Sergiowi i dzieciom

Ludzka miłości,

gdzie jesteś?

Czyżby tylko

w książkach?

Izet Sarajlić

Podróż nadziei

Podróż nadziei... Słowa pozostałe na dnie pamięci po kolejnym dniu. Przeczytałam je w aptece na szklanej skarbonce ustawionej przy kasie. Nad otworem na monety ktoś przykleił taśmą zdjęcie dziecka, jednego z tych, dla których szansą na odzyskanie zdrowia jest operacja za granicą, a więc podróż, podróż nadziei właśnie.

Obracam głowę na poduszce, oddycham płytko i głośno. Patrzę na ciało Giuliana, nieruchome i ciężkie. Śpi jak zawsze na wznak z nagim torsem. Mruczy co jakiś czas cicho jak łagodne zwierzę oganiające się od much.

Nadzieja. To słowo w ciemności nabiera kształtów. Ma twarz kobiety trochę zalęknionej i zagubionej, w rodzaju tych, za którymi ciągnie się cień życiowej porażki, ale one nie dają za wygraną, niezmiennie zachowując przy tym godność. Być może jest to moja twarz, twarz postarzałej dziewczyny, która zatrzymała się w czasie przez wierność, przez tchórzostwo.

Wychodzę na balkon i patrzę na to samo co zawsze. Dom naprzeciwko z zamkniętymi okiennicami. Zgaszony neon nad barem. Nocna cisza miasta z unoszącymi się w powietrzu drobinami odległych dźwięków. Rzym jest pogrążony we śnie. Śpi jego radosny rozgardiasz i nieopanowany chaos. Śpią przedmieścia. Śpi papież, jego czerwone buty stoją puste.

Telefon dzwoni wcześnie rano, bardzo wcześnie. Podrywam się na jego ostry dźwięk, potykam o coś na korytarzu.

– Kto mówi? – pytam przesadnie ostrym głosem, żeby nie było wątpliwości, że jestem całkiem obudzona.

W słuchawce szumi, jakby wiatr buszował wśród gałęzi.

– Czy mogę rozmawiać z Gemmą?

Słowa sformułowane poprawną włoszczyzną są jednak zbyt wyraźnie oddzielone od siebie.

– Przy telefonie.

– Gemma? Czy to ty, Gemma?

– Tak, to ja.

– Gemma...

Powtarza moje imię, po czym śmieje się głośno. W jednej chwili rozpoznaję ten ochrypły, szarpany śmiech. Rzuca się na mnie i obezwładnia.

– Gojko.

Milczy przez chwilę.

– Tak, to twój Gojko.

Zatrzymany wybuch. Długa pustka, która wypełnia się gruzem.

– Mój Gojko... – zacinam się przy tych słowach.

– Właśnie ja.

Jego zapach, jego twarz, nasze minione lata.

– Od miesięcy szukam cię przez ambasadę.

Pomyślałam o nim kilka dni temu, ni z tego, ni z owego, na ulicy. Zauważyłam podobieństwo u mijanego przechodnia.

Zaczynamy rozmowę: co słychać? co porabiasz? mieszkałem kilka lat w Paryżu, teraz wróciłem do domu...

– Przygotowujemy wystawę upamiętniającą oblężenie. Pokażemy na niej zdjęcia Diega.

Zimno od podłogi wspina się po nogach, zatrzymuje na brzuchu.

– To doskonała okazja.

I znowu się śmieje tak samo jak kiedyś, bez prawdziwej radości, jakby tylko chciał na chwilę zapomnieć o smutku, niewielkim, ale nieustającym...

– Przyjedź.

– Pomyślę o tym.

– Nie masz myśleć, masz przyjechać.

– Dlaczego?

– Dlatego, że życie mija, a my razem z nim. Pamiętasz?

Oczywiście, że pamiętam...

– ...i śmieje się z nas jak stara bezzębna dziwka, która czeka na swego ostatniego klienta...

Wiersze Gojka. Życie jak długa ballada. Przypominam sobie, że miał zwyczaj ugniatać sobie nos jak miękki wosk, gdy czytał swoje wiersze zapisane na pudełkach od zapałek czy na dłoniach. Stoję boso, półnaga. Gojko żyje, zawsze żył. Nagle nie mogę zrozumieć, jak to się mogło stać, że oddaliłam się od niego na tak długi czas. Dlaczego zdarza się w życiu rezygnować z najlepszych ludzi na rzecz innych, którzy nic nas nie obchodzą i nie mają dobrego wpływu na nasze życie tylko dlatego, że przypadkiem stają na naszej drodze, przekupują nas fałszem i kłamstwami i robią z nas tchórzliwe zające.

– Dobrze, przyjadę.

Zaschnięte błoto życia pokruszyło się w pył, który leci teraz w moim kierunku.

Gojko się cieszy, wydaje okrzyki radości.

Kiedy wyjeżdżałam z Sarajewa, pył pokrywał całe miasto. Unoszony podmuchami lodowatego wiatru wirował nad ulicami, po czym, gdy wiatr się uspokajał, na nowo wszystko zasypywał. Pokrywał minarety, budynki mieszkalne, ciała zabitych na targu, zagrzebane pod jarzynami i drobnym towarem, pod deskami z  rozbitych straganów.

Pytam Gojka, dlaczego dopiero teraz mnie szuka, dlaczego właśnie teraz zatęsknił za mną.

– Od lat za tobą tęsknię.

Jego głos niknie w westchnieniu. Znowu słyszę szum wiatru, czuję odległość setek kilometrów.

Nagle przeraża mnie myśl, że połączenie może się przerwać i powróci cisza, która panowała między nami przez tyle lat, a teraz wydaje mi się nie do zniesienia.

Pytam go szybko o numer telefonu. Podaje mi numer komórki, zapisuję go na kawałku papieru długopisem, który nie działa, nie zostawia żadnych śladów. Powinnam poszukać innego, ale boję się odejść od aparatu. Szum staje się coraz głośniejszy. Wyobrażam sobie, jak kabel telefonu przerywa się i upada iskrzącymi się końcówkami na ziemię. Ile takich kabli wiszących w pustce widziałam w  tamtym mieście odciętym od świata... Rzucam harpunem w przeszłość, rytuję numery na kartce, przerażona, że jeszcze raz utracę Gojka.

– Dam ci znać, kiedy przylecę.

Wchodzę do pokoju Pietra, grzebię w jego długopisach i  jednym z nich kopiuję numer wyżłobiony na papierze. Pietro śpi, spod kołdry wystają jego długie stopy. Przychodzi mi do głowy to samo co zawsze, gdy widzę go w tej pozycji – to łóżko jest już dla niego za krótkie. Podnoszę gitarę porzuconą na podłodze przy kapciach.

Biorę prysznic i idę do kuchni do Giuliana. Już zaparzył kawę.

– Kto dzwonił?

Nie odpowiadam od razu, mam nieruchome, jakby zalakowane oczy. Po prysznicem moja skóra wydawała mi się twarda i  elastyczna jak kiedyś, w czasach, gdy myłam się w pośpiechu i wychodziłam z domu z mokrymi włosami.

Mówię mu o Gojku, mówię, że chciałabym do niego pojechać.

– Tak nagle?

Ale nie wygląda na zaskoczonego.

– Powiedziałaś Pietrowi?

– Jeszcze śpi.

– Może powinnaś go obudzić.

Ma lekki zarost, włosy opadają mu bezładnie na czoło, odkrywając początki łysiny na czubku głowy. W ciągu dnia wygląda nienagannie, jego żywiołem jest miasto wraz z koszarami i archiwum. Zaniedbanie jest zarezerwowane dla mnie i odbieram je jako część tego, co w nas najlepsze. Jest naszą wspólną tajemnicą o wielu zapachach, tajemnicą związaną z początkami naszego wspólnego życia, kiedy kochaliśmy się, a potem siadaliśmy naprzeciw siebie nadzy, z potarganymi włosami i patrzyliśmy na siebie. Jesteśmy małżeństwem. Szesnaście lat temu Giuliano wyszedł po mnie na pewnym lotnisku wojskowym. Ale kiedy wspominam, że uratował mi życie, potrząsa głową, czerwieni się i mówi: to nieprawda, to wy, ty i  Pietro, uratowaliście mnie.

Jest łakomy. Wykorzystuje sytuację, moje nieruchome oczy i zjada dodatkowy kawałek ciasta.

– Nie skarż się potem, że rośnie ci brzuch.

– To ty się skarżysz, ja przyjmuję siebie takim, jaki jestem.

To prawda, on siebie akceptuje i może dlatego jest tak otwarty na ludzi. Wstaje z krzesła, dotyka mojego ramienia.

– Dobrze robisz, że jedziesz.

Zauważył chyba wahanie w moich oczach. Niespodziewanie wystraszyłam się. Zbyt nagle rzuciłam się w przeszłość, w żar młodości. Która teraz kojarzy mi się tylko z nieukojoną tęsknotą.

Czuję chłód na szyi, muszę wrócić do łazienki i wysuszyć włosy suszarką. Jestem znowu sobą, przegraną dziewczyną o krok od starości.

– Muszę to wszystko przemyśleć, muszę iść do redakcji, nie... nie wiem.

– Właśnie że wiesz.

Mówi, że zadzwoni z biura, może uda mu się znaleźć w  Internecie jakiś tani lot. Uśmiecha się:

– Nie wierzę, żeby dużo ludzi latało do Sarajewa.

Wchodzę do pokoju Pietra, otwieram okiennice. Gwałtownym ruchem naciąga prześcieradło na głowę. Stoję przy mumii. W ubiegłym roku bardzo się zmienił, zostawił gdzieś kości dziecka i przekształcił się w żurawia poruszającego się niepewnie na patykowatych nogach. Chodzi ze wzrokiem wbitym w  ziemię jak poszukiwacz złota, je na stojąco przed otwartą lodówką, znika z domu bez pożegnania. W szkole w rezultacie rozbrajającej wręcz głupoty został na drugi rok w tej samej klasie. Nie wykonał nawet najmniejszego wysiłku, żeby tego uniknąć, pod koniec roku szkolnego, zamiast przysiąść fałdów, zamknął się w skorupie lekceważenia. Reaguję irytacją na jego wiecznie naburmuszony głos, którym zwraca się do mnie wyłącznie z żądaniami lub pretensjami. Gdzie się podział delikatny płaczliwy głosik towarzyszący mi przez tyle lat? Miałam z nim łatwy kontakt, był dostrojony do mojego.

Teraz jest mi żal Pietra. Kiedy śpi i jego twarz się rozluźnia, myślę sobie, że jemu też pewnie brakuje tego miękkiego drobnego ciałka, pożartego w kilka miesięcy przez potwora dojrzewania, które szuka go jeszcze we śnie. I dlatego rano nie chce się obudzić.

Pochylam się nad nim, ściągam mu pościel z głowy, dotykam włosów, które stały się szorstkie. Pietro odtrąca moją rękę.

Jest lato i zaczyna mu przeszkadzać szkolne niepowodzenie. Wychodzi rano ze swoją rakietą do tenisa, w adidasach numer 43, po czym wraca zły na kolegów i zrzędzi, że nie chce ich więcej widzieć na oczy, bo od września nie będą już w tej samej klasie. Czuje się przez nich zdradzony.

– Muszę z tobą porozmawiać.

Podnosi się gwałtownie, jednym ruchem prostuje nagi tułów na łóżku.

– Jestem głodny.

Mówię więc, co mam do powiedzenia w kuchni, podczas gdy rozsmarowuje nutellę na herbatnikach. Przygotowuje sobie małe kanapeczki, które potem likwiduje jednym kęsem.

Ubrudził sobie usta, stół zasypał okruchami, opakowanie herbatników, które otwarł niedbałym, zbyt gwałtownym ruchem, jest rozdarte na całej długości.

Nie komentuję tego, nie mogę go wciąż upominać. W  milczeniu przyglądam się posiłkowi mojego syna, po czym mówię mu o podróży.

Potrząsa głową.

– Nie ma mowy. Jedź sama.

– Sarajewo to piękne miasto...

Uśmiecha się, połączonymi dłońmi wykonuje gest wątpienia i obdarza mnie spojrzeniem sympatycznego spryciarza.

– Co ty opowiadasz, mamo! To żałosne! Przecież wiadomo, że Jugosławia to nędza.

Sztywnieję...

– Nie ma już Jugosławii.

Połyka następną kanapkę, z której kapie nutella. Zbiera ją palcem i wylizuje.

– Wszystko jedno.

– Nie wszystko jedno.

Ściszam głos, nadaję mu błagalny ton.

– Tylko na tydzień, Pietro, ty i ja... Zobaczysz, że będzie fajnie.

Patrzy na mnie i wygląda na autentycznie zszokowanego.

– Co ty mówisz?! Jak może być fajnie?

– Pojedziemy nad morze, tam są piękne plaże.

– No to jedźmy na Sardynię.

Jestem na skraju załamania nerwowego, a ten głupi smarkacz wyjeżdża mi tu z Sardynią. Wstaje z krzesła, przeciąga się i  odwraca tyłem. Patrzę na jego plecy, na meszek na karku.

– Czy naprawdę nie obchodzi cię, gdzie zginął twój ojciec?

Wrzuca kubek do zlewu.

– Nudzisz, mamo.

Zaczynam mówić błagalnym tonem, głosem podobnym do tego, jaki miał w dzieciństwie.

– Pietro... Pietro!

– Czego chcesz?

Zrywam się gwałtownie, przez nieuwagę przewracam butelkę z mlekiem.

– Jak to, czego chcę? To był twój ojciec!

Wzrusza ramionami, patrzy w podłogę. Powtarza:

– Nudzisz z tą historią.

