęło jej ostrożności. Być może nawet w jej świadomości ten fakt został już rozpoznany i w swej odpowiedzi widziała jedynie sposób na poprawienie sytuacji interesującego ją człowieka.

– To ten pan – odparła i wskazała Leprêtre’a.

Czterej oskarżeni połączeni jednym alibi po takim oświadczeniu razem trafili pod nóż kata. Podnieśli się i z uśmiechem ukłonili kobiecie.

– Do licha! – rzekł Hyvert, następnie opadł na ławkę i wybuchnął śmiechem. – No cóż, kapitanie, to cię nauczy być uprzejmym.

Słyszałem, że wkrótce po procesie ta nieszczęsna dama zmarła ze zgryzoty.

Wniesiono zwyczajową apelację, ale tym razem nadzieje były nikłe. Partia rewolucyjna, którą Napoleon miał odsunąć od władzy miesiąc później, ponownie brała górę, natomiast partia kontrrewolucyjna skompromitowała się podłymi czynami. Potrzebny był przykład, więc sprawie nadano odpowiednią oprawę, jak to zwykle w trudnych chwilach czynią zarówno rządy, jak i zwykli ludzie – najsłabsi wówczas stają się najokrutniejszymi. Skądinąd towarzysze Jehu przestali już być zwartą organizacją. Bohaterowie tych dzikich band, Debeauce, Hastier, Bary, Le Coq, Dabri, Dalboulbe, Storkenfeld, oddali życie na szafocie lub obok niego. Skazani nie mogli więcej upatrywać ratunku w przedsiębiorczej odwadze tych szaleńców. Zmęczeni desperaci nie byli już nawet w stanie bronić własnego życia i odbierali je sobie z zimną krwią, jak na przykład Piard – na końcu radosnej uczty. Nasi rozbójnicy musieli umrzeć.

Apelacja została odrzucona. Ale to nie instytucje sądowe wiedziały o tym pierwsze. Trzy karabinowe strzały oddane pod murami więzienia uprzedziły skazanych. Komisarz dyrektoriatu wykonawczego, który pełnił funkcję oskarżyciela publicznego w trybunałach, przestraszony objawami przychylności dla skazańców, zażądał obecności oddziału wojska. Jego dowódcą był mój wujek. O szóstej rano sześćdziesięciu kawalerzystów stanęło przed ogrodzeniem dziedzińca.

Pomimo wszelkich środków ostrożności podjętych przez strażników więziennych w chwili wchodzenia do celi czterech skrępowanych nieszczęśników, nie byli w stanie stawić im długiego oporu. Więźniowie byli pozbawieni więzów i uzbrojeni po zęby. Bez trudu wyszli na zewnątrz, pozostawiwszy zamkniętych w celi strażników, którym zabrali wszystkie klucze. Równie swobodnie przebyli przestrzeń dzielącą ich od dziedzińca. Dla tłumu oczekującego przed ogrodzeniem musieli wyglądać strasznie. By zachować pełną swobodę ruchów i wznieść się ponad renomę siły i odwagi, jaką cieszyło się ich stowarzyszenie, a może również by uniknąć plam krwi, które stają się bardzo widoczne na białej tkaninie i zdradzają ostatnie wysiłki śmiertelnie rannego człowieka, wszyscy byli obnażeni do pasa. Szelki krzyżowały im się na piersiach, a szerokie czerwone pasy najeżone były bronią. Wydawali okrzyki wściekłości i mobilizowali się do natarcia. Wszystko to miało w sobie coś fantastycznego. Gdy znaleźli się na dziedzińcu, spostrzegli rozstawioną żandarmerię, nieruchomą i niemożliwą do przełamania lub przeniknięcia. Zatrzymali się i chwilę z sobą naradzali. Leprêtre, który był szefem i najstarszym wiekiem, skłonił się żołnierzom i zawołał z jemu właściwym szlachetnym wdziękiem:

– Doskonale, panowie żandarmi!

Następnie podszedł do swych towarzyszy, przekazał im ostatnie słowa pożegnania i strzelił sobie w głowę. Guyon, Amiet i Hyvert przyjęli obronne postawy i skierowali lufy swych podwójnych pistoletów w stronę oddziału żandarmów. Nie strzelili, ale żołnierze przyjęli ich gest jako wyraz zagrożenia i dali ognia. Guyon padł martwy na nieruchome ciało Leprêtre’a. Amiet miał strzaskane udo w pobliżu pachwiny. W Biografii Współczesnych czytamy, że został ścięty. Mnie wielokrotnie opowiadano, że ostatnie tchnienie wydał u stóp szafotu. Hyvert pozostał sam, w pełni sprawny. Ze strasznym spojrzeniem potrząsał pistoletami trzymanymi w dwóch żwawych i zręcznych dłoniach i groził śmiercią wszystkim widzom. Nie wiem, czy sprawił to podziw dla beznadziejnej sytuacji przystojnego młodzieńca z rozwianym włosem, który nigdy nie przelał krwi, a sprawiedliwość żądała jej od niego, czy też widok trzech trupów, wśród których biegał on jak wilk osaczony przez myśliwych, czyniąc spektakl jeszcze bardziej przerażającym, ale żołnierze na chwilę wstrzymali ogień. Hyvert spostrzegł to i podjął pertraktacje:

– Panowie, czeka mnie śmierć! Idę na śmierć! Z największą chęcią idę na śmierć! Ale niech nikt się do mnie nie zbliża. Wypalę do każdego, kto się do mnie zbliży, z wyjątkiem tego pana – to powiedziawszy, wskazał na kata. – Ta sprawa dotyczy tylko nas dwóch i wystarczy, by każdy zrobił to, co do niego należy.

Ustępstwo nie stało z niczym w sprzeczności. Nikt nie ponosił szkody z powodu trwania tej strasznej tragedii i nikomu nie śpieszyło się, by ją zakończyć. Gdy skazaniec zobaczył, że uzyskał zgodę, ujął jeden z pistoletów w zęby, wyciągnął zza pasa sztylet i wbił go sobie w pierś aż po rękojeść. Ku swemu zaskoczeniu nadal trzymał się na nogach. Ktoś chciał do niego podejść.

– Wszystko w porządku, panowie! – krzyknął i skierował na nowo pistolety w stronę zbliżających się ludzi, podczas gdy krew tryskała obfitym strumieniem z rany, w której ciągle tkwił sztylet. – Znacie warunki naszej umowy: umrę sam albo umrze nas trzech. Idziemy!

Pozwolono mu iść dalej. Szedł wprost na gilotynę, podczas gdy poruszał sztyletem w ranie.

– Na honor – powiedział – mam duszę przykutą do wnętrzności! Nie mogę umrzeć. Postarajcie się z tym uporać!

