Marta Sapała

Mniej. Intymny portret zakupowy Polaków

Copyright © Grupa Wydawnicza Relacja sp. z o.o., 2014, 2018

Copyright © Marta Sapała, 2014, 2018

Redakcja:

Kamila Wrzesińska

Anna Zdrojewska-Żywiecka

Korekta:

Elżbieta Głogowska

Kamila Wrzesińska

Projekt okładki:

Ewelina Malinowska

Ilustracja na okładce:

Janek Koza

ISBN: 978-83-66117-81-5

Wydanie II

Grupa Wydawnicza Relacja

ul. Łowicka 25 lok. P-3

02-502 Warszawa

www.relacja.net

Skład wersji elektronicznej:

Kamil Raczyński

konwersja.virtualo.pl

SPIS TREŚCI

PO PIĘCIU LATACH. DALEJ

KWIECIEŃ. SPRZĄTANIE

MAJ. GOSPODARNOŚĆ

CZERWIEC. DZIECKO

LIPIEC. OGRÓD

SIERPIEŃ. PRZYJEMNOŚĆ

WRZESIEŃ. GNIAZDO

PAŹDZIERNIK. ROZCZAROWANIA

LISTOPAD. PODRÓŻ

GRUDZIEŃ. DAR

STYCZEŃ. FINANSE

LUTY. SPOŁECZNOŚĆ

MARZEC. WIZERUNEK

POSTSCRIPTUM

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

PO PIĘCIU LATACH. DALEJ

Pięć lat to kawał czasu. Nie opiszę Wam ze szczegółami, jak wygląda teraz codzienność Agaty, Przemka czy Idy. Życie faluje, jedna zmiana przychodzi za kolejną. To, co wciąż nas łączy, to pewnie świadomość, że gdy chce się zachować zakupową przytomność, nie ma prostych rozwiązań.

U nas, prawie pięć lat po zakończeniu roku bez zakupów – delikatna równowaga. Dzik dorasta szybciej, niżbym chciała, debiutuje jako uczeń, czasem zaskakując mnie pytaniem, które świadczy o tym, że jego świadomość konsekwencji zakupowych wyborów jest z pewnością większa niż u mnie na podobnym etapie, ale zalicza też oczarowania, które są udziałem dzieci w jego wieku: gazetki, katalogi Lego, szkolny sklepik. Od jakiegoś czasu jest z nami jego młodszy brat, którego nazywamy Bizonem. Niedawno skończył trzy lata i każdego dnia pokazuje, jak niewielkie materialne potrzeby ma człowiek, który debiutuje na świecie. Nocami, gdy dzieci już śpią, chodzimy z R. po śmietnikach.

W spożywczych odpadkach siedzę już od jakiegoś czasu. Oglądam tę smutną obfitość z każdej strony. I choć można by powiedzieć, że z jednej strony przeszłam na drugą, z miejsca, w którym minimalizuje się potrzeby, tam, gdzie hasłem przewodnim jest „za dużo”, to jest to ta sama droga, która zaczęła się sześć lat temu, gdy wspólnie zaczęliśmy testować nasze konsumpcyjne granice. Najwyraźniej nie da się z niej zawrócić.

Pięć lat to mnóstwo konsumpcyjnych decyzji – każdego dnia podejmuję ich pewnie z kilkadziesiąt. Każda, nawet ta drobna, wydaje się – zwłaszcza dla kogoś, kto stara się zachować zakupową przytomność – istotna. Jasne, warto ciułać drobne gesty, kolekcjonować je, tak jak wyłuskuje się z rynkowej oferty gadżety dla uświadomionych. Warzywa od znajomego rolnika, kawa z kooperatywy, kiecka z second handu, kosmetyki bez miki. To, po krótkim treningu, nawet nie jest trudne. Najtrudniejsze są wybory, których dokonuje się rzadko, raz na pięć lat, czasem tylko raz w życiu. Ich ogarnięcie jest trudniejsze niż w wypadku wyboru kawy czy sukienki, a konsekwencje – często nieoczywiste.

Tych wyborów jest wiele: gdzie trzymasz pieniądze, komu powierzasz ubezpieczenie swojego życia i mienia, komu płacisz za możliwość oglądania ulubionych seriali (i czy w ogóle płacisz), z kim wędrujesz przez internet i czy robiąc to, zostawiasz po sobie dużo śladów. Od kogo kupujesz paliwo, z kim decydujesz się zawrzeć długoletni sojusz dotyczący edukacji twoich dzieci, kto wybudował mury twojego mieszkania, kto wypalił płytki albo ściął drewno, którym wyłożyłeś podłogi, kto je ogrzewa, kto wrzuca (lub nie) listy do Twojej skrzynki. Wreszcie – i pewnie najtrudniejsze – dla kogo pracujesz, kto czerpie korzyści z Twojej aktywności.

– Wiesz, kilka dni temu nie przyjęłam zlecenia od pewnej firmy – napisała mi ostatnio jedna z bohaterek „Mniej”. – Z powodów etycznych, tak bym je nazwała. Straciłam kupę forsy. Ale satysfakcji, że nie wspieram już przedsiębiorstwa, którego działalność przynosi szkodę nam wszystkim, nie da się przeliczyć na pieniądze.