Ta historia, której nie chce poznać, to jego historia, to nasza historia. W dzieciństwie był wszystkiego ciekawy, był odważny, zadawał pytania. Przyglądał się swemu ojcu, temu chłopcu na zdjęciu przytwierdzonym magnesem do lodówki, pożółkłym od kuchennych wyziewów. Przytulał się do mnie, wspinał na kolana i nie chciał zejść. W miarę jak rósł, zadawał coraz mniej pytań. Teraz ograniczył swój świat do własnych potrzeb, do swoich małych egoizmów. Nie chce komplikować sobie życia, wprowadzać chaosu do myśli. Dla niego ojcem jest Giuliano, to on odprowadzał go do szkoły i woził do lekarza. To on wymierzył mu policzek wtedy nad morzem, kiedy Pietro wskoczył na głowę do zbyt płytkiej wody.

Myję zęby, wkładam żakiet i wracam do jego pokoju. Jest jeszcze w samych majtkach, gra na gitarze z zamkniętymi oczami, szarpie struny plektronem.

Podróż nadziei. Myślę znowu o tych przypadkiem przeczytanych słowach. Myślę o Pietrze. Nadzieja należy się dzieciom. My, dorośli, już jej doświadczyliśmy i prawie zawsze ją zaprzepaszczaliśmy.

– Spakuj dla siebie małą walizkę, tylko bagaż podręczny.

W odpowiedzi gwiżdże jakąś melodię.

Siedzimy w samochodzie. Rzym jest jeszcze szary. Pietro zajmuje tylne siedzenie, założył okulary słoneczne, włosy błyszczą mu od żelu.

Nie możesz tego zrobić swojej matce, powiedział mu wczoraj wieczorem przy kolacji Giuliano. Pietro zadzwonił potem do Davida, swojego kolegi, żeby powiedzieć, że rezygnuje z kursu żeglarskiego, bo musi wyjechać z matką. Kolega chciał pewnie wiedzieć, kiedy będzie z powrotem w Rzymie, bo Pietro odsunął komórkę od ust i zapytał: kiedy wracamy?

Spojrzałam na Giuliana. Szybko, odpowiedziałam.

– Szybko – przekazał Pietro koledze przez telefon.

– Wróć szybko – prosi Giuliano, kiedy całujemy się na lotnisku. Potem obejmuje Pietra, kładzie mu rękę na kark i przyciąga do siebie. Pietro pozwala się przytulić, spuszcza głowę, dotyka nią twarzy Giuliana. Pozostają tak przez chwilę.

– Uważajcie na siebie.

– Dobrze, tato.

Kładę torbę na taśmie i przechodzimy na drugą stronę. Mijamy świetlne reklamy Lancôme i Prady, kółka małej walizki suną śladem moich kroków. Zatrzymuję się. Giuliano jeszcze nie odszedł, stoi w tym samym miejscu. Patrzy w kąt, gdzie zniknęliśmy. Nogi ma rozstawione szeroko, ręce trzyma w kieszeniach, przypomina kierowcę czekającego na pasażera. Anonimowa postać wśród przechodzących ludzi. Jak gdyby stracił swoją tożsamość w chwili, gdy zostawiliśmy go samego. Jego twarz jest zmieniona, nieruchoma, mięśnie rozluźniły się. W jednej chwili uświadamiam sobie, na jaką samotność go skazuję. Widzi mnie i natychmiast się ożywia, macha ręką, robi krok do przodu i uśmiecha się. Daje znaki, żebym się pośpieszyła, żebym już poszła. Przesyła pocałunki z daleka w próżnię.

Jesteśmy w samolocie. Gitara Pietra zajmuje całą półkę nad naszymi głowami. Stewardesa nie protestuje, samolot w klasie ekonomicznej jest prawie pusty, za to w klasie biznesowej wszystkie miejsca są zajęte. Biznesmeni w markowych krawatach zamiast niegdysiejszych, matowych, ze sztucznego tworzywa. Nuworysze z Europy Wschodniej wzbogaceni na nędzy i bólu swoich rodaków. Czytają w gazetach artykuły o finansach, jedzą jakieś ciepłe danie i  zapijają je szampanem.

My też dostajemy tacki z posiłkiem, zimnym i nędznym. Dwa plastry szynki, sałatka jarzynowa w occie, ciastko opakowane celofanem. Pietro pochłania swoją porcję, podsuwam mu moją tackę. Wzywa stewardesę i prosi o dodatkowy kawałek chleba. Mówi po angielsku z całkiem niezłym akcentem. To dla mnie niespodzianka. Uśmiecha się do stewardesy. To ładny chłopiec, ma oczy jak dwa kawałki morza.

Lecimy nad Adriatykiem. Pietro żuje i spogląda na błękit w dole, ja patrzę na niego. Kontury profilu jego twarzy są rozbielone światłem padającym z okna.

Stewardesa wraca z chlebem, Pietro dziękuje, jego zwykle szorstki głos jest przy tym wręcz urzekający. Matki jego kolegów chwalą go przede mną, mówią, że jest dobrze wychowany. Mój syn jest hipokrytą, tylko ze mną pozwala sobie na najgorsze.

Odgryza kawałek ciastka, maślanego prostokąta pokrytego glazurą. Nie smakuje mu, więc oddaje mi resztę.

– Chcesz?

Nie widzi nic niewłaściwego w tym, żeby mnie częstować resztkami.

– Nie, dziękuję.

Trzyma w palcach tłuste ciastko, które brudzi mu palce.

– Nie chcę tego.

– To zostaw.

Zbiera puste pojemniki po swoim posiłku i stawia je przede mną. Zamyka stolik, opiera na nim kolana. Zakłada słuchawki i  wyciąga się wygodnie na siedzeniu. Obrzuca mnie spojrzeniem.

– Wyglądasz, jakbyś była lekko zamroczona.

To prawda, czuję się zamroczona. Przy odprawie nachodziły mnie fale sprawności umysłowej i dynamizmu doświadczonej podróżniczki na przemian z poczuciem wyobcowania i zagubienia. Bałam się, że zginą mi karty pokładowe, że nie trafię do właściwego wyjścia. Tymczasem Pietro rozglądał się dokoła z tą swoją twarzą rysia obserwującego świat. Ani trochę się nie przejął, gdy nie mogłam znaleźć kart pokładowych i w panice, spocona, przetrząsałam torebkę.

No to wracamy do domu, powiedział, zanim znalazłam te dwa fatalne kartoniki.

– Maszeruj! – popędziłam go.

Zachowywał się jak kretyn przy kontroli bezpieczeństwa, wściekał się, że operator kontroli dotyka jego gitary. Powiedziałam, że ten człowiek robi tylko to, co do niego należy. Skomentował to jak zwykle: nudzisz! Później, kiedy zbliżaliśmy się do rękawa lotniczego, usta mu się nie zamykały. Mówił, że to same bajdy, że bez trudu mógłby przejść kontrolę uzbrojony po zęby. Dobił mnie swoimi pomysłami czytelnika głupich komiksów na temat możliwych schowków na noże i widelce.

Zapytałam, czy zabrał z sobą jakąś książkę. Odpowiedział, że nie. Zostawili go na drugi rok w tej samej klasie, nie musi więc nic robić w czasie wakacji. Odpoczywam, dodał.

Wchodząc po stopniach, stwierdził, że nasz samolot jest stary. Wiadomo, że linie lotnicze krajów Europy Wschodniej kupują maszyny, które gdzie indziej oddaje się na złom. I takie najczęściej spadają. Będą nas oglądać na YouTube, powiedział, a ja pożałowałam, że zabrałam go z sobą. Oszaleję przy nim.

Ma zamknięte oczy i kiwa głową w rytm muzyki z iPoda. Poprawił mu się humor, już nie narzeka, poddał się. Trzeba przyznać, że odnosi się do świata z entuzjazmem. Ma wiele wad, ale przynajmniej nie jest chory na apatię jak wielu jego rówieśników.

Teraz drzemie z rozchylonymi ustami, z głową wtuloną w  ramiona, podczas gdy iPod nie przestaje mruczeć. Za oknem widać niebo białe od chmur, nieruchome i nierzeczywiste.

Staram się skupić na jakimś neutralnym temacie. Myślę o  zbliżającym się urlopie. Spędzimy go u przyjaciół w Ligurii, którzy mają dzieci w wieku Pietra. Będą tańce na bosaka, książki i spacery na skały, gdzie kraby żyją w kałużach. W sklepie z wyrobami żelaznymi Giuliano kupi haczyki i śrubki, żeby naprawić żaluzje. Będziemy się kochać w środku nocy, kiedy aksamitny wiatr od morza przyniesie trochę ochłody, a mrok pozwoli nam zapomnieć o  nieubłaganie płynącym czasie.

Pietro budzi się, patrzy na mnie i ziewa.

– Co wiesz o Sarajewie? – pytam.

– Tam był zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda.

Przytakuję, to już coś.

– Co jeszcze?

– Tam się zaczęła pierwsza wojna światowa.

– A później?

Wzrusza tylko ramionami.

– Pamiętasz, co ci opowiadałam?

Milczy i przylepia twarz do okienka.

Schodzimy do lądowania, wyraźnie czuję szarpnięcie podwozia pod kadłubem. Mam sztywne nogi i ramiona, czuję, jakby koła, na których ma wylądować samolot, wysunęły się z  mojego brzucha.

Patrzę w dół. Czarne zbocze góry Igman. Jeszcze tu stoi, rozległa masa przypominająca śpiącego olbrzyma, śmiertelnie zranionego bizona, na którym szaleje natura, każdej wiosny na nowo, ciemna i dzika. A przecież pamiętam ją obsypaną kwiatami, a może to były chorągiewki? Małe, białe jak lilie chorągiewki, które wyznaczały trasy dla olimpijczyków i witały z wysoka tych, którzy przybywali do tej złotej doliny, do tej Jerozolimy Wschodu, gdzie śnieg sypał na czarne iglice cerkwi, na ołowiane kopuły meczetów, na krzywe nagrobki starego cmentarza żydowskiego.

Na pasażerów nie czeka autobus. Pieszo przechodzimy płytę lotniska. Powietrze lśni bielą, nie świeci słońce, temperatura jest co najmniej dziesięć stopni niższa niż we Włoszech.

Pietro ma na sobie bluzkę z krótkimi rękawami, z rysunkiem liścia marihuany i napisem: Bóg stworzył konopie, człowiek stworzył skręta...

– Jest ci zimno?

– Nie.

Budynek lotniska wygląda tak samo jak wtedy – skromny, podobny do hangaru przemysłowego. Myślałam, że go rozbiorą i  zbudują nowy, ale prawdopodobnie tylko go odnowili.

Na płycie stoi jedna jedyna maszyna z wymalowanym na białym tle czerwonym krzyżem jak na karetce pogotowia. W pierwszej chwili można ją wziąć za samolot ratunkowy, ale należy do szwajcarskich linii lotniczych. Dla turystów, na czas pokoju.

Z samolotów wojskowych wysiadało się ze spuszczoną głową, po czym przebiegało jak najszybciej tę otwartą przestrzeń w  kierunku ściany mundurów polowych koloru błota. Wszyscy krzyczeli, biegnący obawiali się, że w każdej chwili ktoś może do nich strzelić.

Lotnisko... Wszyscy w mieście o nim mówili, była to jedyna droga ucieczki z oblężonego miasta. Co rusz jakiś desperat próbował dostać się tutaj nocą, ale to nie był dobry pomysł. Na odkrytym terenie nawet niedoświadczony snajper mógł łatwo trafić w ruchomy cel.

W budynku lotniska jest spokojnie, prawie pusto. Rurki jarzeniówek, ściany pokryte laminatem, smętna atmosfera prowincjonalnej stacji kolejowej.

Młody mężczyzna, który kontroluje paszporty, ma twarz bez kolorów i nieruchomy uśmiech.

– Włosi...

Kiwam potakująco głową, oddaje nam dokumenty.

Izlaz, wyjście, czytam na tabliczce. Pietro przewiesił sobie gitarę przez ramię, rozgląda się, obserwuje ludzi. Młoda muzułmanka, mocno umalowana dziewczyna w beżowej chuście na włosach, obejmuje jednego z pracowników lotniska, całują się w tłumie, tarasują przejście.

Przy wyjściu stoi tłumek. Przesuwam wzrokiem po twarzach oczekujących za metalową barierką. Mijam najbliżej stojących, szukam wśród osób w dalszej odległości. W powietrzu unosi się dym z papierosów, szara mgiełka, która zaciera kolory, brudzi je.

W łazience samolotu na krótko przed lądowaniem pomalowałam sobie usta szminką i rozpuściłam włosy, żeby ładniej wyglądać.

Po prawej stronie jest bar z półokrągłą ladą i wysokimi stolikami, przy których parę osób pije coś na stojąco i pali papierosy. Jeden z mężczyzn odrywa się od kontuaru i idzie w moim kierunku. Nie poznaję go od razu, ale to on. Przytył trochę, zapuścił rudawą brodę i ma mniej włosów, ubrany jest w wygniecioną koszulę z czarnego lnu. Obejmuje mnie bez momentu niepewności, przyciska do siebie jak worek, który do niego należy, potem wlepia wzrok w moją twarz i egzaminuje ją dokładnie: usta, brodę, czoło. Zatrzymuje się na oczach i tam pozostaje, zagłębia się w nie, jakby morze niegdyś sztucznie przedzielone wreszcie połączyło swoje wody. Drąży przeszłość, sięga lat dawno minionych, bezwstydna żarłoczność tego bolesnego i radosnego spojrzenia zapełnia dziurę czasu.

Odstępuję od niego pierwsza, spuszczam oczy, cofam się przed tym patosem przez nieśmiałość i dyskomfort. We Włoszech nikt nikomu tak się nie przygląda. Drapię się po ramieniu, jakbym miała świerzb. Dwie duże wilgotne i może nie całkiem czyste dłonie obejmują moją twarz jak ciepły kompres.

– Bella donna! Jesteś piękną kobietą!

– Podstarzałą kobietą – śmieję się.