Ostatnie słowa skierował do katów.

Chwilę później spadła jego głowa. Bądź to przypadek, bądź też jakiś szczególny fenomen żywotności sprawił, że odbiła się i potoczyła daleko od narzędzia męki. Dziś jeszcze w Bourg powiedzą wam, że głowa Hyverta mówiła.

Jeszcze nie skończyłem czytać, a już podjąłem decyzję, by na rzecz Towarzyszy Jehu odłożyć na bok René d’Argonne.

Nazajutrz opuściłem pokój z torbą podróżną pod pachą.

– Wyjeżdżasz? – zdziwił się Aleksander.

– Tak.

– A dokąd?

– Do Bourg-en-Bresse.

– W jakim celu?

– Obejrzeć scenerię i posłuchać wspomnień ludzi, którzy widzieli śmierć Leprêtre’a, Amieta, Guyona i Hyverta.

***

Do Bourg prowadzą dwie trasy, jadąc z Paryża, oczywiście. Można dojechać pociągiem do Mâcon i stamtąd wziąć dyliżans do Bourg. Można też koleją dotrzeć aż do samego miejsca, przesiadając się w Lyonie.

Wahałem się między dwoma rozwiązaniami, a mój wybór zdeterminował jeden z pasażerów podróżujących tym samym wagonem, co ja. Jechał do Bourg, gdzie – jak mi powiedział – miał liczne relacje. On jechał przez Lyon, co oznaczało, że ta droga była lepsza.

Zdecydowałem się zatem pojechać tą samą.

Przenocowałem w Lyonie i nazajutrz o dziesiątej rano znalazłem się w Bourg.

Dotarł tam za mną pewien dziennik drugiej stolicy królestwa. Zawierał on słodko-kwaśny artykuł na mój temat.

Lyon nie potrafił mi wybaczyć, że w 1833 roku, czyli dwadzieścia cztery lata temu, powiedziałem o nim, że nie jest miastem literackim.

Niestety! W 1857 roku mam ciągle taką samą opinię o Lyonie, jaką miałem w 1833. Jak widać, łatwo nie zmieniam zdania.

Jest we Francji jeszcze jedno miasto, które ma do mnie takie same pretensje jak Lyon – to Rouen.

W Rouen wygwizdano wszystkie moje sztuki, łącznie z Hrabim Hermannem[157].

Pewnego dnia jakiś neapolitańczyk chwalił mi się, że wygwizdał Rossiniego[158] i Marię Malibran[159], Cyrulika i Desdemonę.

– To musi być prawdą – odpowiedziałem – bo ze swej strony Rossini i Malibran chwalili się, że zostali wygwizdani przez neapolitańczyków.

Podobnie ja, jestem dumny z wygwizdania przez mieszkańców Rouen.

Tym niemniej, gdy pewnego razu spotkałem mieszkańca Rouen czystej krwi, zapytałem go, dlaczego mnie tam wygwizdano. No cóż! Lubię znać wszelkie szczegóły.

W odpowiedzi usłyszałem:

– Wygwizdaliśmy pana, bo mamy do pana pretensje.

Czemu nie? Rouen miało pretensje też do Joanny d’Arc[160].

Co prawda, nie mogło to być z tych samych powodów.

Zapytałem więc wprost, o co on i jego współmieszkańcy mają do mnie pretensje. Nigdy nie wyraziłem się źle o cukrze jabłkowym[161]. Zawsze z szacunkiem mówiłem o panu Barbet[162], kiedy był merem, a oddelegowany przez Towarzystwo Literatów[163] na inaugurację pomnika wielkiego Corneille’a[164], jako jedyny ukłoniłem mu się przed wygłoszeniem swojej mowy.

W tym wszystkim nie było niczego, czym mógłbym sobie zasłużyć na nienawiść mieszkańców Rouen.

Toteż po tej dumnej odpowiedzi: „Wygwizdaliśmy pana, bo mamy do pana pretensje” pokornie spytałem:

– Mój Boże, a o cóż to macie pretensje?

– Och! Pan dobrze to wie – odparł rozmówca.

– Ja? – zdziwiłem się.

– Tak, pan.

– No dobrze, ale przypuśćmy, że nie wiem.

– Czy przypomina pan sobie kolację urządzoną przez miasto z okazji odsłonięcia pomnika Corneille’a?

– Doskonale. Czyżbyście mieli pretensje o to, że nie zapłaciłem?

– Nie, nie o to chodzi.

– Więc o co?

– Otóż powiedziano wtedy panu: „Panie Dumas, powinien pan napisać sztukę dla miasta Rouen opartą na jakimś motywie z jego historii”.

– Odparłem na to: „Ależ nic prostszego. Przybędę na pierwsze wezwanie i spędzę dwa tygodnie w Rouen. Podsunie mi się temat, a ja podczas tych dwóch tygodni napiszę sztukę, do której prawa autorskie przeniosę na biednych”.

– To prawda, tak właśnie pan odpowiedział.

– Nie widzę w tym nic obraźliwego dla miasta, czym mógłbym sobie zasłużyć na jego nienawiść.

– Tak, ale zadano jeszcze pytanie: „Czy sztuka będzie prozą?”, na co pan odpowiedział… Czy przypomina pan sobie tę odpowiedź?

– Na honor, nie.

– Odpowiedział pan: „Napiszę ją wierszem, tak będzie szybciej”.

– Ponieważ potrafię tego dokonać.

– No właśnie!

– To znaczy?

– To znaczy, że ciężko obraził pan Corneille’a, panie Dumas. O to właśnie mieszkańcy Rouen mają do pana pretensje i mieć będą jeszcze długo.

Dosłownie!

O szacowni mieszkańcy Rouen! Żywię nadzieję, że nigdy nie sprawicie mi przykrości wybaczeniem i oklaskiwaniem moich sztuk.

Z kolei ów dziennik z Lyonu napisał, że pan Dumas spędził w mieście tylko jedną noc, bo tak mało literackie miasto nie jest godne, by go zaszczycić dłuższym pobytem.

Panu Dumasowi coś podobnego nie przyszło nawet na myśl. Pozostał w Lyonie tylko jedną noc, ponieważ śpieszył się do Bourg, a tam pan Dumas kazał się zawieźć do siedziby departamentalnego dziennika.

Wiedziałem, że kierował nim zasłużony archeolog, wydawca pracy o kościele Brou mojego przyjaciela Baux.

Poprosiłem pana Millieta i pan Milliet się zjawił.

Wymieniliśmy uścisk dłoni, po czym przedstawiłem mu cel mojej podróży.

– Mam coś dla pana – oznajmił. – Zaprowadzę pana do lokalnego sędziego, który pisze historię naszego regionu.

– A jak bardzo jest z nią zaawansowany?

– Dotarł do roku 1822.

– Doskonale. Zdarzenia, o których będę pisał, datują się na 1799 rok, a wyrok na moich bohaterach wykonano w 1800 roku, zatem przestudiował już tę epokę i może mi udzielić informacji. Chodźmy do tego sędziego.

Podczas drogi pan Milliet powiedział mi, że ów sędzia jest także sławnym smakoszem.

Od czasów Brillat-Savarina[165] bycie smakoszem stało się modą wśród sędziów. Niestety wielu z nich ograniczyło się wyłącznie do bycia smakoszami, co zmieniało kompletnie ich rolę.

Wprowadzono nas do gabinetu sędziego.

Ujrzałem człowieka o lśniącym obliczu i szyderczym uśmiechu.

Przyjął mnie w ten protekcjonalny sposób, w jaki historycy traktują poetów.

– Zatem przybył pan do naszego biednego regionu w poszukiwaniu tematu do swej powieści? – spytał.

– Nie, szanowny panie. Temat już mam. Przyjechałem tylko, by zapoznać się z faktami historycznymi.

– Ach tak! Nie przypuszczałem, że do pisania powieści trzeba zadawać sobie tyle trudu.

– I bardzo się pan myli, w każdym razie jeśli chodzi o mnie. Mam zwyczaj czynić bardzo poważne poszukiwania dotyczące historycznych wydarzeń, o których piszę.

– Wystarczyłoby w tym celu przysłać kogoś innego.

– Przysłana osoba, nie znając dogłębnie moich zamierzeń, mogłaby pominąć fakty, które dla mnie mogą mieć istotne znaczenie, a poza tym bardzo pomaga mi obejrzenie miejsc przyszłej akcji. Nie potrafię ich opisywać, nie zobaczywszy ich uprzednio.

– Zatem chodzi o powieść, którą zamierza pan pisać osobiście?

– A tak, drogi panie. Poprzednią dałem do napisania mojemu lokajowi, ale spotkała się z takim sukcesem, że hultaj zażądał ode mnie ogromnego wynagrodzenia. Chcąc nie chcąc, musiałem go zwolnić.

Sędzia przygryzł wargi, a po chwili milczenia rzekł:

– Proszę mi powiedzieć, jak mogę panu pomóc w tej poważnej pracy.

– Może pan mnie pokierować w moich poszukiwaniach. Ponieważ pisze pan historię departamentu, żadne ważne wydarzenie w jego stolicy nie mogło umknąć pańskiej uwadze.

– Ma pan rację, sądzę, że w tym zakresie jestem dość dobrze poinformowany.

– Zatem zacznijmy od tego, że pański departament był centrum działalności towarzyszy Jehu.

– Wie pan, słyszałem o towarzyszach, ale Jezusa – odparł sędzia i odzyskał swój szyderczy uśmiech.

– Czyli o jezuitach, prawda? Proszę pana, to nie o nich mi chodzi.

– Toteż ja nie o nich mówię, lecz o złodziejach okradających dyliżanse, którzy grasowali na drogach od 1797 do 1800 roku.

– Ano właśnie, drogi panie. Niech wolno mi będzie jednak sprostować, że ci, o których szukam informacji w Bourg, nazywali się towarzyszami Jehu, a nie towarzyszami Jezusa.

– Ale co miałaby znaczyć owa nazwa „Towarzysze Jehu”? Lubię wszystko wiedzieć.

– Ja również, szanowny panie. Właśnie dlatego nie chciałem mylić drogowych rozbójników z apostołami.

– Faktycznie, nie byłoby to zbyt poprawne.

– A tak właśnie pan czynił, dopóki nie przyjechałem tu specjalnie ja, poeta, i nie skorygowałem pańskiego błędu historyka.

– Czekam na pańskie wyjaśnienia – podjął sędzia, zacisnąwszy wargi.

– Będą krótkie i proste. Jehu był królem Izraela poświęconym przez Elizeusza w celu eksterminacji domu Achaba. Elizeusz to Ludwik XVIII, Jehu to Cadoudal, dom Achaba to rewolucja. Oto, dlaczego rozbójnicy rabujący rządowe pieniądze z dyliżansów, by wspomagać wojnę w Wandei, nazywali się towarzyszami Jehu.

– Drogi panie, cieszę się, że w moim wieku mogłem się czegoś nauczyć.

– Och! Panie szanowny, uczymy się zawsze, przez cały czas i w każdym wieku. Za życia uczymy się człowieka, umierając – Boga.

– Ale czy w końcu się dowiem – mój rozmówca zaczął okazywać zniecierpliwienie – do czego panu jestem potrzebny?

– Otóż, mój panie, czterech z tych młodych ludzi, najważniejszych wśród towarzyszy Jehu, stracono w Bourg na placu du Bastion.

– Powinien pan wiedzieć, że w Bourg dokonuje się egzekucji na placu targowym, a nie na placu du Bastion.

– Obecnie tak, mój panie… od piętnastu lub dwudziestu lat… od Peytela[166]. Wcześniej jednak, a zwłaszcza w czasach rewolucji egzekucje miały miejsce na placu du Bastion.

– To możliwe.

– Tak właśnie było… Ci czterej ludzie nazywali się Guyon, Leprêtre, Amiet i Hyvert.

– Po raz pierwszy słyszę te nazwiska.

– A przecież odbiły się one dość szerokim echem, a zwłaszcza w Bourg.

– I jest pan pewien, że tych ludzi stracono właśnie w Bourg?

– Jestem pewien.

– Od kogo pan się o tym dowiedział?

– Od człowieka, którego wujek, dowódca żandarmerii, uczestniczył w egzekucji.

– Jak się ów człowiek nazywa?

– Charles Nodier.

– Charles Nodier, powieściopisarz, poeta?

– Gdyby był historykiem, to miałbym wątpliwości. Ostatnio podczas podróży do Varennes mogłem się przekonać, jak można wierzyć historykom, ale właśnie dlatego, że jest on poetą i powieściopisarzem, to jemu ufam.

– Pańska wola, ale ja nie wiem nic na temat, który pana interesuje. Ośmielę się nawet stwierdzić, że jeśli pan przyjechał do Bourg tylko po informacje o egzekucji panów… Jakże oni się nazywali?

– Guyon, Leprêtre, Amiet i Hyvert.

– Niepotrzebnie się pan fatygował. Od dwudziestu lat przeglądam miejskie archiwa i nie natrafiłem na nic, co miałoby związek z tym, o czym pan opowiada.

– Archiwa miejskie to nie archiwa sądowe, mój panie. Może właśnie w archiwach sądowych znajdę to, czego szukam.

– Och! Jeśli pan znajdziesz coś w archiwach sądowych, to wykażesz się niezwykłym sprytem! Tam panuje bałagan. Archiwa sądowe to prawdziwy chaos. Musiałby pan tutaj pozostać miesiąc, a może i dłużej…

– Zamierzam tu pozostać tylko jeden dzień. A jeśli w ciągu tego dnia znajdę to, czego szukam, czy mogę podzielić się z panem rezultatami?

– Ależ tak, oczywiście. Wyświadczysz mi pan nieocenioną przysługę.

– Nie większą niż ta, o jaką prosiłem pana. Powiem panu o czymś, czego pan nie wiesz. To wszystko.

***

Zgadujecie, że wyszedłszy od sędziego, postawiłem sobie za punkt honoru zdobycie informacji o towarzyszach Jehu, cokolwiek miałoby mnie to kosztować.

Skoczyłem na Millieta i przyparłem go do muru.

– Wiesz co – odpowiedział – mój szwagier jest adwokatem.

– Takiego mi potrzeba! Chodźmy do niego.

– Tylko że o tej porze to on jest w sądzie.

– No to idziemy do sądu.

– Twoja obecność wywoła tam zamieszanie, uprzedzam.

– W takim razie idź sam. Powiedz mu, o co chodzi. Niech poszpera w archiwach. Ja w tym czasie obejrzę okolice miasta, aby mieć wyobrażenie o miejscu akcji. Spotkamy się o czwartej na placu du Bastion, jeśli ci to odpowiada.

– Całkowicie.

– W drodze tutaj zauważyłem bodaj las.

– Las Seillon.

– Doskonale!

– Potrzebujesz lasu?

– Jest mi niezbędny.

– W takim razie pozwól…

– Co takiego?

– Zaprowadzę cię do jednego z moich przyjaciół, pana Leduca, poety, który w straconych chwilach jest inspektorem.

– Inspektorem czego?

– Lasu.

– A czy nie ma jakichś ruin w tym lesie?

– Jest kartuzja, ale to nie w lesie, lecz jakieś sto kroków od niego.

– A w samym lesie?

– Jest pewien budynek należący do kartuzji, który nazywamy Correrie, a który łączy z klasztorem podziemne przejście.

– Dobrze! A jeśli jeszcze zaoferujesz mi jakąś grotę, będę w pełni zadowolony.

– Mamy grotę Ceyzeriat, ale to po drugiej stronie Reyssouze.

– Wszystko jedno. Jeśli grota nie idzie do mnie, to zrobię jak Mahomet, ja pójdę do groty. A póki co chodźmy do pana Leduca.

Pięć minut później byliśmy u niego. Gdy pan Leduc dowiedział się, o co chodzi, oddał swój powóz, konia i siebie samego do mojej dyspozycji.

Zaakceptowałem to. Są ludzie, którzy proponują swoją pomoc w taki sposób, że zaraz czujemy się z nimi swobodnie.

Najpierw zwiedziliśmy kartuzję. Nawet gdybym sam ją zbudował, nie odpowiadałaby mi bardziej. Opustoszały dziedziniec, zniszczony ogród, niemal dzikie miejsce. Przypadku, dzięki!

Stamtąd pojechaliśmy do Correrie. Budowla była uzupełnieniem kartuzji. Nie wiedziałem jeszcze do czego, ale byłem pewny, że mi się przyda.

– A teraz – zwróciłem się do mego uczynnego przewoźnika – potrzebuję ładnego miejsca, nieco ocienionego pod wysokimi drzewami w pobliżu rzeki. Czy zna pan coś takiego w okolicy?

– A do czego ma ono służyć?

– Do zbudowania zamku.

– Jakiego zamku?

– Zamku z papieru, do licha! Muszę gdzieś umieścić rodzinę: wzorową matkę, melancholijną córkę, brata trzpiota i ogrodnika kłusownika.

– Jest takie miejsce, które nazywa się Noires-Fontaines.

– No proszę, już sama nazwa brzmi wdzięcznie.

– Ale nie ma tam zamku.

– Tym lepiej, bo musiałbym go zburzyć.

– No to jedziemy do Noires-Fontaines.

Pojechaliśmy. Kwadrans później wysiadaliśmy przed leśniczówką.

– Chodźmy tą małą ścieżką – zaproponował pan Leduc – zaprowadzi nas w to właśnie miejsce.

Faktycznie, znaleźliśmy się w miejscu porośniętym wysokimi drzewami, które ocieniały trzy lub cztery źródła.

– To właśnie zwiemy Noires-Fontaines – oznajmił pan Leduc.

– Tu tutaj zamieszkają pani de Montrevel, Amélie i mały Edouard. A co to za wioski, które mam przed sobą?

– Ta najbliższa to Montagnac. Tam dalej na wzgórzu to Ceyzeriat.

– Czy tam właśnie jest grota?

– Tak. Skąd pan wie, że w Ceyzeriat jest grota?

– Nieważne. Proszę jeszcze podać nazwy pozostałych wiosek.

– Saint-Just, Tréconnasse, Ramasse, Villereversure.

– Bardzo dobrze.

– Wystarczy panu?

– Tak.

Wyciągnąłem notatnik, narysowałem plan okolicy i wpisałem mniej więcej we właściwych miejscach nazwy wiosek przytoczone przez pana Leduca.

– Załatwione – oznajmiłem.

– A dokąd teraz?

– Czy kościół Brou mamy po drodze?

– Jak najbardziej.

– No to zwiedzimy kościół Brou.

– On też się znajdzie w pańskiej powieści?

– Niewątpliwie. Zdaje pan sobie sprawę z tego, że nie rozegram mojej fabuły w miejscu, które posiada arcydzieło architektury XVI wieku, nie wykorzystując tak cennego obiektu.

– Jedziemy do kościoła Brou.

Kwadrans później zakrystian wprowadzał nas do tej granitowej szkatuły, w której przechowywane są trzy marmurowe klejnoty zwane nagrobkami Małgorzaty Austriaczki, Małgorzaty Burbon i Filiberta Pięknego.

– Jak to się stało – spytałem zakrystiana – że tych arcydzieł nie zniszczono w trakcie rewolucji?

– Ach! Wie pan, władze miejskie wpadły na pewien pomysł.

– Jaki?

– Zrobiły z kościoła magazyn na paszę.

– No tak, w ten sposób siano ocaliło marmur. Masz rację, przyjacielu, to dobry pomysł.

– Czy ten pomysł władz miejskich jakoś pana inspiruje?

– Na honor, tak, i byłbym nieszczęśliwy, gdybym go nie wykorzystał.

Wyciągnąłem zegarek.

– Już trzecia! Chodźmy jeszcze do więzienia. O czwartej mam się spotkać na placu du Bastion z panem Millietem.

– Proszę poczekać, jeszcze jedna sprawa.

– Co takiego?

– Czy spostrzegł pan dewizę Małgorzaty Austriaczki?

– Nie, gdzie ona jest?

– Proszę, wszędzie. Zaraz na wierzchu jej nagrobka.

– Fortune, infortune, fortune.

– No właśnie.

– A co niby ma wyrażać ten zestaw słów?

– Specjaliści tłumaczą go następująco: „Los bardzo prześladuje kobietę”.

– Czy może pan to wyjaśnić?

– Najpierw trzeba założyć, że u podstaw tkwi dewiza łacińska.

– Załóżmy, to prawdopodobne.

– No więc: Fortuna infortunat…

– Och, nie! Infortunat.

– Cholera…

– To bardzo przypomina barbaryzm.

– No cóż pan chcesz!

– Chcę wyjaśnienia.

– Daj je pan sam!

– Oto ono: Fortuna, infortuna forti una, czyli „Szczęście i pech są dla silnego tym samym”.

– A wie pan, że to może być właściwą interpretacją?

– Do licha! Oto, co można osiągnąć, nie będąc specjalistą, drogi panie. Posiadamy rozum i nim się posługując, postrzegamy lepiej niż w oparciu o naukę. Chciał mi pan jeszcze coś pokazać?

– Nie.

– No to chodźmy teraz do więzienia.

Ponownie wsiedliśmy do powozu, ruszyliśmy do miasta i zatrzymaliśmy się przed bramą więzienia.

Wyjrzałem przez okienko w drzwiczkach.

– Och! – skrzywiłem się. – Zepsuto mi je.

– Co takiego?! Zepsuto je panu?

– Z całą pewnością. Więzienie tutaj wyglądało inaczej w czasach moich bohaterów. Czy możemy porozmawiać z dozorcą?

– Zapewne tak.

– No to porozmawiajmy.

Zastukaliśmy do drzwi. Otworzył nam mężczyzna koło czterdziestki.

Rozpoznał pana Leduca.

– Mój drogi – zwrócił się do niego pan Leduc – oto uczony od moich przyjaciół.

– Zaraz, zaraz! – wtrąciwszy się, przerwałem prezentację – tylko bez głupich dowcipów.

– On twierdzi – kontynuował pan Leduc – że to więzienie wyglądało inaczej w końcu ubiegłego stulecia.

– To prawda, panie Leduc. Więzienie zburzono i zbudowano od nowa w 1816 roku.

– Zatem rozkład wewnętrzny nie jest już ten sam?

– Och, nie! Proszę pana, wszystko zmieniono.

– A czy można zobaczyć dawny plan?

– Pan Martin, architekt, być może będzie mógł taki znaleźć.

– Czy to krewny pana Martina, adwokata?

– To jego brat.

– Świetnie, przyjacielu. Będę miał ten plan.

– Czyli nie mamy tu nic więcej do szukania? – spytał pan Leduc.

– Absolutnie nic.

– Mogę zatem wrócić do siebie?

– Z żalem się z panem rozstanę, to wszystko.

– Nie będę panu potrzebny, by odnaleźć plac du Bastion?

– To dwa kroki stąd.

– A co pan robi wieczorem?

– Jeśli pan chce, mogę się zjawić u pana.

– Cieszę się. O dziewiątej będzie na pana czekała filiżanka herbaty.

– Przyjdę ją wypić.

Podziękowałem panu Leducowi. Uścisnęliśmy sobie dłonie i się rozstaliśmy.

Poszedłem ulicą des Lisses (właściwie Lices[167] z powodu walki, którą stoczono na placu, do którego prowadzi) i idąc wzdłuż ogrodu Montburon, dotarłem do placu du Bastion.

Plac ten ma kształt półkola. Obecnie odbywają się na nim targi. Na środku wznosi się posąg Bichata[168] dłuta Davida (d’Angers)[169]. Bichat w surducie – czemu służy ta przesada realizmu? – trzyma dłoń na sercu dziewięcio- lub dziesięcioletniego dziecka, całkiem nagiego – po co ten nadmiar doskonałości? – podczas gdy u jego stóp spoczywają zwłoki. To książka Bichata Życie i śmierć170 wyrażona w brązie…

Przyglądałem się owemu pomnikowi, który podsumowywał wady i zalety Davida (d’Angers), gdy ktoś dotknął mego ramienia. Odwróciłem się i ujrzałem pana Millieta. W dłoni dzierżył jakiś papier.

– No i co? – zapytałem.

– No i zwycięstwo.

– Co to takiego?

– Protokół z egzekucji.

– …?

– Pańskich bohaterów.

– Guyona, Leprêtre’a, Amieta…?

– I Hyverta.

– Proszę mi to pokazać.

– Proszę bardzo.

Chwyciłem papier i przeczytałem:

PROTOKÓŁ ZE ŚMIERCI I EGZEKUCJI LAURENTA GUYONA, ETIENNE’A HYVERTE’A, FRANÇOIS AMIETA, ANTOINE’A LEPRÊTRE’A

Skazani dwudziestego thermidora roku VIII i straceni dwudziestego trzeciego vendémiaire’a roku IX.

Dnia tego, dwudziestego trzeciego vendémiaire’a roku IX, rządowy komisarz przy trybunale otrzymał nocą o godzinie jedenastej wieczorem przesyłkę od ministra sprawiedliwości zawierającą procedurę i wyrok skazujący na śmierć Laurenta Guyona, Etienne’a Hyverta, François Amieta i Antoine’a Leprêtre’a. Wyrokiem Trybunału Kasacyjnego z szóstego bieżącego miesiąca, który odrzucił odwołanie od wyroku z dwudziestego czwartego thermidora roku VIII, czterej oskarżeni powiadomieni zostali listownie między siódmą a ósmą rano, że wyrok śmierci wykonany zostanie o godzinie jedenastej. W czasie, jaki pozostał do godziny jedenastej, czterej oskarżeni strzelili do siebie z pistoletów i zadali sobie ciosy sztyletem na terenie więzienia. Mówi się, że Leprêtre i Guyon byli martwi, Hyvert śmiertelnie ranny i umierający, a Amiet śmiertelnie ranny, ale świadomy. Wszystkich czterech w takim stanie przetransportowano na szafot i martwych bądź żywych zgilotynowano. O godzinie jedenastej trzydzieści komornik Colin przekazał protokół z egzekucji władzom miejskim, by wpisano ich do księgi zmarłych.

Kapitan żandarmerii przekazał sędziemu pokoju protokół z tego, co wydarzyło się w więzieniu, gdzie był on obecny. Ja, nie będąc tam na miejscu, oświadczam, że dowiedziałem się o wydarzeniach z przekazu publicznego.

Bourg, dwudziestego trzeciego vendémiaire’a roku IX

Podpisano: Dubost, pisarz sądowy

Ach! Czyli to jednak poeta miał rację, a nie historyk! Kapitan żandarmerii, który przekazał sędziemu pokoju protokół z tego, co wydarzyło się w więzieniu – gdzie był on obecny – to wujek Nodiera. Ów protokół przekazany sędziemu pokoju to relacja wyryta w pamięci młodego człowieka, relacja, która czterdzieści lat później w niezmienionej postaci ujrzała światło dzienne w dziele zatytułowanym Wspomnienia z rewolucji.

Akta procesu znajdowały się w archiwach sądowych. Pan Martin zaoferował mi zrobienie kopii przesłuchania, protokołów, wyroku.

W kieszeni miałem Wspomnienia z rewolucji Nodiera. W dłoni trzymałem protokół z egzekucji, który potwierdzał przytoczone przezeń fakty.

– Idziemy do naszego sędziego – powiedziałem do pana Millieta.

– Idziemy do naszego sędziego – powtórzył.

To powaliło sędziego. Pozostawiłem go w przekonaniu, że poeci znają historię równie dobrze, jeśli nie lepiej, jak historycy.

Alex Dumas

KONIEC CZĘŚCI DRUGIEJ I OSTATNIEJ

143 Jules Simon (1814-1896) – filozof i polityk, liberał; sprzeciwił się zamachowi stanu Napoleona III; członek Partii Radykalnej; w czasach III Republiki przez kilka miesięcy był premierem.

144 „Dziennik dla Wszystkich” (fr. Journal pour Tous) – podtytuł: Ilustrowany magazyn literacki ukazujący się co piątek; wychodzący w latach 1855-1878 tygodnik, którego główną zawartość stanowiły powieści w odcinkach.

145 Krystyna lub Krystyna w Fontainebleau – dramat napisany w 1828 roku, lecz wystawiony dopiero w 1830 roku z powodu niewpisywania się w kategorie ówczesnego teatru; jego główną bohaterką jest królowa Szwecji Krystyna.

146 Henryk III i jego dwór – napisana i wystawiona w 1829 roku sztuka będąca zwiastunem teatru romantycznego, której głównym bohaterem jest król Henryk III (nasz Henryk Walezy).

147 Izaak Laquedem – pisana w latach 1852-1853 niedokończona powieść, której głównym bohaterem jest Żyd, wieczny tułacz; w zamiarze Dumasa miało to być ośmiotomowe dzieło obejmujące historię ludzkości, poczynając od czasów Jezusa Chrystusa.

148 Paul Bocage (1822-1887) – powieściopisarz, dramaturg i autor operowych libretto, jest współautorem sygnowanej przez Dumasa powieści Paryscy Mohikanie.

149 Kariolka – mały jednokonny, odkryty powóz na dwóch lub czterech kołach.

150 Adolf Thiers (1797-1877) – historyk i polityk francuski, prezydent III Republiki (1871-1873), autor monumentalnej historii rewolucji, konsulatu i cesarstwa.

151 Alphonse de Lamartine (1790-1869) – pisarz, poeta, historyk i polityk, jeden z twórców francuskiego romantyzmu.

152 René d’Argonne – ostatecznie owa powieść ukazała się w 1862 roku pod tytułem René Besson, świadek rewolucji.

153 Aleksander Dumas syn (1824-1895) – syn autora niniejszej powieści, również pisarz i dramaturg, szczególną sławę przyniósł mu utwór Dama kameliowa.

154 Charles Nodier (1780–1844) – pisarz, krytyk literacki, jeden z prekursorów romantyzmu we Francji; od 1824 roku w paryskim Arsenale, gdzie został bibliotekarzem, organizował salon literacki, w którym bywali młodzi romantycy, m.in. Wiktor Hugo, Aleksander Dumas, Alfred de Musset, George Sand.

155 Sprawa pieniędzy – wystawiona w 1857 roku sztuka Aleksandra Dumasa syna.

156 Piotr Abelard (1079-1142) – filozof, teolog i poeta, jeden z twórców scholastyki; jego romans z Heloizą, siostrzenicą kanonika Fulberta, doprowadził do kastracji Abelarda przez nasłanych zbirów.

157 Hrabia Hermann – wystawiony po raz pierwszy w 1849 roku dramat romantyczny Dumasa.

158 Gioacchino Rossini (1792-1868) – wybitny włoski kompozytor operowy, twórca m.in. opery komicznej Cyrulik sewilski.

159 Maria Malibran (1808-1836) – hiszpańskiego pochodzenia śpiewaczka operowa (mezzosopran); występowała m.in. jako Desdemona w operze Otello Rossiniego.

160 Joanna d’Arc (1412-1431) – narodowa bohaterka Francji; wiejska dziewczyna, która podczas wojny stuletniej mobilizowała kraj do walki z Anglikami; wzięta do niewoli, została oskarżona o herezję i po procesie spalona na stosie w Rouen.

161 Cukier jabłkowy – produkowane od XVI wielu na bazie cukru oraz przecieru i soku z jabłek słodycze w postaci dziesięciocentymetrowych, walcowatych batonów, będące specjalnością Rouen.

162 Henry Barbet (1789-1875) – przemysłowiec i polityk, w latach 1830-1847 mer Rouen; twórca systemu Barbet oferującego pracę w specjalnych warsztatach dla najuboższych warstw społeczeństwa.

163 Towarzystwo Literatów Francuskich – powołane z inicjatywy Balzaka w 1838 roku stowarzyszenie mające na celu obronę praw autorskich i interesów literatów; wśród jego członków byli m.in. Wiktor Hugo i George Sand.

164 Pierre Corneille (1606-1684) – poeta i dramaturg, czołowy przedstawiciel klasycznego teatru, urodził się w Rouen.

165 Jean Anthelme Brillat-Savarin (1755-1826) – prawnik, pisarz i światowej sławy gastronom, autor dzieła Fizjologia smaku.

166 Sébastien-Benoît Peytel (1804-1839) – krytyk literacki, oskarżony o zamordowanie swej żony i służącego, być może niesłusznie, skazany i zgilotynowany publicznie w Bourg-en-Bresse.

167 Lices (fr.) – szranki, miejsce, w którym odbywały się średniowieczne turnieje.

168 Marie François Xavier Bichat (1771-1802) – lekarz, anatom i fizjolog, uznawany za ojca współczesnej patologii i histologii.

169 David d’Angers (1788-1856) – rzeźbiarz, twórca pomników, popiersi, płaskorzeźb i medalionów, przedstawiciel romantyzmu w rzeźbie francuskiej.

170 Właściwy tytuł brzmi: Badania fizjologiczne nad życiem i śmiercią.

Spis rozdziałów

Rozdział XXIX

Dyliżans z Genewy

Rozdział XXX

Raport obywatela Fouché

Rozdział XXXI

Syn młynarza z Leguerno

Rozdział XXXII

Biały i Niebieski

Rozdział XXXIII

Prawo talionu

Rozdział XXXIV

Dyplomacja Georges’a Cadoudala

Rozdział XXXV

Oświadczyny

Rozdział XXXVI

Rzeźbienie i malowanie

Rozdział XXXVII

Ambasador

Rozdział XXXVIII

Dwa sygnały

Rozdział XXXIX

Grota Ceyzeriat

Rozdział XL

Chybione łowy

Rozdział XLI

Pocztowy zajazd

Rozdział XLII

Karetka z Chambéry

Rozdział XLIII

Odpowiedź lorda Grenville’a

Rozdział XLIV

Przeprowadzka

Rozdział XLV

Tropiciel

Rozdział XLVI

Natchnienie

Rozdział XLVII

Zwiad

Rozdział XLVIII

W którym przeczucia Morgana się urzeczywistniają

Rozdział XLIX

Odwet Rolanda

Rozdział L

Cadoudal w Tuileries

Rozdział LI

Armia Rezerwowa

Rozdział LII

Sąd

Rozdział LIII

W którym Amélie dotrzymuje słowa

Rozdział LIV

Spowiedź

Rozdział LV

W czepku urodzony

Zakończenie

Słowo do Czytelnika

Biblioteka Andrzeja – Szlakiem Przygody

Do tej pory ukazały się następujące tomy:

Tom 1. Louis-Henri Boussenard Złodzieje diamentów

Pierwsza część cyklu „Niebezpieczne Przygody

Trzech Francuzów w Krainie Diamentów” VIII 2015

Tom 2. Louis-Henri Boussenard Skarb kafryjskich władców

Druga część cyklu „Niebezpieczne Przygody

Trzech Francuzów w Krainie Diamentów” XI 2015

Tom 3. Louis-Henri Boussenard Dramaty Afryki Południowej

Trzecia część cyklu „Niebezpieczne Przygody

Trzech Francuzów w Krainie Diamentów” XI 2015

Tom 4. Zane Grey Arizoński klan II 2016

Tom 5. Paul d’Ivoi Pięć groszy Lavarède’a

Pierwsza część cyklu „Pięć Groszy Lavarède’a” VII 2016

Tom 6. Paul d’Ivoi Bractwo Białego Lotosu

Druga część cyklu „Pięć Groszy Lavarède’a” IX 2016

Tom 7. Paul d’Ivoi Miss Aurett

Trzecia część cyklu „Pięć Groszy Lavarède’a” IX 2016

Tom 8. Arnould Galopin Doktor Omega I 2017

Tom 9. Louis-Henri Boussenard Pomścić ojca

Pierwsza część cyklu „Piekielny Wąwóz” III 2017

Tom 10. Louis-Henri Boussenard W Górach Skalistych

Druga część cyklu „Piekielny Wąwóz” III 2017

Tom 11. Aleksander Dumas (ojciec) Biali i Niebiescy Tom 1

Pierwsza część cyklu „Sainte Hermine” VIII 2017

Tom 12. Aleksander Dumas (ojciec) Biali i Niebiescy Tom 2

Pierwsza część cyklu „Sainte Hermine” VIII 2017

Tom 13. Zane Gray Betty Zane

Pierwsza część cyklu „Legendy Doliny Ohio” XI 2017

Tom 14. Zane Gray Duch pogranicza

Druga część cyklu „Legendy Doliny Ohio” IV 2018

Tom 15. Zane Gray Ostatni szlak

Trzecia część cyklu „Legendy Doliny Ohio” IV 2018

Tom 16. Michel Zévaco Fanfaron Część 1 VIII 2018

Tom 17. Michel Zévaco Fanfaron Część 2 VIII 2018

Tom 18. Michel Zévaco Fanfaron Część 3 VIII 2018

Tom 19. Michel Zévaco Fanfaron Część 4 VIII 2018

Tom 20. Aleksander Dumas ojciec Towarzysze Jehu. Tom 1 I 2019

Druga część cyklu „Sainte Hermine”

Tom 21. Aleksander Dumas ojciec Towarzysze Jehu. Tom 2 I 2019

Druga część cyklu „Sainte Hermine”

Planowane do wydania:

Karol May Syn Pogromcy Niedźwiedzi

Charles Seltzer Podwójny rewolwerowiec

Karol May Skarb w Srebrnym Jeziorze dwa tomy

Paul d’Ivoi Diament Ozyrysa

Pierwsza część cyklu „Kuzyn Lavarède’a”

Paul d’Ivoi Bolid

Druga część cyklu „Kuzyn Lavarède’a”

Zane Grey Jeźdźcy purpurowego stepu

Zane Grey Na szlaku tęczy

„Biblioteka Andrzeja”

(utwory Juliusza Verne’a)

Do tej pory ukazały się następujące tomy:

Tom 1. Gil Braltar

XII 1997

Tom 2. Buntownicy z „Bounty”

III 1998

Tom 3. Edgar Poe i jego dzieła

X 1998

Tom 4. Przygody rodziny Ratonów

X 2001

Tom 5. Dramat w przestworzach

XI 2001

Tom 6. Pierre-Jean

XI 2001

Tom 7. Dziesięć godzin polowania

II 2002

Tom 8. Przeznaczenie Jeana Morenasa

IV 2002

Tom 9. Rodzina Ratonów

V 2002

Tom 10. Mistrz Zachariasz

VI 2002

Tom 11. Wieczny Adam

XI 2002

Tom 12. Pan Dis i panna Es

XI 2002

Tom 13. XXIX wiek. Dzień pewnego...

XII 2002

Tom 14. Humbug

XII 2002

Tom 15. Martin Paz

I 2004

Tom 16. Dramat w Meksyku

IV 2004

Tom 17. Gil Braltar (wyd. II, poprawione)

IV 2004

Tom 18. Buntownicy z „Bounty” (wyd. II, poprawione)

V 2004

Tom 19. Edgar Poe i jego dzieła (wyd. II, poprawione)

V 2004

Tom 20. Edom

V 2005

Tom 21. Kaprys doktora Oxa

IX 2005

Tom 22. Idealne miasto

X 2005

Tom 23. Pan Re z krzyżykiem i panna Mi z bemolem

XI 2005

Tom 24. Wesołe perypetie trzech...

X 2006

Tom 25. Malec

V 2011

Tom 26. Bracia Kip

XII 2011

Tom 27. Czarne Indie

III 2012

Tom 28. Clovis Dardentor

XI 2012

Tom 29. Z Ziemi na Księżyc

II 2013

Tom 30. Wokół Księżyca

IV 2013

Tom 31. Bez góry i dołu

V 2013

Tom 32. Kaprys doktora Oxa i inne opowiadania

XI 2013

Tom 33. Malec (wyd. II, poprawione)

XII 2013

Tom 34. Bracia Kip (wyd. II, poprawione)

I 2014

Tom 35. Rodzina bez Nazwiska

IV 2014

Tom 36. Czarne Indie (wyd. II, poprawione)

IV 2014

Tom 37. „Chancellor”

VII 2014

Tom 38. Cesar Cascabel

VII 2014

Tom 39. Wieczny Adam i inne opowiadania

X 2014

Tom 40. Wujek Robinson

X 2014

Tom 41. Sfinks lodowy

II 2015

Tom 42. Pływające miasto

II 2015

Tom 43. Wspaniałe Orinoko

V 2015

Tom 44. Archipelag w ogniu

V 2015

Tom 45. Podróż do wnętrza Ziemi

VII 2015

Tom 46. Pięć tygodni w balonie

VII 2015

Tom 47. Droga do Francji

IX 2015

Tom 48. Latarnia na Krańcu Świata

IX 2015

Tom 49. San Carlos i inne opowiadania

IV 2016

Tom 50. Pani Branican

V 2016

Tom 51. Claudius Bombarnac

VII 2016

Tom 52. Dom parowy

XI 2016

Tom 53. Dramat w Inflantach

XII 2016

Tom 54. Niezwykłe przygody pana Antifera

XII 2016

Tom 55. Sekret Wilhelma Storitza

I 2017

Tom 56. Przygody trzech Rosjan i trzech Anglików w Afryce Południowej

I 2017

Tom 57. Przygody kapitana Hatterasa. Anglicy na biegunie północnym

II 2017

Tom 58. Przygody kapitana Hatterasa. Pustynia lodowa

II 2017

Tom 59. Dzieci kapitana Granta. Ameryka Południowa

V 2017

Tom 60. Dzieci kapitana Granta. Australia

V 2017

Tom 61. Dzieci kapitana Granta. Ocean Spokojny

VI 2017

Tom 62 Tarapaty Chińczyka w Chinach

VI 2017

Tom 63. Piękny żółty Dunaj (wg. rękopisu)

X 2017

Tom 64. W Magellanii (wg. rękopisu)

X 2017

Tom 65. Pięćset milionów begum

I 2018

Tom 66. Szkoła Robinsonów

I 2018

Tom 67. Inwazja morza

III 2018

Tom 68. Stypendia podróżne

III 2018

Tom 69. 20 000 mil podmorskiej żeglugi. Tom 1

VII 2018

Tom 70. 20 000 mil podmorskiej żeglugi. Tom 2

VII 2018

Tom 71. W 80 dni dookoła świata

IX 2018

Tom 72. Michał Strogow. Od Moskwy do Irkucka

IX 2018

Tom 73. Podróż wsteczna do Anglii i Szkocji

III 2019

Tom 74. Testament ekscentryka

III 2019

Planowane do wydania:

Tom 75. Tajemnicza wyspa. Tom 1

Tom 76. Tajemnicza wyspa. Tom 2

Tom 77. Tajemnicza wyspa. Tom 3

Tom 78. Paryż w XX wieku

Tom 81. Rozbitkowie z „Jonathana”

Tom 82. Ksiądz w 1839 roku

Kolekcja „Niezwykłe podróże”

(utwory Juliusza Verne’a)

Do tej pory ukazały się następujące tomy:

Tom 1. Podróż do wnętrza Ziemi

V 2017

Tom 2. Z Ziemi na Księżyc

VI 2017

Tom 3. Wokół Księżyca

VIII 2017

Tom 4. Bez góry i dołu

VIII 2017

Tom 5. Pięć tygodni w balonie

X 2017

Tom 6. Dzieci kapitana Granta. Ameryka Południowa

XI 2017

Tom 7. Dzieci kapitana Granta. Australia

XI 2017

Tom 8. Dzieci kapitana Granta. Ocean Spokojny

XI 2017

Tom 9. Czarne Indie

III 2018

Tom 10. Pięćset milionów begum

III 2018

Tom 11. 20 000 mil podmorskiej żeglugi Tom 1

VIII 2018

Tom 12. 20 000 mil podmorskiej żeglugi Tom 2

VIII 2018

Tom 13. W 80 dni dookoła świata

XI 2018

Tom 14. Michał Strogow. Od Moskwy do Irkucka

XI 2018

Tom 15. Malec

II 2019

Planowane do wydania:

Tom 16. Clovis Dardentor

Tom 17. Tajemnicza wyspa. Tom 1

Tom 18. Tajemnicza wyspa. Tom 2

Tom 19. Tajemnicza wyspa. Tom 3

Tom 20. Bracia Kip

Table of Contents

Strona przedtytułowa

Aleksander Dumas ojciec

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Rozdział XXIX

Dyliżans z Genewy

Rozdział XXX

Raport obywatela Fouché

Rozdział XXXI

Syn młynarza z Leguerno

Rozdział XXXII

Biały i Niebieski

Rozdział XXXIII

Prawo talionu

Rozdział XXXIV

Dyplomacja Georges’a Cadoudala

Rozdział XXXV

Oświadczyny

Rozdział XXXVI

Rzeźbienie i malowanie

Rozdział XXXVII

Ambasador

Rozdział XXXVIII

Dwa sygnały

Rozdział XXXIX

Grota Ceyzeriat

Rozdział XL

Chybione łowy

Rozdział XLI

Pocztowy zajazd

Rozdział XLII

Karetka z Chambéry

Rozdział XLIII

Odpowiedź lorda Grenville’a

Rozdział XLIV

Przeprowadzka

Rozdział XLV

Tropiciel

Rozdział XLVI

Natchnienie

Rozdział XLVII

Zwiad

Rozdział XLVIII

W którym przeczucia Morgana się urzeczywistniają

Rozdział XLIX

Odwet Rolanda

Rozdział L

Cadoudal w Tuileries

Rozdział LI

Armia Rezerwowa

Rozdział LII

Sąd

Rozdział LIII

W którym Amélie dotrzymuje słowa

Rozdział LIV

Spowiedź

Rozdział LV

W czepku urodzony

Zakończenie

Słowo do Czytelnika

Spis rozdziałów

Biblioteka Andrzeja – Szlakiem Przygody

„Biblioteka Andrzeja”

Kolekcja „Niezwykłe podróże”