Manal asz-Szarif

Saudyjka za kierownicą

Przełożyła Dorota Konowrocka-Sawa

Tytuł oryginału: Daring to Drive. A Saudi Woman’s Awakening

Copyright © 2017 by Manal al-Sharif

All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIX

Copyright © for the Polish translation by Dorota Konowrocka-Sawa, MMXIX

Wydanie I

Warszawa MMXIX

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Do mamy i ojca – wybaczcie mi niewdzięczność za wszystkie Wasze dary i nauki; nie wiedziałam, że nic więcej nie macie.

Do Abdalli i Hamzy – podważajcie zasady, nie samych siebie.

Do czterdziestu siedmiu kobiet, które usiadły za kierownicą w 1990 roku – jesteście moimi bohaterkami.

Najlepsi z was to ci, którzy są najlepsi dla swych kobiet

– Prorok Mahomet, Pokój z Nim

Nie bój się. Strach nie ustrzeże cię przed śmiercią, a odbierze ci życie

– Nadżib Mahfuz, egipski pisarz, laureat Nagrody Nobla

Nie mam problemu z zapominaniem. Moim prawdziwym problemem jest nadmiar wspomnień

– Ghazi al-Ghosajbi, saudyjski polityk i poeta

Uwaga autorki

Niniejsza książka opiera się na moich osobistych wspomnieniach. Starałam się być bardzo rzetelna, ale nie jestem historyczką ani religioznawczynią. Usunęłam większość nazwisk, podając jedynie imiona. Wszelkie błędy i opuszczenia należy uznać za niezamierzone. Przepraszam za wszystkie pomyłki, które zakradły się do tej książki.

1. Kraj jednego króla i milionów królowych

Tajna policja przyszła po mnie o drugiej w nocy. Zaraz po pierwszym pukaniu rozległo się kolejne, bardziej naglące: donośny, stanowczy łomot z rodzaju tych, co odbijają się echem i wstrząsają futryną. Mój pięcioletni synek spał, ale ja nie zdążyłam się jeszcze położyć, rozmawiając do późnej nocy z bratem, który teraz wzdrygnął się, poderwał i ruszył do wyjścia. Powoli podniosłam się za nim. Gdy otworzył drzwi, poczułam napływające do środka nocne, majowe powietrze: nie obezwładniająco gorące, lecz przyjemnie ciepłe. Oświetlająca wejście do domu żarówka przepaliła się wiele tygodni wcześniej, a ja nie zadbałam o to, by ją wymienić. Niedziałająca lampa i niepokój, czy nagły hałas nie obudzi dziecka, zaabsorbowały mnie bez reszty. Jak błahe były myśli, które przebiegały mi przez głowę w ciągu tych kilku sekund – zanim wszystko się zmieniło.

W gęstych ciemnościach zobaczyliśmy mężczyzn, tłoczących się na ganku i pchających do środka. Nie mieli mundurów ani żadnych identyfikatorów. Brat zapytał, kim są, lecz odpowiedziało mu milczenie. Wreszcie któryś powiedział:

– Czy to dom Manal asz-Szarif?

Brat się nie wahał.

– Tak – odparł stanowczo.

– Musi natychmiast pójść z nami. Jest wzywana na posterunek w Az-Zahran.

Brat nie musiał pytać o powody. Dzień wcześniej zostałam zatrzymana przez drogówkę za „zbrodnię”, jaką było kierowanie jego samochodem; konkretnie zarzucono mi „kierowanie samochodem w sytuacji bycia kobietą”. Brat siedział wówczas obok mnie, na miejscu pasażera. Później przesiedział pięć godzin na posterunku policji w As-Sukbie, w dwupiętrowym, nijakim, betonowym budynku, otoczonym ze wszystkich stron solidnym ogrodzeniem i dysponującym aresztem, w którym przez wiele godzin, a nawet dni, można przetrzymywać kierowców. Areszt składał się z jednej celi i przeznaczony był wyłącznie dla mężczyzn. Mogłabym się założyć, że postawiłam w nim stopę jako pierwsza kobieta. Policjanci potrzebowali kilku godzin, telefonu do komendanta i wizyty w siedzibie miejscowych władz, by w końcu sprokurować podsunięty mi do podpisu dokument, na mocy którego zobowiązywałam się nigdy więcej nie siadać w tym kraju za kierownicą. Odmówiłam, ale nie ustępowali. Brat przeczytał uważnie zobowiązanie i uzmysłowił mi, że przyznaję się w nim wyłącznie do naruszenia saudyjskich obyczajów, gdyż żadna ustawa, żaden przepis kodeksu drogowego nie zabraniają kobiecie kierowania samochodem; mogli oskarżyć mnie najwyżej o sprzeniewierzenie się urf, prawu zwyczajowemu. Podpisałam więc – i wreszcie nas wypuszczono. Wróciliśmy do domu taksówką, sądząc, że mamy ten incydent za sobą, a wręcz udało nam się storpedować wysiłki systemu i odnieść drobne zwycięstwo.

Po powrocie do domu zastaliśmy włączony telewizor. W niewielkim pokoju dziennym stłoczyła się z laptopami i telefonami trójka moich przyjaciół; na stoliku leżały pudełka po pizzy. Kiedy weszłam do środka, bratowa wybuchnęła płaczem, a przyjaciele rzucili się mnie ściskać, wykrzykując jeden przez drugiego, że to nie do wiary, że policja mnie wypuściła. Jeden z nich, gdy otrzymał ode mnie esemesa z informacją o zatrzymaniu, zamieścił nawet na Twitterze hasztag #FreeManal. Na wyścigi kazali mi oglądać jakieś tweety, posty na Facebooku i wiadomości w mediach. W ciągu sześciu godzin od mojego aresztowania informacja o nim rozeszła się lotem błyskawicy. Nie miałam siły patrzeć. Byłam wyczerpana fizycznie, umysłowo i emocjonalnie. Marzyłam tylko o tym, by wziąć prysznic i pójść do łóżka. Ponieważ jednak skłanianie gości do wyjścia kłóciło się z saudyjskim obyczajem, usiadłam i zaczęliśmy rozmawiać o tym, że pierwsza bitwa za nami i udało nam się dowieść, że nie istnieje żaden przepis kodeksu drogowego jednoznacznie zabraniający kobietom kierowania pojazdami.

Wyszli wreszcie, podnieceni i rozradowani jak ja. Pomyślałam sobie: „Ha! Teraz już nic nas nie zatrzyma”.

Lecz gdy o drugiej w nocy w progu mojego domu stanęli obcy mężczyźni, wieczorna euforia gdzieś wyparowała. Na dźwięk słów „posterunek w Az-Zahran” oblałam się zimnym potem. Brat zatrzasnął drzwi i zasunął zasuwę. Zapadła cisza. I w tej ciszy ponownie rozległo się pukanie.

* * *

Nie mieszkałam w rodzinnej Mekce, świętym mieście niedostępnym dla niewiernych, na którego krętych uliczkach cisnęły się tłumy pielgrzymów. Nie osiadłam wśród lśniących wież i powietrznych mostów Rijadu, saudyjskiej stolicy położonej na pustynnym płaskowyżu. Mój niewielki segment przycupnął w najbardziej chyba zwesternizowanej enklawie królestwa, na wypielęgnowanych terenach położonego w Prowincji Wschodniej osiedla mieszkaniowego koncernu Saudi Aramco, zaprojektowanego przez Amerykanów pracujących dla Standard Oil – firmy Johna D. Rockefellera, która przyczyniła się do powstania Aramco. Dzisiejsze Aramco to państwowy koncern paliwowo-chemiczny należący do Królestwa Arabii Saudyjskiej i największy światowy eksporter ropy mający w rezerwie 260 miliardów baryłek. To również najbogatsza firma świata, której wartość szacuje się na 2,5 biliona dolarów. I właśnie Aramco było moim pracodawcą. Amerykanie, odsprzedając w latach siedemdziesiątych koncern Saudyjczykom, zastrzegli w umowie, że nadal będą w nim zatrudniane kobiety.

Osiedle Aramco od dawna stanowi państwo w państwie. Ze swoimi palmami, parkami, basenami, trawnikami i soczyście zielonymi polami golfowymi w dużej mierze przypomina perfekcyjne kalifornijskie miasteczko. Za jego bramą saudyjskie prawo traci moc. Znika segregacja płciowa. Od kobiet nie wymaga się nikabów ani hidżabów. Obchodzi się Halloween, na które wszyscy się przebierają. I jak nigdzie w Arabii Saudyjskiej kobiety mogą tu prowadzić samochody. Nie ma żadnych zakazów, żadnych ograniczeń: zwyczajnie wsiadają za kółko i zapuszczają silnik. Są pod ochroną. Ani miejscowej drogówce, ani saudyjskiej policji religijnej nie wolno się zapuszczać na tereny kontrolowane przez Aramco. Koncern ma własne służby bezpieczeństwa i własną straż pożarną. Swoje sprawy rozwiązuje samodzielnie niczym odrębne, suwerenne państwo wewnątrz saudyjskiego królestwa.

Tej nocy dowiedziałam się, że mogą tu zawitać tajniacy.

Odwróciłam się i spojrzałam przez wychodzące z salonu szklane drzwi. Wbrew saudyjskiej tradycji, która nakazuje zasłaniać dom tak, jak większość mężczyzn zasłania swoje kobiety, nigdy nie lubiłam zasłon. Teraz jeden z intruzów przycisnął twarz do szyby, a wilgoć jego oddechu rozścieliła się na niej jak mgła – nim nie wyssało jej suche pustynne powietrze. Nie poruszył się, nic nie powiedział – tylko jego oczy niespiesznie badały wnętrze pokoju. Warował pod przesuwanymi drzwiami do rana, ani na moment nie odrywając twarzy od szyby. Podobnie jak pozostali ubrany był po cywilnemu. To dla nich typowe. Ludzie z tajnej policji nie noszą mundurów. Nie uznają się nawet za policję. Mają inne zajęcia, inną tożsamość, a przecież obecni są na każdym poziomie społecznej hierarchii. Zatrudnieni przez aparat państwowy do monitorowania obywateli i egzekwowania prawa, istnieją po to, by donosić.

Mój brat, bezpieczny za zamkniętymi drzwiami, zaczął protestować.

– Nie wiecie, że jest druga w nocy? Zakłócacie ludziom spokojny sen. A poza tym ledwie co wróciliśmy z posterunku drogówki w As-Sukbie.

Chciał dać im do zrozumienia, że sprawa jest zamknięta. Nie doczekał się jednak odpowiedzi.

Zamilkł, po czym podniósł nieco głos.

– Kim wy właściwie jesteście? Nie wyjdziemy z domu bez nakazu aresztowania. Jak macie do nas sprawę, przyjdźcie rano. Nie można zjawiać się tak po prostu w środku nocy i oznajmiać, że niby chce się kogoś zabrać na policję.

Mało powiedziane. W Arabii Saudyjskiej przepisów i kodeksów nie określa się mianem prawa – zarezerwowanego w pojęciu religijnych muzułmanów dla przekazu pochodzącego od Boga – lecz słowem, które z grubsza tłumaczy się jako system. System stanowi, że od zmierzchu do świtu nie można nikogo aresztować za wykroczenie. Ten sam system stanowi, że nie można nikogo zatrzymać bez nakazu sędziego, chyba że został uznany przez władze za zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego.

Stojący przed domem ludzie nie odpowiedzieli. Po kilku minutach pukanie rozległo się ponownie.

Stałam w salonie, ubrana w spodnie od dresu i koszulkę z Myszką Miki, i nie bardzo miałam gdzie się podziać. Dom był nieduży: salon, aneks kuchenny, jedna sypialnia i balkon, wszystkiego razem siedemdziesiąt metrów. Miejsca akurat tyle, by starczyło dla mnie i pięcioletniego synka. Byłam rozwiedziona. W takiej sytuacji zgodnie z panującymi w Arabii Saudyjskiej zwyczajami funkcję mojego oficjalnego męskiego opiekuna pełnił ojciec, bez którego zezwolenia nie mogłam pracować, uczęszczać do szkoły ani podróżować. Ale ojciec mieszkał w Dżuddzie, na drugim końcu kraju.

Nie wiedziałam, czy stojący przed drzwiami mężczyźni mogą je wyważyć i zabrać mnie siłą. Nie wiedziałam nawet, kim są, ale zdawałam sobie sprawę, że o tym, co się dzieje, muszę kogoś poinformować. Wybrałam numer saudyjskiej dziennikarki, z którą kontaktowałam się jakiś czas wcześniej, gdy zaangażowałam się w udowadnianie, że kobiety mogą legalnie prowadzić. Odebrała, chociaż był środek nocy. Wysłuchała mnie i obiecała załatwić prawnika. Podała numer, z którego miał do mnie zadzwonić. Telefon zabrzęczał kilka minut później. Kobieta przedstawiła się jako Suad asz-Szammari, prawniczka, i w pierwszej kolejności kazała mi nagrać naszą rozmowę. Zarejestrowałam ją swoim iphonem.

– Co to za ludzie? – zapytała. – Policja religijna? Drogówka? Mają jakikolwiek nakaz?

Wyznałam, że nie mam pojęcia.

– Nadal się dobijają – wyjaśniłam.

Suad rozmawiała ze mną przez prawie dwadzieścia minut. Jej zdaniem, o ile nie zatrudniał ich wydział bezpieczeństwa narodowego, a mnie nie ścigano pod zarzutem terroryzmu, nie mieli prawa nachodzić mnie w środku nocy z rozkazem opuszczenia domu. Poleciła mi skontaktować się z miejscową policją i zapytać, czy na moje nazwisko wydano nakaz aresztowania. Bez nakazu nie powinnam opuszczać domu.

– Każ im odejść – powiedziała. – I nigdzie z nimi nie chodź.

Przy akompaniamencie łomotania pięściami do drzwi wybrałam 999. Dyżurny policjant zapewnił mnie, że nie wydano nakazu.

Ledwie się rozłączyłam, telefon zadzwonił ponownie. To była Chulud, działaczka ruchu obrony praw kobiet, która już zeszłego popołudnia zamieszczała na Twitterze wpisy na temat mojego aresztowania. W całym tym zamieszaniu nie zdawałam sobie sprawy, że właśnie w tym momencie Omar al-Dżuhani, kolega z Aramco, chowa się za krzakiem tuż pod moim domem. Przeczytał tweety Chulud o aresztowaniu i wiedział, gdzie mieszkam. Krążył po okolicy, dopóki nie zobaczył samochodów i pracowników ochrony, a teraz umieszczał na Twitterze wpisy o mężczyznach stojących pod moim domem. Chulud obserwowała go online.

– Manal – powiedziała spokojnie. – Posłuchaj uważnie. Sądzę, że powinnaś z nimi pójść. Będzie dla nich prawdziwą hańbą, gdy ogłosimy, że w środku nocy zabrali cię z własnego domu. To pogwałcenie twoich praw. Powinniśmy to nagłośnić.

Nie spodobał mi się ten pomysł. Nie chciałam zostawiać synka bez opieki i nadal nie wiedziałam, z kim właściwie mam do czynienia, ale słowa Chulud nie dawały mi spokoju. Zdecydowałam się pomodlić. Poszłam na górę. W prowadzącym do sypialni korytarzyku odprawiłam dwa rakaty (pełen obrzęd muzułmańskiej modlitwy, którą wypowiada się na stojąco, na siedząco i twarzą do ziemi), prosząc Boga o przewodnictwo. Zrobiła się prawie czwarta. Za niewiele ponad godzinę niebo miało się rozjaśnić pierwszymi promieniami pustynnego słońca. Usłyszałam w duszy głos: „Idź, Manal. Nic ci nie grozi”.

Opanowałam się, zeszłam na dół i otworzyłam drzwi. Nie wszyscy stojący pod nimi ludzie byli mi całkiem obcy. W jednym z mężczyzn rozpoznałam Fahada, urzędnika Aramco, który na potwierdzenie swojej tożsamości uniósł firmowy identyfikator. Odezwał się do mnie, zwracając twarz i oczy w stronę mojego brata.

– Chcemy tylko, by pojechała pani z nami na posterunek policji w Az-Zahran – powiedział. – Podpisze pani kilka dokumentów i zostanie zwolniona do domu. Pracujemy w jednej firmie, więc może mi pani zaufać. Pojadę tam razem z panią, nie zostanie pani sama. I przywiozę panią z powrotem.

Nie ufałam mu. Zadzwoniłam do ochrony Aramco. Mężczyzna po drugiej stronie zapewnił mnie, że Fahad pracuje dla nich i odeskortuje mnie bezpiecznie na posterunek.

Brat uparł się mi towarzyszyć, choć wszyscy stojący pod domem mężczyźni nalegali, żebym jechała sama. Już samo to powinno było mnie przekonać, że coś tu się nie zgadza. Społeczeństwo saudyjskie wymaga, by kobiecie we wszystkich sprawach urzędowych towarzyszył oficjalny opiekun (zwykle ojciec lub mąż), względnie mahram: mężczyzna będący członkiem bliskiej rodziny, którego kobieta nie może poślubić, a więc ojciec, brat, wuj albo przynajmniej syn.

Bez opiekuna lub choćby mahrama nie przyjmą do szpitala nawet rodzącej. Policja nie wejdzie do napadniętego domu, strażacy nie podejmą akcji gaśniczej i nie udzielą pomocy medycznej, jeśli w środku jest kobieta – a nie ma mahrama. W 2014 roku na terenie żeńskiego Uniwersytetu Króla Sauda zmarła Amna Bawazir. Dostała zapaści wskutek choroby serca, a władze uczelni nie wpuściły na kampus ratowników – bo byli mężczyznami. Historia powtórzyła się w 2016 roku na kampusie Uniwersytetu Al-Kasim, gdzie wskutek niewpuszczenia ratowników zmarła studentka Dhuha Almane. Nie jest przesadą twierdzenie, że śmierć uznaje się za mniejsze zło niż pogwałcenie surowych reguł związanych z opieką i mahramami.

Weszłam z powrotem do domu i założyłam abaję, obszerny czarny płaszcz okrywający całe ciało z wyjątkiem dłoni i czubków stóp, oraz hidżab, chustę zasłaniającą włosy, uszy i szyję – całą głowę z wyjątkiem twarzy. Przed wyjściem zadzwoniłam jeszcze do Atiki Shubert, reporterki CNN nadającej z Londynu, która tydzień wcześniej przeprowadziła ze mną wywiad. Atika obiecała umieścić wiadomość o zabraniu mnie z domu na międzynarodowej witrynie CNN. Miałam nadzieję, że jeśli to zrobi, to tak po prostu nie zniknę.

Wyszłam, trzymając brata pod ramię, nie spojrzawszy nawet na śpiącego synka i nie pocałowawszy go na pożegnanie. Chciałam wierzyć, że to tylko formalność, że wrócę w porę, żeby go obudzić, nakarmić i odprowadzić do szkoły, a potem ruszyć do pracy. Powtarzałam sobie, że nie będzie mnie najwyżej kilka godzin. O tej porze z osiedla Aramco na posterunek w Az-Zahran jechało się góra dziesięć minut.

Natychmiast po wyjściu policzyłam zgromadzonych. Była ich dziewiątka: siedmiu mężczyzn, dwie kobiety. Pięć samochodów. Gdy wyszłam za próg, kobiety – pracowniczki ochrony Aramco, całkowicie zasłonięte, jeśli nie liczyć wąskich szpar na oczy – przepchnęły się do przodu i stanęły po obu moich stronach. Wiedziałam, że pracują dla Aramco, bo na abajach nosiły charakterystyczne firmowe płaszcze w kolorze khaki, z widocznymi na piersiach plakietkami. Musiały należeć do żeńskiego personelu obstawiającego punkty kontroli przy wejściach przeznaczonych wyłącznie dla kobiet. Jako jedyne miały prawo odsłonić twarze okrytych od stóp do głów kobiet przekraczających bramy osiedla i zweryfikować ich tożsamość. Każdej mogły gapić się w twarz, każdą zmusić do podania imienia – nie zdradzając nigdy własnego.

Podeszły nieprzyjemnie blisko, jakby gotowe schwytać mnie i przytrzymać, gdybym się wyrywała. Usiadłam na tylnym siedzeniu, ale nie policyjnego wozu, lecz służbowego samochodu Aramco. Kobiety nie wsiadły za mną. Zostałam sama, jeśli nie liczyć dwóch mężczyzn: siedzącego z przodu brata i kierującego samochodem Fahada. Nikt się nie odezwał. Czując, że ruszamy, wbiłam wzrok w ciemność. Minęło pięć minut, później dziesięć. Żadnych widoków znanych mi z Az-Zahran. Nie zbliżaliśmy się do miasta – samochody jechały na wschód. W głowie kołatała mi się już tylko jedna myśl.

– Dokąd nas zabieracie?

* * *

Nigdy nie planowałam, że zostanę aktywistką. Byłam pobożną dziewczyną, urodzoną i wychowaną w Mekce. Naśladując nauczycielki religii, którym chciałam się przypodobać, okrywałam się abają i nikabem, nawet gdy nikt tego jeszcze nie wymagał. Byłam muzułmańską fundamentalistką. Przez wiele lat wrzucałam do pieca należące do mojego brata kasety magnetofonowe z muzyką pop, bo przecież ortodoksyjny islam uznaje muzykę za haram, czyli zakazaną. Dopiero jako dwudziestolatka usłyszałam pierwszą w życiu piosenkę: Show Me The Meaning of Being Lonely Backstreet Boys, i do dziś pamiętam prawie każde słowo.

Jedyną rzeczą, jaką zrobiłam jako młoda kobieta, a którą można by uznać za przejaw buntu, było pójście do pracy; ukończyłam studia informatyczne i zostałam zatrudniona przez Aramco jako specjalistka od bezpieczeństwa systemów komputerowych. W wieku dwudziestu czterech lat wyszłam za mąż, urodziłam syna, po czym się rozwiodłam, co jest w Arabii Saudyjskiej dość powszechne (według niektórych publikowanych statystyk odsetek rozwodów sięga tu sześćdziesięciu procent; mój ojciec i matka byli rozwodnikami, kiedy się pobierali). Jednak po trzydziestce zaczęłam w dniu swoich urodzin porywać się na rozmaite śmiałe przedsięwzięcia. Na trzydzieste urodziny – pracowałam wtedy w amerykańskim stanie New Hampshire – zafundowałam sobie skok ze spadochronem. Rok później kupiłam bilet do Portoryko i spędziłam trzydzieści sześć godzin w samotnej podróży. Kiedy zaś w 2011 roku wróciłam do Arabii Saudyjskiej, trzydzieste drugie urodziny uznałam za znakomity pretekst do tego, by usiąść za kierownicą.

Prowadzić nauczyłam się podczas pobytu w Stanach; prawo jazdy uzyskałam najpierw w New Hampshire, a potem w Massachusetts. Jednak w Arabii Saudyjskiej nie usiadłam nigdy za kierownicą (jeśli nie liczyć terenów Aramco). Jeśli saudyjska kobieta chce się gdzieś dostać, korzysta z usług kierowcy, zwykle imigranta. Część z nich nigdy nie chodziła na żaden kurs, nie zdała żadnego egzaminu, a jednak jesteśmy zdane na ich łaskę. Niektóre zamożne rodziny stać na osobistego szofera, ale wiele kobiet musi polegać na nieformalnej sieci kierowców przewożących pasażerki nielegalnie. Mamy w telefonach całe listy ich numerów; dzwonimy tak długo, aż trafimy na takiego, który jest akurat dostępny. Czasem bierzemy taksówki (taksówkarze są przynajmniej zarejestrowani i licencjonowani przez drogówkę), ale te są stare, a wielu prowadzących je mężczyzn w ogóle się nie myje, więc smród często aż zapiera dech w piersiach. O każdym czystym taksówkarzu informujemy się z koleżankami esemesem.

Prawie każda ze znanych mi kobiet doświadczyła molestowania. Kierowcy wygłaszają komentarze na temat naszego wyglądu albo podsłuchanych rozmów, żądają więcej pieniędzy, dotykają nas w nieprzyzwoity sposób. Zdarzały się bezpośrednie ataki. Spotykałam kierowców robiących obleśne uwagi i nagrywających rozmowy, które prowadziłam z własnej komórki – niektórzy z nich nie mówili nawet po arabsku; może sądzili, że będą mnie mogli później szantażować albo coś ode mnie wyłudzić. Słyszało się o kierowcach molestujących seksualnie dzieci, które mieli odwieźć do szkoły lub z niej odebrać.

To jakiś niewiarygodny paradoks: społeczeństwo saudyjskie oburza się na kobietę wychodzącą z domu bez mężczyzny, zmusza ją do korzystania z osobnych wejść na uniwersytety, do banków, meczetów i restauracji, dzieli restauracje przepierzeniami, by niespokrewnieni mężczyźni i kobiety nie mogli siedzieć razem – i oczekuje od kobiety, że ta wsiądzie do samochodu z mężczyzną, który nie jest jej krewnym, którego w ogóle nie zna, wsiądzie całkiem sama i pozwoli mu zawieźć się gdzieś w zamkniętym aucie. Nawet kobiety korzystające z usług osobistych szoferów nie mogą na nich całkowicie polegać. Niektórzy nie przyjeżdżają, inni przepadają jak kamień w wodę. Saudyjczycy nazywają kobiety królowymi i twierdzą, że królowe nie prowadzą. Kobiety często drwią z tego tytułu, mówiąc: „Oto królestwo jednego króla i milionów królowych”. Czasem umieszczają wpisy ze zdjęciem Elżbiety II siedzącej za kierownicą swojego jaguara, dopisując: „Prawdziwe królowe kierują własnymi autami”.

W 2011 roku miałam umówioną wieczorną wizytę lekarską w Al-Chubar, poza terenem osiedla Aramco. Wyszłam z gabinetu tuż przed dwudziestą pierwszą i zaczęłam obdzwaniać wszystkich znanych mi kierowców z prośbą o zawiezienie mnie do domu – ale wszyscy byli w tym momencie zajęci: albo akurat nie pracowali, albo wozili inne saudyjskie królowe. Po zamknięciu przychodni wyszłam na ulicę. Tego wieczoru jeździło po mieście mnóstwo mężczyzn i wszyscy widzieli, jak idę sama, z odkrytą – w odróżnieniu od większości Saudyjek – twarzą. To było jak zaproszenie do molestowania. I ochoczo z niego skorzystali. Niektórzy mijali mnie z wizgiem opon, inni zrównywali się ze mną i zwalniali; trąbili, wywrzaskiwali obelgi i inne podłości. Patrzyłam wprost przed siebie, ale byłam przerażona. Zadzwoniłam do brata. Miał wyłączony telefon.

Jakiś wóz zaczął jechać tuż za mną. Wzdłuż ulicy ciągnął się rząd sklepów, ale o tak późnej porze wszystkie były zamknięte. Pierzeja była odsunięta od jezdni, przed wejściami znajdowały się szerokie parkingi. Kierowca wjechał powoli na jeden z nich, po czym opuścił szybę i spojrzał na mnie, jakby zapraszając, żebym wsiadła. Poszłam dalej. Wjechał na następny parking, znów opuścił szybę i znów na mnie spojrzał. Jaka ja byłam wściekła! Czułam się zbrukana – a wszystko przez to, że nie znalazłam kierowcy, a nie mogłam zrobić tego, co on: zawieźć się samodzielnie do domu. Przechodząc obok jakiegoś placu budowy, podniosłam z ziemi kamień i mocno ścisnęłam go w dłoni. Mężczyzna zobaczył to, rzucił mi wściekłe spojrzenie i odjechał z piskiem opon. Z całej siły cisnęłam za nim kamieniem – i rozpłakałam się. Stałam na środku ulicy ze spływającymi mi po policzkach łzami i chlipałam jak mała dziewczynka. A przecież nie byłam dziewczynką, tylko dorosłą kobietą, matką, osobą wykształconą. Miałam samochód, który kupiłam i spłacałam przez cztery lata (stał nigdy nieruszany, zaparkowany pod moim domem), a jednak pozostawałam bezradna wobec takich powtarzających się sytuacji.

W Arabii Saudyjskiej molestowania nie uznaje się za przestępstwo. Władze, zwłaszcza policja religijna, zawsze obarczają winą kobietę, utrzymując, że była molestowana z powodu wyglądu, zalotnego chodu lub mocnych perfum. Robią z niej kryminalistkę.

Gdy tego wieczoru dotarłam wreszcie do domu, wylałam na Facebooku wszystkie swoje żale, całe upokorzenie wynikające z konieczności ciągłego szukania kierowcy, nieustannego zamartwiania się, czy aby się nie spóźnię lub nie utknę gdzieś na dobre, nieprzerwanego wysiłku splatania sieci połączeń z przysług krewnych i usług kierowców, których numery gromadziłam w telefonie. Zakończyłam swój post obietnicą, że w dniu trzydziestych drugich urodzin wyjadę samodzielnie poza osiedle Aramco, nakręcę z tego wideo i umieszczę je na YouTubie. David, jeden z moich amerykańskich przyjaciół z New Hampshire, napisał na mojej ścianie: „Szukasz guza”. Odpisałam mu: „Nie. Tworzę historię”. Wtedy jeszcze w to nie wierzyłam; sama uważałam, że blefuję.

* * *

Fahad – człowiek odpowiedzialny w Aramco za kontakty z rządem, człowiek, który obiecał przywieźć mnie do domu i który powtarzał mi w kółko, że jedziemy na posterunek policji w Az-Zahran – kłamał. I nie mogłam powiedzieć mu tego w twarz. Spokojnym, jak mi się wydawało, głosem zapytałam go, dokąd jedziemy. Przypomniałam mu, że miał nas zawieźć na posterunek policji w Az-Zahran.

Zbył moje pytanie, mówiąc:

– Tak, tak. Ale wie pani, tyle czekali w Az-Zahran, a pani nie przyjeżdżała, że teraz poprosili, żeby przywieźć panią na posterunek w Al-Chubar.

Zachowywał się uprzejmiej niż policja religijna, która zwykła nosić kije do bicia, a na kobiety wyłącznie wrzeszczała. Przekaz był jednak ten sam: sama jestem sobie winna, bo nie chwyciłam z miejsca torebki i abai i nie oddaliłam się bez słowa o drugiej w nocy z grupą nieznanych mi mężczyzn o nieustalonej tożsamości.

Al-Chubar to rozlane na dużej powierzchni miasto liczące prawie milion mieszkańców. Jak większość nowych saudyjskich miast jest zbiorowiskiem wysokościowców i galerii handlowych ulokowanych w miejscu będącym niegdyś starożytnym portem nad Zatoką Perską, którą my nazywamy Zatoką Arabską. Na Zachodzie jest prawdopodobnie najlepiej znane z zamachu w pobliżu kompleksu Khobar Towers, gdzie wskutek wybuchu potężnej bomby ukrytej przez ekstremistów w samochodzie cysternie zginęło dziewiętnastu amerykańskich żołnierzy.

Pierwsze promienie słońca ledwie zaróżowiły niebo, gdy dotarliśmy na posterunek. Był to wielki budynek z żużlobetonowych cegieł, postawiony nieopodal wybrzeża przy drodze Króla Abd Allaha. Minęłam go samochodem zaledwie dwa dni wcześniej; był to jedyny raz (poza już wspomnianym), gdy jechałam saudyjską drogą publiczną.

Na posterunku wszyscy początkowo zachowali się miło, wręcz troskliwie: zapytali brata i mnie, czy mamy ochotę na sok pomarańczowy, wodę albo kawę i przeprosili za ściągnięcie nas o tak wczesnej porze.

– Musimy po prostu uzupełnić dokumentację – powiedzieli. – Gdy tylko się z tym uporamy, zostaniecie zwolnieni.

Wprowadzono mnie razem z bratem do niewielkiego pomieszczenia z jednym oknem. Znajdowało się w nim biurko, kilka krzeseł oraz oprawiony i powieszony na ścianie bardzo duży portret króla Abd Allaha, patrzącego teraz na mnie z góry.

Mężczyzna z posterunku powiedział na wstępie, że nie chciałby mnie wystraszyć. Zaczął od najprostszego pytania:

– Czy nazywa się pani Manal asz-Szarif?

Skinęłam głową. Tamten zwrócił się do mojego brata i jemu również zadał kilka pytań.

Trudno ocenić, ile to mogło trwać. Po jakimś czasie do środka zajrzał młody mężczyzna, który zaproponował mi kanapkę i sok pomarańczowy. Odmówiłam. Starałam się wyczerpująco odpowiadać na pytania, mając nadzieję, że gdy dostaną, czego im trzeba, pozwolą mi wrócić do domu, do synka.

W pokoju był jeszcze drugi mężczyzna. Siedział w milczeniu za biurkiem, a po jakimś czasie włączył się do rozmowy. Chciał wiedzieć, kto stoi za grupą Women2Drive, której byłam twarzą i jedną z liderek. Dopytywał o nazwiska zagranicznych dziennikarzy, z którymi rozmawiałam. Indagował mnie o związki z Wadżihą al-Huwajdir, kobietą, która sfilmowała mnie podczas prowadzenia samochodu. Wadżiha była w Arabii Saudyjskiej znaną aktywistką, ale nie miałam pojęcia, jak zagmatwane są jej relacje z rządem. Zadawali mi na zmianę kolejne pytania, a ja nie przestawałam się uśmiechać.

Nagle mężczyzna zza biurka zamknął teczkę z materiałami śledczymi. Spojrzał na mnie i powiedział coś w rodzaju:

– Daj spokój, Manal. Wiesz, że dla króla cała ta arabska wiosna i wszystko, co obecnie dzieje się w regionie, to bardzo trudny okres. Chcesz mu jeszcze dokładać zmartwień? Nie kochasz naszego króla?

Króla miałam tuż przed sobą: patrzył na mnie z obrazu z tym swoim półuśmieszkiem.

W Arabii Saudyjskiej miarą patriotyzmu jest głębia uczucia, jakim obdarza się króla. Czci się go jak ojca, a obywateli uważa za jego synów i córki. A spośród wszystkich saudyjskich królów Abd Allah był właśnie tym, który nie napełniał mnie strachem, lecz miłością. Jako jedyny zaczął otwierać kobietom drzwi i stawać w obronie kobiecych interesów, jako jedyny pozwalał na większą swobodę wypowiedzi, pozostawiając mediom więcej wolności.

– Ależ nie! Oczywiście, że bardzo kocham króla Abd Allaha. Nie chciałabym zrobić nic, co przysporzyłoby mu trosk.

Śledczy skinął głową i powiedział, że problemem była nie tyle moja jazda w charakterze kierowcy, ile nagranie jej i umieszczenie na YouTubie, udzielanie wypowiedzi zagranicznym mediom i generalnie całe towarzyszące temu zamieszanie.

Domyślając się, do czego zmierza, zaczęłam przepraszać. Zadeklarowałam, że skoro mój udział w kampanii Women2Drive przysparza im tyle kłopotów, to po prostu zrezygnuję. Wyjaśniłam, że nigdy nie sądziłam, iż napotkam takie problemy ze strony urzędników i że jest mi bardzo przykro. Dodałam, że moim celem nie było „przysporzenie komukolwiek zmartwień”.

Kiwnął głową i wyszedł. Zostaliśmy z bratem sami. Fahad, człowiek z Aramco, już dawno sobie poszedł. Kiedy pierwszy śledczy skończył zadawać pytania, Fahad wetknął głowę do pokoju i powiedział:

– Chyba już wszystko w porządku. Przepraszam, muszę wracać do pracy. Już siódma, muszę stawić się w biurze.

Rzucił, że z powrotem możemy wziąć taksówkę albo zadzwonić po niego, to po nas przyjedzie.

Siedziałam w milczeniu obok brata i wysyłałam esemesy do dziewczyn, które umieszczały wpisy na Twitterze. Poprosiłam, żeby przestały tweetować o mnie i moim aresztowaniu, i wyjaśniłam, że wolałabym nie ściągać już na siebie uwagi. Dodałam, że to drobna sprawa, a problemem okazało się tylko nagranie. Niedługo mnie wypuszczą.

Po jakichś trzydziestu minutach do środka wszedł kolejny mężczyzna i od razu polecił mojemu bratu wyjść. Sprawnie wyprowadzono go na zewnątrz, a na jego miejsce wprowadzono kobietę, którą określono mianem strażniczki więziennej. Nie padło żadne nazwisko, tylko ta „strażniczka”: okryta od stóp do głów czarną abają i czarnym nikabem, do tego czarne buty, czarne skarpetki i czarne rękawiczki; nawet torbę miała czarną. Nie zdołałam dojrzeć choćby fragmentu jej twarzy, jedynie cienką szczelinę w tkaninie, zza której błyskały białka jej oczu. Usiadła obok mnie bez słowa. Rękawiczki miała tak stare i wytarte, że w materiale porobiły się dziury, a szwy tu i ówdzie zaczęły się rozłazić. Spod spodu prześwitywała jej ciemna skóra. Torebkę też miała starą i zszarganą, pasek ledwie się trzymał. Ale wtedy już przestałam się jej przyglądać, bo jak się okazało, nowy śledczy jeszcze ze mną nie skończył.

Odebrał mi torebkę, w której miałam portfel, komórkę i całą resztę – odebrał mi dokumenty i tożsamość. Straciłam możliwość określania czasu; w pomieszczeniu nie było zegara. Każdego innego ranka zorientowałabym się, która godzina, bo sąsiedzi zaczęliby krzątać się po domach, a autobusy Aramco objeżdżać zgodnie z rozkładem gładkie, wyasfaltowane ulice osiedla. Obudziłby się mój pięcioletni syn. A tymczasem tego ranka po otwarciu oczu miał sobie uprzytomnić, że mama zniknęła.

Wystraszyłam się nie na żarty.

* * *

Nowy śledczy zadał mi pytania, które już słyszałam: jak się pani nazywa, ile ma pani lat, gdzie pani pracuje? Raz po raz pytał mnie o nazwiska dziennikarzy zachodniej prasy, z którymi rozmawiałam. Wszystko tak samo jak w poprzedniej rundzie – tylko ostrzej. Wreszcie wyszedł, zostawiając mnie w towarzystwie niemej strażniczki.

Wszedł kolejny. Usiadł na wprost mnie i bez żadnych wstępów powiedział zatroskanym głosem:

– Opowiedz mi swoją historię.

No więc opowiedziałam ją po raz kolejny, a on wysłuchał, po czym wyszedł z pokoju. Dopiero znacznie później dowiedziałam się, że wszystko przebiegało według typowego schematu: kilku śledczych, przechodzenie od łagodnej, współczującej perswazji do ostrych, zdecydowanych tonów, powtarzanie w kółko tych samych pytań, trzymanie mnie w niepewności i oczekiwaniu. Raz po raz próbowali się przekonać, czy nie zmienię zeznań. Może pojawią się jakieś sprzeczności? Palnę coś mimochodem, z czymś się zdradzę?

Nie wiem, czy określiłabym samą siebie jako osobę z natury nienerwową, ale przez to, że byłam na nogach od ponad doby, niewiele w sumie zjadłam, za to potężnie się zdenerwowałam – najpierw w samochodzie, a potem na posterunku policji dzień wcześniej – stałam się spokojna i metodyczna. Moja historia była, jaka była. Nic się w niej nie zmieniło.

W pewnym momencie jeden z przesłuchujących mnie mężczyzn przyniósł egzemplarz gazety „Al-Jaum”. Trzymał go w lewej ręce, zaciśniętej jak imadło tak, że aż się zmiął i pogniótł. Drugą ręką wskazał na opublikowane na pierwszej stronie moje zdjęcie i nagłówek dotyczący aresztowania. Rzucił gazetę na biurko. Chciał usłyszeć nazwiska ludzi zaangażowanych w kampanię na rzecz prawa kobiet do prowadzenia samochodów. Podałam mu tylko dwa, które już znał: Bahiji al-Mansur, dziewczyny, która wstawiła na Facebooka wydarzenie Women2Drive, i Wadżihy Al-Huwajdir, aktywistki. (Obie zostały później wezwane na przesłuchanie). Pod spojrzeniem patrzących na mnie z portretu, skrytych za okularami oczu króla Abd Allaha udzielałam krótkich, zwięzłych odpowiedzi. Po raz kolejny zostawiono mnie sam na sam ze strażniczką.

Nigdy wcześniej siedzenie na krześle nie wydawało mi się tak męczące. Utrzymanie prostych pleców i powstrzymanie się od zwinięcia w kulkę wymagało ode mnie napięcia wszystkich mięśni. Nie korzystałam jeszcze z łazienki, a do tego wiedziałam, że wkrótce przyjdzie pora na modlitwy odmawiane w środku dnia. Kilkakrotnie pytałam siedzącą obok mnie kobietę, czy jest tu jakieś miejsce, w którym mogłabym liczyć na odrobinę prywatności.

Ciszę przerwało nagłe zamieszanie. Drzwi się otwarły i do środka wpadli ludzie mówiący szybką, rwaną arabszczyzną. Nie silili się na żadne ze zwyczajowych powitań czy uprzejmości.

– Idzie pani z nami.

Poszłam za nimi i znalazłam się w innym skrzydle, otoczona masą mężczyzn. Twarz miałam niezasłoniętą i byłam jedyną kobietą – jeśli nie liczyć strażniczki, która bez słowa podążyła za mną.

– Gdzie jest mój brat? – zapytałam. – Gdzie moja torebka? Co się tutaj dzieje?

Doprowadzono nas do metalowych drzwi i gestem kazano przez nie przejść. Za plecami usłyszałam szczęk zatrzaskiwanego metalu. Bombardowałam strażniczkę pytaniami:

– Co my tu robimy? Co się dzieje?

Była równie wystraszona jak ja.

– Nie wiem – powiedziała drżącym głosem.

Pierwszy raz w życiu znalazłam się w tak ohydnym pomieszczeniu. Karaluchy w twardych pancerzykach rozbiegały się po podłodze i wspinały po ścianach, przebierając nóżkami z cichym chrzęstem. Cuchnęło potem, szczynami i wszelkim syfem, jaki tylko można sobie wyobrazić. Zasłoniłam usta dłonią i wciągnęłam płytko powietrze, czując, jak żołądek skręca mi się z obrzydzenia. Do celi przylegało drugie, mniejsze pomieszczenie. Nie oddzielały go żadne drzwi, a miało służyć za łazienkę. Nie było w nim sedesu, tylko dziura w ziemi i walające się wszędzie wokół ludzkie gówno.

Na podłodze, wśród tego roju karaluchów, leżał gąbkowy materac. W krajach arabskich nomadzi nie mają tradycyjnych łóżek, lecz jedynie takie właśnie zwijane materace. Nawet teraz, gdy wiele osób mieszka razem w jednym domu, śpimy często na tego rodzaju posłaniach, które na dzień rolujemy i odstawiamy pod ścianę. Ten był mały, do tego obrzydliwie nieświeży, lśniący od potu i brudu, który wrósł w pokrycie. Ale nigdzie indziej nie dawało się usiąść. Znajdowałyśmy się w celi posterunku policji w Al-Chubar, a ja nie miałam pojęcia, na jak długo nas tu umieszczono. W oczach wezbrały mi łzy, ale zdołałam się opanować. Nie zamierzałam w tym miejscu płakać. Nie w obecności tej kobiety.

Zdradziła mi w końcu, jak ma na imię. Halima. Bez przerwy pytałam:

– Halimo, co ja zrobiłam? Gdzie jest mój brat? Co tu się dzieje? Dlaczego zabrali mi torebkę?

Zachowywałam się tak samo jak ci śledczy – tylko na odwrót.

A Halima powtarzała:

– Nie wiem.

Waliłam w metalowe drzwi, dopóki nie rozbolała mnie ręka.

– Proszę! Proszę, powiedzcie mi, gdzie jest mój brat? – wołałam. – Czy mogę porozmawiać z prawnikiem? Czy mogę porozmawiać z moim synem?

Stałam długo, ale byłam taka zmęczona; przez ostatnie dwie doby bardzo mało spałam. W głowie mi huczało i musiałam wreszcie usiąść na tym ohydnym materacu. Marzyłam, by zamknąć oczy, ale zaczęłam rozmawiać z Halimą. Zapytałam ją o męża, dzieci. Powiedziała, że jej mąż jest strażnikiem. To najpodlejsza praca, jaką może przyjąć Saudyjczyk. Większość strażników pracuje bardzo długo i bardzo marnie zarabia, jakieś 1500 riali miesięcznie, co stanowi równowartość 400 dolarów i nie wystarcza zwykle nawet na komorne. Mieli dwoje dzieci, powiedziała nawet, jak im na imię, ale z wyczerpania nie zapamiętałam. Zadawałam jej coraz to nowe pytania – jak człowiek, który słuchając o niełatwej sytuacji bliźniego, próbuje zapomnieć o własnym trudnym położeniu.

Słuchając jej, patrzyłam na swoje drogie buty i wykwintną, starannie uszytą abaję kosztującą równowartość przynajmniej miesięcznych zarobków jej męża. Na torebkę, którą mi zabrali, musiałby pracować ze trzy miesiące. Strażniczka miała stary telefon z czarno-białym wyświetlaczem i pamięcią, w której mieściło się najwyżej dziesięć esemesów. Patrzyłam na nią i myślałam o tym, że musiała nie mieć wyboru, skoro podjęła pracę w takim miejscu. Zastanawiałam się, co ją do tego skłoniło. Litowałam się nad nią chyba bardziej niż nad sobą.

Drzwi otwarto nagłym szarpnięciem. Dwóch strażników kazało mi wyjść, a kiedy przechodziłam obok, kazali mi wystawić ręce. Jeden z nich trzymał dużą, pokrytą niebieskim tuszem rolkę, którą kilkakrotnie przesunął po moich dłoniach, aż zostały dokładnie zabarwione. Kazał mi na kilku kartkach zostawić odciski: najpierw kciuka, potem pozostałych palców, wreszcie całej dłoni. Jestem kobietą, więc dotknięcie mojej skóry było dla niego tabu. Metodycznie wykonałam wszystkie polecenia. Kiedy wreszcie podniosłam wzrok, w jednym z mężczyzn przebywających w pomieszczeniu rozpoznałam szefa posterunku w Al-Chubar. Był obecny również na posterunku w As-Sukbie, gdzie zatrzymano mnie dzień wcześniej.

Popatrzyłam mu prosto w oczy i zapytałam:

– Co się tu dzieje? Dlaczego to robicie?

– Sobie zadaj to pytanie, Manal asz-Szarif – powiedział. – Sama sobie napytałaś biedy!

Redaktorka inicjująca: Elżbieta Kalinowska

Redaktorka prowadząca: Dominika Cieśla-Szymańska

Przekład: Dorota Konowrocka-Sawa

Redakcja: Piotr Chojnacki

Konsultacja arabistyczna: Hanna Jankowska

Korekta: Hanna Trubicka, Jolanta Gomółka

Projekt okładki: Alison Forner

Zdjęcie na okładce: Maha Nasra Eddé

Skład i łamanie: www.pagegraph.pl

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

02-672 Warszawa, ul. Domaniewska 48

tel.+48 22 826 08 82

faks +48 22 380 18 01

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-6592-5

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Michał Latusek / Virtualo Sp. z o.o.