– Pieprzysz, Gemma! – mówi Gojko.

Uśmiecham się na dźwięk zbyt miękko wymawianych spółgłosek. Przypominam sobie jego kpiarskie usposobienie, które, zwłaszcza po kieliszku, kazało drwić sobie ze wzruszenia, pobudzało do śmiechu pomimo wszystko. Całuje mnie, jeszcze raz przyciska do siebie, więzi oddech. Czuję len koszuli, drżenie ciała rozgrzanego niecodziennymi emocjami. Wiem, że wyczuwa moje kości. Przesuwa ręką po plecach jak niewidomy, jakby liczył mi żebra swymi gorącymi dłońmi. Rozpoznaję teraz zapach jego karku, potu na skórze pod włosami, który zawsze przywodził mi na myśl kuchnię ze stołem przykrytym ceratą i słoikami czereśni w spirytusie albo biuro, gdzie niedopałki w popielniczkach zapalają się samoistnie, a fotokopiarki są zawsze zepsute i działają tylko wtedy, gdy kopnąć je w odpowiednie miejsce.

Mam w gardle gulę, która to podnosi się, to odpada. Ostatnią resztką godności obiecuję sobie nie poddać się wzruszeniu. Pięćdziesięciotrzyletnia kobieta nietrudno wybucha płaczem. Żartobliwie klepnęłam Gojka w ramię.

– Przytyło ci się.

– Masz rację. Zacząłem znowu porządnie jeść.

Zwraca wzrok na Pietra, robi krok w jego kierunku i potyka się o jego stopy, które są w stałym ruchu. Traci równowagę, ale nie przewraca się. Podnosi rękę i Pietro robi to samo. Uderzają się dłońmi jak w amerykańskim filmie. Gojko wskazuje na gitarę.

– Muzyk?

Pietro patrzy na niego, uśmiecha się.

– Amator.

Gojko zajął miejsce z przodu. Wystawił ramię przez otwartą szybę, zaczął rozmowę z kierowcą.

– Ty ich rozumiesz, mamo?

– Trochę.

– Co mówią?

– Że będzie padać.

– Pieprzysz. – Pietro zabawnie miękko wymawia spółgłoski.

Nie ruszam się, siedzę sztywno na siedzeniu pokrytym szarą tkaniną, patrzę na rękę, którą trzymam się uchwytu z czarnego plastiku przy wylocie klimatyzacji. Szyba jest zakurzona, ale widać przez nią tę ulicę, tę niezapomnianą długą aleję. Jeżeli zapanuję nad tą chwilą, być może zapanuję także nad resztą. Nie pozwolę się obnażyć przez to miasto. Po pierwszych obrazach prześlizguję się wzrokiem, nie rejestruję ich, rzucam tylko szybkie, ukradkowe spojrzenia i dostrzegam kawałki, fragmenty jak nadpalone znaczki.

Po chwili nuży mnie to ślizganie się po obrazach bez dopuszczania ich do świadomości. Przekonałam się już, że wszystko odchodzi, nawet największa potworność może zmienić swój kształt, stracić ostrość, rozpłynąć się, zmienić charakter, stać się wręcz śmieszna, nazbyt absurdalna, by kiedykolwiek mogła być prawdziwa... Czarne wraki samochodów, rozbite szkło z okien, bijące serce, które wytrysnęło z piersi dziecka i rozbiło się na białym murze.

Dotykam kolczyka, przesuwam go machinalnie w dziurce ucha. Jestem spokojna. Pomaga mi w tym ciało Pietra, jego kolano okryte dżinsem, które dotyka mojego, jego niedojrzałość, jego spojrzenie nieświadome niczego, jego poirytowanie ponurym wyglądem tego miasta.

Stoją jeszcze szare bloki z czasów realnego socjalizmu z  balkonami w równych szeregach, przypominające odrapane kartoteki w urzędach publicznych, z łatami tynku na dziurach od kul i odłamków.

Wystarczy niewielka wyrwa w powierzchni jezdni i muszę powstrzymywać odruch opuszczenia głowy na kolana. Odbija mi się atmosferą tamtych jazd. Aleję snajperów przejeżdżało się z prędkością 200 km na godzinę, z głową wtuloną w siedzenie, z oddechem skraplającym się między kolanami. Widzę barykady z czerwonych wagonów tramwajowych zwalonych jeden na drugi dla ochrony przed ostrzałem. Patrzę na Pietra. Nie ma kamizelki kuloodpornej, myślę. Gryzę policzek od środka. Uspokój się...

Gojko zamilkł. Tylko raz obrócił się do mnie, potem zostawił mnie z moimi myślami.

Jedziemy tą aleją, a ja widzę go żywego, uratowanego. Jest dzisiejszym człowiekiem, mieszka w normalnym świecie. Ta normalność była – można tak przyjąć – przez jakiś czas w letargu, ale teraz na dobre się rozbudziła.

Zaskakują mnie zmieniające się rytmicznie światła na skrzyżowaniach, porządek ruchu ulicznego, ludzie przechodzący spokojnie przez jezdnię. Wyżej – wzgórza, wspinające się po nich ogrody, białe domki, spokój wśród ciemnych jodeł. To stamtąd strzelali, z każdego prześwitu między domami, z każdej plamy zieleni mógł do ciebie celować snajper.

Redakcja osławionego „Oslobodjenja” wróciła na własne gruzy, ścisnęła się w niskim, solidnym budynku. Obok stoi wieżowiec pokryty lustrzanymi szybami, które bezdusznie odbijają obraz ruin starego przytułku miejskiego. Na nim widać duży napis świetlny z czerwonymi literami: AVAZ.

– To najpopularniejszy dziennik w Sarajewie, właściciel bardzo się na nim wzbogacił...

Gojko głaszcze się po głowie.

– Nie ma w nim ani jednej strony poświęconej kulturze...

Przy klombie stoi mężczyzna i czeka, aż jego pies się załatwi. Dziewczyna na rowerze przecina aleję w poprzek, naciskając silnie na pedały. Rodzina z jasnowłosymi dziećmi uśmiecha się z reklamy towarzystwa ubezpieczeniowego. Uśmiechają się także postawna kobieta i umięśniony mężczyzna w wojskowych mundurach polowych na afiszu European Union Force. Ludzie spacerują skrajem alei. Ciała umiejscowione w uporządkowanej codzienności.

Ptaki poruszają się w tej samej przestrzeni co ludzie, przelatują nad ich głowami z drzewa na drzewo, sfruwają na ziemię, gdy widzą na niej kawałek pożywienia.

Pewnego ranka po przebudzeniu zobaczyłam na niebie ogromny czarny promień. To ptaki odlatywały z miasta, przegoniły je wybuchy i strzały, dym pożarów, nieznośny smród niepogrzebanych ciał. Leciały wzdłuż rzeki Miljacki, by schronić się w lasach, gdzie latem ludzie urządzali pikniki, zażywając ochłody przy małych kaskadach z wodą błyszczącą jak srebrne sploty. Wszyscy mieszkańcy Sarajewa zazdrościli ptakom, które mogły unieść się w powietrze i swobodnie odlecieć.

Obracam się i widzę go od razu – hotel Holiday Inn, żółty dysonans, solidna sześcienna bryła, która wygląda, jakby zbudowano ją z wielu mniejszych sześcianów, a każdy z nich mógł zostać przesunięty w inne miejsce. Przez cały czas oblężenia stanowił schronienie dla korespondentów zagranicznych. Front budynku był wystawiony na ostrzał snajperów z Grbavicy, wchodziło się więc od tyłu albo wjeżdżało po śliskiej rampie do podziemnego garażu. To miejsce stanowiło wówczas raj. W hotelu było ciepłe pożywienie i  telefony satelitarne, mieszkali w nim szczęśliwcy, dziennikarze, którzy ze swoich pokojów nadawali serwisy informacyjne i w każdej chwili mogli wyjechać z Sarajewa.

Docieramy do centrum. W kwartale zabudowań z epoki cesarstwa austro-węgierskiego ruch kołowy jest spowolniony, ludzie przechodzą przez ulice, gdzie im się podoba, ocierając się o samochody poruszające się nie szybciej niż oni. Wyrosły nowe drzewa, młode pnie bez wspomnień. Patrzę na sklepy. Nowe wystawy obok starych po dawnemu ponurych, ładnie skomponowane, ale nie tak pełne jak u nas. Komercja wykorzystała konieczność odbudowy miasta i jak żrący kwas rozlała się plamami na jego obliczu zniszczonym wojną. Widzę meczet z małymi kopułami, przywodzący na myśl koszyk z brunatnymi jajkami. Nasz hotel stoi przy bocznej ulicy w  bezpośrednim sąsiedztwie starego otomańskiego bazaru Baščaršija.

Nalegam, że zapłacę za taksówkę, ale Gojko odsuwa mnie od samochodu. Wnosi moją torbę do hotelu. W środku jest miło, przytulnie, po domowemu. Na drzwiach wisi jasna kotara ze srebrnymi refleksami, podłogę wyłożono czerwoną wykładziną dywanową w czarne romby. W kącie stoi wielki wazon z ewidentnie sztucznymi kwiatami o prostych łodygach. Pietro jednak dotyka ich, by się przekonać, czy są prawdziwe, po czym wyciera rękę w dżinsy. Patrzy na dziewczynę w recepcji, zamkniętą za kontuarem z ciemnego drzewa, która szuka w komputerze naszej rezerwacji. Z sali obok dobiegają męskie głosy, spoglądam tam ukradkiem, ale widzę tylko nogi w butach podłego gatunku i zbyt krótkich skarpetkach. Palą papierosy, powietrze jest ciężkie od dymu, który unosi się za nami po schodach, wślizguje do małej windy. Pietro stwierdza:

– Jeżeli zostaniemy tutaj dłużej niż jedną noc, wrócimy do Rzymu chorzy na raka.

Nasz pokój jest przestronny, łóżko okrywa niebieska kapa ze sztucznej tkaniny ozdobiona falbanami, przy nim stoją dwa nowiutkie stoliki nocne. Otwieram okno, patrzę w dół. Wychodzi na ślepą uliczkę z kilkoma zaparkowanymi samochodami i drzewem o rozległej czerwonawej koronie, szeroki okap opiera się na blaszanej wiacie poplamionej odchodami gołębi.

Z łazienki dochodzi śmiech Pietra.

– Zobacz, mamo!

– Co takiego?

Obracam się. Pietro trzyma w ręce szklankę na szczoteczki do zębów. Podchodzi do mnie i pokazuje, że jest w torebce z napisem Hygienic Cleaning.

– I co z tego?

– To słoik z nutelli, a torebka jest otwarta.

Uśmiecham się i mówię, żeby odłożył szklankę tam, gdzie ją znalazł.

Myję ręce i siadam na łóżko, kładę torebkę na kolana i robię w niej porządek. Wyjmuję karty pokładowe i składam porządnie bilety na lot powrotny. Pietro wrzuca swój plecak do szafy, nie wyciąga nawet piżamy.

– Wychodzimy? Nie będziemy tu przecież siedzieć.

Gdyby to ode mnie zależało, zostałabym w pokoju. Dla zaspokojenia głodu wystarczyłby mi banan, który mam torebce, choć sczerniał w podróży. Najchętniej położyłabym się i nie ruszała aż do jutra. Wczoraj w nocy źle spałam, myślałam o podróży. Usta od wewnątrz mam poranione, czuję smak krwi, pewnie przygryzłam sobie policzek w taksówce, zacisnęłam zęby, żeby fizycznym bólem zagłuszyć falę wspomnień. Muszę wsunąć klapki pod łóżko, sprawdzić, czy żaluzje się zaciągają i czy prysznic działa. Tylko to muszę zrobić, nic więcej. Gojko czeka na nas na dole.

– Dobrze, schodzimy.

Jest siódma wieczór, słońce już chowało się za horyzontem, poczułam chłód. Słyszę odgłos kroków. Przypominają trochę uderzenia końskich kopyt na bruku. Idziemy ulicą prowadzącą do meczetu Gazi Hüsrev Bey. Dziewczęta w chustach zakrywających włosy wygłupiają się, popychają i śmieją głośno. Na tyłach madrasy, na dziedzińcu z podcieniami wystawiono wyroby lokalnego rzemiosła. Na rozciągniętym sznurze wiszą, jedna obok drugiej, tuniki z  haftowanymi stanikami, tworząc wielokolorową kurtynę. Blada kobieta ubrana na biało zaprasza mnie delikatnym gestem do swojego sklepiku z haftami. Kiedy wychodzę, żegna mnie głębokim ukłonem z rękami złączonymi na piersiach.

Pietro fotografuje telefonem komórkowym worki z  przyprawami i miedziane naczynia kuchenne wiszące na ścianach sklepików aż do sufitu.

Wałęsamy się po starych zaułkach wybrukowanych kamieniami rzecznymi. Sklepikarze kończą pracę, światła znikają za drewnianymi drzwiami. Pietro zatrzymuje się przed straganem, na którym leżą odłamki granatów i łuski naboi wypolerowane do połysku. Pamiątki dla turystów. Podnosi jedną z łusek, potem ją odkłada, śmieje się, podnosi inną, cięższą.

– Ilu ludzi to może zabić?

Najchętniej dałabym mu kopniaka.

Gojko nie okazuje irytacji, wręcz przeciwnie, wygląda, jakby się dobrze bawił.

– Wojenny recycling to nasza ekoenergia.

– Walczyłeś na wojnie?

Gojko kiwa potakująco głową, zapala papierosa, ścisza głos, być może stracił ochotę na rozmowę.

– Jak wszyscy.

– Byłeś żołnierzem?

– Nie, byłem poetą.

Pietro jest rozczarowany. Dla niego poeci do sekta rachitycznych nieudaczników, którzy na dodatek zatruwają życie tysiącom uczniów, normalnych, niefrasobliwych dziewcząt i chłopców.

– Jestem głodny – mówi.

Wychodzimy z bazaru Baščaršija i zatrzymujemy się, żeby coś zjeść w dość nieciekawym miejscu pod drewnianą wiatą w stylu góralskiej szopki, z aluminiowymi stolikami i neonowym oświetleniem. Z głębi dobiega zapach cebuli i smażonego mięsa, aromat potraw, które na pewno ciężko będzie strawić. Gojko mówi, że dają tu dobre ćevapčići. Dziewczyna, która podaje do stołu, nonszalancko trzyma palce w naszych szklankach. Pietro zamawia coca-colę i prosi, żeby Gojko przetłumaczył słowo „słomka”.

Jemy ćevapčići, jest smaczne, pozostawia przyjemne uczucie sytości, smak krwi i życia. Pieprz pali mnie w poranionych miejscach wewnątrz ust, ale to nieważne. Teraz nie czuję się już tak bardzo zmęczona i wraz ze smakowitym zapachem, który przez wszystkie te lata wcale się nie zmienił, wrócił mi apetyt. Pomógł mi też pewnie alkohol, czerwone wino z Czarnogóry.

– To nie jest brunello – powiedział Gojko – ale to wino jest naprawdę wygodne.

Chciał pewnie powiedzieć „wyborne”. Rzadko, ale jednak czasem zdarza mu się mylić słowa, pomimo że doskonale zna język włoski. Jednak w tym wypadku dużo się nie pomylił. To wino rzeczywiście jest dla nas wygodne, prowadzi nas w przeszłość w  nastroju rozczulenia, łagodzi żal i cierpienie.

Tego dnia, kiedy się poznaliśmy, jedliśmy ćevapčići. Kupiliśmy je w budce i skonsumowaliśmy na stojąco na ulicy, było strasznie zimno. Kobieta, która opiekała je na rożnie, miała na sobie wełniany sweter ze wzorem w warkocze i czepek kucharki. Uczestniczyła w zaspokajaniu naszego głodu, obserwując nas przy każdym kęsie, szczęśliwa, że jej potrawa nam smakuje. Była jej dumą, dumą ulicznej kucharki. Widzę ją, jakby to było wczoraj – jej pospolitą twarz ze śladami przeżytych cierpień, mimo to łagodną i miłą. Należała do tych osób, które spotykasz przypadkiem i masz ochotę serdecznie uściskać, bo obdarzają cię uśmiechem pochodzącym z głębi ich ludzkiego doświadczenia i równoważą destrukcyjną moc ludzi zamkniętych w prywatnych jamach mroku.

Iluż szczęśliwych ludzi spotkałam w tamtych dniach w  Sarajewie! Wszyscy mieli rumiane policzki, ogorzałe pewnie od mrozu, a może czerwone ze wstydu, że ośmielają się żywić nadzieję.

To był czas olimpiady zimowej. Potężny budynek Biblioteki Narodowej w stylu neomauretańskim funkcjonował jak osobne, niezależne miasto. To tam poznałam Gojka, w jednej z ogromnych sal z sufitem podpartym kolumnami pnącymi się wysoko w górę do światła dochodzącego z okien zdobionych jak w katedrach. Siedziałam na niskim krześle pod nawisem starych książek i czułam się bardzo malutka. Zobaczyłam tego chłopca o rudawych włosach w momencie, kiedy wchodził do sali. Był ubrany w kurtkę z  gniecionej skóry podbitą kożuchem i poruszał się ostrymi, gwałtownymi ruchami niby wielka mechaniczna kukła.

– Czy to pani Gemma?

– Tak.

– Jestem pani przewodnikiem.

Uścisnęliśmy sobie ręce, uśmiechnęłam się do niego, był niewiarygodnie wysoki i potężny.

– Dobrze pan mówi po włosku.

– Przynajmniej raz w miesiącu jeżdżę do Triestu.

– Studiuje pan w Trieście?

– Handluję jo-jo.

Wkłada rękę do kieszeni i wyciąga plastikową szpulkę z  nawiniętym na nią sznurkiem, którą się spuszcza i natychmiast, odpowiednim ruchem, podrywa do góry.

– Dobrze się tutaj sprzedają, pomagają rozładować stres. Ludzie są teraz bardzo nerwowi przez tę olimpiadę, musieliśmy ciężko pracować, a my nie lubimy ciężko pracować. Ale należało odpicować miasto na błysk, rozumie pani?

Śmieje się, a ja nie bardzo rozumiem z czego.

– Zatrzymała się pani w dobrym hotelu?

Skinęłam głową potakująco. Mieszkałam w pensjonacie pełnym turystów.

– Lubi pani patrzeć na gwiazdy?

– Dlaczego?

– Gdyby pani chciała, mogłaby pani mieszkać pod którymś z mostów nad Miljacką, nie ma żadnego niebezpieczeństwa, w  całym mieście nie uświadczysz pijaka ani złodzieja. Komunistyczna czystka. Po raz pierwszy w historii pokazujemy się całemu światu, rozumie pani?

Pisałam pracę magisterską o Ivo Andriću, zamierzałam tutaj zebrać materiały, żeby ją skończyć, prosiłam o przewodnika na poziomie, a trafiłam na handlarza jo-jo.

Wyciąga zabawkę z kieszeni i podrzuca ją przez chwilę, pokazuje różne sztuczki, pyta, czy chcę kupić przynajmniej jedną sztukę.

– To by dopiero było, gdybym sprzedał Włoszce jo-jo kupione w Trieście! Koledzy postawiliby mi kolejkę za taki wyczyn.

Przyjechałam do Sarajewa parę dni wcześniej. Magia zaśnieżonego miasta przygotowanego do wielkiego wydarzenia i cała ta świąteczna atmosfera nie pasowały do mojego nastroju. Byłam nerwowa i niezadowolona. Nie umiałam się przystosować. Temat pracy magisterskiej wybrałam za namową promotora, który pewnie chciał ją wykorzystać w swojej publikacji na temat literatury bałkańskiej. Od dwóch dni miałam biegunkę i teraz niewiele było trzeba, żeby na nowo opanował mnie zły humor, wystarczył zapach tutejszych ciężkich potraw, nieznośne zimno czy oddech tego prowincjonalnego fanfarona w żałosnej kurtce ze skóry podbitej futrem syjamskiego kota.

Przyglądałam się ze wstrętem jego tłustym włosom związanym w kitkę i kowbojkom z ostrymi nosami, jakie noszą Cyganie. Coś między rockmanem a łowcą wilków. Powiedziałam:

– Posłuchaj, ja potrzebuję kogoś, kto mnie zaprowadzi do miejsc związanych z Andriciem w Sarajewie, w Wiszegradzie i Travniku... być może nie jesteś odpowiednią osobą...

– Dlaczego?

– Nie wyglądasz na intelektualistę...

– To nie problem. Poza tym mam auto.

Wyobraziłam sobie jakiegoś cholernego yugo z rurą wydechową plującą czarnymi spalinami jak większość tutejszych samochodów, a tymczasem na spotkanie stawił się golfem. Nie przesadnie czystym, ale całkiem przyzwoitym.

– U nas składają je z części – wyjaśnił. – Wiesz, dlaczego Niemcy mają do nas zaufanie?

– Nie, nie wiem.

Patrzyłam przez okno samochodu. Było wcześnie rano, pojawił się punktualnie, ale widać było, że niewiele spał minionej nocy.

– Bo jesteśmy bardzo dokładni. Chociaż drodzy.

Śmieje się zbyt głośno. Śmieje się sam, potem przełyka ostatnie strzępki śmiechu, zostaje mu czkawka. Może to jeszcze pozostałość po niedawnym kacu.

– Uwierzyłaś?

Najchętniej powiedziałabym mu, żeby się zamknął. Płacę mu, więc niechby przestał. Śmierdzi jak zmoknięty pies, czka wczorajszą śliwowicą i ma paskudny charakter, co właśnie odkrywam. Zdaje się wściekły, bo o nic go nie pytam, nie interesuje mnie, co ma do powiedzenia.

– Może nie jesteśmy przesadnie dokładni, ale na pewno bardzo mało kosztujemy.

Mówi to opryskliwym tonem, jakby do mnie miał o to pretensje.

– Ja ci dobrze płacę.

Przygląda mi się długo, wciąż prowadząc samochód, prawie nie patrzy na jezdnię.

– Z ciebie musi być niezła dziwka!

Nie obracam się do niego, czuję, że wydłużyła mi się szyja i  zesztywniała, jakbym była posągiem. Boję się, ale duma nie pozwala mi się poddać temu strachowi. Jestem idealną ofiarą dla maniaka, bez trudu będzie mógł skręcić mi kark, jęcząc przy tym z rozkoszy. On jest rosłym Słowianinem, który wygląda wręcz na olbrzyma w tej swojej kurtce z kożuchem, obcym z niesprawnymi hamulcami moralnymi, czemu nie ma się co dziwić w jugosłowiańskim komunizmie po śmierci Tita. Ja jestem młodą burżujką z  kapitalistycznego świata, przedstawicielką nurtu wstecznego, nowego typu kobiet, tych, co po okresie feminizmu wolą korzystać z dobrobytu nowej dekady i chodzą w butach na obcasach po zgliszczach pozostawionych przez wyzwolone gałganiary na koturnach. Proszę go grzecznie, żeby zjechał na pobocze i pozwolił mi wysiąść. On wykrzykuje coś w swoim języku. Ja też krzyczę:

– Zamknij się! Śmierdzi ci z ust!

Patrzy na mnie, jakby chciał mnie zabić, ale zamiast tego zatrzymuje samochód.

Wysiadam, idę poboczem tej podmiejskiej drogi i znowu się boję. Brudne ciężarówki przejeżdżają obok, prawie ocierają się o mnie.

Czeka na mnie za zakrętem oparty o otwarte drzwi i pali papierosa.

– Wsiadaj, skończmy z tym.

Nie wsiadam. Jedzie obok mnie wolniutko, drzwi są ciągle otwarte.

– Samochód pożyczył mi kolega, muszę go oddać przed wieczorem.

Potem podaje mi książkę. Biorę ją do ręki, to wybór poezji Andricia po serbsko-chorwacku.

– Poezji się nie przekłada.

Idiota, myślę. Ale jestem zmęczona. Na poboczu leży brudny wysoki śnieg, który mrozi mi łydki. Twarze zwracające się w moim kierunku z ciężarówek nie budzą większego zaufania niż twarz mojego przewodnika.

Nie odzywam się do niego ani słowem, gdy prowadzi. On też milczy. Później zaczyna mówić po bośniacku. Jest skupiony i  wzruszony, wygląda, jakby całkiem zwariował.

Mówię, że nie rozumiem ani słowa, on radzi, żebym słuchała dźwięków, bredzi coś o poezji, że jest partyturą, zawiera głosy rzeczy niewidzialnych... nocy, wiatru, tęsknoty...

– Zamknij oczy.

Nie powinnam ich zamykać, bo może to wykorzystać i mnie udusi. Włączył ogrzewanie dla mnie, bo zziębłam. Poci się w  swoim kożuchu, jest mi go prawie żal. Zamykam oczy.

Po chwili rzeczywiście coś słyszę. Kawałki ziemi spadają w ciemność.

– O czym mówi ten wiersz?

– O grabarzu, który grzebie poetę i przeklina, i pali papierosa na jego grobie.

– I pluje?

– Tak, pluje.

– Wiesz – szepczę – chyba coś z niego zrozumiałam.

On kiwa głową, podaje mi książkę i tłumaczy:

– W tym języku czyta się tak, jak się pisze.

Obserwuje mnie, podczas gdy potykam się na zapisanych wersach.

– Nasz język ma łagodne brzmienie i niewiele samogłosek... Poszczególne słowa dopasowują się do siebie nawzajem, łączą się. Jeżeli pojawia się wyraz w rodzaju żeńskim, wszystkie inne dostrajają się do niego. Jesteśmy miłośnikami harmonii...

Zawiózł mnie do Travnika, do rodzinnego domu Andricia, obejrzeliśmy jego rękopisy i fotografie. Zatrzymaliśmy się przy starej kołysce, gdzie pisarz śnił swoje pierwsze sny. W drodze powrotnej zasnęłam w samochodzie. Gojko obudził mnie dmuchnięciem w powieki.

– Czy śmierdzi mi jeszcze oddech?

– Nie.

Byliśmy głodni po przebyciu wielu kilometrów tymi niewygodnymi drogami. Natrafiliśmy na budkę z ćevapčići. Najlepszymi, jakie jadłam w życiu, ściśniętymi w kieszeni z chleba faszerowane cebulą. Kobieta uśmiechnęła się do nas, pobłogosławiła nasz głód, naszą młodość.

– Czy jesteście narzeczonymi?

– Nie, przyjaciółmi...

Co się z nią stało? Gdzie się podziała jej miska z mięsem i  wełniany sweter, gdzie można zobaczyć jej twarz? Dla mnie ta kobieta wciąż tam stoi, w budce na rogu przed bazarem Bezistan, uśmiecha się, karmiąc ludzi, zachęca ich, by jedli i wierzyli w dobro. I nawet jeżeli jakiś granat zabrał ją z sobą, a ogień strawił jej budkę, mogę przysiąc, że jest żywa. Dzisiejszego wieczoru mamy tę uliczną kucharkę przed oczami zwilgotniałymi po wypiciu jakże wygodnego, czerwonego wina z Czarnogóry.

Gojko kochał poezję Marka Dizdara, Bruce’a Springsteena i lewisy 501. Marzył o parze takich spodni w czarnym kolorze, by zadawać szyku w knajpach, gdzie się upijał i rysował dowcipne obrazki na ścianach. W następnych dniach brał mnie za rękę i oprowadzał po Sarajewie. Zobaczyłam miasto jego oczami – stare toalety publiczne, domy derwiszów, fabrykę tytoniu w dzielnicy Marijin Dvor, mały meczet Magribija, stečci bogomiłów. Znał każdą szczelinę, wszystkie legendy. Ciągnął mnie po wąskich schodach tchnących ostrymi zapachami na strychy o drewnianych sufitach, gdzie artyści w  poplamionych ubraniach malowali płótna pełne dramatycznego napięcia. Prowadził mnie na koncerty sevdah rocka i New Primitives, między dziewczęta tańczące boso obok zrzuconych na kupę ubłoconych śniegiem kozaków, do piekarni, w których kobiety wykładały białe ciasto na pitę na blachy wielkie jak tarcze, podczas gdy na progach starcy w czerwonych fezach grali w kości. Znał prawie wszystkich i wszyscy zdawali się go lubić. Podążałam za jego kitką jak za krzywym ogonem ulicznego kocura.

Pewnego wieczoru powiedział mi swój wiersz.

Trzymaj, chłopcze, usta zamknięte

aż do dnia, gdy ktoś

powie ci, żebyś je trzymał

zamknięte.

Wtedy zbuntuj się i zacznij mówić.

Powiedz, że jesteś młody i niecierpliwy,

że księżyc jest tak samo żółty jak słońce.

Twoja matka jest dobrą kobietą,

ale odeszła

i twój pies nie je od dwóch dni.

Powiedz, że ulice są puste,

wszyscy poszli spać,

a ty chcesz śpiewać,

zanim stara Anela obudzi się,

żeby skręcić kark kurze wariatce,

która nie znosi jajek,

za to pieje jak kogut.

– Co o tym myślisz?

Bawię się jego jo-jo. Uparłam się, żeby nauczyć się podrywać do góry tę głupią zabawkę, ale nic mi z tego nie wychodzi.

– Co to jest ta kura wariatka?

– Sarajewo.

– Interesujące.

Zabiera mi jo-jo. Przyda mu się, jest zdenerwowany. W każdym razie ja nie potrafię się nim posługiwać, a on złości się, widząc moje niezdarne ruchy. Mówi, że jeżeli nie podobają mi się jego wiersze, mogę mu to spokojnie powiedzieć, bez problemu. Mówi, że jestem jędzą, która chce zrobić karierę, i skończy się na tym, że zostanę krytykiem literackim i będę niszczyć młode talenty, bo jestem głupią, oziębłą paniusią i stanę się pijawką żywiącą się cudzą krwią.

Spacerujemy wzdłuż Miljacki, Gojko wznosi ramiona w górę, do niemal bezlistnych gałęzi rachitycznych drzew.

– Każdy z tych liści ma w sobie więcej życia niż ty.

– Liście opadają – chichoczę.

– Jak poeci! Zbyt wcześnie nawożą ziemię.

Ma przekrwione oczy i, jak zwykle, alkoholowy oddech. Przypomina rozdrażnionego niedźwiedzia.

Mam tego dość. Radzę mu, żeby wziął porządny prysznic i przestał cuchnąć wódą. Na świecie jest mnóstwo wielkich poetów – długowiecznych, trzeźwych i czystych. Gojko się obraża, patrzy na mnie jak dziecko. Mówi, że nigdy w życiu się nie upił, a jego włosy wyglądają na tłuste, bo je smaruje specjalnym żelem. I dodaje, że jeżeli chcę mieć dzieci, muszę się nauczyć rzucać jo-jo, bo maluchy uwielbiają tę zabawkę.

Zaczyna mnie uczyć. Trzyma rękę na mojej, żebym poczuła, jak ruszać przegubem i kiedy poderwać sznurek, by magiczna szpulka wróciła do góry.

Tego samego wieczoru przed pożegnaniem powiedział do mnie: volim te iskreno.

– Co to znaczy?

– Kocham cię szczerze.

Zrobiłam krok do tyłu, cofnęłam się o malutki krok.

Gojko nic więcej nie powiedział, tylko gniótł noc kciukiem, jakby był z plasteliny. Zatrzymał się na progu.

– Mówię to zawsze mojej mamie, kiedy żegnam się z nią wieczorem...

Zanim zniknął, zobaczyłam jeszcze, że pośliznął się na zamarzniętej kałuży.

Teraz mam go przed sobą, jest letni wieczór, siedzi oparty łokciami na plastikowym obrusie w tym mieście ściśniętym bólem, które teraz milczy. Zaśmiecone ulice, niedopałki, kroki ludzi wracających do domu, pusta butelka po winie wypitym z przyjemnością, dobroczynna normalność.

Ta normalność jest cudem, jest jak bakława, którą się dzielimy, słodka, miękka masa z orzechami i listkowym ciastem. Łyżeczki spotykają się na talerzyku.

– Ostatni kawałek jest dla ciebie.

Pietro wysysa do ostatniej kropli coca-colę ze swojej puszki, robi to głośno. Nie można powiedzieć, żeby źle się zachowywał. Rozmawiał z Gojkiem o tenisie, wstał nawet, żeby zademonstrować forehand Federera. Teraz prosi o loda, ale w tym lokalu mają tylko desery tradycyjne, bośniackie. Gojko wyciąga rękę w ciemność i wskazuje na lodziarnię kilkanaście metrów dalej.

– Jak się mówi „lody”?

– Sladoled.

– A jakie macie smaki?

– Čokolada, vanila, pistaci, limun...

– Zrozumieją mnie, jeżeli powiem ice cream?

Gojko kiwa głową twierdząco, uśmiecha się do niego, a potem patrzy za nim, kiedy się oddala.

– Miły chłopak.

Badam wzrokiem ulicę, na której zniknął Pietro, i już czuję pustą przestrzeń w okolicy żołądka jak zawsze, gdy tracę go z oczu.

– Jest taki sam jak jego ojciec. Identyczny.

Gojko ma otwarte usta. Ciemna dziura, z której nie wydobywa się żadne słowo.

– Co jest? – pytam.

– Nic. Przyglądam ci się.

Bierze mnie za rękę, pyta, czy jestem spokojna.

Mówię, że tak, że wszystko w porządku, ale jestem zdenerwowana, mój głos jest piskliwy jak u kogoś, kto się broni.

– Dzwoń do mnie, kiedy tylko chcesz, z każdego powodu. Ja i tak śpię w fotelu na siedząco.

– Dlaczego? Nie masz łóżka?

– Nie lubię spać na leżąco, czuję się wtedy, jakby serce biło mi w źrenicach oczu.

Patrzę na nie, na te oczy, do których nocą podchodzi serce. Mruży je lekko, wygląda to, jakby próbowały się uśmiechnąć, ale bez powodzenia. Tak naprawdę to my – ja i on – zatrzymaliśmy się w tamtym czasie, potem nie było już nic... ani jednej wspólnej godziny pokoju. Przyglądam się jego dłoni, jest trochę nabrzmiała, obsypana piegami, na palcu nosi za ciasną obrączkę.

– Ożeniłeś się?

Potakuje.

– Jaka ona jest?

– Miałem szczęście.

Opowiada mi o latach przeżytych z kartą uchodźcy, o  przypadkowych pracach – parkingowy, stróż na kempingu, pracownik stacji benzynowej.

– Bośniacy byli uprzywilejowani, wszyscy bardzo nam współczuli. Z początku – uśmiecha się i zamawia dwie szklaneczki rakii.

– Gościnność trwała krótko, Europa szybko przestała uważać, że ma wobec nas jakiś dług. Nie cieszymy się dobrą sławą, nie jesteśmy dość szybcy, tracimy czas. Powiedzmy, że jesteśmy zbyt refleksyjni.

Przed nami przechodzi kaleka kobieta, jest przeraźliwie chuda, wlecze za sobą nogę jak miotłę. Wyciąga do nas otwartą dłoń, nie odzywając się ani słowem. Gojko kładzie na niej 5 marek zamiennych. Kobieta jest tak słaba, że nie ma nawet siły zamknąć na nich palców. Kiedy odchodzi, patrzę na jej brudne dżinsy zwisające z chudego tyłka, same kości.

– Pamiętasz ją? Sprzedawała losy na loterię miejską...

Coś sobie przypominam... rękę i jakąś głupią maskotkę mającą przynieść szczęście.

– To była jedna z najładniejszych dziewcząt w Sarajewie. Bierze narkotyki.

Wypija rakiję jednym haustem, na nowo mruży oczy.

– Łatwiej było biegać pod ostrzałem snajperów, niż potem chodzić po gruzach.

Pietro wrócił z lodami w rożku. Patrzy na kobietę, która opiera się o pobliski mur jak pies, kiedy się szykuje, żeby go obsikać.

– Dlaczego kuleje?

– Jeden z amuletów, które widziałeś na bazarze, ugodził ją w biodro.

Mój syn jest niespokojny, wierci się na krześle.

– I nic z tym nie można zrobić?

– Nie, nie można. Jakie są te lody?

Pietro zlizuje lody i przez chwilę słychać tylko jego mlaskanie. Opiera twarz na ręce, wygląda na sennego.

– Chodźmy – mówi. – Mam dość na dzisiaj.

Tymczasem ja mogłabym teraz chodzić godzinami. Przejść całe miasto, dotrzeć aż do Ilidży w tej letniej mgle, w zanieczyszczonej wilgoci, która wszystko odrealnia... Chciałabym wsunąć się w  dymiące skrawki wspomnień jak patyczek w świeżo upieczone ciasto.

Podnoszę oczy na Trebević. Pytam Gojka o schronisko, gdzie podawano kwaśny ser i ciepłą wódkę. Nie odpowiada od razu, jakby chciał przypomnieć sobie smak tamtych dni w zamkniętych ustach.

– Ty mnie przenosisz w przeszłość... – szepcze.

Potem gwałtownie podnosi głos i mówi, że nic już nie ma, kolejka linowa się zatrzymała, wagoniki stoją zapomniane w niebie jak dziurawe zęby.

– Cała góra jest zaminowana. Podłożyć miny to jak splunąć, ale na ich rozbrojenie potrzeba wielu lat i mnóstwa pieniędzy. Jeżeli chcesz, możemy wejść na Trebević, zaryzykujemy własną skórę, ale wrócimy na szczyt.

W jego oczach dojrzałam błysk, może spodziewał się po mnie zgody na to szaleństwo.

– Dobranoc.

Wchodzimy schodami, bo Pietro nie ma zaufania do hotelowej windy.

– Ten twój znajomy to wariat?

– Wszyscy Bośniacy są trochę szaleni, oni się tym chełpią.

Zachwiałam się na stopniu.

– Jesteś pijana?

– Troszeczkę.

– To ohydne.

Myje zęby. Siedzę na łóżku i czekam, aż zwolni łazienkę. Ma na sobie tylko majtki, stoi pochylony nad umywalką z otwartymi ustami pełnymi piany, obserwuje się w lustrze, szorując zęby z wysoko podniesionym łokciem. Ma bzika na punkcie higieny zębów, zdarzyły mu się już dwie próchnice i nie może tego przeboleć. Któregoś dnia kazał mi otworzyć usta, chciał sprawdzić stan mego uzębienia. Usłyszał od dentysty, że skłonność do próchnicy jest dziedziczna. Otworzyłam usta i szybko je zamknęłam. Daj mi spokój, powiedziałam, nie jestem koniem. Wtedy zapytał o ojca, zrobił to tylko po to, żeby się dowiedzieć, jakie miał zęby.

Teraz śpi. Z półotwartych ust z lekkim świstem wydobywa się oddech pachnący pastą do zębów. Śpi bez koszulki, ma lekko spuchnięte sutki, ginekomastia przejściowa, jak nazwał to lekarz.

– A może rosną mi piersi?

Lekarz roześmiał się na to pytanie, ten młody człowiek potrafi wprawić człowieka w dobry humor, w dzisiejszych czasach nieczęsto spotyka się tak sympatycznych chłopców. Właśnie, wszyscy uważają, że Pietro jest sympatyczny. Muszę przyznać, że ma poczucie humoru i częściej żartuje z siebie niż z innych. Tylko przy mnie jest nieznośny.

Pietro.

Być może sprawił to alkohol, ale dzisiejszego wieczoru wystarczy jego imię, żeby łzy napłynęły mi do oczu.

Dzisiejszego wieczoru żłobią mnie imiona.

Okno ma szeroki parapet, można na nim usiąść i wyciągnąć nogi. Przylepiam się do szyby. Dzwoni Giuliano, mówi zachrypniętym głosem jak ktoś, kto długo milczał, bo dużo rozmyślał.

– Wysłałem do ciebie kilka SMS-ów. – Gardło ma zdarte zmęczeniem i troską. – Czuję cię daleko.

– Jestem daleko.

Mam przed oczami nasze mieszkanie. Kalendarz karabinierów na ścianie przy wejściu, sałatkę, którą zostawiłam Giulianowi w  lodówce, bilecik dla pani, która u nas sprząta, gąbkę do demakijażu.

Dzisiejszego wieczoru nie zmyłam makijażu, za to co chwilę trę oczy palcami, rozmazując tusz na powiekach.

Pietro śpi. Rządek rzęs na bieli jego złączonych powiek jest jak szpaler bezlistnych drzew na śniegu albo pole przecięte na pół przez rowy strzeleckie.

Odklejam się od okna, wychodzę boso na korytarz, schodzę do hotelowego hallu. Widzę mężczyzn, którzy piją i palą papierosy. W tym hotelu zawsze można spotkać mężczyzn, którzy piją i palą papierosy. Przyglądają mi się, zapraszają na drinka. Proszę o  papierosa, częstują dwoma marki Drina. Driny – te same co wtedy... Od wielu lat nie palę, ale dzisiejszego wieczoru zaciągam się, stojąc boso na chodniku, bo chcę czuć pieczenie w brzuchu, potrzebuję tego. Mija mnie mężczyzna, zatrzymuje się przy śmietniku i  zaczyna w nim grzebać. To jakiś biedak, szuka resztek, które zachowały smak, odpadków, które są jeszcze coś warte. W sumie całkiem tak samo jak ja.

To Gojko mnie zaprowadził

To Gojko mnie zaprowadził do tej knajpy.

Chodziliśmy przez cały dzień po mieście, od Bistriku aż do Nedžarići, a jednak dałam się tam jeszcze zaciągnąć. Podniosła się mgła, tańczyła wokół nas, widoczne w dole wody Miljacki przypominały mleko kobiety. To moja ostatnia noc w Sarajewie.

Włosi zdobyli medal w saneczkarstwie, teraz świętują zwycięstwo. Wielu tańczy boso na stołach z butelkami śliwowicy przy ustach – dziennikarze i sportowcy, którzy powinni już odpoczywać w olimpijskiej wiosce Mojmilo.

– Chodź, poznam cię z kilkoma Włochami.

Siedzę za stołem wciśnięta między łokcie nieznajomych ludzi z twarzami ogorzałymi od słońca i oczami załzawionymi od dymu. Lokal znajduje się w piwnicy z łukowym sklepieniem, ze ścian wystają zabalsamowane głowy dzikich zwierząt, niedźwiedzia i górskich kozic, między nimi wiszą kolorowe chorągiewki. Siedzę pod flagą NRD.

Jego już nie ma w tym pomieszczeniu, pożegnał się ze znajomymi i wyszedł do szatni. Szuka swojego okrycia wśród kurtek i płaszczy zabrudzonych śniegiem, nie może znaleźć, więc wraca, żeby poszukać szatniarki. To niska dziewczyna o kręconych włosach, poszła do baru napić się piwa i zostawiła garderobę bez opieki. Dlatego wrócił i czeka teraz, aż dziewczyna skończy swoje piwo.

Widzę plecy, kolorowy wełniany sweter w andyjskie wzory na szczupłych ramionach. Gojko woła do niego:

– Cześć, Diego!

Obraca się, kładąc sobie przy tym rękę na karku, ma szczupłą, pociągłą, bardzo jeszcze chłopięcą twarz okoloną rzadką bródką. Potem opowiadał mi, że tego wieczoru pulsowało mu w głowie, a oczy piekły z powodu wiatru, który przez cały dzień wiał mu śniegiem w twarz. Robi krok w naszym kierunku, zbliża się. Później powiedział, że zrobił to, bo mnie zobaczył, choć był zmęczony i strasznie piekły go oczy. Ale czuł, że coś go przyciąga jak czerwień byka, bez udziału świadomości. Ja czekam nieruchomo, gdy do mnie podchodzi. Trudno powiedzieć, co to właściwie jest. Coś w rodzaju błony oddzielającej od reszty świata, może rodzaj więzienia, od samego początku, od pierwszej chwili, nie wiem. Czyjeś życie zdąża z  daleka na spotkanie mojego, czuję ruch powietrza, wytwarzane napięcie, zapach odpoczynku po wysiłku. Jego pot, jego trud jest mój. To dla mnie ten wysiłek.

Pozostajemy w bezruchu jak owady. Mam zaczerwienione policzki. Za dużo dymu, za dużo łokci, za dużo głosów. Ale już wszystko zniknęło. Została jedynie kolorowa plama swetra, która zbliża się do mnie. Moje oczy w jednej chwili przenikają kontury tego ciała i mam wrażenie, jakbym dotknęła spojrzeniem jego duszy. To wszystko.

Podchodzi do nas. Szatniarka podała mu granatową kurtkę; wkłada ją, widać, że jest dość sztywna. I stoi tak kompletnie ubrany w tym przegrzanym pomieszczeniu. Gojko wychyla się zza stołu, żeby go uściskać, na stole ktoś tańczy, toczy się pusta szklanka po piwie.

– Wyjeżdżasz?

Zdążył założyć wełnianą czapkę z pomponem. Patrzę, jak puszysta gałka podskakuje, gdy kiwa potakująco głową.

– To mój przyjaciel Diego, mówiłem ci o nim, pamiętasz?

Nie pamiętam.

Diego wyciąga do mnie rękę. Koścista dłoń, która parzy i  zwleka z odłączeniem się od mojej. To ręka Pietra. Już jest jego. Czas zwycięża czas. Masz przed sobą ciało, młode i silne, a już inne ciało zajmuje jego miejsce. Syn jest w ojcu, chłopiec w chłopcu. Syn będzie pamięcią, dzieckiem biegnącym z pochodnią.

Robię mu miejsce na ławce, niewiele centymetrów, wślizguje się na nie. Śmiejemy się, bo siedzimy tak blisko siebie. Rozmawiamy, nie wiem o czym. W jego mowie słychać dziwną melodykę, która przywołuje na myśl morze.

– Skąd jesteś?

– Z Genui.

Nie zdjął nawet czapki, poci się. Patrzę na krople potu, które spływają mu po czole do oczu.

– Jesteś cały mokry.

– Wyjdźmy stąd.

I wychodzimy, razem, jakby to było coś najnaturalniejszego w świecie. Przechodzimy obok ludzi siedzących ciasno za stołami, obok brudnych szklanek i kufli, obok głowy niedźwiedzia i gromadki stłoczonej przed drzwiami do toalety. Gojko nic nie mówi, podnosi tylko z daleka rękę sztywną jak lizak policjanta kierującego ruchem, jakby nakazywał: stój! Później powie, że od razu zrozumiał, co się święci, że zobaczyłby to nawet niewidomy. I że biednemu zawsze wiatr w oczy...

Diego idzie obok mnie w tej swojej granatowej kurtce, która przypomina mundur marynarki wojennej. Jest młody, to jeszcze chłopak. Ile może mieć lat?

– Jutro wylatuję wcześnie. Samolot będzie na pewno pełny, tak samo jak wtedy, kiedy tutaj przyleciałem.

Dodał, że pracował w Sarajewie.

– Co robisz?

– Jestem fotografem.

I zaraz się uśmiecha:

– W środku było strasznie gorąco...

Ma łagodny uśmiech.

Opowiadam mu o mojej pracy magisterskiej, o Gojku, który wspaniałomyślnie pokazał mi Sarajewo w różnych jego wymiarach i sprawił, że zakochałam się w tym mieście.

– Dlaczego jeszcze nie śpisz o tak późnej porze?

– Czekałam na poranne dzwony i na śpiew muezinów.

Proponuje, żebyśmy poczekali razem, pójdziemy wyżej, aż do starej stacji kolejowej, z góry wieże minaretów wyglądają jak włócznie wbite w niebo.

Idziemy obok siebie. Ile tak jeszcze będziemy szli tej nocy? Przez jakiś czas jedzie za nami śmieciarka, potem się zatrzymuje, wysiada z niej kilku mężczyzn, zabierają się za czyszczenie ulicy, wrzucają do kubła butelki po piwie i ulotki zamoczone śniegiem, długie czarne miotły szurają po bruku. Wyglądają na zmęczonych i zziębniętych. Zamiatarka jedzie trochę dalej i znowu się zatrzymuje, śmieciarze wracają do pracy. Dla nas to bez różnicy, mogli zostawić na ulicy wszystkie te śmieci po olimpijskich turystach, nawet byśmy ich nie zauważyli. Zresztą jesteśmy przyzwyczajeni do brudnych miast. Co nie znaczy, że nie czujemy się uhonorowani ich troską o nas.

– Pracujesz dla jakiejś gazety?

– Nie, pracuję na własny rachunek.

Ostatnie dni spędził, leżąc z brodą w śniegu w Bjelašnicy i Malo Polju, obsypywany śniegiem tryskającym spod bobslei i nart zawodników kombinacji norweskiej.

– Nie mogłeś założyć okularów?

Śmieje się i mówi, że to jakby kochać się w ubraniu – oko musi mieć bezpośredni kontakt z obiektywem.

Pozwalam, żeby mi się przyglądał przez dłuższą chwilę tym swoim profesjonalnym okiem.

– Czy twoim zdaniem jestem fotogeniczna?

Przechylam głowę, jak podlotek chcę się pokazać z mojej lepszej strony.

– Masz kogoś?

Wychodzę wkrótce za mąż, ale nie mówię mu tego. Mówię, że jest ktoś, ale to stara historia.

– A ty?

Rozkłada szeroko ramiona i uśmiecha się.

– Jestem wolny!

Woda w studni miejskiej Sebilj zamarzła, siadamy na brzegu i obserwujemy ptaszka skaczącego po lodzie. Pozwala się złapać w ręce. Diego podnosi go do ust i grzeje oddechem.

– Jedź ze mną.

– Dokąd?

– Do Brazylii. Będę robić zdjęcia dzieciom pracującym w  czerwonych kopalniach w Cumaru.

Gojka zobaczyliśmy między straganami, jak gdyby czekał tam na nas, w tej swojej kurtce z kożuchem, z zapalonym papierosem.

– Obiecałem tej panience, że zabiorę ją na wzgórze, żeby mogła zobaczyła Sarajewo z okna Andricia...

– Kto to jest ten Andrić?

– Poeta. Ale nie martw się, Gemmie nie podobają się bośniaccy poeci, upijają się i śmierdzą.

Jego obecność chroni mnie przed skrępowaniem, przed natłokiem emocji. Możemy udawać, że jesteśmy rodzeństwem albo trojgiem przyjaciół na spacerze.

Lodowaty wiatr porusza nagimi gałęziami, kłęby śniegu parzą nam twarze, zatrzymują się na włosach.

Patrzymy na miasto w dole, na ostre szpice minaretów między dachami pokrytymi śniegiem. Stąd Sarajewo wygląda jak leżąca kobieta, ulice są szwami na jej ślubnej sukience.

Wybrałam już moją ślubną sukienkę, jest uszyta ze sztywnego jedwabiu, przypomina kielich kalii, nieruchomy kwiat.

Noc ma się ku końcowi, światła elektryczne tańczą w brzasku jak świece na morzu.

Gojko rozkłada ramiona i krzyczy po niemiecku:

– Das ist Walter!

– Kim jest Walter?

– To bohater filmu propagandowego, który pokazywali nam w szkole. Partyzant i bohater, którego Niemcy bezskutecznie próbowali złapać. Pod koniec filmu oficer SS, zmuszony przyznać się do porażki, patrzy na Sarajewo z góry i wypowiada takie zdanie: „Teraz już wiem, kim jest Walter. To właśnie jest Walter! Walter to całe miasto, to duch Sarajewa...”. Straszny kicz, ale wzruszał nas do łez.

Siadamy na ziemi pod dachem nieczynnej stacji. Gojko wyciąga zza pazuchy butelkę wódki.

– Pani ma pierwszeństwo.

Piję łyk wódki, w tym zimnie mam wrażenie, jakbym połykała lawę. Potem kolej na Diega... Patrzy na mnie, kiedy przytyka do ust butelkę w tym samym miejscu, w którym przed chwilą dotykały jej moje wargi. To nasz pierwszy erotyczny kontakt. Jest zimno, ale pocę się, strużki wilgoci spływają mi po plecach.

– Szkoda...

– O czym mówisz?

– Że nie mam aparatu fotograficznego.

Chciałby sfotografować moje odbicie w zamarzniętej kałuży między torami.

Gojko wypija resztę wódki jednym haustem, jakby to była woda, potem wyrzuca butelkę w śnieg. Lekko bełkotliwym głosem mówi o przyszłości, o wierszach, które napisze, o nowej zabawce, którą ma zamiar importować, magicznej kostce, łamigłówce, na której się wzbogaci. Pozwalamy mu mówić do woli, jak radiu nadającemu nocną audycję. Co jakiś czas Diego rzuca parę słów, tak tylko, żeby się wydawało, że jesteśmy tam w trójkę. Gojko zapala kolejnego papierosa, Diego wymierza mu kuksańca:

– Uważaj z tą zapalniczką. Wypiłeś tyle wódki, że jeśli bekniesz, wylecimy w powietrze.

Gojko chwali go:

– Nareszcie nauczyłeś się żartować po bośniacku...

Śmieję się, chociaż mróz sparaliżował mi szczęki. Gojko patrzy na mnie i czuję, że ma do mnie pretensje. Potrząsa głową, posyła nas miękkim gestem do diabła, kładzie się na śniegu i obraca na bok.

– Obudźcie mnie, kiedy skończycie romansować.

Jest zmordowany, jednak nie zostawia nas samych, waruje przy nas jak pies, który udaje tylko, że śpi, ale pilnuje powierzonego mu dobytku. Diego bierze moją rękę w swoją jak rękawiczkę znalezioną w śniegu.

– A więc...

Nie kończy zdania, a ja czekam. Jego oddech jest biały na mrozie.

– ...to ty.

– Co? Co ja?

Mówi zachrypniętym głosem.

– Zostań, nie odjeżdżaj.

Opuszcza głowę do mojej dłoni, wtula się w nią z  zamkniętymi oczami. Chucha w nią jak na zziębniętego ptaszka z fontanny. Głaszczę go po włosach, zagłębiam w nie palce.

– Jeszcze... jeszcze.

– Wychodzę za mąż za czterdzieści dni.

Podnosi głowę gwałtownie.

– Za kogo? Za starą historię?

Natychmiast wracam do rzeczywistości. Wstaję, otrzepuję siedzenie, mówię, że jest strasznie zimno i że muszę skończyć pakować walizki. Daję lekkiego kopniaka Gojkowi leżącemu na śniegu.

– Wstawaj, Walter!

Wracamy do hotelu, już nie rozmawiamy, schodzimy powoli w dolinę, milczący i zobojętniali. To bardzo dobrze. Za bardzo się pośpieszyliśmy, ogarnęło nas znużenie. Chudy natchniony chłopak, który idzie przy mnie, przestał mi się podobać, noc wydobyła jego mroczną stronę, zgryźliwe usposobienie podobne do usposobienia Gojka. Nagle czuję do nich niechęć, do tych dwóch pomyleńców, pieprzonych adoratorów. Rodzi się świt, otula miasto jak wielki szary kot. Jestem zła na siebie, że nie przespałam tej nocy, że piłam, że chodziłam po mrozie. Przyciskam się do ramienia Gojka, korzystam z jego ciepła. Gładzi mnie po plecach, gdy tak maszerujemy, chyba jest zadowolony, że może mnie ogrzać. Zauważył zły humor Diega, który idzie przed nami tuż przy murze jak pies. Odgadł, że coś się wydarzyło, kiedy zapadł w letarg na śniegu. Wszystko mi jedno. Teraz znowu przyszła jego kolej. Ciekawe, czy nie ma mi za złe, że jestem taka zmienna. Podnosi z ziemi jakiś patyk i rzuca w Diega.

– Hej, fotografie!

Diego podskakuje, ślizga się na oblodzonym śniegu i ciężko przewraca. Gojko nie chciał mu zrobić krzywdy, nie przypuszczał, że jest taki słaby.

– Stało ci się coś, przyjacielu?

Diego podnosi się, strzepuje śnieg ze spodni, mówi, że wszystko w porządku. Żal mi go, nagle zrobiło mi się go bardzo żal. Pomyślałam, że to ja mu zrobiłam krzywdę.

– Do zobaczenia na lotnisku.

Oddala się, lekko kulejąc. Żegna nas machnięciem ręki, nie obraca się do nas.

Gojko musi usiąść na mojej walizce, żebym mogła ją zamknąć. Kupiłam mnóstwo głupstw na targu, głównie haftowane obrusy do mojego przyszłego domu. Przejeżdżamy przed pomnikiem Wieczny Ogień. Po raz ostatni patrzę na tę aleję, na nowe budynki, na kretyńskiego czerwonego wilczka, symbol Sarajewa ’84 obok gigantycznego zdjęcia Josipa Broz-Tity. Niebo za oknem jest białe. Nie udało mi się już zasnąć, mam mdłości, proszę Gojka, żeby wyrzucił papierosa. Przed stanowiskami odprawy biletowej stoi tłum ludzi zamierzających opuścić olimpijskie miasto – dziennikarze, ekipy telewizyjne, turyści. Grupa kibiców z Finlandii maszeruje za dziewczyną w zamszowej minispódniczce i złotej kurtce, która potrząsa dmuchanym bałwankiem.

Diega nie ma. Wydaje mi się, że go wcale nie szukam, nie ruszam nawet głową, ale oczami penetruję tłum. Kupuję jakiś angielski brukowiec. Na pierwszej stronie jest zdjęcie żony księcia Karola ze zbyt ciężką grzywką, z czerwonymi policzkami, z pierwszym synem na kolanach.

Jego samolot odlatuje godzinę przed moim, powinien już tu być. Być może nie usłyszał budzika, po powrocie rzucił się na łóżko i tak już został. To pewnie jeden z tych chłopców, którzy lubią spać, którzy spędzają życie na marnowaniu czasu.

Włożyłam sweter z angory z szerokim golfem, dżinsową spódnicę za kolana i jasnobrązowe kozaczki, włosy przytrzymują mi duże okulary słoneczne. Wyglądam na starszą, niż jestem w  rzeczywistości. Na ostatnim roku uniwersytetu zaczęłam poważniej się ubierać i nosić spięte włosy. Rozchylam kurtkę na piersiach w idealnie dobranym staniku i oddycham głęboko, zakładam nogę na nogę, kładę przy sobie torebkę. Trochę gram, ale w publicznych miejscach wszyscy mniej lub bardziej udajemy. To próba generalna spektaklu, w którym będę odgrywać rolę kobiety, jaką – jak mi się wydaje – chciałabym być. W rzeczywistości wiem o sobie tylko tyle, że nie chcę cierpieć. Wychowałam się w świecie horyzontalnym, może i sztucznie zniwelowanym, który jednak daje obietnicę wygody i dobrego samopoczucia.

Sarajewo zostawia we mnie strzępy smutku. Przypominam sobie ceremonię otwarcia olimpiady, uroczystą i wystawną. Ale nawet tam, nad rozmigotanym stadionem, unosiła się metaliczna mgła smutku, której nie zdołały rozwiać wdzięczne ruchy mażoretek ani podskoki młodziutkich łyżwiarek. Panowała przygnębiająca atmosfera wojskowej musztry, podobnie jak przy wystąpieniach sportowców z Europy Wschodniej, sprawiających wrażenie, jakby długoletnie treningi nie dały im ani chwili przyjemności. A co powiedzieć o oczach małego sprzedawcy prażonych orzeszków przy wejściu na stadion Zetra? Czy to były oczy dziecka, czy szczura? Pogłaskałam go po głowie i  zapłaciłam więcej, niż prosił, a on pozostał nieporuszony, dziecko z kamienia.

Powiedziałam Gojkowi, żeby już sobie poszedł, ale on ociąga się, rozgląda po lotnisku, nie chce mnie zostawić. Podchodzi blisko, dmucha dymem papierosa, zagląda do gazety, którą trzymam na kolanach.

– Kto to jest?

– Żona księcia Karola.

– To Bośniaczka?

– Angielka, rzecz jasna.

– Podobna do mojej matki.

Zamykam gazetę i wrzucam ją do torebki.

– Właściwie, to moja matka jest ładniejsza.

Mam dość tego pyszałkowatego Bośniaka, przekonanego, że zapadła dziura, w której żyje, jest pępkiem świata. Ciągle to powtarza: granica między Wschodem a Zachodem, Jerozolima Wschodu, skrzyżowanie odwiecznych kultur i awangardy... A do tego jeszcze jego matka jest lepszą laską niż lady Diana. Do diabła z nim.

Zimą panuje u was mróz, a latem zdycha się z gorąca, poza tym działacie przygnębiająco, jesteście zarozumiali i żałośni, kobiety malują się zbyt ostro albo są bezbarwne, mężczyźni śmierdzą cebulą, alkoholem i niemytymi nogami uwięzionymi w tandetnych butach. Przejadły mi się pita i ćevapčići, marzę o sałacie i filecie z soli. Mam cię po dziurki w nosie, Gojko, twoje dowcipy mnie nie śmieszą, twoje wiersze nie wzruszają.

Rozumiem Andricia, który pisał: ...i gdybym jednym tylko słowem miał powiedzieć, co sprawia, że chcę uciec z Bośni, powiedziałbym ci – nienawiść.

– Moja matka jest w szpitalu.

– Tak? Co jej się stało?

– Nie może urodzić. Leży tam już tydzień, dawno minął termin, a ona nie rodzi.

– Ile lat ma twoja matka?

– Czterdzieści cztery. Urodziła mnie, kiedy miała siedemnaście lat... Teraz ma przyjść na świat jej drugie dziecko po tak długim czasie.

– To wspaniale.

– To życie.

Dlaczego nie zapowiadają kolejnych lotów? Od dłuższego już czasu tablice świetlne pokazują to samo.

– Co to? Strajkują?

Gojko wybucha śmiechem, z uciechy bije się po głowie. Nie chce mu się wierzyć, że mogłam powiedzieć takie głupstwo.

Lotnisko się zapełnia, wygląda teraz jak stacja kolejowa w  godzinach szczytu, smród dymu papierosowego staje się nie do zniesienia. Wstaję i podchodzę do przeszklonej ściany, żeby zobaczyć pas startowy, czy samoloty podnoszą się do lotu. Rozpłaszczam nos na szybie, ale nic nie widzę, jest biało, pada gęsty śnieg.

Słyszę dźwięk drgających strun gitarowych. Obracam się. Diego siedzi na podłodze oparty plecami o ścianę w kącie między oszkloną ścianą a wyjściem ewakuacyjnym. Głowę ma opuszczoną i brzdąka na gitarze.

– Sypie.

– Tak.

– Bardzo.

Stoję i czekam, wsparta na tym śnieżnobiałym obrazie, na tym zrządzeniu losu. Teraz wiem, że czekałam tylko, aż coś albo ktoś zdecyduje za mnie. Przesuwam palcem po szybie zaparowanej od mojego oddechu, rysuję falistą kreskę, zapis myśli.

– Uraziłaś mnie.

Co on bredzi? Na co sobie pozwala?

– Usiądź przy mnie.

Siadam blisko, na ławce. Nie na podłodze – to byłaby przesada. Mam na sobie tę sztywną spódnicę za kolana, odpowiednią dla porządnej dziewczyny przygotowanej na dobre życie bez ostrych kantów, bez cierpienia, bez pragnień.

– Lubisz Bruce’a Springsteena?

Zaczyna śpiewać.

You never smile, girl, you never speak... Must be a lonely life for working girl... I wanna marry you... I wanna marry you...

– Jestem w tobie zakochany.

Uśmiecha się do mnie, zakłada włosy za uszy.

I znowu mnie nie pociąga, raczej irytuje, myślę o nim, że jest idiotą.

– Zawsze tak się zachowujesz?

– Jak?

– Śpieszysz się. I robisz wszystko sam.

– Chciałbym wszystko robić z tobą.

– Ale ja cię wcale nie znam...

Zaczyna mi opowiadać o swoim życiu, jakby strzelał serią.

Dowiaduję się, że jego ojciec był robotnikiem portowym, ale zmarł wcześnie. Jego matka pracuje jako kucharka w stołówce szpitala Gaslini, on wyrósł na posiłkach przynoszonych w aluminiowych pojemnikach, mieszka w budynku podobnym do tych, które powstają w realnym socjalizmie, choć wzniesiono go za rządów chrześcijańskich demokratów. Ale w suterenie mieści się zakład fotograficzny i on tam właśnie zaczynał, spędzał w nim mnóstwo czasu.

Śnieg sypie nieprzerwanie, głośnik chrypi, oznajmia, że na razie wszystkie loty są odwołane.

Diego wstaje i łapie za gitarę.

– Co lepszego mogło nas spotkać? Nie stracimy biletu i w  dodatku zapłacą nam za hotel. Weźmiemy dwa pokoje obok siebie?

– Ja poczekam na lotnisku.

– Zamykają lotnisko, nie słyszałaś? Zostaniesz sama.

Myślę o bagażach, o Fabiu, który przyjedzie po mnie do Fiumicino, o mamie, która pewnie kupiła świeży makaron na moją cześć. Widzę, jak moje życie znika zasypane śniegiem. Ale zaraz otrząsam się z tego. Nie mam się czego bać, ten wariat może być dla mnie co najwyżej jak brat, podobnie jak Gojko. Tę podróż zapamiętam z tego, że zebrałam materiał do pracy magisterskiej i  poderwałam dwóch nieudaczników – bośniackiego poetę i fotografa z Genui. Rozbawię Fabia moimi opowieściami, powie, że na świecie jest pełno wariatów i że ja też jestem trochę szalona i dlatego mu się podobam. I popatrzy na mnie tak... jak robi to zawsze, gdy ma na mnie ochotę, szczęśliwy jak pies, który biegnie na trawnik, żeby wytarzać się w jakimś gównie.

Co to za myśli? Dlaczego pluję na swoje życie? Kim jest ten chłopak?

– Jeśli o mnie chodzi, równie dobrze możemy zostać na lotnisku, ty i ja, sami, zamknięci w środku, zasypani śniegiem.

Podskakuje z rękami w kieszeniach.

– Mam niesamowite szczęście.

– Tak?

– Tak, ogromne.

– Ile ty masz lat?

– Dwadzieścia cztery. A ty?

– Dwadzieścia dziewięć.

Uśmiecha się, mówi, że spodziewał się gorszego, że wyglądam na trzydzieści.

Wygina usta ku górze, mruży oczy, odkrywa przy tym wszystkie zęby. Patrzę na ten jego uśmiech, zbyt duży jak na jego chudą twarz.

Po tych wszystkich latach odnajduję cię takim, jakim byłeś naszej pierwszej nocy w Sarajewie. Wysoka fala życia. Moje ciało przeżyło ponad pięćdziesiąt lat wypełnionych myślami i uczynkami. Czy podobałabym ci się teraz, Diego? Podobałaby ci się ta wiotka skóra na podbródku, obwisłe ramiona? Czy kochałbyś mnie taką samą cielesną miłością, równie namiętnie, z tą samą radością? Pewnego dnia powiedziałeś, że będziesz mnie kochać także w podeszłym wieku, obcałowywać, gdy będę zgrzybiałą staruszką. Mówiłeś tak, a ja ci wierzyłam. Nieważne, że los nie pozwolił nam tego sprawdzić. Gdzieś tam zestarzeliśmy się razem, gdzieś dalej razem się turlamy, śmiejąc się przy tym do nieprzytomności. Okno jest ciemne, nie widać Sarajewa, można dostrzec tylko kawałek anonimowej ulicy. Ale przecież nie da się zapomnieć o reszcie. To miasto jest jak pita faszerowana zmarłymi, niewinnymi wydartymi niewinności. Diego, twój syn Pietro śpi.

Przed automatem telefonicznym stoi długa kolejka. Gojko mija oczekujących, krzycząc, że ma ważną sprawę niecierpiącą zwłoki.

Przylepia się do słuchawki, zakrywszy drugie ucho i coś krzyczy. Potem odkłada słuchawkę i woła:

– Moja mama urodziła! Dziewczynkę. Nazywa się Sebina!

Zarzuca na nas ramiona, ciągnie za sobą. Musimy zaraz pojechać do szpitala, żeby zobaczyć dziecko. Śnieg jest na metr wysoki, ale założy łańcuchy na koła. Musimy to uczcić! Cieszy się, że to dziewczynka, bo w ich rodzinie rodzą się sami chłopcy. I co za szczęście, że urodziła się właśnie dzisiaj! Kto rodzi się w śnieg, będzie miał długie i dobre życie. Ciekawe, do kogo jest podobna. Miejmy nadzieję, że do matki, która jest piękna i gotuje najlepszą zupę mięsną w całej Bośni. Całuje nas, ściska. Jest wzruszony. Nam też udzieliło się jego wzruszenie. Trzy pary oczu patrzą na siebie jak jakieś bezrozumne ryby.

W samochodzie śpiewamy. Nie wiemy co, ale śpiewamy, powtarzamy refreny z radia. Śniegu nasypało wysoko, niebo jest gęste jak kreda. Samochody jadą bardzo wolno z zapalonymi światłami. Kolumnę pojazdów prowadzi pług śnieżny, który czyści ulicę... znowu ktoś czyści dla nas ulicę!

Wszystko jest białe i bezgraniczne. Gojko zatrzymuje się i  wychodzi, żeby kupić butelkę. Patrzymy za nim, jak wpada po kolana w śnieg, kierując się w stronę neonowego szyldu. Diego obraca się do mnie.

– Jesteś zadowolona?

– Tak, nigdy jeszcze nie widziałam śnieżnej zadymki.

Wyciąga mi rękę z kieszeni i bierze w swoją.

– Chciałbym ci zrobić zdjęcie. Dzisiaj będę ci robić zdjęcia przez cały dzień.

Gojko wraca do samochodu obsypany śniegiem jak pies z  zaprzęgu saneczkowego. Otwiera butelkę wina musującego.

– Austriackie! Kosztuje fortunę.

Moje życie jest pogrzebane w dalekim ogrodzie pod taflą lodu. Światła przebijają biel. Jego długie palce splotły się z moimi, zaciskają się na nich, przemawiają do mnie, składają obietnice. I ta dłoń wystarczy. Na razie. Dłoń tego nieznajomego chłopca, który wytrąca mnie z nieruchomej solidności mego ciała. Przywodzi mi na myśl rękę dziecka... rękę dawno zapomnianego kolegi z  przedszkola, który chciał się bawić tylko ze mną. Łączy z przeszłością. Dyskretnym gestem ścieram łzę pozostałą w kąciku oka.

W szpitalu panuje ciepło dające poczucie bezpieczeństwa. Porodówka pachnie domem, garnkami, w których gotuje się coś na piecu, bielizną schnącą na sznurze. Sala jest bardzo duża, ale prawie wszystkie łóżka stoją puste. Matka Gojka, o której już wiemy, że ma na imię Mirna, siedzi oparta na poduszkach i patrzy przez okno na padający śnieg. Gojko pochyla się nad nią, przytula ją. Stoimy w  odległości paru kroków, przywołuje nas gestem. Mirna mówi: Hvala vam.

– Mama wam dziękuje.

Pytamy, za co nam dziękuje. Gojko wzrusza ramionami.

– Bo daliście mi pracę.

Jestem zaskoczona, jego matka naprawdę przypomina lady Dianę, a może nawet jest od niej ładniejsza. Głowę trzyma wysoko na smukłej szyi, ma delikatną twarz z wydatnymi kośćmi policzkowymi, oczy koloru indygo i masę złotych włosów. I w ten oto sposób tego niesamowitego dnia znaleźliśmy się przy łóżku położnicy o królewskiej urodzie. Czuję, jak przebiega mnie długi dreszcz. Być może czuje go także fotograf z Genui. Zdjął czapkę przez uszanowanie dla tego miejsca, jak w kościele. Życie rozdaje karty, niespodziewanie śpiewa jak kogut, który zapowiada nowy dzień.

Przynoszą dziewczynkę w bielutkim beciku. Ma kwadratowe policzki i ostrą bródkę. Nie jest ładna. Nie płacze, trzyma otwarte powieki, robi wrażenie, jakby już wszystko wiedziała. Na widok dziecka Mirna otwiera usta, jak gdyby to ona, matka, miała być karmiona przez córkę. Gojko nie kryje wzruszenia, po policzkach spływają mu łzy wielkie jak ziarna grochu. Bierze rękę dziecka w dwa palce. Proszę pozwolić, panienko, że się przedstawię. Jestem Gojko, brat panienki. Będę dla ciebie ojcem.

Ojciec Gojka zmarł na raka kilka miesięcy wcześniej, matka na szczęście ma dobrą pracę, uczy w szkole podstawowej, jest Chorwatką z Hvaru, gorąco wierzącą katoliczką. Nie przyszło jej nawet do głowy, żeby przerwać ciążę.

Teraz krzyczy na Gojka chrapliwym głosem, który razi przy jej królewskiej urodzie. Nie chce, żeby syn dotykał dziecka, zanim nie umyje rąk. Gojko idzie do małego zlewu przyczepionego do ściany i wraca z dłońmi ociekającymi wodą. Potem podskakuje z  siostrzyczką w ramionach, całuje ją i obwąchuje. Siedzi przy łóżku, podczas gdy matka karmi dziecko, kładzie przy nich głowę na poduszce, prawie nie oddycha, jak pies, który się boi, że go przepędzą.

Diego założył film do aparatu, fotografuje tę scenę. Mirna się zawstydziła, zasłania pierś ręką. Kobieta z sąsiedniego łóżka, która jest jeszcze przed rozwiązaniem, gotuje wodę na malutkiej płycie elektrycznej, parzy herbatę z malin, ciemną i kwaskowatą, nalewa ją do emaliowanych kubków i nas częstuje. Nogi Mirny są pocętkowane czerwonymi plamami. Widzę to, gdy wyciąga jedną z nich spod kołdry i usiłuje się podrapać. Zauważa moje spojrzenie, uśmiecha się zawstydzona i wyjaśnia, że to egzema, zachorowała na nią w ciąży.

Sięgam do torebki, zawsze mam przy sobie chłodzącą maść z arniki, kładę ją na moje wiecznie spękane łokcie. Pytam, czy mogę jej posmarować łydki, ona ma zajęte ręce, trzyma na nich dziecko.

Potrząsa głową, broni się, chowa nogę. Ale ja nalegam, i w końcu ustępuje. Czuję, że nogi jej sztywnieją, opuszcza głowę ku podłodze i wciąga nosem powietrze, pewnie się obawia, że kapcie pod łóżkiem nieprzyjemnie pachną. Ma solidne łydki kobiety, która ciężko pracuje i dużo chodzi. Skóra jest sucha, krem wchłania się błyskawicznie. Uśmiecham się do Mirny, ona odpowiada mi uśmiechem, dając w ten sposób znać, że już czuje się lepiej, że krem cudownie zadziałał. Proponuję, że zostawię jej ten krem, jeżeli chce, szkoda tylko, że jest w połowie pusty.

Mirna zwraca się do mnie: Hoćeš li je?

– Co powiedziała? – pytam Gojka.

– Zapytała, czy chcesz wziąć dziecko na ręce.

Mirna podaje mi dziewczynkę. Becik jest ciepły od jej brzucha.

Kobieta, która przygotowała herbatę, opowiada teraz jakąś zabawną historię i wszyscy się śmieją, zapominając o mnie na chwilę.

Dziewczynka ma twarz staruszki. Pachnie swoją daleką podróżą, głębią studni, jeziorem. Nad zlewem wisi lustro. Podchodzę do niego, żeby obejrzeć siebie z nowo narodzonym niemowlęciem na ręku, zobaczyć, jak wyglądam.

Diego stanął za moimi plecami i robi mi zdjęcie w lustrze.

– Chcesz mieć dzieci?

– A ty?

– Bardzo chcę mieć dzieci.

Jest poważny, prawie smutny. Wie, że mu nie wierzę.

Znowu pada śnieg. Na jakiś czas przestał, potem na nowo zaczął sypać. Kupcy z bazaru Baščaršija odgarnęli go sprzed swoich sklepików, budując białe wały wzdłuż uliczek. O szóstej po południu mrok połyka śnieg, ze wzgórz dochodzi zapach drewna palonego w kominkach, muezin wspina się po schodach minaretu, żeby wezwać na modły... Jesteśmy lekko podchmieleni.

Gojko nalega, żebyśmy poszli na pokaz mody zaprojektowanej przez jednego z jego przyjaciół. Oświetlenie jest podłe, modelki przypominają kolorowe ptaki, mają drapieżne fryzury, sukienki obszyte świecącymi blaszkami i gęsią skórę z zimna. Chodzą półnagie po lodowatej sali przywodzącej na myśl prowincjonalną dyskotekę, w rytm jakiejś bałkańskiej odmiany disco.

Ludzie na widowni wyglądają, jakby znaleźli się tam przypadkiem, zgarnięci z ulicy, gdy wracali z pracy, źle ubrani, w zabłoconych butach, z mokrymi parasolami porzuconymi na podłodze. Stylista, przyjaciel Gojka, jest gładki na twarzy i tęgawy, ubrał się w czarną siatkową bluzkę z dziurami jak w pajęczynie. Kiedy wychodzi na koniec pokazu, kłania się aż do ziemi jak Callas.

Na ulicy zaśmiewamy się niczym uczniaki na szkolnej wycieczce. Idę po śniegu i kręcę biodrami, naśladując te biedne modelki skostniałe z zimna. Diego robi mi zdjęcia, rzuca mi się z aparatem pod nogi, jakbym była gwiazdą, krzyczy, że też chce mieć bluzkę jak pajęczyna. Gojko mówi, że zachowujemy się jak krastavci, dwa opite ogórki. Jest na nas zły, zbyt szybko weszliśmy w komitywę, widzi za dużo zażyłości w naszych wygłupach. Znowu ma napad złego humoru. Maszeruje przed nami sztywny i naburmuszony w tej swojej kurtce podszytej kocim futrem.

Jeszcze tej samej nocy poznajemy underground Sarajewa, trafiamy do knajpy, która – gdyby nie śliwowica – równie dobrze mogłaby się znajdować w Londynie. Podstarzali faceci wystylizowani na artystów z długimi włosami pożółkłymi od nikotyny w  towarzystwie mrocznych dziewcząt kołyszących się w rytm muzyki z  zamkniętymi oczami, z powiekami ciężkimi od czerni błyszczącej jak u małż. Światło o zmiennym natężeniu, ciężkie brzmienie zespołu EKV – muzyka zdaje się wydobywać z wnętrza ziemi i jak wstrząs sejsmiczny wprawia w drżenie stoły, popielniczki i puste szklanki, których nikt nie sprząta. Gojko przedstawia nam Draganę, pracuje w telewizji przy dubbingu i potrafi imitować różne głosy, co udowadnia. Mówi dla nas głosem smerfa. Poznajemy jej chłopaka Bojana, mima i aktora teatralnego, potem Zorana, adwokata o ospowatej, poważnej twarzy, i Mladja, malarza, który studiował na Accademia di Belle Arti di Brera. W krótkim czasie Gojka zagarniają jego znajomi i tracimy go z oczu.

Diego przyklęka przy mnie.

– Na co masz ochotę, malutka?

– Nie wiem... Co tu możemy dostać?

Czuję się oszołomiona, od lat nie byłam w nocnym klubie. Wszyscy tańczą, są półnadzy, a ja mam na sobie sweter z angory i sztywną spódnicę. Czuję się skrępowana i wyobcowana. Udało mi się znaleźć miejsce na śliskiej kanapie. Diego wraca z wielkim pucharem lodów.

– Nie mieli nic innego.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Wsunęłam się z powrotem do mego życia

Dostępne w wersji pełnej

Czekamy w hallu

Dostępne w wersji pełnej

Co pamiętam z tego dnia?

Dostępne w wersji pełnej

Ten kościół

Dostępne w wersji pełnej

Nad Dubrownikiem słońce

Dostępne w wersji pełnej

Potem poszło szybko

Dostępne w wersji pełnej

Siedzimy w klasie business

Dostępne w wersji pełnej

Pietro kręci się w łóżku

Dostępne w wersji pełnej

Właścicielka hoteliku

Dostępne w wersji pełnej

Patrzę na niebo

Dostępne w wersji pełnej

Baterie, witaminy, latarki

Dostępne w wersji pełnej

Po deszczu wychodzą ślimaki

Dostępne w wersji pełnej

Pietro stoi przed lustrem

Dostępne w wersji pełnej

Drzwi otwierają się na ciszę

Dostępne w wersji pełnej

Zadzwonili do ojca

Dostępne w wersji pełnej

Walizki leżą zamknięte na łóżku

Dostępne w wersji pełnej

Wyjeżdżamy z Sarajewa

Dostępne w wersji pełnej

Dzień obudził się jaskrawym niebem

Dostępne w wersji pełnej

Idę po piasku

Dostępne w wersji pełnej

Podziękowania

Dostępne w wersji pełnej

Powtórnie narodzony

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

Motto

Podróż nadziei

To Gojko mnie zaprowadził

Wsunęłam się z powrotem do mego życia

Czekamy w hallu

Co pamiętam z tego dnia?

Ten kościół

Nad Dubrownikiem słońce

Potem poszło szybko

Siedzimy w klasie business

Pietro kręci się w łóżku

Właścicielka hoteliku

Patrzę na niebo

Baterie, witaminy, latarki

Po deszczu wychodzą ślimaki

Pietro stoi przed lustrem

Drzwi otwierają się na ciszę

Zadzwonili do ojca

Walizki leżą zamknięte na łóżku

Wyjeżdżamy z Sarajewa

Dzień obudził się jaskrawym niebem

Idę po piasku

Podziękowania

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału:

VENUTO AL MONDO

Copyright © 2008 by Margaret Mazzantini

First Italian edition by Arnoldo Mondadori Editore S.p.A, Milano

Copyright © 2013 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2013 for the Polish translation by Wydawnictwo Sonia Draga

Projekt graficzny okładki: REVENGE OF THE GOLDFISH © 1981 Sandy Skoglund

Redakcja: Jolanta Olejniczak-Kulan

Korekta: Magdalena Bargłowska, Joanna Rodkiewicz

ISBN: 978-83-7508-945-5

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o. o.

Pl. Grunwaldzki 8-10, 40-127 Katowice

tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28

e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.facebook.com/wydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2013

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl