Niniejsza praca opiera się na niedostępnej od 2013 r. książce Der unberührte Mensch [Niedotknięty człowiek] (Edition a, Wien 2011). Dziękujemy jej wydawcy za przeniesienie praw na mnie i Anitę Ericson.

Tytuł oryginału: Drück mich mal: Warum Berührungen so wichtig für uns sind

Opieka redakcyjna: Maria Zalasa
Przekład: Ewa Ziegler-Brodnicka
Redakcja: Marta Stęplewska
Korekta: Magdalena Balcerzak

Projekt okładki i stron tytułowych: Ilona Gostyńska-Rymkiewicz
Rysunki: Good studio/www.stock.adobe.com.pl

© Westend Verlag GmbH, Frankfurt 2015 published in arrangement with Westend Verlag through Literatur-Agentur Dr. Aleksandra Markiewicz
Copyright © for the Polish edition and translation by Wydawnictwo JK, 2018

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez uprzedniego wyrażenia zgody przez właściciela praw.

ISBN 978-83-7229-837-9
Wydanie I, Łódź 2019

Wydawnictwo JK
Wydawnictwo JK, ul. Krokusowa 3,
92-101 Łódź tel. 42 676 49 69 www.wydawnictwofeeria.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Przedmowa

PRZEDMOWA

Przyjemny dotyk potrzebny jest każdemu człowiekowi. Bez czułego, fizycznego kontaktu, bez regularnego głaskania więdniemy, jak roślina, i z czasem marniejemy. Skóra jest ściśle powiązana z mózgiem, który stale przyjmuje i przerabia bodźce z otaczającego nas świata. Mózg zbyt słabo „karmiony” dobroczynnymi bodźcami, choćby łagodnym dotykiem, generuje zaburzenia. Niewątpliwie wskutek niechcianej samotności i związanego z nią braku dotyku cierpi psychika.

Ale nie tylko ona; kiedy człowiek przez dłuższy czas żyje w społecznej izolacji i czuje się samotny, cierpienie ogarnia również ciało. W rezultacie może pojawić się stres, wysokie ciśnienie krwi, może dojść do osłabienia systemu immunologicznego. Natomiast delikatne dotknięcia – jak dowiodły naukowe badania – są w stanie zwalczyć stres i obniżyć ciśnienie krwi. Przyjemny kontakt fizyczny jest ważny dla niemowlęcia i wywiera pozytywny wpływ na różne funkcje organizmu. Wydzielając „hormon miłości” – oksytocynę, budzi u młodych i starych dobre samopoczucie i zadowolenie. Dotyk jest ponadto ważnym środkiem komunikacji, który zbliża ludzi i budzi wzajemne zaufanie. A bliskość jest tym, czego wielu osobom brakuje.

Nie przesadzając: żyjemy w otoczeniu wrogim dotykowi, naznaczonym społeczną izolacją, samotnością i brakiem wzajemnego zaufania. Do tego dochodzi jeszcze powszechnie stechnicyzowany „piękny nowy świat”, który zawładnął nami całkowicie. Nowe narzędzia komunikacji i zalew mediów wepchnęły się w niepokojąco krótkim czasie pomiędzy ludzi i powiększyły odległość między nimi. Nasze ręce i palce, z bardzo wrażliwymi taktylnymi czujnikami, nie dotykają już innych rąk, innej ciepłej skóry, lecz kuszących ekranów dotykowych z nieżywej masy. Wszystko to ma swoją cenę: permanentny brak dotyku.

W niniejszej książce chciałbym przybliżyć wam znaczenie przyjemnego dotyku, tak niezwykle ważnego dla duchowego i fizycznego zdrowia człowieka, i wzbudzić w was dotykową świadomość, żebyście więcej uwagi zwracali na dotykanie, ale i na bycie dotykanym. Życzę wam na wszelki wypadek wiele radości i inspiracji podczas czytania tej książki. I żebyście czerpali z niej korzyści.

Wiedeń, marzec 2015

1. Dotyk to życie

1. DOTYK TO ŻYCIE

Jak by nie było, jednoznacznie dowiedziono, że żaden organizm nie może żyć zbyt długo bez zewnętrznej, skórnej stymulacji.