Zastanawiałyśmy się potem, co jest ważne przy podejmowaniu takich decyzji. Odwaga? Świadomość? Pięć lat temu, gdy wydawało mi się, że z grubsza ogarnęłam, z czego składa się wzór na dobre konsumpcyjne życie (powściągliwość, zaufanie, uważność i pewna doza odwagi), pewnie byłoby łatwiej to określić. Teraz – nie wiem. Jedyne, czego jestem pewna, to tego, że w kwestiach, w których trzeba zachować zakupową przytomność, nie da się przejść na automat.

Marta Sapała, maj 2018 r.

Codzienność składa się z powtarzalnych modułów. Dzień, miesiąc, rok. Ale też badania okresowe, urodzinowe przyjęcia, wakacje. Porody, przeprowadzki, inicjacje przedszkolne i szkolne. Remonty, rozstania i spotkania. Choroby. Koncerty zespołu, który kocha się tak bardzo, że jeździ się za nim po całym kontynencie. Huragany, klęski urodzaju, wiosny, które przemykają niemal bez śladu, wyjątkowo długie zimy.

Ale również zeznania podatkowe, nieopłacone rachunki, dodatki za wczasy pod gruszą. Nagłe przypływy forsy, zwolnienia z pracy. Kurs franka tak wysoki, że chce się pisać podanie o eksmisję. Kompulsywne decyzje zakupowe, zwroty obarczone poczuciem winy. Wyprzedaże, na które się czeka albo których się nie zauważa. Świątki i piątki, soboty podobne do siebie, bo każda spędzona w centrum handlowym. Albo nie.

…

Wszystkie książki o eksperymentach z codziennością (a przez ten rok przeczytałam ich trochę) zaczynają się podobnie – od opisu przełomowego wydarzenia, które zmusza autora do wymiany dotychczasowej rutyny na inną. Przełomowe wydarzenie bywa na ogół związane ze zmęczeniem, przeciążeniem, wypaleniem. Więcej nie dam rady, zaraz się rozpadnę, a w ogóle to dokąd ten świat zmierza? Więc albo-albo. Stop. Zmiana. Odstawić elektronikę, rozstać się z samochodem, przestać robić zakupy.

I w tym wypadku jest podobnie. Okoliczności są wprawdzie inne, ale zmiana – ta sama, z gatunku przełomowych. Od półtora roku – odkąd jestem matką – moszczę się w nowej rzeczywistości. Wcześniej życie upływało mi w nieustannym ruchu, w przeciągu, bez etatu, za to wśród zleceń, generowanych przez kolejne wyjazdy. Gdy rodzi się nasz syn, chaotyczna dotąd codzienność wygładza się i porządkuje. Dzieli na równe odcinki. Ćwiczę się w powtarzalnych ruchach, decyzjach, wydatkach. Zwalniam. Redukuję się. Mniej pracuję, mniej zarabiam, mniej wydaję. Jest mnie mniej wszędzie tam, na zewnątrz, a zdecydowanie więcej tu – w domu. Mam więc, teoretycznie, więcej czasu, ale też nigdy wcześniej nie miałam go tak mało dla samej siebie.

Gdy zaczynam oglądać ten nowy rozkład sił między „mniej” a „więcej”, wpleciony w swoją codzienność, zaczynam się zastanawiać: jak to wygląda u innych?

Ta książka wzięła się więc z ciekawości codzienności. Własnej, ale też cudzej.

…

Nie pamiętam już, kiedy i dlaczego przyszło mi do głowy, że kluczem do codzienności może być portfel. Jego zawartość (bądź jej brak) i to, co się z nią robi. Być może to wynik mojej nowej życiowej sytuacji, a może – echo ekonomicznego tąpnięcia, które dotarło przecież i do Polski, zmuszając wielu z nas do szukania nowej konsumpcyjnej strategii, nie mam pewności. Chcę jednak to sprawdzić. I napisać o tym, co się dzieje, gdy spróbuje się – na jakiś czas – radykalnie ograniczyć codzienną konsumpcję. Oskubać ją do tego, co naprawdę niezbędne. Tymczasowy zakupowy post, na podjęcie którego zdecyduje się kilkanaście gospodarstw domowych z całej Polski, stanie się też częścią mojej codzienności. Na dwanaście eksperymentalnych miesięcy. Na cały roczny cykl.

Przez ten rok będę zaglądać do nie swoich portfeli, spiżarni, szaf i głów. Dowiem się wielu rzeczy: ile może kosztować przetrwanie, wykończenie mieszkania, zaproszenie na świat człowieka, ile – jego wyekwipowanie na dalszą drogę. Razem ze wspólnikami w konsumpcyjnym poście przyjrzymy się temu, ile (oraz jak) się obecnie płaci za poczucie bezpieczeństwa, szacunek, spokój, jaki jest koszt dobrych relacji ze światem, a jaki – samowystarczalności. Jaka jest cena dostępu do zdrowia, wiedzy, czystego powietrza, wody, chlorofilu. Jak przeliczyć czas na pieniądze, pieniądze na przedmioty, przedmioty na relacje oraz czy redukcja we wszystkich tych dziedzinach uskrzydla, a może wręcz przeciwnie – uwiera?

Spróbujemy dowiedzieć się, czy „mniej” w jednej dziedzinie oznacza „więcej” w innej.

I dlaczego bilans między nimi nie zawsze się zgadza.

…

Wspólników werbuję w internecie. Na ogłoszenie („szukam zakupowych ascetów/skąpców/finansowych minimalistów”) odpowiada blisko 50 osób. Piszą: „chcę się sprawdzić”, „ratunku, potrzebuję odwyku”, „idę na wychowawczy i będziemy mieli jedną pensję mniej”, „jestem minimalistką i nie wyobrażam sobie już innego życia”.

Ida (30 lat) przysyła mejla: „Wchodzę w to. Sama jestem ciekawa, co by tu jeszcze można”. Umawiamy się w Łazienkach. Przyjeżdża na rowerze – smukła, obcięta na zapałkę, ubrana z rozbrajającą nonszalancją kogoś, kto żyje w świecie kompletnej stylistycznej wolności, poza strefą wpływów modowych doktrynerów. Siadamy na ławce pod Podchorążówką, jak na sygnał wciskamy dłonie w torby i wyłuskujemy z nich termosy. U niej woda, u mnie herbata. Stal nierdzewna, made in Switzerland, jeden z tych gadżetów, który ma na tyle rozpoznawalny kształt, że wywołuje natychmiastową identyfikację. Czy w innych okolicznościach zbieżność naszych konsumpcyjnych gustów mogłaby być podkładem do nawiązania przyjaźni?

Dzięki Idzie do grupy trafia Aleksandra (31 lat) – jej przyjaciółka z ogólniaka. Skandynawska blondynka o bałkańskim pochodzeniu wygląda tak, jakby wszystko, co ma na sobie, przed chwilą ściągnęła z wystawowego manekina (w bardzo drogim sklepie): – Jestem korpodziewczyną. Prowadzę korpożycie.

Aleksandra mieszka w ogrodzonym apartamentowcu na warszawskim Mokotowie. Pracuje w wieżowcu tuż obok, po drugiej stronie ruchliwej ulicy. Najkrótsza droga między domem a pracą prowadzi przez galerię handlową. Ola korzysta z niej kilka razy dziennie; oś jej codzienności biegnie więc równolegle do jednego z handlowych pasaży. Galeria reguluje tryb jej dnia.

Rano, gdy maszeruje przez świeżo wymytą przestrzeń, sklepy są jeszcze zamknięte. Po południu jest tu znowu, je lunch z kolegami z biura. Wieczorem planuje kupić tylko chleb (ten, który jest w domu, zdążył już zamienić się w kamień), ale wychodzi z chlebem (który z dużym prawdopodobieństwem podzieli los poprzednika), siatką organicznych warzyw (zwiędną, bo Ola nie będzie miała siły ich przyrządzić), t-shirtem (była przecena), nowym lakierem do paznokci (widziała podobny kolor u asystentki działu). Rzuca galerii w paszczę 100 zł. Myto za przejście pobrane: – Wydaję wszystko, co zarabiam, na rzeczy, których nie potrzebuję. Co tydzień wyrzucam worek przeterminowanego żarcia. W szafie rośnie hałda t-shirtów, od siedzenia rośnie mi tyłek, więc co dwa miesiące kupuję dżinsy. Z puchnącym tyłkiem idą w parze złe wyniki krwi – mówi. – Mam dość. Chcę inaczej. Żeby zacząć zapisywać wydatki, musi kupić sobie ładny notes: – Może Moleskine? Stop. – Pierwsza pułapka.

Kolejni zgłaszają się Lena (32 lata) i Bogdan (34 lata): – Zdarza się, że muszę bardzo się starać, by znów nie wyjść na zakupy. Mieszkają z dwójką dzieci w 200-tysięcznym mieście w centralnej Polsce. Lena, specjalistka od turystyki, od urodzenia pierwszego dziecka nie pracuje; dorabia szyciem. Jest też doulą, czyli kobietą, która towarzyszy rodzącej. Kiedyś zajmowały się tym doświadczone siostry, matki, kobiety ze wspólnoty, teraz stało się to płatną usługą. Niezbyt jeszcze popularną – w ogólnopolskim stowarzyszeniu, do którego należy Lena, jest jakieś 120 wykwalifikowanych doul. Dyżur zdarza się Lenie kilka razy w roku. Wciąż niewiele kobiet decyduje się zapłacić kilkaset zł za przyjemność rodzenia w fachowym i przyjaznym towarzystwie.

Mimo że Lena w dorabianiu wykazuje się mrówczym wręcz heroizmem, zdarzają się miesiące, że po opłaceniu wszystkich rachunków zostaje im 600 zł. Próbowali już kiedyś żyć bez kupowania, skapitulowali po tygodniu.

Szczecinianka Aneta (32 lata) zaczyna od ostrożnej deklaracji: – Wchodzimy w to razem, ja, mąż, 2,5-letni synek i 84-letnia babcia. Ale tylko na miesiąc! Chciałaby żyć za 200 zł tygodniowo, w tej chwili wydaje około 400.

Przemysława (lat 38) namawiam przez kilka tygodni. Opiera się. Pomaga przypadek: jego rodzice dojrzewają do zmiany miejsca zamieszkania. Oboje na emeryturze, chcą się wyprowadzić z miedziowego zagłębia Polski gdzieś, gdzie zieleń nie jest reglamentowana, cisza – łatwo dostępna, a woda i powietrze – czyste. Pada na miasteczko pod Wrocławiem. Widok na Ślężę, łagodny dla starzejących się ciał krajobraz, dom w stanie surowym. Brak tylko funduszy. Przemysław decyduje się zaciągnąć kredyt na połowę domu, żeby pomóc im zrealizować marzenie: – Teraz nie mam wyjścia. Muszę ograniczyć konsumpcję. Ograniczy, wiem.

„Żyjemy pięknie i minimalistycznie” – piszą Maja i Adam, 30-latkowie z Warmii. Mieszkają z dwójką przedszkolaków na wsi pod Olsztynem, w dwupokoleniowym domu; oni na górze, teściowie na dole. Żyją w gospodarskim rytmie. Chleb na zakwasie pieczony dwa razy w tygodniu. Mleko od sąsiada, pięć litrów co drugi dzień. Powstaje z tego masło, twaróg, śmietana. Kiedyś, gdy Maja dojeżdżała do pracy w jednej z olsztyńskich korporacji, mieli kozy. Doiła je dwa razy dziennie: o świcie i zaraz po powrocie z biura. Z kóz przerzucili się na maliny; właśnie jadą po sadzonki. Obsadzą nimi 40 arów: wystarczy i dla całej rodziny, i dla małej lodziarni z Olsztyna, która jako jedyna w mieście kręci sorbety z prawdziwych owoców.

Z Krakowa zgłaszają się Anna i Wołodymyr. Ona – Polka, on – Ukrainiec. Są rodzicami blisko rocznej Marty, mają po 25 lat, oboje ładni, zasobni w entuzjazm, ale nie w pieniądze. Anna kończy psychologię, Wołodymyr dorabia pieczeniem ciast na zamówienie. „Film o żarówce^1. To on jest odpowiedzialny. Naprawdę nami wstrząsnął” – pisze Anna. „Uświadomiłam sobie, na jak niewiele rzeczy mamy już wpływ. A ja chcę mieć wpływ na cokolwiek. Poza tym zarabiamy tak mało, że po prostu nie stać nas na zbędne rzeczy”.

W oszczędnym życiu wprawę ma też gdynianka Elżbieta (ekonomistka na państwowej posadzie, 36 lat). Odkąd pamięta, zapisuje sumę z każdego paragonu, raz w roku robi razem z mężem Piotrem (37 lat) spis przewidywanych wydatków i trzyma się go co do joty. Nigdy nie miała debetu na koncie. Udziałem w doświadczeniu chce zrekompensować przymusową redukcję domowego budżetu – płatny macierzyński skończył się cztery miesiące temu.

„Skontaktuj się z Marią” – przychodzi mejl. „Nie znam bardziej gospodarnej osoby”. Maria (36 lat) mieszka z mężem Tomaszem (34 lata) na podlaskiej wsi; z wyboru, bo oboje przyszli na świat w Warszawie. 15 km za Sławatyczami mają kilka hektarów zboża, warzywniak, sad. Kupują tylko to, co niezbędne. W ich domu nie ma ani jednego sprzętu o sklepowym pochodzeniu, wszystkie dostali od rodziny i przyjaciół. Gotują na kuchni opalanej węglem, piorą w orzechach^2, a litr Ludwika starcza im na rok. Właściwie niczego nie wyrzucają; ostatnio do śmieci powędrowały resztki t-shirta, który Tomasz miał na sobie, gdy poznał Marię. Jakieś 20 lat temu.

– Zdążyliśmy? – pytają Magda (28 lata) i Kuba (34 lat), Wielkopolanie na islandzkiej emigracji. W wiecznym biegu, też zakupowym, w wiecznym rozdarciu między impulsem a wyrzutem sumienia.

Agata i Gustaw długo rozmawiają o tym, czy się zaangażować, czy nie. Oszczędnej z natury Agacie (lat 33) podoba się pomysł jeszcze większego ograniczenia wydatków, Gustaw (lat 37) jest nieufny. – Jak to tak? Mam wybebeszyć portfel i pokazać publicznie jego zawartość? – Przecież będziemy anonimowi – przekonuje go w końcu Agata^3.

…

Jest jeszcze Sylwia, która diagnozuje w sobie konsumpcyjną namiętność o obezwładniającej niekiedy sile. Długo korespondujemy, ustalamy szczegóły. Gdy zbliża się 1 kwietnia, Sylwia rezygnuje: – Potrzebuję psychoterapii, a nie udziału w eksperymencie.

…

Więc, ostatecznie: dwunastka. Razem z moją rodziną (37-letni R., 1,5-roczny Dzik i ja, 38-latka). Dziesięć rodzin (w tym dwie wielopokoleniowe) i dwójka singli. Jedna matka z córkami i dwie kobiety w ciąży.

Jest wśród nas stolarz, przedszkolanka, ekonomistka, informatyk, rolnik, urzędniczka w ministerstwie, doula, redaktorka, art director w agencji reklamowej, inżynier środowiska, przedsiębiorca, fotograf, specjalistka w korporacji.

Mamy gdzie mieszkać. We wrocławskiej kawalerce, wielkiej płycie w Skawinie, apartamencie w poniemieckiej kamienicy albo stumetrowym mieszkaniu w Reykjaviku. Nasze miejsca do życia odziedziczyliśmy albo kupiliśmy – za pieniądze zarobione, pożyczone od banku albo podarowane, na przykład od rodziców. Niektórzy z nas wynajmują, korzystają ze spółdzielczego prawa do lokalu albo z tego, co zapewnia miasto w ramach gospodarowania komunalnymi zasobami.

Zarabiamy – różnie. Radykalnie mniej niż średnia krajowa^4 albo kilkakrotnie więcej. Po odjęciu stałych wydatków^5 zostaje nam na życie od 600 do 6000 zł miesięcznie. Począwszy od 1 kwietnia i przez najbliższe 12 miesięcy będziemy starać się wydawać ich mniej. Najmniej jak się da. Tylko na to, co naprawdę niezbędne.

OSTATNI TYDZIEŃ

Zasady? Nie istnieją. Każdy ustala je sam, osobiście definiując „niezbędność”.

A to okazuje się wcale nie być proste. Kwestia pierwsza: w oparciu o co je ustalać? Zapotrzebowanie średniokrajowe czy osobiste?

M., znajoma dziennikarka, oblatana w tematach z zakresu polityki społecznej, podrzuca, jako potencjalny drogowskaz na drodze do zakupowej redukcji, wskaźnik minimum egzystencji.

Kategoria, która została stworzona w Instytucie Pracy i Spraw Socjalnych do pomiaru jakości życia na ekonomicznym marginesie, bezceremonialnie obchodzi się z pojęciem niezbędności. W koszyku wydatków człowieka, który funkcjonuje na granicy biologicznego przetrwania, jest miejsce wyłącznie na podstawowe zakupy spożywcze, najtańsze leki, mydło, proszek do prania, jedną parę tanich butów rocznie. Modelowy przymusowy antykonsumpcjonista leczy się wyłącznie w państwowej służbie zdrowia, nie kupuje ubrań (dostaje je z darów), nie wydaje pieniędzy na transport (jeździ na gapę albo chodzi pieszo), nie używa komórki, nie chodzi do kina, a jeśli urlopuje, to wyłącznie za darmo. Nałogów nie posiada, a nawet jeśli – potrafi je skutecznie poskramiać. Nawet spożywcze. Czekolada? Wykluczona. Kawa? Zbyteczny luksus. Życie na krawędzi biologicznego przetrwania dostatecznie podnosi ciśnienie.

Kwestia kolejna: czym właściwie jest niezbędność?

Jeśli przyjrzeć się jej etymologicznie^6, okazuje się, że to słowo-nieporozumienie, słowo-kolizja, które powstało w XVIII w. w wyniku zecerskiej niechlujności. W staropolszczyźnie niezbednym było wszystko, co zdawało się przykre, natrętne, nieuchronne – na przykład śmierć, choroba, głód, nieurodzaj, wszystkie troski związane z codzienną egzystencją. Odkąd jednak druga z kolei litera „e” w niezbedności została wzbogacona przez nieuważnego (a może nadgorliwego?) pracownika drukarni o haczyk, wyrażenie zaczęło nabierać nowego znaczenia. Od „tego, przed czym nie można się uchronić” przez „to, czego nie należy się pozbywać”, po właśnie takie, jak ma dziś.

Słownik języka polskiego nie zostawia miejsca na wolne interpretacje: niezbędny to taki, bez którego nie można przetrwać. Koniec. Kropka. Czyli co? Powrót do punktu wyjścia: minimum egzystencji – czyli naukowego modelu, który ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Więcej możliwości dają synonimy: niezastąpiony, pierwszej potrzeby. Dzięki nim można dopasować definicję niezbędności do własnych potrzeb.

Bo na przykład Idzie z Ząbek – niezbędna jest czekolada. Jedna tygodniowo. Od czasu do czasu papieros: – Nie mam zamiaru całkowicie zrezygnować z fajek.

Na osobistej skali niezastąpionych potrzeb Leny wyprawy do sklepów są wyżej położone niż to, co się w ich wyniku pozyskuje. Rajdy między półkami ją odprężają. Można więc powiedzieć, że w jej wypadku liczy się proces, a nie efekt.

Przemysławowi, który od niedawna znów testuje, z czym wiąże się prowadzenie pojedynczego gospodarstwa domowego, potrzebne jest bycie wśród ludzi: – Nie oczekuj, że zrezygnuję z wyjść do knajp ze znajomymi. Zrezygnuję za to z długich rachunków.

Magda i Kuba z Islandii odświeżają pojęcie, oglądają je z każdej strony: aktualnie wydaje im się, że właściwie nic nie jest niezbędne. Ale ten etap może trwać dzień, tydzień, dwa. Nigdy nie wiadomo, kiedy wykiełkuje nowa potrzeba. – Spróbuję odpuścić sobie wizyty w lumpeksach – broni się Elżbieta z Gdyni – Spróbuję. Bywa, że to moja jedyna rozrywka.

Reprezentantki wsi warmińskiej (Maja) oraz podlaskiej (Maria) mają pojęcie „niezbędności” przepracowane, przetestowane, na wskroś przenicowane. Niezbędne jest to, czego nie da się samodzielnie wyhodować, uszyć, złożyć, wymienić, dostać. Sól, ropa, zapałki, żarówki, gwoździe, pasta do zębów, mydło. Choć i to ostatnie lada moment wypadnie poza kategorię: Maria myśli o robieniu własnego. Tomasz, jej mąż, uważa zaś codzienne skrupulatne zabiegi higieniczne za cywilizacyjny kaprys; w zasadzie kąpie się wyłącznie dlatego, że jej zależy.

Gdyby było to możliwe, Maria i Tomasz całkowicie pożegnaliby się z klasycznym sposobem robienia zakupów. Ale nie jest. Wieś pod białoruską granicą, w której mieszkają – kiedyś zwarta ulicówka – w zastraszającym tempie się wyludnia. W miejscach, w których jeszcze dwie dekady temu stały zagrody zbite z wyszorowanych, szarych desek, wygryzło już nawet fundamenty. Tylko roślinność się trzyma; wciąż owocujące jabłonie o dawno nieprzycinanych koronach, kiedyś przytulone do nieistniejących zabudowań, są jak znak: tu był dom.

Rolników, którzy tworzą nieoficjalną grupę barterowych wymian, jest coraz mniej. Rynek wysysa wszystkich, którzy mogą mu przynieść jakąś korzyść. Młodzi – wyjeżdżają do Warszawy, gdzie szybko znajdują pracę: KRUS-owskie ubezpieczenie daje im przewagę w tłumie złaknionych choć tymczasowego zatrudnienia. Ci, którzy zostają, są już dobrze po pięćdziesiątce, mają spaloną skórę i poalkoholową mgłę w oczach. Produkcyjny bilans całej wsi jest bliski zeru. W komplecie z mlekiem od jednej z ostatnich krów Maria dostaje od dostarczającego je sąsiada zestaw żalów, że tak trudno mu znaleźć robotę. Bo gdyby ją znalazł, to wziąłby kredyt jak ludzie. Rzucił wszystko w diabły i przeprowadziłby się do domku pod Białą. Z wystrzyżonym trawnikiem i tujami.

…

Swoją własną listę niezbędności konstruuję w oparciu o wykluczenia. Koniec z knajpami. Z kawą ze spienionym mlekiem, z pizzą, z sushi, masalą dosą z Nowogrodzkiej, hot dogiem z Ikei. Koniec ze spontanicznymi wizytami w H&M, Empiku, Kuchniach Świata, włoskim sklepie Piccola Italia, w którym czasem zdarza mi się kupić kilka plastrów suszonej szynki. R., którego firma znajduje się w wieżowcu wyposażonym we wszelkie korporacyjne udogodnienia (jedno piętro jest w całości zajęte przez biurowe kantyny, w których pracownicy kupują przygotowane z półfabrykatów obiady), będzie nosił żarcie do pracy. – Wyłamanie się z biurowego rytuału wspólnego wychodzenia na obiad może być trudniejsze niż rzucenie fajek – mówi. Na to drugie zresztą – też się zanosi.

Koniec z kinem, basenem, autem wykorzystywanym jako środek transportu na trasie dom-praca. Żegnamy się ze wszystkim, co wykracza poza definicję „podstawowego produktu spożywczego”, z pigułkami, które nie leczą, a jedynie (teoretycznie) chronią przed zachorowaniem, z kosmetykami, których jedynym zadaniem jest pielęgnowanie złudzeń. Mydło, szampon, pasta do zębów, dezodorant, papier toaletowy – na obecnym etapie wydają nam się niezbędne. Nowe perfumy – zdecydowanie nie. – Co zrobisz, jak skończy ci się tusz do rzęs? – pyta M. Uświadamiam sobie, że nigdy nie widziałam jej bez wytuszowanych rzęs. – Nie wiem. Liczę na to, że się nie skończy. Mam jedną sztukę w zapasie.

…

Zapasy. Oficjalne i ukryte. Szafki, półki, kredensy, pawlacze, piwnice, stryszki – tajne składowiska tego, co już niepotrzebne, i tego, co może się przydać. Wszyscy je mamy.

U Idy: siedem paczek makaronu, trzy – jaglanki, dwie – grochu, trzy słoiki uratowanych przed zagładą malin (warzywniak na Mokotowie, jesień 2011: – O, te już prawie pływają, sprzedam pani kilogram za symboliczne 2 zł).

U Leny: szuflada pełna lakierów do paznokci.

W Reykjaviku: półka nieprzeczytanych, kupowanych w amoku książek. Zamrażarka pełna zmrożonych, grzechoczących torebek. Magda już planuje, co do niej załaduje, gdy już ją opróżni. Ryby prosto z kutra. Może homary – kupowane bezpośrednio od islandzkiego rybaka są tańsze niż łosoś w polskim supermarkecie. Połówkę prosiaka, zamówioną w rzeźni. Weźmie ją w całości, studiowała w końcu weterynarię, wie, jak oprawić i podzielić mięso.

Szczecinianie, Aneta i Sebastian, zapasów właściwie nie mają. Poza herbatą ze skrzypu („Będę pić ją zamiast zielonej, ale wyłącznie w niedziele, bo jest moczopędna”) i ziemniakami. Aneta kupiła je w hurcie, 30 kg, kilkanaście dni temu. Teraz próbuje je gorączkowo zutylizować, zanim sprowokowane wiosennym powietrzem puszczą pędy. Serwuje ziemniaki gotowane, smażone, pieczone, tarte, w plackach, kluskach, blinach i zupie. W ósmym dniu kartoflanej monodiety Sebastian nieśmiało protestuje: – Makaron?

Zapas barwników do tkanin sprawia, że Agacie niestraszny rok bez nowych ubrań. Gdy któraś ze szmat wylinieje, wystarczy, że wrzuci ją do pralki z porcją koloru w proszku.

W lodówce u Aleksandry jest pusto. Za to w łazience – minidrogeria: zapasy płynów, emulsji, kremów, proszków, past. Do twarzy, ciała, oczu, ust, dłoni, stóp, bioder. Do zmydlania, wcierania, zdrapywania, zakrywania, zapachów tłumienia. – Na razie nie jestem w stanie z niczego zrezygnować. Ale nie kupię niczego nowego, dopóki nie zużyję tego, co mam.

…

Indyk. Królik. Golonka z dzika. Cielęcina karmiona ekologiczną paszą. Domowa parzona szynka. Oscypek wielki jak wrzeciono. Marchew, buraki i pasternak z rodzinnego kopca. Mąka chlebowa, mąka tortowa, mąka z ciecierzycy, resztka mąki z kasztanów, przywiezionej kiedyś z Toskanii. Makaron. Ryż. Kilka paczek strączkowych, pomidory w puszkach, pomidory w kartonach, ogórki w słoikach, przetarte, na zupę. Słoik kapusty zakiszonej przez teściową. Dwa litry oliwy, roczny zapas balsamico, butelka oleju sezamowego – nigdy nieotwarta, choć już przeterminowana. Tahini. Pasta z pestek dyni. Sześć rodzajów soli. Cukier taki i śmaki. Litrowy słój miodu z Gór Świętokrzyskich. Cała szuflada przypraw. Zapas kawy, który powinien starczyć na dłużej niż rok; kawę w naszym domu w zasadzie piją tylko goście. Dywizja blaszanych pudełek z herbatą: czarna, zielona, oolong, biała, owocowa, ziołowa.

Jesteśmy gotowi.

…

Lena nie robi zapasów: – Nakupować teraz, żeby nie robić tego później? To byłoby oszustwo.

Krakowianie, Anna i Wołodymyr, też nie gromadzą, nie mają za co, żyją z tygodnia na tydzień, kupując tylko to, co zużywa się na bieżąco.

U Agaty spokojnie: brak pokus i założenie, że jeśli się pojawią, będzie im stawiać czoła na bieżąco. Wśród zapasów na trudne czasy: trzy książki i dwie płyty. Agata nie korzysta z bibliotek po tym, jak kilka razy zapłaciła karę za zbyt długie przetrzymanie książki. Na co dzień zdyscyplinowana i obowiązkowa, pielęgnuje w sobie małe obszary niedopasowania do zewnętrznych oczekiwań. Dlaczego padło akurat na bibliotekę? Ma zamiar się później temu przyjrzeć.

…

Strategia? Okopać się na pozycjach, zminimalizować późniejsze dylematy. W jej ramach kupuję wiosenną kurtkę, buty dla 1,5-rocznego syna, który zupełnie niespodziewanie wyskoczył z dotychczasowych, klocki duplo, zestaw haków do gospodarczej szafy, by wreszcie zrobić w niej porządek. Na trzy dni przed upływem godziny zero odkrywam, że wyczerpałam do cna limit swojej karty kredytowej. Po raz pierwszy w historii. Jakby tego było mało: przeskoczyłam go o 134 zł. Debet w kredycie – myślałam, że to niemożliwe. Zostało jeszcze tyle czasu, a nie ma za co kupować.

…

Lena, niesiona falą przedstartowego entuzjazmu, chce nie tylko ograniczyć się zakupowo, ale i materialnie. Szukając w sieci informacji o współczesnych wyznawcach redukcji, trafia na stronę naczelnego proroka minimalizmu, Leo Babauty. Czyta do 2. w nocy, z wypiekami: o zakupoholizmie, o infoholizmie i o tym, że orężem, który pozwala rozprawić się z każdym „izmem” w godny minimalisty sposób, jest maksymalna asceza. Dokładniej: ograniczenie stanu swego personalnego doczesnego posiadania do najwyżej 100 rzeczy. Leo Babauta, guru ruchu uwalniania od posiadania, ma ich 43 i wciąż się redukuje; na blogu regularnie informuje miliony wyznawców o swoich postępach.

Lenie daleko do Leo Babauty: oprócz baterii lakierów do paznokci w szufladzie trzyma w szafie prawie 30 par butów, w komórce: ponad tuzin ścierek z mikrofibry, a na stryszku w kartonach – dziesiątki kuponów drukowanej bawełny, które w nomenklaturze osób zajmujących się rękodziełem nazywane są „tłustymi ćwiartkami”7. Lena szyje z nich tekstylne drobiazgi, rozchwytywane przez młode matki zauroczone „hendmejdem”. Sprzedaje je za pośrednictwem internetu, czasem dorabiając w ten sposób i kilkaset zł miesięcznie. Ponieważ zdaje sobie sprawę, że radykalne minimalizowanie materialnej rzeczywistości w jej sytuacji może być zwyczajnie nieopłacalne, na początek poddaje redukcji garderobę. Robi czystkę w butach, w kurtkach, w bieliźnie. W Lenie gotuje się krew, Lena płonie, metodycznie wypalając bałagan wokół siebie: – Mam się wstrzymać do 1 kwietnia? Niemożliwe. Mąż wniebowzięty.

Sebastian, mąż Anety, przynosi do domu rowerowy fotelik dla Ignacego. Używany. Fotelik jest częścią nowego transportowego planu dla rodziny. Aneta chce przestać jeździć tramwajami, Sebastian – na rzecz roweru porzucić auto. Od poniedziałku i pod warunkiem, że się ociepli. Prognozy na razie na to nie wskazują.

Ekonomistka Elżbieta, przyzwyczajona do metodycznego działania, robi plan: raz – wykorzystać zapasy, dwa – oddać, wymienić, spieniężyć to, co niepotrzebne, trzy – załatać dziury we wszystkich męskich spodniach, cztery – pożegnać kupowane słodycze, pięć – odłożyć 100 zł miesięcznie. I tak do dziesięciu. Starszy syn Eli i Piotra, Darek, za osiem dni kończy trzy lata. Ela kupuje więc, awansem, duplo. Wciąż jeszcze jej wolno.

…

Karta kredytowa wciąż martwa, bez szans na szybką reanimację. A potrzeby się mnożą. Rano nadkrusza mi się dolna ósemka, rehabilitant radzi zakup wkładek do butów. Adidasy, których używam od kilku lat, rozpadają się w momencie, w którym planuję im przyszłość na najbliższe półrocze. Do kosza. Choć nie mam za co kupować, nagle chce mi się wchodzić do sklepów, których wcześniej nawet nie zauważałam.

R. wraca od mechanika, przygotowuje samochód na rok konsumpcyjnych wyrzeczeń:

– Kochanie, mechanik zaproponował mi kołpaki na koła. Cztery.

– Potrzebujemy dwóch.

– Ale on sprzedaje je tylko w komplecie. Okazyjnie. Weźmy cztery.

– Potrzebujemy dwóch.

– Weźmy cztery nowe, najwyżej sprzedam dwa stare.

Nasze auto ma 11 lat. Bez kołpaków jeździ od pierwszego miesiąca swego życia. Podobnie jak bez bocznych listw. To, co dało się z niego w miarę bezproblemowo zdrapać, zostało już zdrapane. Trafiło najprawdopodobniej do drugiego obiegu.

OSTATNI DZIEŃ

Dziś jeszcze można kupować bez ograniczeń.

U Mai, Anny, Przemysława: wyciszenie, ostatnia sobota mija jak typowa polska sobota sprzed rewolucji w handlu, której efektem jest utrwalenie się nowego obyczaju: kolektywnego robienia zakupów pod wielkoformatowym dachem^8. Mija bardziej lub mniej towarzysko, za to spokojnie, bez konsumpcyjnych ekscesów.

Lena, robiąc zwyczajową spożywczą rundkę po Tesco, rezygnuje z dżinsów za 36 zł. „Osłabłam, z niczym nie walczę, dążę do zmian wewnętrznych – może to prolaktyna, nie ja?” – pisze.

Kebab w picie i megakebab w grubym cieście – Aneta z Sebastianem jedzą ostatni obiad na mieście. Od jutra koniec ze stołowaniem się poza domem. A przy okazji ze słodyczami: dość krówek, lodów, coli. Zamiast nich będą suszone owoce, orzechy, miód. Redukcja nie tylko kaloryczna.

Elżbieta skanuje wnętrze szafek: rzędy torebek z kaszą, ryżem, mąką, 3 kg cukru, 4 kg proszku do prania, zapas filtrów do wody: – Powinniśmy wytrzymać – mówi do męża.

Na Islandii rzucili iPadami. Dla posiadaczy abonamentów: za pół ceny! – Kupować? – Kuba dzwoni z nowiną do żony, drży mu głos. Magda kipi: jak to, ona postanawia żyć minimalistycznie, a tu taka okazja? – Nie! Oszczędnie teraz żyjemy, pamiętasz? Gdy odkłada słuchawkę, uświadamia sobie, że gdyby wrzucić iPada w koszty, po odjęciu VAT-u – byłby jak za ćwierć ceny!

Zakup, który można nazwać kluczowym dla dalszego rozwoju akcji, ma miejsce na wschodzie Polski. Maria z Tomaszem podpisują umowę kredytową. Pierwszą w życiu. 60 tys. zł, kredyt dla rolnika, można go dostać w pięć minut. Fundusze pójdą na doklejenie pięciu hektarów ziemi do istniejącego gospodarstwa: jesienią pojawi się na niej 1000 jabłonek. Ponieważ trzeba je będzie ogrodzić przed smakoszami nadciągającymi z niedalekiego lasu, w pożyczkowym planie Maria uwzględniła też 7 tys. na zakup ogrodzenia: – Dobrze, że zdarzył się ten projekt. Będziemy musieli nauczyć się żyć z kredytem.