Ashley Montagu,
Touching. The significance of the human skin
[Dotyk. Znaczenie ludzkiej skóry]

Wszyscy potrzebujemy w życiu oparcia. Niestety w dużej części naszego społeczeństwa zaginęła wiedza o tym, jak bardzo to oparcie wiąże się z potrzebą bycia dotykanym. Trzymać można tylko tego, kogo się uchwyci. My wszyscy, żyjący w zachodnich, uprzemysłowionych państwach, jesteśmy częścią społeczeństwa cierpiącego na chroniczny brak dotyku. Single wprawdzie codziennie podają rękę biznesowym partnerom, ale nie doświadczają innego rodzaju kontaktu fizycznego. Również ludzie żyjący w stałych związkach często cierpią na jego brak. W wielu związkach fizyczność sprowadza się do sfery seksualności, a na dodatek jej intensywność z biegiem lat słabnie. Zatem oboje partnerzy – czy to świadomie, czy nie – mają za mało dowodów sympatii.

Dawniej brak dotyku uważano za problem starszych ludzi, którzy bardzo często cierpią z tego powodu, że lekarze i pielęgniarki tylko ich obsługują, a nigdy nie obejmują, nigdy nie dają odczuć fizycznej bliskości drugiego człowieka. Dziś niedobór dotyku odnosi się do wszystkich pokoleń i wszystkich warstw społecznych. Nasze uduchowione, przeciążone społeczeństwo utraciło poczucie swojej cielesności i nie dostrzega, jak to coraz częściej skutkuje zapadaniem na zdrowiu.

Wszyscy pilnie potrzebujemy oparcia. We wczesnej fazie życia znajdujemy je przy piersi matki, potem jesteśmy skazani na innych ludzi. To oparcie daje nam poczucie bezpieczeństwa w nieznanym świecie i zakotwicza w rzeczywistości. Jeśli grozi nam utrata gruntu pod nogami, dotyk daje nam równowagę w bezkresie istnienia, a tym samym poczucie bezpieczeństwa, którego potrzebujemy jak powietrza, bo ono jest podstawą naszego duchowego dobrostanu.

Za ważne dla duchowego zdrowia uważa się różne fundamentalne potrzeby psychosocjalne. Nawiązując do znanej hierarchii potrzeb amerykańskiego psychologa Abrahama Maslowa, można je przedstawić w postaci piramidy.

U podstaw znajdują się fizyczna bliskość i poczucie bezpieczeństwa, jakich doświadczamy od narodzin. Z tego poczucia bezpieczeństwa i nienaruszalnej więzi może się wykształcić poczucie własnej wartości, pozwalające nam odnaleźć własną osobowość. To z kolei jest ważnym warunkiem zadowolenia, radości życia i szczęścia.

Nie ma człowieka, który nie odczuwałby potrzeby przyjemnego fizycznego kontaktu i poczucia bezpieczeństwa. Odnosi się to do wszystkich faz życia, od narodzin po śmierć.

Dla nas, jako istot posługujących się mową, dla wyrażenia tego wszystkiego nie istnieje prawdopodobnie żadne potężniejsze słowo określające pełne zrozumienie jakiejś sprawy niż „pojąć”. Słowem wyrażamy znaczenie dotyku, ścisły związek między „chwycić” i być „schwytanym” oraz towarzyszące temu emocje. Jeśli coś nas bardzo obchodzi, jesteśmy „poruszeni” albo „dotknięci”, albo sprawa „zaszła nam za skórę”. Mówimy, że jesteśmy poruszeni, gdy odbieramy emocje, które pozostawiają ślad w naszym życiu. Bycie poruszonym należy do najbardziej emocjonalnych wyrażanych pojęć i jest jednoznacznie pozytywne. Jeśli jesteśmy poruszeni, nie tylko odczuwamy ciepło, ale też promieniujemy nim z głębi serca.

Oparcie

Nasze najwcześniejsze doświadczenie to przyjście na świat. Sposób, w jaki się to odbywa, zapisuje się głęboko w pamięci. Jeśli jest przyjemnym doświadczeniem, możemy z tego poczucia bezpieczeństwa czerpać przez całe życie, bo w głębi duszy jesteśmy zawsze pewni, że jest ktoś, kto nas pochwyci. Położna Angelika Lessiak odebrała już wiele setek noworodków. Tak opisuje narodziny swojego drugiego dziecka, Heleny: „Siedziałam na stołku porodowym i miałam silne bóle. Ale potem wszystko poszło szybko i już leżała przed nami. Była jeszcze połączona ze mną pępowiną i robiła wrażenie jakoś zaskoczonej. Jej oczy wędrowały tam i z powrotem, jakby myślała: »Aha, już jestem«. Patrząc to na mnie, to na ojca, wydawała się zdziwiona. Gdy wzięłam ją w ramiona, czułam wyraźnie, że się odpręża, i wtedy wiedziałam: wylądowała”.

Maleńka Helena znalazła oparcie, aczkolwiek wcale nie domyślała się, kim jest. Bo Ja rozwija się dopiero w trakcie wczesnego dzieciństwa i potrzeba do tego różnego rodzaju dotyku. Dopiero poprzez dotykanie rozwijamy wyobrażenie o nas samych, zaczynamy różnicować pomiędzy Ja i wszystkim, co nas otacza.

To jest o wiele mniej abstrakcyjne, niż gdy się o tym czyta. Wyobraźmy sobie, że nie znamy jeszcze swojego ciała, a tym samym nie jesteśmy w stanie poruszać się świadomie. Widzimy własne nogi, tułów i ramiona, czujemy własny zapach. Ale wzrok i węch to zmysły działające na odległość i te doznania nie muszą być związane z nami. Oglądamy swoją rękę, ale tylko za pomocą wzroku nie jesteśmy w stanie ocenić, czy należy do nas. Dopiero gdy zostanie dotknięta, możemy być pewni, że to my, bo to dotknięcie czujemy. W ten sposób u małego dziecka rozwija się stopniowo wyobrażenie własnego ciała, bo dotykanie odbywa się zawsze i wyłącznie bezpośrednio na zewnętrznej granicy ciała. To znaczy, że wszystko, co leży wewnątrz tej granicy, to Ja, cała reszta jakby nie-Ja. Kawałek po kawałku maleństwa ustalają sobie schemat ciała, rodzaj mapy samego siebie, która potrzebna im jest, żeby iść przez życie w sposób skoordynowany, i którą zapisują w mózgu.

Ale dotyk ma też duży element duchowości. „Psychiczna powłoka rozwija się na bazie powłoki fizycznej”, stwierdza francuski psychoanalityk Didier Anzieu. Stworzył on pojęcie skórnego Ja: „Przez skórne Ja rozumiem obraz, za pomocą którego Ja dziecka we wczesnych fazach rozwojowych – wychodząc od jego doświadczeń powierzchni ciała – rozwija wyobrażenie o samym sobie jako Ja, zawierającym psychiczne treści”. W swobodnym tłumaczeniu Anzieu sądzi, że nasze ciało uważamy za kontener zawierający naszą duszę, nasze Ja.

Ale zanim do tego dojdzie, minie kilka miesięcy, kiedy dziecko dzięki dotykowi uczy się poznawać własne granice i powoli utrwala osobowość, rzec można: napełnia ów kontener. Musimy pamiętać, że nowo narodzony nie domyśla się, kim bądź czym właściwie jest. Jeśli potrzymać mu lustro przed oczyma, nie ma nawet bladego pojęcia, kto z niego – taki zaskoczony – patrzy. Dopiero z czasem dziecko zrozumie, że ta rączka, która ciągle pojawia się przed jego oczyma, jest rączką jego, a nie mamy, której cząstką maluch wciąż jeszcze się czuje. Powoli zaczyna się rozdzielenie Ja i nie-Ja, dziecko zaczyna odkrywać siebie.

Dotyk jest podstawą naszej egzystencji

Dotyk jest pierwotnym doświadczeniem człowieka, które zaczyna się w matczynym ciele. Już w ósmym tygodniu ciąży embrion może reagować na niego dzięki wodom płodowym opływającym jego skórę w brzuchu matki. Potem zaczyna kopać w powłokę brzucha. Stuka czasem mocno, czasem całkiem łagodnie, chce się komunikować, a my, rodzice, ochoczo podejmujemy to zaproszenie. Również ja podjąłem dotykiem kontakt z moimi trzema potomkami. Kładłem rękę na brzuchu żony, a maleństwa uderzały w nią. Były to nieopisanie piękne uczucia, które wciąż chętnie wspominam, chociaż minęły lata. Tego rodzaju „pierwszego kontaktu” łatwo się nie zapomina. Takimi szczególnymi chwilami i pierwszymi dniami, tygodniami i miesiącami po urodzeniu trzeba się napawać, bo po prostu nigdy się nie powtórzą.

W przeciwieństwie do pozostałych czterech zmysłów, których funkcja z latami słabnie, zmysł dotyku do późnego wieku nie traci na swojej sile. Gaśnie dopiero wtedy, gdy umieramy.

Do tego momentu spełnia ważne dla życia funkcje. Bez niego nie możemy na przykład kontrolować własnych ruchów i czuć gruntu pod nogami. Pomaga też w zachowaniu umysłowego zdrowia i chroni nas – do pewnego stopnia – przed chorobami duszy, jak depresja bądź wypalenie. Mimo to mało go cenimy, przez co sami częściowo ponosimy winę za to, że zmysłowi dotyku przypisuje się tak małe znaczenie. Chociaż jesteśmy skazani na przyjemny dotyk, a on wpływa na nas szczególnie dobrze, kiepsko się staramy go otrzymywać. Poza seksualnym podnieceniem pozwalamy naszemu zmysłowi skórnemu marnieć.

Pozostałe cztery zmysły są obsługiwane regularnie. Gdy rankiem otwieramy oczy, włączamy wzrok, słuch, węch i smak. Napawamy się porannym słońcem, które obiecującym światłem zalewa miasto, i pozwalamy skocznej muzyce wprowadzić nas w dzień. W kuchni uwodzicielsko pachnie kawa, do niej zjadamy bułeczkę z domową marmoladą, którą rozkoszujemy się kęs po kęsie. Widzimy, słyszymy, wąchamy i smakujemy przez cały dzień. Jeśli z którymś z tych zmysłów jest coś nie tak, interweniujemy jak najszybciej. Jeśli w dali zamazują się kontury, każemy przepisać sobie okulary. Jeśli nie czujemy już oszałamiającego zapachu róż z ogrodu sąsiada, pędzimy do apteki zwalczać katar, który sparaliżował również nasz nerw smaku. Podczas kąpieli nalało się nam wody do ucha, jesteśmy zirytowani i tak długo potrząsamy głową, póki woda nie zrobi „plopp”, a przewód słuchowy znowu się nie oczyści.

Dobrze czujemy się tylko wtedy, gdy stale odżywiamy wszystkie cztery zmysły. Na dodatek otaczają nas nieprzerwanie działające na nie bodźce, musimy się tylko nimi posłużyć. Z dotykiem jest inaczej. W naszym społeczeństwie związek dotyku z poczuciem szczęścia zostaje zepchnięty na dalszy plan. Nie wiemy dokładnie, co się dzieje, gdy skóra nie jest dotykana albo jest dotykana za rzadko. Jeśli przez dłuższy czas nikt nas nie obejmie czy nie potrzyma nas za rękę, nawet sobie tego dokładnie nie uświadamiamy.

Trudno jest rozpoznać brak dotyku, również jego związek ze zdrowiem jest stosunkowo mało zbadany. Jedna z nielicznych książek na ten temat pochodzi z 1971 r. Wówczas antropolog Ashley Montagu opublikował swoje fundamentalne dzieło Touching. The significance of the human skin [Dotyk. Znaczenie ludzkiej skóry], oparte przede wszystkim na eksperymentach ze zwierzętami, w których to badaniach naukowo dowiódł wpływu bodźców dotyku na ciało i duszę. Doszedł do wniosku, że dotyk, który przekazuje poczucie bezpieczeństwa i społeczne wsparcie, jest niezbędny dla psychomotorycznego rozwoju dziecka – i prawie równie ważny, jak pożywienie bądź powietrze.

Dzieci mają bardzo naturalny dostęp do dotyku. Żądają go natychmiast, gdy poczują potrzebę. Przychodzą się przytulić, kładą się do łóżka rodziców albo wskakują im na kolana z książeczką do poczytania. Zdrowe maluchy są wolne od emocjonalnych zahamowań, można to zaobserwować codziennie na dowolnym placu zabaw. Wykorzystują każdy fizyczny kontakt do swojego osobistego rozwoju. Z wiekiem ich zachowanie staje się bardziej defensywne, stopniowo budzi się wstyd. Zarówno jego, jak i jednoczesną potrzebę dotyku dokumentuje amerykańskie badanie z lat 70. XX wieku. Studenci spędzili pewien czas z obcymi ludźmi, najpierw w pomieszczeniu ciemnym, potem w jasno oświetlonym. Ciemność spowodowała, że ponad 90% badanych miało fizyczny kontakt z innymi, i to nie tylko wtedy, gdy niechcący się zderzyli. W pomieszczeniu jasnym kontaktów fizycznych nie było. Jedynie pod osłoną ciemności testerzy mogli pozbyć się społecznego pancerza, który od dzieciństwa stopniowo zakładali.

U dorosłych naturalne impulsy, jakimi dzieci zdobywają doświadczenia związane z dotykiem, ostatecznie zanikają. Do społecznej presji dochodzą duma i wstyd, nagromadzona frustracja tworzy blokady pozornie nie do pokonania. To wszystko uniemożliwia czerpanie życiowej energii ze skórnych kontaktów; pokonywanie dotykiem dopadającej nas czasem samotności; zyskiwanie dzięki niemu wewnętrznego spokoju; złagodzenie lęków, które w naszym cywilizowanym społeczeństwie coraz bardziej przybierają na sile.

Hierarchia zmysłów

Do dyskryminacji zmysłu dotyku przyczynia się też to, że wrażenia wzrokowe, słuchowe, węchowe bądź smakowe wpływają na postrzeganie świata o wiele silniej niż wrażenia dotykowe. Nawet mózg płata nam figle. Otrzymując dwa wzajemnie się wykluczające bodźce zmysłowe, z których jeden związany jest z dotykiem, głowa ufa najpierw pozostałym zmysłom, ze wzrokiem na czele. To zjawisko znamy wszyscy: siedzimy w pociągu i czekamy na odjazd. Przyglądając się pociągowi na sąsiednim torze, który powoli rusza i opuszcza dworzec, mamy wrażenie, że sami jedziemy, chociaż nie czujemy ani kiwania czy przyspieszenia ani nie słyszymy stukotu. Zmysł wzroku przekonał mózg, że jesteśmy w drodze. Coś podobnego dzieje się również w nowoczesnych kinach, gdy niezwykły obraz 3D wciąga nas w akcję. Chociaż siedzimy mocno na krześle, robi się nam niedobrze, gdy śmigłowiec na ekranie zbyt ostro skręca.

Zbadał to Matthew Botvinick z uniwersytetu w Pittsburgu. Posadził testerów przy stole. Kazał im położyć na nim lewe przedramię, którego nie widzieli, bo zostało zasłonięte. Widzieli jedynie gumową atrapę przedramienia, na której mieli się skupić. Potem kierownik doświadczenia przejechał dwoma pędzlami malarskimi jednocześnie po zasłoniętym przedramieniu oraz po atrapie. Po dziesięciu minutach większość testerów stwierdziła, że czuli pędzel nie na własnej ręce, lecz na gumowej, która wydawała im się częścią własnego ciała. Rzeczywiste odczucie dotyku pędzla zostało więc zinterpretowane tak, jakby miało miejsce na widocznej (sztucznej) ręce. Ta na pierwszy rzut oka niezwykła gra zmysłów ma niewątpliwy sens. Dzięki niej możemy w każdej chwili poszerzyć schemat naszego ciała. Możemy powziąć przekonanie, że jakiś przedmiot jest częścią nas i potem czuć go niemal tak samo dokładnie, jak własną rękę. Stolarz prowadzi młotek jak przedłużenie dłoni, podobnie robi to skrzypek ze smyczkiem na strunach. Jeśli trzymamy w ręku znajome narzędzie, mózg na tę chwilę niweluje precyzyjny rozdział między Ja i nie-Ja, na przykład żeby podnieść celność trafień młotkiem albo polepszyć czystość dźwięku struny.

Nieliczni ludzie potrafią jeszcze więcej. Mogą wzbudzić uczucie dotyku tylko patrząc. Nazywa się ich synestetykami. Słowo „synestezja” powstało ze złożenia greckich pojęć: syn – „razem” i aisthesis – „poznanie przez zmysły”. Jest formą podwójnego postrzegania, w której bodziec zmysłowy obok pierwotnego odczucia aktywuje również inny bodziec zmysłowy, tym samym wywołując postrzeżenie wtórne. Teoretycznie możliwe są wszelkie kombinacje między pięcioma klasycznymi zmysłami. Znanymi synestetykami w dawnych latach byli kompozytorzy Franz Liszt i Jean Sibelius czy malarz Wasilij Kandinsky. Legendarny jazzman Duke Ellington prawdopodobnie był również synestetykiem. Podobno kiedyś powiedział: „Słyszałem nutę od członka bandu, a ona miała kolor. Usłyszałem tę nutę od kogoś innego i był to inny kolor”.

Szacuje się, że 4% ludzkości to synestetycy, szczególnie często spotyka to artystów. Jedna grupa, synestetycy dotykowi, czują na własnej skórze, kiedy inni są dotykani. Gdy taki synestetyk ogląda na przykład film o Bondzie, w którym po piersi 007 wędruje pająk, rejestruje ten bodziec dotykowy na swoim ciele. Dochodzi do tego, że jego własna zdolność postrzegania na tym cierpi. Jeśli taktylny synestetyk zostanie złapany za rękę i jednocześnie widzi, jak kogoś innego chwytają za ramię, nie potrafi już powiedzieć, gdzie został dotknięty. Synestetyczne odczuwanie prawdopodobnie dziedziczy się i zachowuje na całe życie.

Ważną rolę grają tu prawdopodobnie neurony lustrzane. Odpowiadają one za naśladowanie i przeżywanie cudzych działań i uczuć, niejako „odzwierciedlając” zachowanie innych we własnej głowie. Wszyscy ludzie posiadają takie neurony, w przeciwnym razie nie byliby zdolni do empatii. Empatia to umiejętność postawienia się w sytuacji drugiego człowieka, poczucia tego, co on czuje. U większości ludzi dzieje się to poprzez ośrodki emocji w mózgu. U synestetyków taktylnych jednak dodatkowo pobudzona zostaje somatosensoryczna kora mózgowa, gdzie odbierane są realne dotknięcia. Najwidoczniej mózg utożsamia w ich przypadku sygnały lustrzane z bodźcami rzeczywistych dotyków, przez co dochodzi do „prawdziwego” doznania.

Ten, kto nie jest taktylnym synestetykiem, może się pocieszyć, że prawdopodobnie samą siłą myśli, intensywną koncentracją albo medytacją można tak mocno wyimaginować przyjemny dotyk, że się go rzeczywiście poczuje.

Trzy subtelne różnice

Spośród pięciu naszych podstawowych zmysłów najbardziej bezpośredni jest zmysł dotyku: to zmysł bliskości. Możemy patrzeć z doliny na ośnieżony szczyt, możemy wąchać świeżo skoszone łąki na zboczu, ale nie możemy dotknąć drzewa oddalonego od nas więcej niż na długość ramienia. Możemy być zawsze pewni, że to, co chwytamy, jest rzeczywiste, natomiast nasz zmysł wzroku może wprowadzać w błąd, na przykład fatamorganą.

Poza tym zmysł dotyku jako jedyny bez wyjątku funkcjonuje w dwie strony. Możemy być widziani, sami nie widząc, i identyfikowani węchem, sami nie czując cudzego zapachu, ale nie możemy zostać dotknięci, nie czując tego. Dzięki zmysłowi dotyku postrzegamy nasze środowisko, a ono nas. Poprzez fizyczny kontakt z innymi ludźmi czujemy siebie i tego, kto nas dotyka. Dotyk wyzwala wewnętrzne i zewnętrzne postrzeganie, dlatego też mówimy o doświadczeniach taktylnych i haptycznych. Jeśli czujemy dotyk innego człowieka albo choćby ruch powietrza, odbieramy bodźce taktylne. Natomiast jeśli macamy coś rękoma, stwierdzamy, jakie to jest w dotyku, doświadczamy haptycznie. Oba wrażenia zmysłowe są ze sobą połączone. W chwili, kiedy ma miejsce dotyk, postrzegamy Ja i świat zewnętrzny z należnymi temu emocjami. Jako dzieci posługiwaliśmy się tym zmysłem, żeby wyrobić sobie wyobrażenie o nas samych. Jako dorośli potrzebujemy go, żeby zachować to wyobrażenie.

Ponadto zmysł dotyku jest zawsze obecny. Nie można go wyłączyć, jak wrażliwość na inne bodźce. Czujemy zawsze.

Zatem różni się on zasadniczo od pozostałych zmysłów. Co dziwne, nauka jeszcze kilka lat temu nie zwracała na niego uwagi.

Wykładałem przez wiele lat w Akademii Psychoterapii w wiedeńskim Wilhelminenspital. Raz w tygodniu z mniej więcej trzydziestoma studentkami i studentami prowadziłem zajęcia z psychologii człowieka. Psychologia zajmuje się funkcjami systemów narządów; ta zaiste obszerna specjalność tworzy podstawy dla farmakologii i wszystkich klinicznych specjalności w medycynie. Ponieważ dysponowałem tylko ograniczoną liczbą godzin wykładowych, musiałem wyznaczać priorytety. Poza tym nauczyciel uniwersytecki musi się zawsze zastanawiać nad ważnością materiału dla późniejszego życia zawodowego studiujących. Dla studenta medycyny na przykład o wiele ważniejsze jest wiedzieć coś o mechanizmie działania aspiryny w zapobieganiu zakrzepom niż godzinami męczyć się nad bardzo rzadkim syndromem, z którym w życiu zawodowym spotka się z równie dużym prawdopodobieństwem, co grający na loterii z szóstką.

Początkujący fizjoterapeuci mogą zaś mniej wiedzieć o funkcjach krwi albo gospodarce kwasowo-zasadowej niż o mięśniach i czuciu. Praca fizjoterapeutów polega na tym, aby poruszać i dotykać. W tej dziedzinie potrzebują obszernej wiedzy. Dlatego już przed pierwszym wykładem postanowiłem więcej czasu przeznaczyć na te obszary tematyczne. Odpowiednio przygotowywałem się i robiłem wypisy z najgrubszych podręczników fizjologii. W temacie mięśni czerpać mogłem do woli. Natomiast o zmyśle dotyku nie znalazłem ani jednej dziesiątej tego, co było poświęcone na przykład wzrokowi. Dowód na to, jak po macoszemu traktujemy zmysł dotyku także w nauce.

Chociaż badacz J. Lionel już w 1921 r. zwracał uwagę, że najistotniejszym wrażeniem zmysłowym naszego ciała jest dotyk, a my zaniedbujemy karygodnie wrażliwość skórną – i to nie tylko od początku wieku technicznego. Korzenie naszego braku zainteresowania sięgają antyku. W klasycznej filozofii zbadanie widzenia miało od początku absolutne pierwszeństwo wobec innych zmysłów. Platon w swoim micie o jaskini stawiał wizualne postrzeganie i jego związek z duszą w centrum rozważań. Chociaż wzrok jest zmysłem dystansu, z dawien dawna najbardziej fascynował człowieka.

Zmysł dotyku traci również na tym, że jego badanie jest relatywnie złożone. A to dlatego, że istnieje wiele rodzajów mechanicznych bodźców i liczne czynniki wywierające nań wpływ. Znaczenie mają jakość, intensywność, dynamika, czas trwania, a także szybkość bodźca. To utrudnia standaryzację. Wprawdzie dzięki kilku nowym programom badawczym zaczynamy stopniowo świadomie postrzegać dotąd całkowicie zaniedbany zmysł dotyku i mówić o tym, ale nauka potrzebuje pieniędzy, które w medycynie pochodzą między innymi z przemysłu farmaceutycznego. A ten niezbyt interesuje się zmysłem dotyku, bo dotyk nie przynosi dochodu. Przemysł farmaceutyczny zarabia tam, gdzie można z rozmachem przepisywać lekarstwa. Z mechaniczną wrażliwością skóry nie bardzo jest co począć. Nie ma maści wywołujących przyjemne uczucia i raczej bardzo rzadko występują chorobliwe zaburzenia zmysłu dotyku, na które można wynaleźć nowy medykament. Brak dotyku, na który cierpi wielu z nas, nie jest chorobą, na którą można przepisać pigułkę.

2. Potęga dotyku

2. POTĘGA DOTYKU

Niedawno poszedłem do kwiaciarni w miasteczku, gdzie dorastałem. Poprosiłem sprzedawcę, żeby ułożył bukiet kwiatów, które chciałem zanieść matce, kiedy z zaplecza wyszła szefowa. Spojrzeliśmy na siebie i w tej samej chwili rozpoznaliśmy się. Pewnego odległego lata, w młodości, wielbiłem ją. Sądząc po jej uśmiechu, mogłoby wtedy coś z tego wyniknąć, gdyby jedno z nas się odważyło. Wymieniliśmy kilka nic nieznaczących słów, a przecież moglibyśmy powiedzieć sobie tak dużo, ale w tym maleńkim sklepiku nie było na to ani czasu, ani miejsca. Od owego lata minęło więcej niż trzydzieści kolejnych, a wspomnienia pożółkły jak stare fotografie. Idąc do drzwi, przeszła blisko mnie i całkowicie nieoczekiwanie prostym gestem dotknęła mojej ręki, a ja poczułem, jakby nacisnęła jakiś włącznik. Nagle znowu było lato, tak wyraźnie, że w nosie poczułem zapach chloru z basenu, pod stopami świeżo skoszoną trawę, a w uszach zabrzmiał mi dźwięk katarynki. Byłem tam.

Tę opowieść usłyszałem od Anity Ericson, która – chwała jej za to – współpracowała ze mną przy tej książce. Dotyk może wywoływać wspomnienia, otwierać dostęp do ukrytych obszarów duszy. To zjawisko nazywa się wspomnieniem fizycznym. Sięga dużo dalej wstecz niż wspomnienia uświadomione. Spróbujcie przywołać w pamięci swoją najwcześniejszą reminiscencję. Być może chodzi o chwilę z szóstego, piątego, a może nawet czwartego roku życia. Przechowały się na ogół decydujące przeżycia z dzieciństwa, zaś tysiące małych wydarzeń jakby na zawsze popadło w zapomnienie. A jednak pozostały zapisane w najmniejszym szczególe jako wspomnienia fizyczne, które zaczynają się już w matczynym brzuchu. Są zlokalizowane w hipokampie, jednej z najstarszych struktur mózgu. Jeśli nieoczekiwanie – choćby przez jakiś dotyk – zyska się dostęp do tych wspomnień, rozrosną się znowu w pełny obraz, w kompletne doświadczenie.

Dotyk ma taką moc, bo może poruszyć obszary umysłu, do których normalnie nie mamy dostępu. Ponieważ na ogół nie jesteśmy tego świadomi, uczucia wywołane przez dotyk ogarniają nas często niespodzianie i z całą mocą. Przenoszą nas na chwilę w pozornie dawno zapomnianą sytuację.

Tym bardziej dziwi, że akurat w psychoanalizie, kiedy szperamy w przeszłości, rozdział ciała i ducha jest tak rygorystyczny. W klasycznym układzie pacjent leży albo siedzi i mówi, zaś terapeuta siedzi przed nim albo za nim i słucha. Dotyk jest absolutnym tabu. Pacjent przyszedł, bo szuka leku dla swojej poranionej duszy, a mimo to nawet najzwyklejsze gesty są zakazane. Wszyscy znamy olbrzymią moc serdecznych objęć, zwłaszcza w chwilach głębokiej żałoby, ciężkiego zmartwienia, zatroskania bądź rozpaczy. Kiedy obejmują nas serdeczne ramiona, stajemy się znowu małymi dziećmi szukającymi pociechy na kolanach matki. Pękają tamy, emocje poruszają nas do głębi. Rzadko jest to przyjemne, ale stanowi pierwszy i nieodzowny krok do uleczenia.

Zygmunt Freud, twórca psychoanalizy, wiedział to dokładnie. Dlatego od początku wykorzystywał dotyk do celów terapeutycznych, na przykład masując pacjentów. Ale wówczas, gdy ta dziedzina nauki była jeszcze w powijakach, sesje przybierały często niepożądaną własną dynamikę. Nawiązywały się romanse między lekarzami a pacjentami. To skłoniło Freuda do tabuizacji dotyku, obowiązującej do dziś.

Jednak nie każdy zajmujący się zawodowo duszą, idzie w ślady twórcy psychoanalizy. Niektóre terapeutyczne kierunki wykorzystują dotyk jako potężny instrument. Na przykład dr Regina Hochmair jest terapeutką psychofizyczną. W ramach analizy funkcjonalnej wykorzystuje technikę points-and-positions, stymulując określone miejsca na ciele delikatnym uciskiem. Ta stymulacja umożliwia wywołanie wspomnień fizycznych, a tym samym położenie podwalin pod terapię. Różnicę swojej metody dotykowej w stosunku do teorii Freuda Hochmair tłumaczy tak: „Dzięki temu szybciej zbliżam się do istotnych tematów, bo dotyk w ogóle nie budzi oporu, który w rozmowie ustępuje tylko stopniowo. Jeśli ponadto daję oparcie psychiczne i fizyczne, pacjent czuje, że ma kogoś dla siebie. Dzięki temu coś odległego w czasie może zostać rozpatrzone od podstaw i w rezultacie uwolnione. Doznaje się tego szczególnie pierwotnie, jeśli daję poczucie pewności stopom, stawiając im opór, który wyraźnie akumuluje uczucia. Napięcie zostaje wzmocnione, a uwalnianie przyspieszone. Jest to pierwsza forma groundingu, uziemienia, jaką znamy, bo doświadczyliśmy jej już w łonie matki, wpychając stopki w powłokę matczynego brzucha”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki