Tytuł oryginału

STORMTROOPERS

Copyright © 2017 by Daniel Siemens.

Oryginally published by Yale University Press

All rights reserved

Projekt okładki

Prószyński Media

Zdjęcie na okłace

© Scherl/Süddeutsche Zeitung Photo/Forum

Zdjęcia na wkładce

Bundesarchiv; BPK/BE&W; Gamma-Rapho/Getty Images;

Scherl/Süddeutsche Zeitung Photo/Forum; AKG/BE&W;

Bayerische Staatsbibliothek/Archiv Heinrich Hoffmann/BE&W;

Ullstein Bild/Getty Images

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Joanna Popiołek

Korekta

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-8169-594-7

Warszawa 2019

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Gintrowskiego 28

www.proszynski.pl

Nie pocieszaj się faktem, że obecne czasy są złe. To, że są złe, nie znaczy, że my jesteśmy dobrzy; barbarzyństwo nie świadczy o tym, że my zachowujemy się już jak ludzie tylko dlatego, że się z nim nie zgadzamy.

Borys Pasternak1

To doświadczenie przemocy jednoczy ludzi.

Wolfgang Sofsky2

1 List Borysa Pasternaka do Warłama Szałamowa z 9 lipca 1952 roku, w: Boris Pasternak, Połnoje sobranije soczinienii s priłożenijami, t. 9, red. E.B. Pasternak, E.W. Pasternak, Słowo, Moskwa 2005, s. 684–690, tu s. 686.

2 Wolfgang Sofsky, Traktat über die Gewalt, Fischer, Frankfurt nad Menem 2005 [1996], s. 10.

Przedmowa

Bardzo się cieszę, że moja napisana po angielsku książka ukazuje się w polskim tłumaczeniu. Nie jest przypadkiem, że zaczyna się ona od rekonstrukcji głośnej zbrodni, jakiej w górnośląskim rejonie przygranicznym latem 1932 roku bojówkarze SA dopuścili się na Konradzie Piecuchu (Pietrzuchu), robotniku polskiego pochodzenia. Naziści traktowali zamordowanie Piecucha jako akt odwetu za zdradę ojczyzny (w czasie powstań śląskich w latach 1919–1921 miał on walczyć w szeregach powstańców). Komuniści widzieli w Piecuchu kolejną ofiarę faszystowskiego terroru wymierzonego w klasę robotniczą. Miejsce zbrodni, mała wioska Potępa (niem. Potempa), na długo stało się symbolem nazistowskiego terroru z czasów przed dojściem Hitlera do władzy w 1933 roku. Dzisiaj, zarówno w Niemczech, jak i w Polsce, zbrodnia ta i jej okoliczności uległy prawie całkowitemu zapomnieniu.

Czytelnik zwróci z pewnością uwagę, jak mocno dzieje opisanej przeze mnie organizacji są związane z historią stosunków polsko-niemieckich w pierwszej połowie XX wieku. W mojej książce stawiam tezę, że „mentalność przygraniczna” na wschodnich krańcach Rzeszy Niemieckiej w międzywojniu była ważnym czynnikiem rekrutacji do nacjonalistycznych ugrupowań, i pokazuję rolę, jaką SA odegrała w pierwszych miesiącach drugiej wojny światowej. Na terenie okupowanej Polski SA miała ambicję kształtowania i realizacji nazistowskiej polityki germanizacyjnej.

Modelowe osiedle dla funkcjonariuszy i członków SA Glaubensstatt niedaleko Gliwic (Gleiwitz), którego budowę zakończono pod koniec lat trzydziestych, miało być wzorem dla osad niemieckich na wschodnich terenach anektowanych przez Trzecią Rzeszę. Dzisiaj to Wilcze Gardło, spokojne przedmieście Gliwic leżące niedaleko autostrady A4 na trasie między Krakowem i Wrocławiem.

Dalej opisuję i wyjaśniam rolę, jaką SA pełniła jako tak zwana policja pomocnicza (Hilfspolizei) na terenie Generalnego Gubernatorstwa, a także funkcje tej organizacji w nadzorowaniu robotników przymusowych z Europy Wschodniej na terenie Trzeciej Rzeszy.

Tyle historii. Kiedy kilka lat temu zaczynałem pracę nad tą książką, nie myślałem, że będzie można ją czytać w kontekście wydarzeń jak najbardziej aktualnych. Nacjonalistyczne organizacje, głoszące hasła antysemickie, pojmujące własny naród jako ideologicznie wywyższoną, etnicznie jednolitą organiczną całość, w wielu krajach Europy, także w Polsce, zyskują na popularności i znaczeniu. Obrona „chrześcijańskiego dziedzictwa”, w razie konieczności także siłą, próby fizycznego zastraszania ludzi o odmiennych poglądach, przekonanie o zagrożeniu własnego narodu przez obce moce to elementy ideologii, która historykowi badającemu i piszącemu na temat SA musi jawić się znajomo.

Pragnąłbym, aby moja praca choć w małym stopniu przyczyniła się do pogłębienia dialogu Polaków i Niemców na temat ich wspólnej przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Bardzo bym się ucieszył, gdyby reakcja polskiego czytelnika na tę książkę była choć w połowie tak pozytywna, jak reakcja rodziny mojej polskiej żony z Głogowa na mnie, Niemca, który serdecznie i bez uprzedzeń został przyjęty do jej grona.

Wrzesień 2018, Newcastle upon Tyne, Wielka Brytania

Daniel Siemens

Wstęp

Noc przemocy

Z ciemności sypialni wyłaniają się niezliczone obrazy świętych; ożywają i zamykają się na nim – na poły wrogie, na poły groteskowe.

AUGUST SCHOLTIS, 19313

Dziewiąty sierpnia 1932 roku był na wschodnioniemieckim Górnym Śląsku dniem chłodnym, choć letnim, a następna noc też okazała się niezwykle rześka. To były ostatnie godziny Konrada Piecucha4, trzydziestopięcioletniego bezrobotnego robotnika z Potępy (niem. Potempa), skromnej wioski w powiecie toszecko-gliwickim (niem. Tost-Gleiwitz), liczącej niecały tysiąc mieszkańców i leżącej ledwie trzy kilometry od polskiej granicy. Piecuch mieszkał tu w walącej się chałupie, którą dzielił z młodszym bratem Alfonsem i sześćdziesięcioośmioletnią matką Marią. Na ścianach ich domu wisiały święte obrazy, ale brakowało w nich okien5.

Wszyscy spali, gdy przed świtem 10 sierpnia dom otoczyła grupka mężczyzn. Pochodzili z sąsiednich wiosek i byli członkami miejscowej narodowosocjalistycznej SA (Sturmabteilung, „batalion szturmowy”), organizacji znanej też jako „brunatne koszule” albo „szturmowcy”. Zatrzymali się przed domem Piecucha, otworzyli niezamknięte na klucz drzwi i zaczęli krzyczeć: „Wyłazić z wyra, parszywi polscy komuniści! Ręce do góry!”. Potem ci uzbrojeni mężczyźni wkroczyli do domu. Wypchnęli Marię z pokoju, a następnie wyciągnęli z łóżka Konrada i pobili go do nieprzytomności, zanim jeden z nich zastrzelił go w pobliskiej komórce. Tymczasem Alfons musiał stać twarzą przy ścianie – i bito go równie bezlitośnie pałką czy też kijem bilardowym.

Został ciężko ranny w głowę, doznał krwotoku i na jakiś czas stracił przytomność. Według jego zeznania złożonego w sądzie całe to wydarzenie trwało mniej więcej godzinę. Około drugiej w nocy napastnicy odeszli w stronę sąsiedniej wioski Zbrosławice (niem. Broslawitz). Konrad Piecuch już wtedy nie żył6.

Autopsja patologa śledczego doktora Weimanna świadczy o brutalności napastników. Na ciele Konrada Piecucha stwierdził on:

w sumie 29 ran, z których dwie były stosunkowo nieznaczne. Ciało było niezmiernie posiniaczone w rejonie szyi. Tętnica szyjna została całkowicie rozerwana. W krtani widoczna była duża dziura. Śmierć nastąpiła w wyniku uduszenia, gdy krew z tętnicy szyjnej wlała się przez krtań do płuc. Śmiertelna rana musiała być zadana Piecuchowi, gdy leżał na ziemi. Ponadto na szyi widać otarcie naskórka, które jest niewątpliwie skutkiem kopnięcia. Poza tymi ranami Piecuch był poobijany na całym ciele. Otrzymał ciężkie ciosy w głowę obuchem siekiery albo kijem. Inne rany wyglądają tak, jakby bito go po twarzy kijem bilardowym7.

Biorąc pod uwagę zakres tych obrażeń, władze obawiały się, że zmaltretowane ciało Piecucha stanie się obiektem politycznego zainteresowania. Dlatego zaraz po ujawnieniu zbrodni skonfiskowały zwłoki, by usunąć je sprzed oczu komunistów i zapobiec ich fotografowaniu w celach propagandowych8.

Choć zbrodnia świadczyła o szczególnym zdziczeniu, nie stanowiła odosobnionego incydentu. W gruncie rzeczy niemieckie gazety z lata 1932 roku codziennie przynosiły doniesienia o atakach nazistów, najczęściej na działaczy socjalistycznych i komunistycznych, ale też na Żydów9. Liberalna gazeta żydowska „CV-Zeitung” donosiła o zamachach z użyciem bomb i granatów ręcznych w górnośląskich miastach, takich jak Zabrze (Hindenburg), Gliwice (Gleiwitz) i Bytom (Beuthen), do których doszło między 6 i 9 sierpnia10. Historycy określili nazistowskich szturmowców jako ludzi zaangażowanych w istną „kampanię terroru”, jaka przetoczyła się przez Śląsk latem 1932 roku, po wyborach do Reichstagu z 31 lipca, które co prawda uczyniły NSDAP najsilniejszą partią w Niemczech, ale nie wyłoniły rządu pod kierownictwem Hitlera11.

Morderstwo w Potępie trafiło na czołówki prasy w całych Niemczech – w dużym stopniu za sprawą nowego dekretu nadzwyczajnego „przeciwko politycznemu terroryzmowi”, który wszedł w życie o północy w dniu napadu na Piecucha12. Wyposażony w tę antyterrorystyczną legislację i starający się desperacko położyć kres fali codziennej politycznej przemocy, nad którą nie dawało się już zapanować, rząd kanclerza Franza von Papena zażądał kary śmierci dla sprawców takich politycznie motywowanych zbrodni. Według nowego prawa ludzie popełniający przestępstwa na tle politycznym mieli być skazywani najszybciej jak to możliwe przez nowo utworzone sądy specjalne. Za pomocą takiej legislacji słabe już państwo niemieckie próbowało zachować monopol na stosowanie przemocy – ale przekaz ten nie odbił się większym echem; był zresztą ostatnią taką próbą przed ostatecznym upadkiem Republiki Weimarskiej kilka miesięcy później13. Joseph Goebbels, od 1926 roku przywódca regionalnych struktur (gauleiter) NSDAP w Berlinie i Brandenburgii, słusznie przewidział, że ten ostatni wysiłek okaże się daremny. Dziesiątego sierpnia 1932 roku, nie wiedząc jeszcze zapewne o morderstwie w Potępie, zanotował w swoim dzienniku: „Telefon z Berlina. Nowy nadzwyczajny dekret o stanie wyjątkowym… Ale to już nic nie pomoże”14.

Jedenastego sierpnia, ledwie dzień po morderstwie, policja aresztowała dziewięciu mężczyzn podejrzanych o udział w tej zbrodni. Byli to: górnik i plutonowy (Scharführer) August Gräupner (ur. 1899), górnik przodowy i członek NSDAP Rufin Wolnitza (ur. 1907), elektryk Reinhold Kottisch (ur. 1906), lokalny przywódca SA i inspektor urobku (Markenkontrolleur) Helmuth-Josef Müller (ur. 1898), były funkcjonariusz policji Ludwig Nowak (ur. 1891) oraz dwaj górnicy – Hippolit Hadamik (ur. 1903) i Karl Czaja (ur. 1894). Aresztowano także dwóch oberżystów, którzy odegrali kluczową rolę w zbrodni: członka SA Paula Lachmanna (ur. 1993), karczmarza i urzędnika gminnego (Gemeindevorsteher) w Potępie, i Georga Hoppego (ur. 1889), który prowadził gospodę SA w sąsiedniej wsi Tworog15. Czterej inni uczestnicy, w tym Paul Golombek – miejscowy rzeźnik i zapewne jeden z głównych winowajców – już zbiegli16. Daty urodzenia i zawody tych ludzi świadczą, że napastnicy byli typowymi Górnoślązakami w wieku od 25 do 43 lat. Według historyka Richarda Bessela, znawcy procesu dochodzenia nazistów do władzy na Śląsku, prowodyrzy tego ataku wywodzili się z miejscowej „solidnej klasy średniej”. Zauważył też, jak „naturalnie” te środowiska postrzegały, traktowały i usprawiedliwiały polityczną przemoc – a nawet polityczne morderstwo w swojej okolicy17.

Wszyscy zatrzymani 19–22 sierpnia stanęli przed sądem specjalnym w Bytomiu. Historyk Henning Grunwald opisał utarczki sądowe pomiędzy Narodowosocjalistycznym Stowarzyszeniem Prawników, kierowanym przez Hansa Franka – późniejszego generalnego gubernatora w Krakowie – a nowo utworzonym Biurem Doradztwa Prawnego (Rechtsabteilung) SA, kierowanym przez czołowego prawnika SA Waltera Luetgebrune, jako „naprawdę piękny pojedynek”18. Zważywszy na wagę sprawy, zarówno Frank, jak i Luetgebrune wykorzystali wszelkie dostępne środki, by wyjść z tego zwarcia zwycięsko – nie cofając się przed zastraszaniem swoich rywali i miejscowych nazistowskich prawników oraz robieniem prezentów dla pozwanych, by zyskać ich względy. Ta rywalizacja nazistowskich prawników odbyła się jednak, koniec końców, ze stratą dla oskarżonych, gdyż „uniemożliwiła płynne i skuteczne działanie obrony”19.

Sędziowie przyjęli wysoce wiarygodną wersję wydarzeń dzięki szczegółowym zeznaniom świadków i oskarżonych, a także na podstawie powszechnie znanych politycznych zapatrywać podsądnych. Przyjęto, że w godzinach wieczornych 9 sierpnia 1932 roku Nowak, przywódca bojówki SA-Sturm 26 w Zbrosławicach, zebrał grupę członków SA do przeprowadzenia aktów politycznej przemocy, które miały „sterroryzować okolicę”20. Grupa ta pojechała potem do gospody Hoppego w pobliskim Tworogu, „znanym miejscu nazistowskich spotkań”. Hoppe, Sturmführer SA-Sturm 27 w Tworogu, wyposażył tych ludzi w dodatkową broń i polecił im udać się do Potępy. Tam miejscowy szynkarz Lachmann uraczył ich suto alkoholem i papierosami. Razem ze swoim przyjacielem, rzeźnikiem Golombkiem, Lachmann podał też nazwiska czterech osób, które należało napaść tej nocy21. Piecuch był wśród nich. Przez zwykły przypadek tylko napad na niego okazał się tak fatalny w skutkach. W ciągu tamtej nocy mocno pijani naziści napadli jeszcze na dwa inne domy, ale nie byli już w stanie działać dalej.

Lachmann twierdził później, że mordercza wyprawa na dobrze znanego, ale niegroźnego rozrabiakę Piecucha miała przyczyny jedynie po części „polityczne”. W grę wchodziły też motywy osobiste. Piecuch nie tylko nagabywał podobno wielokrotnie gości w gospodzie Lachmanna, ulubionym lokalu miejscowych nazistów, ale też popierał kiedyś polskich powstańców śląskich22. Szynkarz obawiał się także, iż Piecuch ujawni jego notoryczne kłusownictwo w okolicznych lasach23. W pewnej komunistycznej ulotce stwierdzono również, że Lachmann jako urzędnik gminny odmówił bezrobotnym braciom Piecuchom należnych świadczeń socjalnych24. Tak więc motywy „polityczne” i „osobiste” związały się w tej sprawie nierozerwalnie, jak to zresztą bywało w bardzo wielu przypadkach przemocy w ostatnich latach Republiki Weimarskiej. Dwudziestego drugiego sierpnia 1932 roku sąd specjalny w Bytomiu skazał pięciu napastników na śmierć: Lachmanna za „podżeganie do mordu politycznego” (Anstiftung zum politischen Totschlag), a Kottischa, Wolnitzę, Graüpnera i Müllera za „zabójstwo popełnione z motywów politycznych”. Hoppe dostał dwa lata więzienia za „nakłanianie do niebezpiecznego zagrożenia życia”. Pozostali trzej podsądni (Hadamik, Czaja i Nowak) zostali uniewinnieni25. Pozwani zareagowali na wyroki okrzykami „Heil Hitler!” i „Precz z tym systemem sprawiedliwości”26. Podczas procesu wykazali zadziwiającą „nonszalancję i niemal dobry humor” – co odnotowała prasa. Pozdrawiali faszystowskim salutem kilku nazistowskich oficjeli przyglądających się procesowi, w tym niesławnego śląskiego przywódcę SA Edmunda Heinesa. Wyglądali tak, jakby nie przejmowali się za bardzo groźbą wyroku śmierci. Lokalna nazistowska gazeta wyraziła poparcie dla takiego zachowania sprawców, twierdząc, że jeśli „sąd ośmieli się wydać choć jeden wyrok śmierci”, przez cały naród przetoczy się fala protestu27. Teza ta okazała się słuszna, przynajmniej na lokalnym poziomie i w specyficznych kręgach społecznych: wyrok sądu wywołał gorące protesty, a nawet akty buntu wśród miejscowych zwolenników narodowych socjalistów, którzy zbierali się wokół gmachu sądowego, by wywrzeć presję na sędziów. Korespondent londyńskiego „The Times” relacjonował, że zamieszki wokół sądu były tak poważne, że wezwano policję w stalowych hełmach, z karabinami i pistoletami maszynowymi. Korzystając ze wsparcia oddziałów SA przybyłych z Wrocławia, naziści przynajmniej tego dnia zdominowali ulice Bytomia, nie tylko w okolicach sądu, ale też w odleglejszych rejonach miasta, gdzie powybijano witryny paru sklepów oraz zdemolowano siedzibę socjalistycznej gazety. Żydowscy kupcy pozamykali swoje interesy i zasłonili okna28.

Po wydaniu wyroku śląski przywódca SA Heines, który od września 1930 roku był też członkiem Reichstagu z ramienia NSDAP, głośno zapowiedział, że „Niemcy podejmą wkrótce inne decyzje”. Bytomski werdykt, dodał, „stanie się znakiem nadziei na niemieckie przebudzenie”29. Parę godzin później powtórzył ten przekaz z balkonu pobliskiej kawiarni, przemawiając do tłumu zwolenników30. Heines nie miał oporów, by postawić się samemu w roli sędziego. Dwanaście lat wcześniej, w 1920 roku, gdy był członkiem Arbeitsgemeinschaft Roßbach, osławionej jednostki Freikorpsu walczącej w Prusach Zachodnich i w krajach bałtyckich, sam „skazał” i stracił rzekomego zdrajcę. Choć niemieckie władze wymierzyły mu za to w maju 1929 roku karę pięciu lat więzienia, Heines – który szybko odzyskał wolność, wpłaciwszy kaucję w wysokości 5000 reichsmarek – niedługo potem z dumą określił się na zlocie NSDAP w berlińskim Pałacu Sportu jako „sędzia sądu kapturowego”31.

W wyniku wyborów parlamentarnych z 31 lipca 1932 roku NSDAP stała się największą partią w niemieckim Reichstagu. Jej przywódca Adolf Hitler nawiązał do wydarzeń na Górnym Śląsku w politycznym ataku na rząd ogólnokrajowy. Kilka godzin po tym, jak bytomski wyrok został ogłoszony, Hitler wysłał telegram, w którym wyraził całkowitą solidarność z napastnikami i potępił wyroki śmierci jako „najbardziej oburzający krwawy werdykt”. Zwracając się oficjalnie do tych pięciu mężczyzn skazanych na śmierć, chciał przemówić do szerszych kręgów nazistowskich, ostro krytykując konserwatywny rząd Papena i twierdząc, że rewizja wyroku jest koniecznością narodową: „od tej pory wasza wolność jest sprawą naszego honoru, tak jak naszą powinnością jest walka z rządem, który wydał taki wyrok”32. Hermann Göring wysłał podobną depeszę z wyrazami poparcia dla skazanych i załatwił tysiącmarkowy zasiłek dla ich rodzin. Szef sztabu SA, Ernst Röhm, udał się nawet do Bytomia i odwiedził skazańców w więzieniu33.

Jawna obrona morderców z Potępy, wyrażona przez przywódców nazistowskich, wywołała co prawda powszechne oburzenie w Niemczech, a także w prasie międzynarodowej, ale okazała się bardziej zrozumiała w kontekście obszernej „proklamacji”, jaką Hitler opublikował w oficjalnym organie prasowym partii nazistowskiej „Der Völkischer Beobachter” 24 sierpnia 1932. Przekraczając nawet granice swej zwyczajowej przesady, stwierdził:

Z górą trzy setki zmasakrowanych – ktoś mógłby powiedzieć bardziej dosłownie: zaszlachtowanych – towarzyszy partyjnych to nasi polegli męczennicy. A jeszcze dziesiątki tysięcy, a nawet więcej, okaleczonych. […] Dopiero kiedy te zamachy się zaczęły i trwały, a terror czerwonych band zorganizowanych morderców i kryminalistów stał się nie do zniesienia, „rząd narodowy” von Papena zdobył się na działanie. […] Każdy, kto czuje sentyment do walki o honor i wolność narodu, zrozumie, dlaczego odmówiłem wejścia do tego burżuazyjnego rządu. […] Wyzwoliliśmy słowo „narodowy” od tego brzemienia, które zraniło najgłębszą jego istotę za sprawą wyroku bytomskiego sądu, wydanego przeciw narodowym Niemcom. Pan von Papen zapisał swoje nazwisko w niemieckiej historii krwią narodowych bojowników34.

Joseph Goebbels, znany już aż za dobrze ze swoich oszczerczych ataków na politycznych przeciwników, dodał jeszcze charakterystyczny element do nazistowskiej propagandy w sprawie Potępy: chodziło o antysemityzm. W artykule wstępnym do „Der Angriff”, stołecznej gazety nazistowskiej, którą założył w 1927 roku i od tej pory prowadził, Goebbels wydrukował grubą czcionką: „Winni są Żydzi”35. Powtórzył ten slogan wielokrotnie, choć nie podał żadnego logicznego związku pomiędzy tą zbrodnią i swoim zarzutem. Strategia Goebbelsa była równie prosta jak skuteczna wśród zwolenników nazizmu: kierował ich gniew i frustrację – wynikłe z wyroku, a także ogólniejszej sytuacji politycznej i gospodarczej – na zwyczajowego kozła ofiarnego: Żydów. Goebbels posunął się wobec nich do groźby przemocy: „Przyjdzie chwila, gdy władze państwowe będą miały do wypełnienia inne obowiązki niż ochrona ludzi, którzy zdradzają naród”36. W reakcji na te wezwania do pogromu władze zawiesiły na tydzień wydawanie „Der Angriff”, ale bez trwalszego efektu.

Manipulując faktami i używając ich do tworzenia poczucia politycznego zagrożenia, Hitler i jego otoczenie docierali do milionów swoich zwolenników, a zwłaszcza członków SA, którzy oczekiwali rychłego przejęcia władzy po latach wyczekiwania. Pod naciskiem tych oczekiwań nazistowskie kierownictwo spekulowało, że w klimacie politycznym naznaczonym fundamentalnym konfliktem ideologicznym i wzajemną nienawiścią niewielu ludzi interesowało się losem pojedynczego robotnika, zwłaszcza takiego, który był zapewne polskim powstańcem37. Hitler mógł liczyć, że jego szturmowcy są gotowi lada dzień wdać się w jakąś krwawą rozróbę38. W tych okolicznościach szczegóły morderstwa w Potępie uległyby szybkiemu zapomnieniu, a przetrwałyby jedynie jego polityczne interpretacje. Partia nazistowska i jej prasa robiły wszystko, by zrzucić winę za morderstwo w Potępie na ofiarę, ruch komunistyczny albo, bardziej ogólnie, na „judeo-marksistowski” system39. Zamieszczony poniżej wiersz, napisany podobno przez zwykłego członka SA i wydrukowany w pewnej śląskiej gazecie nazistowskiej na początku września 1932 roku, pokazuje to znakomicie:

Bytom!

Bytom! Widnieje tam na horyzoncie.

Wciąż błyszczy świeżą czerwienią.

Bytomiu! Oskarżasz pięciu towarzyszy,

A czyha na nich śmierć.

Niemcy! Czy nie słyszycie ich obaw?

Ani krzyku milionów?

Słychać go na ulicach, toczy się przez kraj.

Chcemy uwolnić naszych towarzyszy!

Na ich ratunek maszeruje pewna armia,

Związana węzłem krwi.

Jeden wódz, jedna wiara, jeden sztandar

Dzierżony przez wierność i hart.

Wiara w lud i ojczyznę,

Wierność wodzowi – na tym stoimy

I na bojowej brawurze brunatnych poległych,

Którzy padli w miastach i w całym kraju40.

Trudno sobie wyobrazić większe fałszowanie rzeczywistości: faktyczna ofiara zbrodni, zamordowany Konrad Piecuch, została ponownie wyeliminowana – tym razem retorycznie – natomiast pięciu morderców skazanych na śmierć wyniesiono do rangi bohaterów obwołanych odważnymi bojownikami nazistowskiej sprawy, popieranymi ponoć przez miliony rodaków. Taka argumentacja współbrzmi z reakcją czołowych nazistów, którą brytyjski dziennikarz F.A. Voigt nazwał w 1932 roku „straszliwą barbaryzacją niemieckiego życia politycznego”41. Według jednego z artykułów opublikowanych w nazistowskiej prasie zamordowany Piecuch był „polskim łobuzem” i „podczłowiekiem”, który od lat „nie miał prawa pobytu na niemieckiej ziemi”42.

W podobnych słowach ideolog nazizmu Alfred Rosenberg – znany autor książki Mit XX wieku, opublikowanej w Niemczech w 1930 roku – usprawiedliwiał zabicie Piecucha jako akt linczu, postępek, który uznał za „jedyną możliwą korektę nienaturalnego prawa”. W Stanach Zjednoczonych – wyjaśniał Rosenberg – istnieje „formalna równość między białym mężczyzną i Murzynem, ale w praktyce traktuje się ich odmiennie”. Nordyccy Niemcy powinni stosować podobne i potencjalnie grożące śmiercią rozróżnienia pomiędzy „Aryjczykami”, Słowianami i Żydami43.

Jednakże jesienią 1932 roku kierownictwo NSDAP znalazło się w poważnych kłopotach. Goebbels zanotował w swym dzienniku, że jeśli SA-mani skazani na śmierć zostaliby faktycznie straceni, sytuacja stałaby się „nie do zniesienia”44. Obawiał się, że w takim przypadku presja ze strony zniecierpliwionych zwolenników nazizmu przybrałaby na sile tak bardzo, że otwarta konfrontacja z władzami – określana przez Hitlera jako „zgilotynowanie rządu” – mogłaby stać się nieunikniona45. Niezależnie od wyniku takiego starcia położyłoby ono kres rzekomo legalnemu charakterowi dojścia nazistów do władzy. Na szczęście dla nich pruskie Staatsministerium, które po zamachu z 20 lipca 1932 roku (Preußenschlag) dostało się w ręce katolickiego reakcjonisty von Papena, uległo naciskowi różnych grup nacjonalistycznych i zamieniło wyroki śmierci na kary wieloletniego więzienia, liczone od 2 września 1932 roku46. Dzięki temu NSDAP mogło zachować pozory wierności zasadom prawa.

Mentalność pogranicza

W okresie między ciężkimi latami tuż po I wojnie światowej i podjęciem przemocy przez SA we wczesnych latach trzydziestych morderstwa takie jak w Potępie nie były niczym wyjątkowym. Pod wieloma względami konflikty z tych lat ukształtowały późniejsze wzorce nacjonalistycznej przemocy zarówno w Niemczech, jak i w niektórych innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej47. Bliska współpraca pomiędzy SA i innymi organizacjami nacjonalistycznymi w tym regionie miała kluczowe znaczenie. Dwóch najmłodszych napastników skazanych na śmierć, Reinhold Kottisch i Rufin Wolnitza, nie było właściwie członkami SA, ale Samoobrony Górnośląskiej (Oberschlesischer Selbstschutz). Działalność obu tych organizacji mocno nakładała się na siebie na początku lat trzydziestych – o czym świadczy to, że przynajmniej Wolnitza był także członkiem NSDAP48. Do czasu uwięzienia obaj mężczyźni mieszkali w „domu SA” w Zbrosławicach, gdzie przechodzili paramilitarne szkolenie, koncentrujące się na opanowywaniu ulic i skrajów lasów oraz przygotowaniu do strzelania i działania w oddziałach szturmowych49.

Samoobrona Górnośląska była oficjalnie tolerowaną organizacją paramilitarną, stworzoną po I wojnie do walki z Polakami na spornym obszarze pogranicznym między Rzeszą Niemiecką i odrodzonym Państwem Polskim50. Jesienią 1918 roku Polacy zażądali początkowo całego Górnego Śląska, który w XIX wieku stał się jednym z ważnych ośrodków przemysłowych Rzeszy dzięki bogatym złożom węgla. Zarówno czołowi politycy Niemiec, jak i opinia publiczna w tym kraju stanowczo się temu sprzeciwiali, upierając się przy prawie narodowego samookreślenia i wysuwając argument, że obszar ten był w przeważającej mierze niemiecki, choć ze znaczną mniejszością polską. Niemcy twierdzili też, że obszary te są niezbędne dla ich gospodarki narodowej, która poniosła tak ciężkie straty wskutek niedawnej klęski wojennej51. Trzy polskie powstania, napędzane mocnym misjonarskim zapałem do „repolonizacji” mieszanej ludności tego regionu, nie doprowadziły do uspokojenia gorących emocji w miastach i wsiach Górnego Śląska52.

Do dalszego zaostrzenia wrogości doprowadziły działania niemieckich sił ochotniczych Freikorps, dowodzonych przez takich ludzi jak Peter von Heydebreck, Hermann Ehrhardt, Wilfried von Loewenfeld i Horst von Petersdorff. Oddziały te nie tylko walczyły z Polakami, ale też prześladowały rzekomych niemieckich zdrajców, wykazując, że nie tylko językowe czy etniczne, ale i polityczne granice są wątpliwe i sporne53. Założyciel tak zwanej specjalnej policji Samoobrony Górnośląskiej Heinz Oskar Hauenstein, który potem został jednym z pierwszych członków SA w Berlinie, zeznał na procesie w 1928 roku, że jego formacja była odpowiedzialna za ponad 200 mordów Feme. Termin ten, oznaczający samozwańczy wyrok, znany ze średniowiecznej Westfalii, był używany w międzywojennych Niemczech na określenie politycznych mordów na „zdrajcach”, dokonywanych przez sprawców ze skrajnej prawicy54. Niemieckie Freikorpsy także mordowały masowo domniemanych polskich szpiegów55. Pewien dawny członek Freikorpsu oświadczył później cynicznie: „Można powiedzieć, że oszczędzaliśmy kule, kiedy wybijaliśmy tę hołotę”56. Jednakże w akcie oskarżenia przeciwko członkom Freikorpsu Ehrhardt Brigade z 1922 roku prokurator Rzeszy z Lipska określił antypolskie działania tej niemieckiej milicji z jawną sympatią: jako akty usprawiedliwionej samoobrony. Uznał je za niezbędne do odparcia polskich ataków zmierzających do „zniszczenia państwowego i politycznego porządku w Niemczech”, prowadzonych „z pomocą obcych mocarstw”. Była to aluzja do decyzji Komisji Międzysojuszniczej, którą po I wojnie powszechnie oskarżano w Niemczech o sprzyjanie Polakom57.

Echa tych wydarzeń z lat tużpowojennych wciąż odbijały się w nacjonalistycznych i silnie antypolskich emocjach górnośląskiej SA w latach trzydziestych. Mocno antydemokratyczne przekonania tej grupy tkwiły korzeniami w starszych i dobrze ugruntowanych politycznych zapatrywaniach mieszkańców tych ziem. Wielu etnicznych Niemców dzieliło szeroko rozpowszechnioną frustrację z niezdecydowanego jakoby stanowiska rządów Republiki Weimarskiej w kwestiach bezpieczeństwa narodowego, a szczególnie obrony niemieckiej granicy wschodniej58. Do pewnego stopnia górnośląskiej SA udało się zostać prawowitym spadkobiercą dawnych jednostek Freikorpsu59. Retoryka tamtejszych SA-manów skłaniała do podobnych porównań i była wyrażana przez czołowych przedstawicieli skrajnej prawicy, takich jak Manfred von Killinger, dawny przywódca Freikorpsu, który później wstąpił do SA60. Szczególnie w rejonach przygranicznych jednostki SA przedstawiały się jako faktyczna straż graniczna, powołana do obrony jedności narodowej przed Czechami i Polakami na wschodzie i Francuzami na zachodzie (il. 3)61. Przejawy takiej mentalności nie cechowały jedynie członków SA, o czym świadczy poniższy przykład. Otóż po przejęciu władzy przez nazistów Narodowosocjalistyczny Związek Nauczycieli (Nationalsozialistischer Lehrerbund) na Śląsku wielokrotnie organizował „obozy szkoleniowe” dla swoich członków. Te dwutygodniowe kursy miały podnieść „świadomość graniczną” niemieckich nauczycieli, którą definiowano jako rasowe i historyczne przekonanie o szczególnej roli Śląska na „pangermańskim Wschodzie”62. Od początku lat dwudziestych wielu nauczycieli było wrogo nastawionych do Polski i jej protektorki – Francji. Teraz chełpili się swoją „świadomością niemieckiego pogranicza” i przekazywali takie postawy swoim uczniom63.

Ta mentalność, której nie poświęcono dostatecznej uwagi w istniejących pracach o SA64, była właśnie jednym z najważniejszych czynników, które zapewniały tej formacji tożsamość aż do roku 1945. Szczególnie w warunkach ekspansjonistycznej polityki Niemiec od połowy lat trzydziestych, która chronologicznie zbiegła się z poważnym kryzysem SA po „nocy długich noży” (30 czerwca – 2 lipca 1934), obraz własny „brunatnych koszul” jako promotorów „germańskości” – poprzez ćwiczenia paramilitarne, trening fizyczny, kształcenie ideologiczne, a potem aktywny udział w walkach II wojny światowej – nabrał kluczowego znaczenia. Od późnych lat trzydziestych aktywność SA wykraczała daleko poza granice Rzeszy. Duża liczba etnicznych Niemców, którzy wstąpili do tej formacji w Kraju Sudeckim i w rejonie Kłajpedy (niem. Memel) w latach 1937–1939, świadczy o trwałej atrakcyjności SA, przynajmniej na terenach, które miały zostać przyłączone do Rzeszy65.

Dzieje SA po przejęciu władzy przez nazistów w styczniu 1933 roku to historia przemocy, nienawiści i walki. Jeśli chodzi o sprawę z Potępy, to już 23 marca tego roku, gdy pierwsi więźniowie polityczni zaczęli zapełniać nowo zbudowane obozy koncentracyjne w Oranienburgu, Dachau i w innych miejscach, Hitler uwolnił morderców Piecucha66. Niedawni skazańcy zostali „uroczyście powitani” przez górnośląską prasę, na co poskarżył się Związek Polaków na Górnym Śląsku w petycji do Ligi Narodów, złożonej w październiku 1933 roku. Skoro mordercy byli teraz oficjalnie traktowani jak bohaterowie – twierdzili polscy działacze – mniejszość polska straciła wszelkie poczucie bezpieczeństwa67. Następne lata miały potwierdzić ich najgorsze obawy. Odnosząc się do tej historii przemocy i rozlewu krwi na Górnym Śląsku, pisarz August Scholtis – rodowity Górnoślązak z wioski Bolatitz (dziś czeskie Bolatice) – stwierdził ponuro w swojej autobiografii z 1959 roku: „W tym regionie Europa Środkowa wydawała się wciąż tkwić w średniowieczu. Każdy tutejszy mieszkaniec był z pokolenia na pokolenie rozdzierany pomiędzy państwami pruskim i polskim, które tu ze sobą graniczyły. Ludzi nieodmiennie pozbawiano wolnej woli – i czyniły to obie strony. Strzelano do nich, ścigano ich, rabowano albo po prostu zarzynano na drogach”68.

Dwie dekady, które nastąpiły po morderstwie w Potępie, nie były wyjątkiem od tej tradycji. Wręcz przeciwnie, po przejęciu władzy przez nazistów partyjna polityka siłowego narzucania jednomyślności była prowadzona z maksymalną dawką przemocy, nie tylko na Dolnym i Górnym Śląsku. Kilka lat później niemiecko-polskie pogranicze i terytoria leżące dalej na wschód stały się ziemią masowych mordów i ludobójstwa, „krwawymi polami” II wojny światowej69. SA, jak to pokażę w tej książce, należała do organizacji odpowiedzialnych za radykalizację narodowościowej i politycznej nienawiści. Przywołując powiedzenie Iana Kershawa, że w nazistowskich Niemczech przemoc była „wbudowana w system”70, można by powiedzieć, że przemoc była też wbudowana w SA – nie tylko jako środek rzeczywistych działań, ale też jako rdzeń propagandy, socjalizacji członków, a wreszcie fundament nazistowskiej tożsamości.

Bandziory, zabójcy, polityczni chuligani

Morderstwo w Potępie, choć wyjątkowo głośne, było jedną z setek politycznie motywowanych zbrodni, które wstrząsnęły Niemcami w latach 1927–1933 i stanowiły przedsmak systematycznych prześladowań przeciwników politycznych i innych domniemanych wrogów, jakie poprzedziły utworzenie III Rzeszy w latach 1933–1934. Każda z tych zbrodni podrywała zaufanie opinii publicznej do zdolności Republiki Weimarskiej w kwestii uporania się z narastającą falą politycznego terroru. Republika ta była słabą demokracją, skazaną bez wątpienia na upadek już od swych początków w 1919 roku71. Chociaż nazistowska SA nie była jedyną paramilitarną organizacją stosującą terror w starciach z przeciwnikami, jej wkład w eskalację politycznej przemocy był znaczący, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym72. W przededniu wyborów ogólnokrajowych 31 lipca 1932 roku napięcia narastały. Tylko w czerwcu i lipcu zamieszki uliczne, strzelaniny, burdy i zabójstwa na tle politycznym pochłonęły ponad 300 istnień ludzkich, a liczba rannych przekroczyła 100073. W politycznym klimacie grożącym wojną domową morderstwo w Potępie trafiłoby co najwyżej na nagłówki lokalnej prasy, gdyby nie okazało się pierwszym politycznym przestępstwem, do jakiego doszło po wejściu w życie dekretu prezydenta Hindenburga o zwalczaniu terroru politycznego.

Sprawa morderstwa w Potępie obejmuje wiele aspektów, które będę rozpatrywał w następnych rozdziałach. Chodzi o formy i motywy politycznej przemocy SA, reakcję demokratycznego państwa na rosnące zagrożenie ze strony nazistów, wykorzystanie przez nich sporów granicznych pomiędzy Niemcami i ich sąsiadami, które swoimi korzeniami sięgają wieku XIX i głębiej. Po tym, jak NSDAP przejęła władzę w 1933 roku, SA pozostała gwardią pretoriańską partii i – przynajmniej w oficjalnej propagandzie – wcieleniem nazistowskiej ideologii i waleczności. Od poszczególnego SA-mana oczekiwano, że będzie przedstawicielem „najbardziej idealnego typu narodowosocjalistycznego”74, i jako taki miał propagować model niemieckiego młodzieńca, postać zbudowaną na bazie mitu Freikorpsów, ale z domieszką nowszych trendów, związanych w pewien sposób z „wysportowanym” chrześcijaństwem i niemiecką „konserwatywną rewolucją” z okolic 1930 roku75. Jednakże zamordowanie szefa sztabu SA Ernsta Röhma i kilkudziesięciu jego zwolenników w dniach 30 czerwca – 2 lipca 1934 („noc długich noży”) znacząco ograniczyło ambicje SA do kształtowania polityki III Rzeszy. W historiografii powszechnie uważa się, że wydarzenia te sprowadziły szturmowców do wymiaru „drugorzędnej grupy propagandowej Ruchu” na pozostałe 11 lat istnienia państwa nazistowskiego76.

Nowe badania nad historią SA nie potrzebują uzasadnienia, ale wymagają wyjaśnienia ich intencji, zakresu i metodologicznego podejścia. Książka ta nie tylko wykaże, że zarysowany wyżej obraz wzlotu i nagłego upadku SA jest niekompletny, ale też że zaciemnia głębokie i długotrwałe oddziaływanie tej formacji na Niemców żyjących w III Rzeszy – oddziaływanie, które przetrwało nawet upadek reżimu nazistowskiego. SA była – mówiąc słowami amerykańskiego socjologa Lewisa A. Cosera – „organizacją żarłoczną”, nacechowaną „nienasyconymi” żądaniami wobec swych członków, opartymi jednak na dobrowolnym podporządkowaniu się, lojalności i oddaniu. Taka organizacja stara się „wchłonąć całą osobowość” swoich członków77.

SA przez cały czas istnienia III Rzeszy pozostała organizacją ważną dla formowania niemieckich mężczyzn zgodnie z potrzebami i życzeniami reżimu, a zarazem pozwalającą szeregowym członkom uczestniczyć w nazistowskim przedsięwzięciu78. Pod tym względem miała aż do 1945 roku duże znaczenie polityczne – a jest to wniosek sprzeczny z mainstreamową historiografią SA, podkreślającą fundamentalną utratę wpływów i siły tej organizacji po „nocy długich noży” i uważającą SA z lat późniejszych za formację co prawda wciąż liczną, ale bez większego znaczenia politycznego. Nawiązując do słynnej interpretacji Hansa Mommsena, który określił kurs nazistowskiej polityki jako „narastającą radykalizację”, szczególnie w kwestii eksterminacji Żydów79, istniejącą dziś literaturę o późnej SA można podsumować jako obraz „narastającej banalizacji”.

Taka ocena jest jednak mylna, gdyż tworzy wrażenie, iż SA po roku 1934 skupiła się na nostalgicznych popijawach w gronie starych towarzyszy – jak zresztą twierdziło wielu szturmowców po wojnie. Teza ta ignoruje ważne działania „brunatnych koszul” w latach przed wybuchem wojny, a w tym antysemicką przemoc, osiągającą kulminację w lecie 1935 roku, a potem znów w czerwcu i listopadzie roku 1938, a także ich wkład w II wojnę światową i rolę w utrwalaniu reżimu nazistowskiego w samych Niemczech i na terytoriach okupowanych aż do ostatnich tygodni nazistowskiej władzy. Niniejsza książka obejmuje okres od roku 1921, gdy nazistowskie Sturmabteilungen sformowały się po raz pierwszy w Monachium, aż do roku 1945, gdy przestały funkcjonować w sytuacji ostatecznego załamania się niemieckiego wysiłku wojennego80. Co więcej, zajmiemy się także sytuacją w wymiarze sprawiedliwości okresu przejściowego w strefach okupacyjnych Niemiec, a potem w dwóch państwach niemieckich po ich powstaniu w 1949 roku – oczywiście w aspekcie SA i traktowania zbrodni popełnionych przez jej członków. Pojawi się teza, że to sądy miały decydujący wpływ na sposób, w jaki pisano o historii SA w pierwszych dziesięcioleciach po II wojnie. Na koniec poddane zostanie ponownej ocenie znaczenie SA w ramach ogólnej historii społecznej (Gesellschaftsgeschichte) narodowego socjalizmu.

Zważywszy na bezlik prac poświęconych historii narodowego socjalizmu, III Rzeszy i Holokaustowi – obszarów, o których żaden pojedynczy badacz nie może już powiedzieć, że zna je w każdym szczególe81 – liczba opracowań skupiających się na SA jest zadziwiająco skromna. Z wyjątkiem pewnych kontrowersji wokół społecznej atrakcyjności i składu członkowskiego – dotyczących przede wszystkim klasy pracującej i średniej – istniejące do tej pory studia są nader zgodne, jeśli chodzi o interpretację tej organizacji82. Koncentrują się na okresie od połowy lat dwudziestych do roku 1934 oraz na formach i efektach aktywizmu SA83. Wczesnym i charakterystycznym – a także niezwykle żywotnym – przykładem takiego historycznego oglądu jest ocena szturmowców w książce Ernsta Niekischa Das Reich der niederen Dämonen (Rzesza pomocnych demonów), wydanej w 1953 roku w RFN. Niekisch pisze:

SA była kontrelitą; przyciągała do siebie tych wszystkich, którzy mieli w środku zgniliznę i słabość. W SA mogły znaleźć ujście wszelkie przestępcze inklinacje. Koszary SA wypełniało szambo: nieroby, pijacy, nieudacznicy [Lebensbankrotteure], homoseksualiści, bandziory i mordercy knuli plany rozrób, które miały „obudzić” Niemcy. Ludzka wartość tej zbieraniny, wśród której synowie niemieckiej burżuazji uczyli się gangsterskich metod, ilustruje smętny upadek niemieckiej klasy średniej84.

Niekisch, dawny „narodowy bolszewik”, którego naziści wsadzili do więzienia w 1937 roku, został potem profesorem socjologii na wschodnioberlińskim Uniwersytecie Humboldtów. Jego osobisty uraz i nienawiść do nazistów współgrały z ówczesnymi doktrynami politycznymi – przynajmniej w kwestii szturmowców. Zarówno wykształceni Niemcy z Zachodu, jak i socjalistyczny establishment ze Wschodu uważali przemoc i demoralizację SA-manów za kamień węgielny faszystowskiej władzy, choć z nieco różnych powodów. W RFN przemoc szturmowców była często wykorzystywana do delegitymizacji narodowego socjalizmu jako zdeprawowanej ideologii „rządów motłochu”. U podstaw tego twierdzenia kryła się chęć wybielenia klasy średniej, która rzekomo próbowała mitygować ekscesy nazistów. Można powiedzieć, że szturmowców przedstawiano jako „fanatycznych nazistów”, od których nawet ludzie popierający reżim i zwykli członkowie partii różnili się pozytywnie. A zatem osoby zaliczające się do tej drugiej grupy mogły uważać się za jedynie „taktycznych” albo też „porządnych” nazistów. Na komunistycznym Wschodzie sytuacja była bardziej dwuznaczna: w okresie zaraz po wojnie akty przemocy ze strony szturmowców były surowo karane przez sądy, czasami w procesach pokazowych, zwłaszcza jeśli chodziło o sprawy z wczesnych lat trzydziestych, związane z atakami na komunistów. Jednakże na początku lat pięćdziesiątych górę wzięła chęć, by pozyskać masy dawnych „brunatnych koszul” dla nowego socjalistycznego państwa i – stosownie do tego – ściganie ich zbrodni osłabło. W obu częściach Niemiec zapanował klimat lekceważenia tych spraw, przynajmniej do lat siedemdziesiątych. Dla takiego wpływowego dziennikarza i pisarza z Zachodu jak Joachim Fest SA była zwykłym przestępczym motłochem, bandą „rozrabiaków z politycznym odchyleniem” (Ringverein mit politischem Akzent)85. Podobnie historyk Hans Buchheim ocenił w 1965 roku „chuliganów z SA” jako „najbardziej nikczemny przejaw zdeprawowanej tradycji żołdackiej”86. Natomiast amerykański historyk William L. Shirer stwierdził nawet, że wielu przywódców SA było „notorycznymi homoseksualnymi zboczeńcami”87.

Takie jednak pogardliwe oceny mówią nam więcej o preferencjach powojennej historiografii niż o społecznych realiach SA. W przeciwieństwie do tych twierdzeń wewnętrzne policyjne memorandum z 1931 roku „O zasadach walki organizacji radykalnych” podkreśla, że wśród szturmowców „jest bez wątpienia mnóstwo wartościowego Menschmaterial”, prowadzonego przez „wysoko wykwalifikowanych przywódców”88. Karl Otto Paetel, „narodowy rewolucjonista” w późnych latach Republiki Weimarskiej, który przetrwał III Rzeszę na emigracji, a potem wprowadził zachodnich Niemców w poezję amerykańskich bitników, sformułował opinię pośrednią. Słusznie podkreślił już w 1965 roku, że trudność w pisaniu o szturmowcach nie wiąże się z próbą rekonstrukcji „administracyjnych schematów” i rozkazów SA. Przeciwnie, zdaniem Paetela najtrudniejsze jest wyjaśnienie, jak w ramach tej „administracyjnej czapy” mogły się wyłonić i koegzystować dwa typy SA-manów: „idealiści” i ci, których opisał jako „sadystycznych chuliganów o mentalności dżungli”89. Jest to do dziś problemem dla historyków, zwłaszcza że „idealiści” i „sadyści” – by trzymać się terminologii Paetela – byli trudni, a czasem niemożliwi do odróżnienia.

Od lat siedemdziesiątych ukazało się w Stanach Zjednoczonych kilka ważnych prac podejmujących ten problem. O ile wcześniej wspomniane już książki podkreślały zwykle „kryminalny charakter” SA – trzeba przyznać, że to było przesłanie istotne dla społecznej pedagogiki w Niemczech, zważywszy, że do końca lat pięćdziesiątych wielu Niemców wciąż uważało narodowy socjalizm za dobrą ideę, tylko źle zrealizowaną90 – o tyle autorzy tych nowszych studiów przyjrzeli się bliżej składowi społecznemu, mentalności i politycznej organizacji SA. Pionierskie prace – Petera Merkla na temat obrazu własnego szturmowców, Mathilde Jamin o kadrze dowódczej SA i jej problemach po tak zwanej czystce röhmowskiej oraz książka Richarda Bessela o rozwoju i politycznej przemocy SA na Śląsku przed 1933 rokiem – stały się podwalinami, na których wciąż opierają się obecne badania. Nowatorska historia polityczna SA pióra Petera Longericha, opublikowana w 1989 roku, stanowi tymczasowe zwieńczenie tego wznowionego zainteresowania szturmowcami z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych91.

Od lat dziewięćdziesiątych pojawiają się trzy różne rodzaje badań nad SA. Po pierwsze, jest to cała grupa prac łączących podejście historyczno-społeczne z nowszymi próbami pisania historii przemocy, często z perspektywy prakseologicznej czy mikrohistorycznej, czasami nawet wedle wzorca komparatystycznego. Badania te podkreślają, że jednostki SA stanowiły „wspólnoty przemocy” (Gewaltgemeinschaften), propagujące specyficzny tryb życia, w którym ekscesy i dyscyplina współgrają i dopełniają się wzajemnie92. Imponująca dysertacja Svena Reichardta z 2002 roku, porównująca niemiecką SA z włoskimi Squadristi, jest wybitnym przykładem tego nurtu93. Po drugie, ważne aspekty historii SA zostały też przeanalizowane w wielu regionalnych badaniach dotyczących przejęcia władzy przez nazistów, a także w studiach historycznych o niemieckiej policji, wymiarze sprawiedliwości i pierwszych obozach koncentracyjnych94. Ponadto ukazały się książki, w których członkowie rodzin SA-manów prześledzili przeszłość swoich krewnych i powinowatych. Książki te, oparte głównie na prywatnych dokumentach, zawierają często istotne informacje, których próżno szukać w archiwach państwowych95. Po trzecie wreszcie, jest coraz więcej studiów powstałych w ramach nowej historii kulturowej. Autorzy tych prac są żywo zainteresowani wizerunkiem członków SA i SS i analizują narodowosocjalistyczne rytuały i symbole, zwłaszcza kult śmierci, tak charakterystyczny dla ideologii faszystowskich96. Inni badają genderowy wymiar międzywojennego militaryzmu, analizując kliszę „gejowskiego nazisty” albo relacje między nazistowskimi aktywistami i różnymi Kościołami97.

Nowe perspektywy

Choć trudno uważać SA za temat niebadany, to do tej pory nie powstało całościowe opracowanie historii tej formacji. Niniejsza książka jest próbą zapełnienia tej luki, nie tylko poprzez powiązanie licznych wątków, ale też przez prezentację informacji uzyskanych ze źródeł z ponad tuzina państwowych, regionalnych i lokalnych archiwów z kilku krajów. Jest próbą stworzenia obrazu bardziej wielowymiarowego i zbalansowanego niż przedstawione do tej pory98. Celem tej pracy jest zaprezentowanie pierwszej wyczerpującej historii szturmowców, łączącej wyniki daleko zakrojonych poszukiwań archiwalnych ze skrupulatną analizą istniejących już opracowań – a wszystko po to, by można było dokonać ponownej oceny znaczenia SA w historii III Rzeszy, a bardziej ogólnie – współczesnego Zachodu.

Znaczenie tej pracy opiera się na kilku punktach. Po pierwsze, jak już wspomniałem, historia SA została dokładniej przebadana tylko w okresie od powstania tej formacji do 1934 roku. Pionierski artykuł Bruce’a Campbella, wzywający naukowców, by nie tracili z oczu późniejszych dziejów SA – tekst, który ukazał się ponad dwadzieścia lat temu – zachęcił jedynie kilku badaczy99. Miało to swoje konsekwencje. Stawiam tezę, że koncentracja historyków na przemocy SA w drugiej połowie istnienia Republiki Weimarskiej – w Systemzeit, jak to określali pogardliwie naziści – sprzyjała zaciemnieniu dwóch problemów: (1) tego, że SA nie tylko przetrwała „noc długich noży”, ale też, że nawet udało się jej po części wrócić na główną scenę pod koniec lat trzydziestych, oraz (2) stopnia, do jakiego ta organizacja pomogła nazizmowi wniknąć do niemieckiego społeczeństwa. W 1939 roku SA liczyła wciąż ponad 1,3 miliona członków – jakieś trzy razy więcej niż w 1932 roku100. Przemocowa mobilizacja i dyscyplinarna integracja z SA były cechami nazistowskiej Volksgemeinschaft, „wspólnoty narodowej”, aż do 1945 roku. W ciągu ostatniego dziesięciolecia historycy zajmujący się dziejami najnowszymi Niemiec debatowali nad adekwatnością tego terminu i naturą społeczeństwa, do którego się odnosił, zgadzając się przynajmniej co do tego, że Volksgemeinschaft było nośną obietnicą polityczną, ale nigdy społeczną rzeczywistością. Uczestnicy tej debaty nie poświęcili jednak dość uwagi szturmowcom. Na tym tle niniejsze studium jest nie tylko empirycznym wkładem do owej dyskusji, ale też krytycznym komentarzem co do jej przebiegu i dotychczasowych rezultatów101.

Po drugie, ogólny obraz, obejmujący historię SA w Republice Weimarskiej oraz w III Rzeszy, pozwala nam na ogląd tej formacji wyraźniejszy, niż to było dotychczas możliwe w kontekście porównawczym i międzynarodowym102. Nie tylko wczesne lata istnienia SA zostały prześledzone na tle białego terroru w dużej części Europy Środkowej po I wojnie i udanym przewrocie Mussoliniego w 1922 roku. Ponadto coraz bardziej ponadnarodowy wymiar SA w latach trzydziestych – w tym Legion Austriacki, odgałęzienie SA skupiające austriackich nazistów chroniących się pod skrzydłami Niemiec jeszcze przed anszlusem w 1938 roku103, a także rozprzestrzenianie się SA od późnych lat trzydziestych na terytoria anektowane przez nazistowskie imperium – musi być również wzięty pod uwagę. W roku 1942 roku jednostki SA istniały już nie tylko na terytorium Czechosłowacji, ale też w Alzacji, Słowenii, w Kraju Warty i w Generalnym Gubernatorstwie na terenie okupowanej Polski. Historia SA w tych regionach jest praktycznie nieznana i daje nam ważny wgląd w problem germanizacji, określonej jako transformacja ludzi zamieszkujących te obszary w „prawdziwych” Niemców – spełniających nazistowskie standardy kulturowe i rasowe. Moje dociekania dołączają zatem do wcześniejszych znakomitych studiów skoncentrowanych na SS, Ministerstwie Spraw Zagranicznych i paru jeszcze urzędach zaangażowanych w kwestie osiedleńcze Niemców104. Jeśli chodzi o „dyplomatów SA” – niemieckich posłów z najwyższych kręgów SA, wyznaczonych na początku 1940 roku na stanowiska niemieckich przedstawicieli w wasalnych państwach Europy Południowo-Wschodniej – książka ta pokazuje, że szturmowcy mieli nawet wpływ na politykę zagraniczną Niemiec. Byli ekspertami od przemocy bezpośrednio zaangażowanymi w dokonanie Holokaustu.

Po trzecie, choć fizyczna przemoc stosowana przez SA była bezsprzecznie duża, szczególnie w roku 1933, nie była aż tak wyjątkowa w wymiarze międzynarodowym, przynajmniej w porównaniu z innymi aktami masowej przemocy, do jakich dochodziło w XX wieku105. Jednakże SA jest szczególnie użytecznym przykładem w badaniu, dlaczego przemoc jest tak atrakcyjna dla młodych mężczyzn w określonych warunkach i czasie. Przemoc jest nie tylko częścią ludzkiej natury, lecz jej stosowanie przynosi także znaczne korzyści i dlatego staje się „celowo racjonalne”106. W obliczu kapitalistycznej nowoczesności, która nie tylko tworzy ekonomicznych zwycięzców i przegranych, ale też nie pozwala w dużym stopniu, by jednostki doświadczały uczuć wyniesienia i posiadania, użycie przemocy daje kluczowe korzyści, jak stwierdził niedawno niemiecki filozof i literaturoznawca Jan Philipp Reemtsma107. Jest drogą ucieczki, w której zasady klasy średniej, oparte na ostrożnym planowaniu i podporządkowaniu się ogólnie przyjętej moralności, są zastąpione przez uczucia wyzwolenia (ku zniszczeniu) i osobistego uprawnienia do zdobyczy, zarówno materialnych, jak i duchowych. Przemoc dawała zatem specyficzną satysfakcję, czasami atrakcyjną, gdy alternatywy stają się, lub zdają się, mniej prawdopodobne w przewidywalnej przyszłości108. W konsekwencji polityczni myśliciele, tacy jak Karol Marks i Fryderyk Engels, którzy nie wierzyli w reformę kapitalizmu, opowiadali się za rewolucyjną przemocą jako „akuszerką historii” i usprawiedliwionym „narzędziem” nowych ruchów społecznych próbujących zniszczyć skamieniałe struktury polityczne109. Można w tym miejscu sądzić, że jeśli tymczasowe uprawnienie jednostek do przemocy może być uzasadnione jako droga do osiągnięcia wyższych celów, takich jak służba narodowi albo spełnianie woli Bożej (albo obu naraz) – to wykonawcy takiej mało ograniczonej, ale samousprawiedliwionej przemocy powinni korzystać ze względnie stabilnej alternatywnej tożsamości grupowej, która nie musi być wcale słabsza od mocno ugruntowanego porządku moralnego, z którym walczy110.

Dwie strony przemocy

Jak pokazuje ta książka, używanie przemocy przez szturmowców było pod wieloma względami racjonalnym i samousprawiedliwionym wyborem. Jednak posiadanie niebezpiecznej broni, która nie tylko zastraszała przeciwników, ale służyła też podbudowaniu tożsamości jej użytkowników, ostro kontrastującej z mainstreamowym społeczeństwem i jego wartościami, a także dobrze przemyślany system propagandy, zachęcający agresywne jednostki do postrzegania się jako współczesnych krzyżowców, walczących za naród i Boga, i upoważniający do zwalczania „niewiernych” – nawet w imieniu ludzkości – nie były wyłącznie cechami SA-manów z lat dwudziestych i trzydziestych. Oczywiście, ta książka jest pracą historyczną poświęconą specyficznej organizacji i jej członkom w określonych ramach czasowych. Jako taka nie może być uważana za studium, które systematycznie porównuje formy i systemy przemocy aż do czasów obecnych. Pomimo jednak tego zastrzeżenia historia SA jest pod wieloma względami typowa dla sposobu, w jaki polityka, działanie mediów, przemoc i masowy aktywizm wiązały się ze sobą w XX wieku.

Tak rozległy temat wymaga metodologicznego rygoru, więc potrzebne są tu pewne dodatkowe wyjaśnienia metodologiczne. Moja książka skupia się na przemocy i na jej personalnych, strategicznych i kulturowych implikacjach, ale zajmuje się też integrującą siłą, którą może wywierać organizacja taka jak SA. Zwrócę szczególną uwagę na proces przemocowej mobilizacji i dyscyplinarnej integracji. W przypadku szturmowców oba te zjawiska były ze sobą nierozerwalnie związane. Ruch nazistowski nie tylko używał przemocy jako środka do mobilizacji swoich zwolenników i do zwalczania przeciwników, ale też stosował ją do dyscyplinowania ludności w ogóle, a działaczy w szczególności. Pierwsze podejście do przemocy dominowało w latach 1933–1934, a drugie przeważało w późniejszych latach III Rzeszy. Ale i wtedy proces integracji przez przemoc zawsze zawierał elementy mobilizacji – i vice versa, wcześniejsza mobilizacja dawała jednocześnie efekty dyscyplinujące w szeregach SA111.

Historia przemocy jest tematem, któremu w ostatnich latach poświęcono wiele prac112. Okres 1914–1949, opisywany czasem jako „europejska wojna domowa”, był obiektem szczególnej uwagi historyków interesujących się badaniami nad przemocą – nie tylko z racji dwóch wojen światowych i ich skrajnego poziomu zniszczenia i mordu, ale także z powodu dwóch przeciwstawnych ideologii, komunizmu i faszyzmu, które rzuciły wyzwanie demokracji opartej na politycznym liberalizmie113.

Narodowy socjalizm, niemiecki wariant faszyzmu czy bardziej precyzyjnie „autorytarna prawicowość”, jest mocno osadzony w szerszym polu międzynarodowych i porównawczych studiów o autorytarnych, faszystowskich i skrajnie prawicowych ruchach i reżimach w międzywojennej Europie, które zastąpiły starsze rozumienie totalitaryzmu114. Formy politycznej przemocy wywieranej przez te ruchy stały się tematem coraz intensywniejszej analizy komparatystycznej i ponadnarodowej115. W rezultacie historia narodowego socjalizmu – a przynajmniej jego wczesnej fazy – jest coraz bardziej rozpatrywana jako wariant pewnego europejskiego zjawiska, a mniej jako Sonderweg, specyficzny wątek w najnowszej historii Niemiec, który różni się negatywnie od wyobrażonej postępowej historii nowoczesnego Zachodu, rozwijanej w innych ośrodkach, szczególnie przez bielefeldzką szkołę historii społecznej116. A jednak podkreślanie podobieństw nie oznacza lekceważenia różnic. Narodowy socjalizm został nasycony przemocą wraz z powstaniem III Rzeszy, a potem zradykalizował się jeszcze podczas II wojny światowej, gdy wprowadził program zniszczenia i mordów na bezprecedensową skalę, zniewalając i mordując miliony ludzi, których reżim uważał za „niepożądanych” – zwłaszcza europejskich Żydów117.

Niniejsza praca podąża za tym ponadnarodowym trendem historiograficznym, nie tracąc wszakże z pola widzenia narodowej specyfiki SA. Analizuje przemiany wzorców przemocy typowej dla SA i jej efektów – od początkowych lat tej organizacji jako prawdziwej paramilitarnej Wehrverband do jej „najświetniejszego” okresu jako przemocowego ruchu społecznego, do lat, gdy SA przemieniła się w organizację masową, pełniącą co prawda funkcję policji pomocniczej, ale z topniejącym wpływem na władzę centralną118. Dla większej jasności nazywam te różne stadia pierwszą (1920/1–1923), drugą (1925/6–1933/4) oraz trzecią (1933/4–1945) SA. Aby adekwatnie opisać te różne okresy – cechujące się zmiennymi formami politycznego aktywizmu – opieram się na prakseologicznych analizach działań przemocowych, podążając za pionierską pracą Svena Reichardta, który bazując na przykładzie międzywojennego faszyzmu, wykazał z powodzeniem, że prakseologia jako metoda badań społecznej interakcji pozwala na powiązanie struktury działań, ideologii i powszednich praktyk. Analizując ogólnie podzielane poglądy szturmowców na świat oraz ich „subiektywne prawo” (do tego, co robili), można zrekonstruować specyficzny styl Vergemeinschaftung w SA119. Z drugiej strony poddam krytycznej analizie zasadnicze twierdzenie Reichardta, że w SA działania przemocowe i poczucie wspólnoty łączyły się nierozerwalnie120. Jest to ważne, gdyż jego analizy skupiały się głównie na dość ograniczonym okresie późnych lat dwudziestych i wczesnych trzydziestych. Postawię pytanie, do jakiego stopnia obserwacje Reichardta pasują do trzeciej SA – i przez to spróbuję wyjaśnić, czy dla historii szturmowców ważniejsze były przełomy, czy też kontynuacja.

Badając zastosowaną przemoc, analizuję fizyczne, psychologiczne, kulturowe i strukturalne elementy, które taka przemoc w sobie zawiera121. O ile pierwsze dwie formy przemocy tłumaczą się same przez się – przemoc fizyczna jest bezpośrednim atakiem na czyjeś ciało, a przemoc psychiczna jest świadomą próbą naruszenia czyjegoś dobrego samopoczucia – o tyle kulturowe i strukturalne formy przemocy, tak jak formy przemocy symbolicznej, są znacznie trudniejsze do oszacowania w retrospekcji. Oprócz możliwych dokuczliwych intencji na poziomie interpersonalnym taka przemoc jest (także) efektem ogólniejszych procesów społecznych i politycznych122. Te ostatnie formy przemocy zacierają więc granicę między sprawcami i ofiarami, gdyż w ostatecznym rozrachunku oddziałują na jednych i drugich. Trudniej zatem przypisać komuś konkretnemu odpowiedzialność.

Niezależnie od tych praktycznych problemów dwa przykłady mogą pokazać, dlaczego szersze rozumienie przemocy jest potrzebne w tych badaniach. Pierwszy: przemarsze SA przez dzielnice robotnicze około 1930 roku były rozumiane przez ich uczestników – i postrzegane przez politycznych przeciwników – jako przemocowe prowokacje, nawet jeśli nikt nie zostawał wówczas ranny. Drugi: parę lat później, już po powstaniu nazistowskiej dyktatury, sama obecność grupy umundurowanych szturmowców wywoływała lęk potencjalnych przeciwników i zwykłych gapiów123. To było coś więcej niż tylko widowiskowe zagarnięcie przestrzeni publicznej. Każdy wiedział, jak szybko kohorta nawet pokojowo wyglądających szturmowców może się posunąć do fizycznej przemocy – i wielu też wiedziało, że w takiej sytuacji zwrócenie się o pomoc do policji czy wymiaru sprawiedliwości może nic nie dać, a nawet gorzej – potrafi ściągnąć kłopoty na głowy ofiar124.

W niniejszej pracy stawiam tezę, że ten strukturalny element przemocy SA, Aktionsmacht, czyli „siła działania”125, pozostał w mocy aż do końca istnienia III Rzeszy. Idąc za Thomasem Kühne, który ostatnio podkreślił, iż w III Rzeszy nawet takie pozornie pokojowe idee jak „koleżeństwo” kryły w sobie wysoce agresywne, a w ostatecznym rachunku ludobójcze tendencje126, staram się w tej pracy nie tylko omówić akty namacalnej przemocy – udokumentowane w prasie, dokumentach sądowych i wspomnieniach – ale też zwrócić uwagę na mniej spektakularne formy wspólnotowości szturmowców i sprawdzić, do jakiego stopnia przyczyniali się oni do tworzenia społecznego klimatu, w którym przynależność i wykluczenie dopełniały się nawzajem i który ostatecznie uczynił Europę Środkową Gewaltraum, „ziemią przemocy”, gdzie struktury bezpieczeństwa, kształtujące ludzkie relacje w czasach pokoju, były już bez znaczenia127. Owszem, po definitywnym przejęciu władzy przez nazistów w 1934 roku wybuchy rzeczywistej, fizycznej przemocy ze strony SA zostały relatywnie ograniczone – choć z przyczyn już wspomnianych możemy przyjąć, że incydenty przemocowe wywołane przez szturmowców były faktycznie częstsze, niż sugerowałyby to akta policyjne i sądowe III Rzeszy – ale jednak stałe zagrożenie, jakie stanowiła psychiczna i kulturowa przemoc „brunatnych koszul” i powiązanych z nimi nazistowskich instytucji, wyjaśnia utrzymujące się wpływy społeczne i siłę SA.

Skupienie się na analizie sprawców i na strukturze, w której ramach działali, byłoby jednak niewystarczające. Książka o szturmowcach musi być książką także o tych, którzy stali się obiektami ich przemocy. Chociaż w dalszym ciągu tej pracy badam intencje, działania i sposób myślenia członków SA, mam również nadzieję, że oddaję sprawiedliwość tym wszystkim, którzy bezpośrednio doświadczyli przemocy „brunatnych koszul” od początku lat dwudziestych do 1945 roku. Analizowanie historycznej przemocy nie jest drogą do jej wytłumaczenia, ale prowadzi niewątpliwie do lepszego jej zrozumienia – co miałem wciąż na myśli podczas szukania materiałów i pisania tej książki128.

Linia argumentacji

Następujących jedenaście rozdziałów jest ułożonych zarówno wedle chronologii, jak i tematów, a podzielone są na cztery części. Pierwsza z nich – rozdziały od 1 do 5 – to przegląd wczesnej SA, od jej powstania w Monachium w latach 1920–1921 do przemiany w rodzaj kontrolowanego ruchu społecznego dziesięć lat później. Analizuję zatem organizacyjną i polityczną historię SA w świetle coraz bardziej antagonistycznej i agresywnej kultury politycznej Republiki Weimarskiej. Bez doświadczenia I wojny światowej i paramilitarnych związków lat dwudziestych nie da się wyjaśnić niezwykłego rozwoju SA aż do końca tej dekady – choć sam kontekst nie wystarcza do wytłumaczenia owej „historii sukcesu” z lat 1926–1933. Podejmuję zatem próbę włączenia instytucjonalnej i politycznej historii SA w badania powszedniej przemocy, zarówno fizycznej, jak i słownej. Obie te formy przemocy były ze sobą ściśle powiązane. Przyglądam się dokładniej pewnym (politycznym) starciom, których liczba narastała po koniec lat dwudziestych, aby zademonstrować mechanizm politycznej strategii zbudowanej w dużym stopniu na wspólnotowych aspektach przemocy i terroru. Poddaję też powtórnej ocenie kluczowe znaczenie SA dla rosnących sukcesów wyborczych nazistów i – na tym tle – narastające rozczarowanie szturmowców rzekomym „legalnym kursem” NSDAP. Na koniec omawiam w tej części książki polityczne motywy i samoświadomość opozycyjnych grup wewnątrz SA, powszechnie kojarzonych z braćmi Gregorem i Ottonem Strasserami, a także Waltherem Stennesem, dowódcą SA w Berlinie, usuniętym z tego stanowiska w 1931 roku. Wykażę, iż bliższe przyjrzenie się historii SA nie potwierdza jawnego „marszu po władzę”, jaki próbowała przypisać szturmowcom partyjna propaganda, ale raczej pokazuje krętą często ścieżkę rozwoju, pełną konfliktów i wewnętrznych sporów.

Druga część książki, obejmująca rozdziały 4 i 5, skupia się na kluczowej roli SA w początkach III Rzeszy. W pierwszych dwóch latach reżimu – do lata 1934 – SA była najważniejszą organizacją odpowiedzialną za więzienie i mordowanie politycznych przeciwników nazizmu. Choć w ostatnim trzydziestoleciu powstało sporo prac – traktujących o wydarzeniach lokalnych bądź regionalnych – poświęconych terrorowi szturmowców, wciąż brakuje wyczerpującego przeglądu tego zagadnienia, wykraczającego poza zwykłe przytaczanie poszczególnych zbrodni i biografii, które dawałoby syntezę form i celów parapolicyjnej przemocy SA129. Niniejsza praca analizuje więc dokładnie, jak przemoc SA była zakorzeniona w politycznej przemianie Niemiec z państwa demokratycznego w dyktaturę. Na kilku przykładach prześledzę interakcję SA z kierownictwem partii nazistowskiej, policją i wymiarem sprawiedliwości, naświetlając ogólniejsze trendy. Wykażę, iż przemoc SA w tym kluczowym okresie była trudna do kontrolowania i zagrażała nawet ludziom, którzy sami przyczynili się do rozwoju kultury przemocy politycznej w poprzednich latach. Badam ponadto sposoby, w jakie poszczególni szturmowcy „usensowniali” te działania przemocowe (na użytek własny lub kompanów), i jak to nadawanie sensu pasowało do ogólniejszego rozumienia tamtych czasów przez nazistów. Dzięki bliższemu przyjrzeniu się zarówno perspektywom indywidualnym, jak i bardziej systematycznym efektom przemocy SA książka ta daje nie tylko pełniejszy obraz tej organizacji, ale również lepsze zrozumienie podstaw nazistowskiej dyktatury. Druga część książki kończy się rozdziałem poświęconym zamordowaniu Röhma, kilkudziesięciu wysokiej rangi przywódców SA oraz ludzi uchodzących za wrogów narodowego socjalizmu – była to osławiona „noc długich noży” na początku lipca 1934. Przyjrzę się też najnowszej literaturze tego tematu.

Trzecia część książki – rozdziały od 6 do 9 – poświęcona jest analizie stopnia, do jakiego SA nie tylko przetrwała wymordowanie znaczącej części jej kierownictwa, ale też przyczyniła się do militaryzacji społeczeństwa w następnych latach i do przygotowań do II wojny światowej. Do tej pory niewiele napisano o SA w tym okresie, z wyjątkiem antysemickiej przemocy w Niemczech, a potem także w Austrii. Aby zarysować wszechstronny obraz znaczenia szturmowców między 1934 i 1939 rokiem, postawię w rozdziale 6 tezę, że nie powinno się skupiać jedynie na najbardziej jaskrawych wybuchach przemocy, ale należy również brać pod uwagę strukturalne aspekty transformacji SA w organizację masową, przenikającą niemieckie społeczeństwo na kilku poziomach. Począwszy od połowy lat trzydziestych, szturmowcy byli coraz silniej zaangażowani w paramilitarne zadania związane z aneksją Austrii i rejonu Kłajpedy (niem. Memel), a także rozpadem Czechosłowacji. Rozdział 7 pokazuje, że kierownictwo SA przygotowywało nawet plany osiedleńcze w Europie Wschodniej – choć ostatecznie było zmuszone przekazać te sprawy w ręce konkurencyjnej SS.

W latach wojny – analizowanych w rozdziale 8 – SA ucierpiała z powodu wcielenia większości jej członków do Wehrmachtu. Jednak niektóre jednostki bojowe – szczególnie SA-Standarte Feldherrnhalle – składały się wyłącznie ze szturmowców. Dawniejsza nazistowska idea „żołnierza politycznego” objawiła się w tym okresie w nowszej wersji: teraz miał on walczyć z bolszewizmem nie na niemieckich ulicach, lecz na rosyjskich stepach. W rozdziale 9 przedstawię po raz pierwszy gruntowną analizę zadań i działań tych wysokiej rangi generałów SA, którzy zostali wysłani jako niemieccy posłowie do krajów Europy Południowo-Wschodniej. Postawię tezę, że ich nominacje nie tylko były próbą objęcia niemieckiej służby dyplomatycznej jeszcze ściślejszą kontrolą partii, ale także miały oddać dyplomatyczne przygotowania do mordów na tamtejszych terenach w ręce ludzi, którzy sprawdzili się wcześniej jako lojalni aktywiści NSDAP i fanatyczni antysemici. Jeśli nawet SA nie była już jedną z dominujących organizacji nazistowskich w Niemczech, przykłady te świadczą, że pozostawała bardzo ważna jako sieć „oddanych” nazistowskich działaczy, którzy przyczynili się do wojny i Holokaustu.

Czwarta wreszcie część, obejmująca rozdział 10 i zakończenie, dotyczy dziedzictwa SA po 1945 roku. Wykażę po pierwsze, że obraz trzeciej SA jako siły nieistotnej w III Rzeszy rozpowszechniano w latach zaraz po wojnie jako środek obrony prawnej – i to ze znacznym sukcesem. Po drugie pokażę, iż takie sprzyjające oceny szybko znalazły się we wczesnej historiografii dotyczącej SA i mają aż do dzisiaj wpływ na nasze postrzeganie szturmowców. Na tym tle poddaję na koniec ponownej ocenie rolę SA w ogólnej historii narodowego socjalizmu – a to w celu dostarczenia bodźca do dalszych badań, wykraczających poza wąskie granice przestrzenne i czasowe.

Z tego zarysu widać jasno, że traktuję poważnie „kulturową politykę emocji” partii nazistowskiej i obraz własny, jakim kierowali się jej aktywiści130. Mam więc zamiar pokazać, jak potężna była w istocie SA – nie tylko jako milicja uderzająca do 1934 roku w komunistów, socjaldemokratów i Żydów na niemieckich ulicach, ale też jako organizacja aktywna w późniejszych latach nazistowskiego reżimu. Szturmowcy uważali się za obecne na scenie politycznej wcielenie narodowosocjalistycznej obietnicy i strażników „narodowej wspólnoty”, opartej na zasadach rasowych. To, że większość intelektualistów gardziła z rozmaitych uzasadnionych powodów „brunatnymi koszulami”, nie odbierało szturmowcom wiary w swoją wartość. Na tle popularnej idei społeczeństwa egalitarnego, rozumianego jako społeczeństwo, w którym każda jednostka wypełnia te same podstawowe obowiązki, nie można nie doceniać roli brunatnego munduru jako społecznego „wyrównywacza”. Egalitaryzm mocno przemawiał do Niemców w XX wieku, a wzmacniany był przez I wojnę światową i socjalne obietnice Republiki Weimarskiej, które wyniosły społeczne oczekiwania na nowy poziom. Ideologia nazistowska wpisywała się w te oczekiwania, ale wprowadzała ostre rozróżnienie między tymi, którzy mieli uzasadnione uprawnienia społeczne, a tymi, którzy byli ich pozbawieni z fundamentalnych powodów ideowych, rasowych bądź społecznych. Partyjna idea Volksgemeinschaft była oparta na hasłach narodowej jedności i solidarności klas, ale kryła się w niej przewrotność wynikająca z przyjęcia rasowych i ideologicznych kryteriów, a forsowanie autorytarnej władzy i mesjańskiego kultu wodza kontrastowało mocno z ideą demokratycznej partycypacji131.

Narodowosocjalistyczna kombinacja charyzmatycznej, a ostatecznie autorytarnej władzy oraz powszechnej żądzy narodowej przynależności okazała się atrakcyjna nie tylko dla grup zmarginalizowanych, ale nawet dla ludzi z kręgów arystokratycznych. W późnych latach dwudziestych syn ostatniego cesarza Niemiec, książę koronny August Wilhelm Pruski zwany „Auwi”, zakładał przy publicznych okazjach mundur SA, a nawet wygłaszał agitacyjne przemówienia na rzecz NSDAP. Wielu uważało go wtedy za głupca. Dla innych jednak takie symboliczne gesty wydawały się potwierdzać, że naziści są na drodze do osiągnięcia ważnej wartości – prawdziwej, a nie tylko wyimaginowanej wspólnoty, jednoczącej patriotycznych Niemców – od zwykłego człowieka z ulicy po arystokratę mieszkającego na zamku. Ten ideał union sacrée, obejmującej kierownictwo polityczne, monarchię i lud, zrodził się na początku XIX wieku jako potężny mit polityczny w związku z „wojnami wyzwoleńczymi” przeciw wojskom napoleońskim – i naziści z powodzeniem go wykorzystywali. Jednakże NSDAP była nowoczesną partią polityczną i jako taka nie opowiadała się za monarchią opartą na dynastiach szlachetnie urodzonych, lecz za Führerstaat, bazującym na indywidualnych zasługach132. To, że Hitler regularnie pojawiał się w mundurze SA na partyjnych zjazdach i podczas publicznych wystąpień, zdawało się potwierdzać nazistowską obietnicę, że każdy Niemiec w swoim państwie, niezależnie od pochodzenia społecznego, ma otwartą drogę na szczyt – pod warunkiem że wykazuje niezbędne zdolności przywódcze i właściwe przekonania polityczne – choć nawet wtedy pozostanie primus inter pares133.

Po klęsce w II wojnie światowej Niemcy legły w ruinie, ale nazistowskie obietnice społecznej równości oparte na kryterium rasowym nie zostały zapomniane – co pokazał przypadek żołnierzy Wehrmachtu, którzy otwarcie bronili SA nawet w amerykańskiej niewoli. Niejaki Helmut Richter, były podpułkownik, powiedział, że wciąż wierzy w ideę narodowego socjalizmu, opisując siebie jako „zdecydowanego zwolennika” nazistowskich organizacji takich jak Hitlerjugend i SA. Tę drugą organizację określił jako „kamień węgielny” wspólnoty narodowej: „w SA dyrektor fabryki liczył się tyle co robotnik, a dowódca oddziału nawet więcej, jeśli ten dyrektor nie był dowódcą. Tu chodziło po prostu o wspólnotę – to była nowa rzecz”134. Fakt, że były żołnierz Wehrmachtu mógł złożyć takie wyznanie – choć wiedział, że nie będzie ono przemawiało na jego korzyść – świadczy wyraźnie o tym, że SA tkwiła w mentalności Niemców niezależnie od utraty części wpływów politycznych. Dla zagorzałych nazistów nawet w 1945 roku SA pozostawała zasadniczym elementem nazistowskiej ideologii i władzy, organizacją, która pomimo wszelkich swych ograniczeń stanowiła wcielenie głównej obietnicy nazistowskiej ideologii: społecznej partycypacji i narodowej przynależności dla „rasowo” czystych Niemców135.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Przedmowa

Wstęp. Noc przemocy

CZĘŚĆ I

Rozdział 1. ZAMĘT W POWOJENNYCH NIEMCZECH I POCZĄTKI NAZISTOWSKIEJ SA

Rozdział 2. ULICZNE POLITYKOWANIE SZTURMOWCÓW

Rozdział 3. BRUNATNY KULT MŁODOŚCI I PRZEMOCY ZA CZASÓW REPUBLIKI WEIMARSKIEJ

CZĘŚĆ II

Rozdział 4. TERROR, UNIESIENIE I FRUSTRACJA

Rozdział 5. „CZYSTKA RÖHMOWSKA” I MIT HOMOSEKSUALNEGO NAZISTY

CZĘŚĆ III

Rozdział 6. TRANSFORMACJA W LATACH 1934–1939

Rozdział 7. ULICZNI BOJOWNICY BĘDĄ ROLNIKAMI?

Rozdział 8. SZTURMOWCY PODCZAS II WOJNY ŚWIATOWEJ

Rozdział 9. DYPLOMACI Z SA I HOLOKAUST W EUROPIE POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ

CZĘŚĆ IV

Rozdział 10. „NIEWINNA”

Wnioski

Podziękowania

ILUSTRACJE

3 August Scholtis, Ostwind: Ein schlesischer Schelmenroman, Monachium 1986 [1931], s. 275.

4 W dokumentach dotyczących tej sprawy występują wersje nazwiska Pieczuch lub Piecuch.

5 Jeśli nie jest zaznaczone inaczej, informacje dotyczące tej sprawy pochodzą z APK (Archiwum Państwowe w Katowicach), akta nr 15/28 Starostwo Powiatowe w Gliwicach (Politische Angelegenheiten, 1928–1933), vol. 5, s. 334–345: akt oskarżenia starszego prokuratora w Bytomiu, 14 sierpnia 1932; Richard Bessel, The Potempa Murder, „Central European History” 10/3 (1977), s. 241–254; Paul Kluke, Der Fall Potempa (Dokumentation), „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” 5 (1957), s. 279–297; Günther Schmerbach, Der Kampf der Kommunistischen Partei Deutschlands gegen Faschismus und Kriegsgefahr im Bezirk Oberschlesien 1932/33, praca doktorska na Friedrich-Schiller-Universität Jena, 1957, s. 104–127; wstępniak w „Vossische Zeitung” (Berlin).

6 Więcej szczegółów w: Raus aus dem Bett, Ihr verfluchten Kommunisten!, „Sozialistische Arbeiter-Zeitung” (dalej SAZ) (Breslau), 12 sierpnia 1932; Nine Nazis on Trial, „The Times” (Londyn), 22 sierpnia 1932, s. 9.

7 Cytowane w: So wurde Pietrzuch ermordet, SAZ (Breslau), 26 sierpnia 1932, http://library.fes.de/breslau/sozialistische-arbeiterzeitung/pdf/1932/1932-192.pdf. Zob. też Kluke, Der Fall Potempa, s. 291.

8 APK, akt nr 15/28, vol. 5, s. 333–334: list od Landjägerhauptmanna Seeligera do landrata w Gleiwitz, 15 sierpnia 1932; Bessel, The Potempa Murder, s. 248; Schmerbach, Der Kampf der Kommunistischen Partei, s. 109.

9 Oczywiście wszystkie zamieszane partie przedstawiały się jako ofiary przemocy drugiej strony. Warto zapoznać się z propagandą nazistów i komunistów w sprawie Potępy: Gerhard Pantel, Potempa-Beuthen: Ein Signal für alle deutschen Deutschen, Eher, Monachium 1932; Robert Venzlaff, Der Schuldige… Die Mordnacht von Potempa, wyd. Rote Hilfe, Tribunal Verlag, Berlin 1932.

10 Rückblick auf eine Woche „Burgfrieden”, „CV-Zeitung”, 15 sierpnia 1932, s. 1–2.

11 Bessel, The Potempa Murder, s. 243; Marjorie Lamberti, The Politics of Education: Teachers and School Reform in Weimar Germany, Berghahn, Nowy Jork–Oksford 2002, s. 228.

12 Zobacz też: „Reichsgesetzblatt” 1932, vol. 1, nr 54 (9 sierpnia 1932), s. 403–404.

13 Co do ostatniego stadium republiki weimarskiej zob. zwłaszcza Dirk Blasius, Weimars Ende: Bürgerkrieg und Politik 1930–1933, Vandenhoeck & Ruprecht, Getynga 2005; Richard J. Evans, The Coming of the Third Reich, Penguin Books, Londyn 2004, s. 231–308; Detlev J.K. Peukert, Die Weimarer Republik: Krisenjahre der klassischen Moderne, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem, 1987, s. 243–265. Na temat przemocy SA na Górnym Śląsku zob. Richard Bessel, Political Violence and the Rise of Nazism: The Storm Troopers in Eastern Germany 1925–1934, Yale University Press, New Haven, CT, 1984, s. 75–96.

14 Joseph Goebbels, Die Tagebücher von Joseph Goebbels, Teil I: Aufzeichnungen 1923–1941, vol. 2/2, K.G. Saur, Monachium 2004, s. 336.

15 APK, akta nr 15/28, vol. 5, s. 334–345, tu s. 334–335: akt oskarżenia starszego prokuratora, 14 sierpnia 1932.

16 Bessel, The Potempa Murder, s. 248.

17 Ibid., s. 249.

18 Henning Grunwald, Courtroom to Revolutionary Stage: Performance and Ideology in Weimar Political Trials, Oxford University Press, Oksford 2012, s. 168.

19 Ibid., p. 169.

20 Bessel, The Potempa Murder, s. 246.

21 Kluke, Der Fall Potempa, s. 288.

22 Nazistowska propaganda i prawnik SA Luetgebrune podkreślali, że Piecuch wielokrotnie „zdradził” Niemców na Górnym Śląsku w latach po I wojnie, ujawniając tajne składy broni władzom francuskim i grożąc tym, którzy chcieli głosować za Niemcami w plebiscycie w marcu 1921 roku. Natomiast radykalna lewica broniła „robotnika i komunistę” Piecucha, twierdząc, że odważnie występował w obronie niemieckiej mniejszości w swojej rodzinnej wsi Potępa przed polskimi powstańcami w tym samym roku. Zob. Pantel, Potempa-Beuthen, s. 9–13; Venzlaff, Der Schuldige, s. 4.

23 W 1936 roku Lachmann został skazany na siedem lat więzienia za kradzież i krzywoprzysięstwo, a w roku 1940 sąd NSDAP Gau skazał go za kłusownictwo; Sopade (Sozialdemokratische Partei Deutschland na wygnaniu), Deutschland-Berichte, vol. 3 (1936), s. 239; Bessel, The Potempa Murder, s. 245–246.

24 Venzlaff, Der Schuldige, s. 4.

25 Kluke, Der Fall Potempa, s. 287.

26 Fünf Todesurteile in Beuthen, „Vossische Zeitung”, 23 sierpnia 1932, s. 1.

27 Nine Nazis on Trial, s. 9. Zob. też wpis w dzienniku Goebbelsa z 3 sierpnia 1932 roku: „In Beuthen 5 Todesurteile gegen unsere Leute. Das Ungeheuerlichste, das auszudenken ist. Die Regierung wird nicht wagen, sie zu vollstrecken”; Goebbels, Die Tagebücher von Joseph Goebbels, Teil I: Aufzeichnungen 1923–1941, vol. 2/2, s. 346.

28 Nazi Death Sentences, „The Times” (Londyn), 23 sierpnia 1932, s. 10; Five Nazis to Die: Sentences at Trial, „The Manchester Guardian”, 23 sierpnia 1932, s. 9; Krawalle nach dem Urteilsspruch, „Vossische Zeitung”, 23 sierpnia 1932, s. 3.

29 Tak w: Max Domarus, Hitler: Speeches and Proclamations 1932–1945. The Chronicle of a Dictatorship, vol. 1: The Years 1932–1934, I. B. Tauris, Londyn 1990, s. 160.

30 Five Nazis to Die, s. 9.

31 BArch Berlin (Bundesarchiv Berlin), NS 26/2515: list z Landeskriminalpolizeiamt Berlin do prezydenta policji w Bielefeldzie, maj 1931; BArch Berlin, NS 26/1348: Fememörder Heines als MdR, „Vorwärts”, 5 października 1930.

32 Adolf Hitler, telegram do Augusta Gräupnera, Reinholda Kottischa, Paula Lachmanna, Helmutha-Josefa Müllera i Rufina Wolnitzy, w: Adolf Hitler, Reden, Schriften, Anordnungen: Februar 1925 bis Januar 1933, vol. 5: Von der Reichspräsidentenwahl bis zur Machtergreifung. April 1932 – Januar 1933. Part 1: April 1932 – September 1932, red. Klaus A. Lankheit, Saur, Monachium 1996, s. 317.

33 Kluke, Der Fall Potempa, s. 284; Bessel, The Potempa Murder, s. 251.

34 Adolf Hitler, Nationalisten! Deutsche!, „Völkischer Beobachter”, 24 sierpnia 1932, cytowane w: Domarus, Hitler: Speeches and Proclamations 1932–1945, vol. 1, s. 159–160. Hitler publicznie usprawiedliwił te niemoralne czyny popełnione z pobudek nacjonalistycznych w podobnych słowach jak w 1922 roku; zob. BayHStA (Bayerisches Hauptstaatsarchiv München), MInn (Ministerium des Innern), nr 81594: Die Maischlacht Hitlers, „Bayerischer Kurier”, 3 maja 1923.

35 Zgodnie z podobną logiką Goebbels używał tego słownictwa wielokrotnie w następnych latach; na przykład w swym słynnym artykule Mimikra, opublikowanym w czołowej nazistowskiej gazecie „Das Reich” z 20 lipca 1941. Zob. Saul Friedländer, Nazi Germany and the Jews, vol. 2: The Years of Extermination, Phoenix, Londyn 2008, s. 204.

36 Joseph Goebbels, Die Juden sind schuld!, „Der Angriff”, 24 sierpnia 1932, s. 1–2.

37 Ciekawe, że czasami socjaldemokraci oskarżali nazistów, że byli kiedyś polskimi powstańcami śląskimi; zob. Der „Märytrer”, „Vossische Zeitung”, 4 listopada 1932, s. 6.

38 Według oficjalnych danych przemoc polityczna w 1932 roku kosztowała 155 ofiar śmiertelnych we wszystkich prowincjach Prus. Członkami NSDAP było 55 ofiar, 54 należały do KPD, a 12 do Reichsbanneru i/lub SPD; zob. Dirk Schumann, Political Violence, Contested Public Space, and Reasserted Masculinity, w: Weimar Publics/Weimar Subjects, red. Kathleen Canning i Kerstin Barndt, Berghahn Books, Nowy Jork 2010, s. 236–253, tu s. 244.

39 Co do najbardziej bezczelnych przeinaczeń tego rodzaju zob. Pantel, Potempa-Beuthen.

40 Archiwum IfZ (Institut für Zeitgeschichte, Archiv, Munich), ED 414 (Herbert Frank), vol. 181: Joachim Leo, „Beuthen!”, Schlesischer NS-Beobachter (Breslau), 3 września 1932. Wdzięczny jestem Marcelowi Kruegerowi z Berlina za jego pomoc w przetłumaczeniu tego i innych tekstów pieśni w tej książce.

41 Five Nazis to Die, s. 9.

42 Taka była logika nazistowskiej „Hamburger Abendblatt”, jak cytowane w Why Nazi Newspaper was Suppressed, „The Manchester Guardian”, 26 sierpnia 1932, s. 9.

43 Alfred Rosenberg w „Der Völkische Beobachter”, cytowane w: Killing Not Murder, „The Manchester Guardian”, 27 sierpnia 1932, s. 15.

44 Goebbels, Die Tagebücher von Joseph Goebbels, Teil I: Aufzeichnungen 1923–1941, vol. 2/2, K.G. Saur, Monachium 2004, s. 346–347.

45 Defence of the Nazi Murderers, „The Manchester Guardian”, 24 sierpnia 1932.

46 Bessel, The Potempa Murder, s. 252.

47 Dla ogólniejszego poglądu zob. Robert Gerwarth, John Horne, Vectors of Violence: Paramilitarism in Europe after the Great War, 1917–1923, „Journal of Modern History” 83:3 (2011), s. 489–512.

48 Kluke, Der Fall Potempa, s. 292.

49 Ibid., s. 287; GSt PK (Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz), I. HA, Rep. 77 titl. 4043, vol. 311, s. 325: Racliffe (Polizeimajor), Denkschrift über Kampfvorbereitung und Kampfgrundsätze radikaler Organisationen [1931].

50 Co do kontekstu politycznego zob. Enno Eimers, Oberschlesien während der Unruhen in den ersten Jahren der Weimarer Republik, w: Geschichte, Öffentlichkeit, Kommunikation: Festschrift für Bernd Sösemann zum 65. Geburtstag, red. Patrick Merziger, Steiner, Stuttgart 2010, s. 383–404; Dawid Smolorz, Die deutsch-polnische Grenze in Oberschlesien 1922–1939, w: Granica, Die deutsch-polnische Grenze vom 19. bis zum 21. Jahrhundert, red. Karoline Gil, Christian Pletzing, Meidenbauer, Monachium 2010, s. 75–86; Bernard Sauer, „Auf nach Oberschlesien”. Die Kämpfe der deutschen Freikorps 1921 in Oberschlesien und den anderen ehemaligen deutschen Ostprovinzen, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” 58 (2010), s. 297–320; Kai Struve (red.), Oberschlesien nach den Ersten Weltkrieg: Studien zu einem nationalen Konflikt und seiner Erinnerung, Herder-Institut, Marburg 2003; Karsten Eichner, Briten, Franzosen und Italienier in Oberschlesien, 1920–1922: Die Interalliierte Regierungs- und Plebiszitkommission im Spiegel der britischen Akten, Winkel Stiftung, St Katharinen 2002; Ralph Schattkowsky, Deutschland und Polen von 1918/19 bis 1925, Lang, Frankfurt nad Menem 1994; Günther Doose, Die separatistische Bewegung in Oberschlesien nach dem Ersten Weltkrieg: 1918–1922, Harrassowitz, Wiesbaden 1987.

51 C.A. Macartney, A.W. Palmer, Independent Eastern Europe: A History, Macmillan, Londyn 1962, s. 105–106.

52 Pierwsze powstanie toczyło się w dniach 16–24 sierpnia 1919; drugie 19–28 sierpnia 1920; a trzecie od 3 maja do początku lipca 1921. O polskich wysiłkach na rzecz „repolonizacji” zob. Richard Blake, Interwar Poland and the Problem of Polish-Speaking Germans, w: The Germans and the East, red. Charles W. Ingrao, Franz A.J. Szabo, Purdue University Press, West Lafayette, IN 2008, s. 262–263.

53 Sauer, „Auf nach Oberschlesien”, s. 302–303; Daniel Schmidt, Der SA-Führer Hans Ramshorn. Ein Leben zwischen Gewalt und Gemeinschaft (1892–1934), „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” 60:2 (2012), s. 201–235, tu s. 228. Wielu przywódców Freikorpsów, zwłaszcza pochodzących z miejscowej szlachty, wstąpiło później do SA; zob. Stephan Malinowski, Sven Reichardt, Die Reihen fest geschlossen? Adelige im Führungskorps der SA bis 1934, w: Adel und Moderne: Deutschland im europäischen Vergleich im 19. und 20. Jahrhundert, red. Eckart Conze, Monika Wienfort, Böhlau, Kolonia 2004, s. 119–150, tu s. 126–128, 138–142. Pouczające studium przypadku zob. Kai Langer, Der „Fall Flotow” – vom Aufstieg und Fall eines mecklenburgischen SA-Führers, „Zeitgeschichte regional: Mitteilungen aus Mecklenburg-Vorpommern” 7:2 (2003), s. 5–13.

54 Zob. Irmela Nagel, Fememord und Fememordprozesse in der Weimarer Republik, Böhlau, Kolonia 1991, z dalszymi odnośnikami.

55 Sauer, Auf nach Oberschlesien, s. 308–309, 316.

56 Idem, „Verräter waren bei uns in Mengen erschossen worden”: Die Fememorde in Oberschlesien 1921, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” 54:7/8 (2006), s. 644–662, tu s. 645.

57 Archiwum „Der Spiegel”, Hamburg (dalej HA-Spiegel), papiery osobiste Heinza Höhnego, nr 124: akt oskarżenia prokuratora Rzeszy przeciwko Alfredowi Hoffmannowi, Manfredowi von Killingerowi i innym, 16 maja 1922.

58 Co do szczegółów zob. Hagen Schulze, Freikorps und Republik 1918–1920, Harald Boldt Verlag, Boppard am Rhein 1969, s. 214–235. Ostatnie badania podkreślają, że szeroko rozpowszechnione przekonania nie odpowiadają rzeczywistości; zob. Rüdiger Bergien, Die bellizistische Republik: Wehrkonsens und „Wehrhaftmachung” in Deutschland 1918–1933, Oldenbourg, Monachium 2012, zwłaszcza s. 355–406.

59 Na ten temat znakomite studium Matthiasa Sprengera, Landsknechte auf dem Weg ins Dritte Reich? Zur Genese und Wandel des Freikorpsmythos, Schöningh, Paderborn 2008.

60 Według Killingera dążenie walką do umocnienia niemieckiego ruchu narodowego poprzedzało „misję Adolfa Hitlera”, która do 1934 roku stała się nieodzownym składnikiem „naszego pangermańskiego przeznaczenia”. Zob. Manfred von Killinger, Kampf um Oberschlesien 1921: Bisher unveröffentlichte Aufzeichnungen des Führers der „Abteilung v. Killinger” genannt „Sturmkompanie Koppe”, K.F. Koehler, Lipsk 1934, s. 124. Zob. także Klaus Gundelach, Der Opferweg zum Sieg, in Vom Kampf und Sieg der schlesischen SA Ehrenbuch, red. SA-Gruppe Schlesien, Korn, Wrocław 1933, s. 11–15.

61 HA-Spiegel, papiery osobiste Heinza Höhnego, nr 242: raport Oberster SA-Führer to the SA-Gruppenführer, Monachium, 28 sierpnia 1931.

62 Lisa Pine, Education in Nazi Germany, Berg, Oksford – Nowy Jork 2010, s. 15.

63 Lamberti, Politics of Education, s. 221–226.

64 Godny zauważenia wyjątek: Bessel, Political Violence and the Rise of Nazism; Stefan Dölling, Grenzüberschreitende Gewalttätigkeit – die SA und die „Sudetenkrise”, w: Bürgerkriegsarmee: Forschungen zur nationalsozialistischen Sturmabteilung (SA), red. Yves Müller, Reiner Zilkenat, Lang, Frankfurt nad Menem 2013, s. 241–263; Bergien, Die bellizistische Republik; Schmidt, Der SA-Führer Hans Ramshorn, s. 227–229.

65 Szczegóły w rozdziale 6. O znaczeniu obszarów pogranicznych jako wylęgarni nazistowskich sprawców zob. też Michael Mann, Die dunkle Seite der Demokratie: Eine Theorie der ethnischen Säuberung, Hamburger Edition, Hamburg 2007, s. 329–336, 351.

66 Ich uwolnienie odbyło się w kontekście generalnej amnestii dla „pionierów narodowej rewolucji”. Zob. Kluke, Der Fall Potempa, s. 286; Blasius, Weimars Ende, s. 95.

67 Making Murderers into Heroes, „The Manchester Guardian”, 13 października 1933, s. 9.

68 August Scholtis, Ein Herr aus Bolatitz: Lebenserinnerungen, list, Monachium 1959, s. 10.

69 Timothy D. Snyder, Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin, Basic Books, Nowy Jork 2010.

70 Ian Kershaw, The End: Hitler’s Germany, 1944–45, Penguin, Londyn 2011, s. 208.

71 Peter Fritzsche, Review: Did Weimar Fail?, „Journal of Modern History” 68:3 (1996), s. 629–656; Moritz Föllmer, Rüdiger Graf (red.), Die „Krise” der Weimarer Republik Campus, Frankfurt nad Menem 2005.

72 Szczegółowe omówienie politycznej przemocy w późnej Republice Weimarskiej zob. rozdział 3.

73 Reinhard Sturm, „Zerstörung der Demokratie 1930–1932”, Informationen zur politischen Bildung, nr 261, http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39537/zerstoerung-der-demokratie?p=all.

74 RGVA (Rossijskij gosudarstwiennyj wojennyj archiw), Osobyi Archives, Fond 720, opis 1, nr 47, s. 140–142, tu s. 141: Badisches Landespolizeiamt, Die SA und die SS der NSDAP, Karlsruhe, 15 maja 1931.

75 Te i inne aspekty działalności SA są szczegółowo omówione w następnych rozdziałach, gdzie znajdują się również powołania na specjalistyczną literaturę. Przypisy do wstępu są zatem ograniczone do prac, które głównie, jeśli nie wyłącznie, dotyczą SA lub kwestii metodologicznych.

76 Zob. na przykład Peter Longerich, Geschichte der SA, Beck, Monachium 2003, s. 284–285; Conan Fischer, Stormtroopers: A Social, Economic and Ideological Analysis 1929–35, Allen & Unwin, Londyn 1983, s. 225; Rudy Koshar, German Travel Cultures, Berg, Oksford – Nowy Jork 2000, s. 137; Dorothee Hochstetter, Motorisierung und „Volksgemeinschaft”: Das nationalsozialistische Kraftfahrkorps (NSKK), 1931–1945, Oldenbourg, Monachium 2006, s. 73.

77 Lewis A. Coser, Greedy Institutions: Patterns of Undivided Commitment, The Free Press, Nowy Jork 1974, s. 4–6.

78 Zob. Alfons Bora, „Partizipation” als politische Inklusionsformel, in Inklusion und Partizipation: Politische Kommunikation im historischen Wandel, red. Christoph Gusy i Heinz-Gerhard Haupt, Campus, Frankfurt nad Menem 2005, s. 15–34, zwłaszcza s. 24–27, 33.

79 Hans Mommsen, Cumulative Radicalisation and Progressive Self-Destruction as Structural Determinants of the Nazi Dictatorship, w: Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison, red. Ian Kershaw, Moshe Lewin, Cambridge University Press, Cambridge 1997, s. 75–87.

80 Sven Keller, Volksgemeinschaft am Ende: Gesellschaft und Gewalt 1944/45, Oldenbourg, Monachium 2013; Ian Buruma, Year Zero: A History of 1945, Atlantic Books, Londyn 2013; Cord Arendes, Edgar Wolfrum, Jörg Zedler (red.), Terror nach Innen: Verbrechen am Ende des Zweiten Weltkrieges, Wallstein, Getynga 2006; Patrick Wagner, Die letzte Schlacht der „alten Kämpfer”. Isolation, Vergemeinschaftung und Gewalt nationalsozialistischer Aktivisten in den letzten Kriegsmonaten 1945, „Mittelweg” 36:4 (2015), s. 25–50.

81 Drugie wydanie bibliografii Michaela Rucka dotyczącej narodowego socjalizmu, opublikowane w roku 2000, zawiera około 37 000 tytułów; Michael Ruck, Bibliographie zum Nationalsozialismus, t. 1 i 2, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2000. W rezultacie nowsze bibliografie, by osiągnąć przynajmniej częściową kompletność, dotyczą tylko niektórych aspektów tematu. Zob. Janosch Steuwer, Was meint und nützt das Sprechen von der „Volksgemeinschaft”? Neuere Literatur zur Gesellschaftsgeschichte des Nationalsozialismus, „Archiv für Sozialgeschichte” 53 (2013), s. 487–534; Christoph Nonn, Nationalsozialismus als Geschichte: Neuere Literatur zum Umgang mit der NS-Vergangenheit in Deutschland, „Neue Politische Literatur” 49:3 (2003), s. 407–426; Birthe Kundrus, Widerstreitende Geschichte: Ein Literaturbericht zur Geschlechtergeschichte des Nationalsozialismus, „Neue Politische Literatur” 45:1 (2000), s. 67–92.

82 Zob. Conan Fischer, Detlef Mühlberger, The Pattern of the SA’s Social Appeal, w: The Rise of National Socialism and the Working Classes in Weimar Germany, red. Conan Fischer, Berghahn, Nowy Jork 1996, s. 99–113; Detlef Mühlberger, Hitler’s Followers: Studies in the Sociology of the Nazi Movement, Routledge, Londyn–Nowy Jork, 1991, s. 159–180, 202–209; Peter Longerich, Die braunen Bataillone: Geschichte der SA, Beck, Monachium 1989, s. 81–88; Michael H. Kater, The Nazi Party: A Social Profile of Members and Leaders 1919–1945, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1983.

83 Paradygmatyczne pod tym względem: Claus-Christian W. Szejnmann, Nazism in Central Germany: The Brownshirts in „Red” Saxony, Berghahn, Nowy Jork 1999; Otis C. Mitchell, Hitler’s Stormtroopers and the Attack on the German Republic, 1919–1933, McFarland & Company, Jefferson, NC, i Londyn 2008; Thomas D. Grant, Stormtroopers and Crisis in the Nazi Movement: Activism, Ideology and Dissolution, Routledge, Londyn–Nowy Jork 2004; Fischer, Stormtroopers. Historia SA przedstawiona przez Wilfreda von Ovena, byłego nazistę, również kończy się w 1934 roku, jest jednak, w odróżnieniu od wspomnianych wyżej, rozczarowująca w lekturze. Jej wartość polega głównie na tym, że przedstawia perspektywę dożywotniego nazisty; Eleanor Hancock (red.), Hitler’s Storm Troopers: A History of the SA. The Memoirs of Wilfred von Oven, Frontline, Londyn 2010.

84 Ernst Niekisch, Das Reich der niederen Dämonen, Rowohlt, Hamburg 1953, s. 115.

85 Joachim C. Fest, Ernst Röhm und die verlorene Generation, w jego Das Gesicht des Dritten Reiches: Profile einer totalitären Herrschaft, Piper, Monachium–Zurych 1993 [1963], s. 190–206, tu s. 195.

86 Hans Buchheim, Befehl und Gehorsam, w: Anatomie des SS-Staates, red. Hans Buchheim, Martin Broszat, Hans-Adolf Jacobsen, Helmut Krausnick, dtv, Monachium 1999 [1967], s. 213–320, tu s. 220.

87 William L. Shirer, The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany, z nowym wstępem Rona Rosenbauma, Simon & Schuster, Nowy Jork–Londyn 2011, s. 120.

88 GSt PK, I. HA, Rep. 77 titl. 4043, vol. 311, s. 319: Racliffe (Polizeimajor), Denkschrift über Kampfvorbereitung und Kampfgrundsätze radikaler Organisationen [1931].

89 Karl Otto Paetel, Die nationalsozialistischen „Sturmabteilungen”, „Politische Vierteljahresschrift” 6:1 (1965), s. 103–105, tu s. 104; Karl Otto Paetel (red.), Beat: Eine Anthologie, Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1962.

90 Zob. Edgar Wolfrum, Die geglückte Demokratie: Geschichte der Bundesrepublik Deutschland von ihren Anfängen bis zur Gegenwart, Pantheon, Monachium 2007, s. 169–186; Axel Schildt, Detlef Siegfried (red.), Deutsche Kulturgeschichte: Die Bundesrepublik – 1945 bis zur Gegenwart, Hanser, Monachium 2009, s. 46–57, 130–152.

91 Peter Merkl, The Making of a Stormtrooper, Princeton University Press, Princeton, NJ, 1980; idem, Political Violence under the Swastica: 581 Early Nazis, Princeton University Press, Princeton, NJ, 1975; Mathilde Jamin, Zwischen den Klassen: Zur Sozialstruktur der SA-Führerschaft, Peter Hammer, Wuppertal 1984; idem, Zur Rolle der SA im nationalsozialistischen Herrschaftssystem, w: Der Führerstaat: Mythos und Realität. Studien zur Struktur und Politik des Dritten Reiches, red. Gerhard Hirschfeld, Lothar Kettenacker, Klett-Cotta, Stuttgart 1981, s. 329–360; Bessel, Political Violence and the Rise of Nazism; Longerich, Die braunen Bataillone.

92 O miejskich „wspólnotach przemocy” zob. Sharon Bäcker-Wilke, Florian Grafl, Friedrich Lenger, Gewaltgemeinschaften im städtischen Raum. Barcelona, Berlin und Wien in der Zwischenkriegszeit, w: Gewaltgemeinschaften: Von der Spätantike bis ins 20. Jahrhundert, red. Winfried Speitkamp, V&R unipress, Getynga 2013, s. 317–341.

93 Sven Reichardt, Faschistische Kampfbünde: Gewalt und Gemeinschaft im italienischen Squadrismus und in der deutschen SA, Böhlau, Kolonia 2009. Zob. też: idem, Praxeologie und Faschismus. Gewalt und Gemeinschaft als Elemente eines praxeologischen Faschismusbegriffs, w: Doing Culture: Neue Positionen zum Verhältnis von Kultur und Praxis, red. Karl H. Hörning, Julia Reuter, transcript, Bielefeld 2004, s. 129–153; idem, Zeithistorisches zur praxeologischen Geschichtswissenschaft w: Arndt Brendecke (red.), Praktiken der Frühen Neuzeit: Akteure – Handlungen – Artefakte, Böhlau, Kolonia 2015, s. 46–61; Stefan Hördler (red.), SA-Terror als Herrschaftssicherung: „Köpenicker Blutwoche” und öffentliche Gewalt im Nationalsozialismus, Metropol, Berlin 2013. Na temat prakseologii jako metody badań historycznych bardziej ogólnie zob. pionierski artykuł Thomasa Welskoppa, Der Mensch und die Verhältnisse: „Handeln” und „Struktur” bei Max Weber und Anthony Giddens, w: Geschichte zwischen Kultur und Gesellschaft: Beiträge zur Theoriedebatte, red. Thomas Welskopp, Thomas Mergel, Beck, Monachium 1997, s. 39–70, oraz nowsza, Hilmar Schäfer, Einleitung: Grundlagen, Rezeption und Forschungsperspektiven der Praxistheorie, w jego Praxistheorie: Ein soziologisches Forschungsprogramm, transcript, Bielefeld 2016, s. 9–25; Dagmar Freist, Historische Praxeologie als Mikro-Historie, w Brendecke (red.), Praktiken der Frühen Neuzeit, s. 62–77.

94 Irene Mayer-von Götz, Terror im Zentrum der Macht: Die frühen Konzentrationslager in Berlin, Metropol, Berlin 2008; Kim Wünschmann, Before Auschwitz: Jewish Prisoners in the Prewar Concentration Camps, Harvard University Press, Cambridge, MA, 2015; Benjamin C. Hett, Crossing Hitler: The Man Who Put Hitler in the Witness Stand, Oxford University Press, Nowy Jork 2008; Daniel Siemens, The Making of a Nazi Hero: The Murder and Myth of Horst Wessel, I.B. Tauris, Londyn 2013. Studia regionalne zawierające istotne informacje o SA w latach 1933 i 1934 omówione są w rozdziale 4.

95 Zob. Astrid Gehrig, Im Dienste der nationalsozialistischen Volkstumspolitik in Lothringen: Auf den Spuren meines Großvaters, Westfälisches Dampfboot, Essen 2014; Dörte von Westernhagen, Von der Herrschaft zur Gefolgschaft: Die von Westernhagens im „Dritten Reich” V&R, Getynga 2012; Malte Ludin, Hanns Elard Ludin, w: Stuttgarter NS-Täter: Vom Mitläufer bis zum Massenmörder, red. Hermann G. Abmayr, Abmayr, Stuttgart 2009, s. 30–39.

96 Obok pionierskiej pracy Klausa Theweleita Male Fantasies, Polity, Cambridge 1987/8 [pierwsze wydanie w Niemczech 1977/8] zob. także prace: Paula Diehl, Macht – Mythos – Utopie: Die Körperbilder der SS-Männer, Akademie, Berlin 2005; Sabine Behrenbeck, Der Kult um die toten Helden: Nationalsozialistische Mythen, Riten und Symbole, SH-Verlag, Vierow bei Greifswald 1996, a z ostatnich prac „Central European History” 46 (2013): Timothy s. Brown, The SA in the Radical Imagination of the Long Weimar Republic, s. 238–274; Bruce Campbell, New Perspectives on the Nazi Storm Troopers. Autobiographies of Violence: The SA in its Own Words, s. 217–237 oraz Andrew Wackerfuss, The Myth of the Unknown Storm Trooper: Selling SA Stories in the Third Reich, s. 298–324.

97 Zob. Müller i Zilkenat (red.), Bürgerkriegsarmee, a także moją recenzję w „German History” 32:1 (2014), s. 153–154; oraz Szejnmann, Nazism in Central Germany. Co do stosunku SA do Kościołów zob. Ernst Klee, „Die SA Jesu Christi”: Die Kirche im Banne Hitlers, Fischer, Frankfurt nad Menem 1989; Manfred Gailus, Protestantismus und Nationalsozialismus: Studien zur nationalsozialistischen Durchdringung des protestantischen Sozialmilieus in Berlin, Böhlau, Kolonia 2001; Richard Steigmann-Gall, The Holy Reich: Nazi Conceptions of Christianity, 1919–1945, Cambridge University Press, Cambridge 2003; Doris L. Bergen, Twisted Cross: The German Christian Movement in the Third Reich, University of North Carolina Press, Chapel Hill, NC, Londyn 1996; Derek Hastings, Catholicism and the Roots of Nazism: Religious Identity and National Socialism, Oxford University Press, Oksford 2010; Manfred Gailus and Daniel Siemens (red.), Hass und Begeisterung bilden Spalier: Horst Wessels politische Autobiographie, be.bra, Berlin 2011. Na temat SA i homoseksualizmu zob. Andrew Wackerfuss, Stormtrooper Families: Homosexuality and Community in the Early Nazi Movement, Harrington Park Press, Nowy Jork 2015; Alexander Zinn, SA, Homosexualität und Faschismus. Zur Genese des Stereotyps vom schwulen Nazi, w: Bürgerkriegsarmee, red. Müller i Zilkenat, s. 393–413; Hans Rudolf Wahl, „National-Päderasten?”. Zur Geschichte der (Berliner) SA-Führung 1925–1934, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” 56:5 (2008), s. 442–459; Hans Rudolf Wahl, Männerbünde, Homosexualitäten und politische Kultur im ersten Drittel des 20. Jahrhunderts. Überlegungen zur Historiographie der SA, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” 52:3 (2004), s. 218–237; Sven Reichardt, Homosexualität und SA-Führer: Plädoyer für eine Diskursanalyse, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” 52:8 (2004), s. 737–740.

98 Archiwa, z których korzystałem, znajdują się głównie w Niemczech, ale część danych archiwalnych zaczerpnąłem z archiwów w Moskwie, Zagrzebiu i Stanfordzie w Kalifornii. Wynikało to czasem z działalności pewnych osób (na przykład polskiego socjologa Teodora Abla, który zgromadził imponującą kolekcję autobiografii SA-manów w latach 1933–1934, a potem wyemigrował do USA) albo z faktu, że znaczna część archiwów saksońskiej SA została przechwycona przez Rosjan w 1945 roku; ale też stąd, że historia SA po 1934 roku stała się przedmiotem zainteresowania w wielu krajach, nie tylko z powodu ekspansjonizmu III Rzeszy, ale też dlatego, że nazistowskie władze rządziły wieloma krajami Europy Środkowej i Wschodniej podczas II wojny światowej.

99 Bruce Campbell, The SA after the Röhm Purge, „Journal of Contemporary History” 28:4 (1993), s. 659–674. Wśród wyjątków: Ives Müller, Wilhelm Schepmann – der letzte SA-Stabschef und die Rolle der SA im Zweiten Weltkrieg, „Zeitschrift für Geschichtswissenschaft” 63:6 (2015), s. 513–532; Daniel Siemens, Dem SA-Mann auf der Spur: Nationalsozialistische Erinnerungspolitik im Berlin der 1930er Jahre, w: SA-Terror als Herrschaftssicherung, red. Hördler, s. 147–163.

100 Armin Nolzen, Die NSDAP, der Krieg und die deutsche Gesellschaft, w: Das Deutsche Reich und der Zweite Weltkrieg, vol. 9/1, red. Jörg Echternkamp, DVA, Monachium 2004, s. 99–193, tu s. 103. Dokładna liczba podana u Nolzena to 1 329 448. Jednakże z powodu stałych zmian w organizacji SA oraz obszaru jej działania wszelkie szacunki jej liczebności w późnych latach funkcjonowania mogą być jedynie przybliżone.

101 Na temat dyskusji o niemieckiej Volksgemeinschaft zob. Martina Steber, Bernhard Gotto (red.), Visions of Community in Nazi Germany: Social Engineering and Private Lives, Oxford University Press, Oksford 2014; Steuwer, Was meint und nützt das Sprechen von der „Volksgemeinschaft”?; Dietmar von Reeken, Malte Thießen (red.), „Volksgemeinschaft” als soziale Praxis: Neue Forschungen zur NS-Gesellschaft vor Ort, Schöningh, Paderborn 2013; Detlef Schmiechen-Ackermann (red.), Volksgemeinschaft: Mythos, wirkungsmächtige soziale Verheißung oder soziale Realität im „Dritten Reich”, Schöningh, Paderborn 2012; Frank Bajohr, Michael Wildt (red.), Volksgemeinschaft: Neue Forschungen zur Gesellschaft des Nationalsozialismus, Fischer, Frankfurt nad Menem 2009.

102 Taka szersza perspektywa jest konieczna, gdy historycy zajmujący się nazistowskimi Niemcami stykają się z „postnarodową” historiografią, która wciąż wysuwa pytania co do wartości ich badań. Zob. Ulrich Herbert, Nach dem Postnationalismus, referat przedstawiony na konferencji Transformationen der Geschichtswissenschaft: Hans-Ulrich Wehler und der Wandel der akademischen Felder seit den 1960er Jahren, Bielefeld, 10–12 września 2015.

103 Zob. szczególnie pionierską książkę Hansa Schafraneka, Söldner für den Anschluss: Die Österreichische Legion 1933–1938, Czernin, Wiedeń 2011; i jego Sommerfest mit Preisschießen: Die unbekannte Geschichte des NS-Putsches im Juli 1934, Czernin, Wiedeń 2006.

104 Dietrich Beyrau, Eastern Europe as a „Sub-Germanic Space”: Scholarship on Eastern Europe under National Socialism, „Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History” 13:3 (2012), s. 685–723; Rolf-Dieter Müller, Hitlers Ostkrieg und die deutsche Siedlungspolitik: Die Zusammenarbeit von Wehrmacht, Wirtschaft und SS, Fischer, Frankfurt nad Menem 1991; Valdis O. Lumans, Himmler’s Auxiliaries: The Volksdeutsche Mittelstelle and the German National Minorities of Europe 1933–45, University of North Carolina Press, Chapel Hill, NC, i Londyn 1993; Michael Wildt, Generation des Unbedingten: Das Führungskorps des Reichssicherheitshauptamtes, Hamburger Edition, Hamburg 2002; Michael A. Hartenstein, Neue Dorflandschaften: Nationalsozialistische Siedlungsplanung in den „eingegliederten Ostgebieten” 1939 bis 1944, Dr. Köster, Berlin 1998; Isabel Heinemann, Rasse, Siedlung, deutsches Blut: Das Rasse- und Siedlungshauptamt der SS und die rassenpolitische Neuordnung Europas, Wallstein, Getynga 2003; Isabel Heinemann, Patrick Wagner (red.), Wissenschaft – Planung – Vertreibung: Neuordnungskonzepte und Umsiedlungspolitik im 20. Jahrhundert, Steiner, Stuttgart 2006; Markus Leniger, Nationalsozialistische „Volkstumsarbeit” und Umsiedlungspolitik 1933–1945: Von der Minderheitenbetreuung zur Siedlerauslese, Frank & Timme, Berlin 2006; Gerhard Wolf, Ideologie und Herrschaftsrationalität: Nationalsozialistische Germanisierungspolitik in Polen, Hamburger Edition, Hamburg 2012.

105 Christian Gerlach, Extremely Violent Societies: Mass Violence in the Twentieth-Century World, Cambridge University Press, Cambridge 2010; Jörg Baberowski, Verbrannte Erde: Stalins Herrschaft der Gewalt, Beck, Monachium 2012; Donald Bloxham, Dirk A. Moses (red.), The Oxford Handbook of Genocide Studies, Oxford University Press, Oksford 2010; Arjun Appadurai, Fear of Small Numbers: An Essay on the Geography of Anger, Duke University Press, Durham, NC, Londyn 2006.

106 Zob. Georg Elwert, Gewaltmärkte: Beobachtungen zur Zweckrationalität der Gewalt, w: Soziologie der Gewalt, red. Trutz von Trotha, Westdeutscher Verlag, Opladen 1997, s. 86–101, zwłaszcza s. 87–91.

107 Jan Philipp Reemtsma, Gewalt als attraktive Lebensform betrachtet, „Mittelweg” 36 24:4 (2015), s. 4–16, tu s. 12–14.

108 Na temat przemocy jako przyjemności zob. szczególnie znaczące stadium socjologiczne Randalla Collinsa, Violence: A Micro-Sociological Theory, Princeton University Press, Princeton, NJ, Oxford 2008, s. 242–281.

109 Karl Marx, Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie, vol. 1, Dietz, Berlin 1983, s. 779; Friedrich Engels, Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft, w: Marx-Engels-Werke, vol. 20, Dietz, Berlin 1962, s. 1–303, tu s. 171; oba cytowane w tej postaci w: Felix Schnell, Gewalt und Gewaltforschung, version 1.0, Docupedia-Zeitgeschichte, 8 listopada 2014, http://docupedia.de/zg/Gewalt_und_Gewaltforschung, s. 7.

110 Reemtsma, Gewalt als attraktive Lebensform betrachtet, s. 12–14. Zob. także: Collins, Violence; Peter Imbusch, Moderne und Gewalt: Zivilisationstheoretische Perspektiven auf das 20. Jahrhundert, VS Verlag, Wiesbaden 2005; Hans Joas, War and Modernity, Polity, Cambridge 2003; Sofsky, Traktat über die Gewalt; Heinrich Popitz, Phänomene der Macht, II wyd., Siebeck, Tybinga, 1992, zwłaszcza s. 43–78.

111 Na temat „mobilizacji” jako kluczowego pojęcia dla analizy społecznej dynamiki III Rzeszy zob. Oliver Werner, Mobilisierung im Nationalsozialismus – eine Einführung, w: Mobilisierung im Nationalsozialismus: Institutionen und Regionen in der Kriegswirtschaft und der Verwaltung des „Dritten Reiches” 1936 bis 1945, red. Oliver Werner, Schöningh, Paderborn 2013, s. 9–26; Jürgen John, Mobilisierung als Charakteristikum des NS-Systems?, w: Werner, Mobilisierung im Nationalsozialismus, s. 29–57. O znaczeniu „dyscypliny” w międzywojennych Niemczech zob. też Ulrich Bröckling, Disziplin: Soziologie und Geschichte militärischer Gehorsamsproduktion, Fink, Monachium 1997, s. 241–271.

112 Na temat ostatnich prac z dziedziny historii przemocy zob. Schnell, Gewalt und Gewaltforschung; Jan C. Behrends, Gewalt und Staatlichkeit im 20. Jahrhundert: Einige Tendenzen zeithistorischer Forschung, „Neue Politische Literatur” 58 (2013), s. 39–58; Elissa Mailänder, Geschichtswissenschaft, w: Gewalt: Ein interdisziplinäres Handbuch, red. Christian Gudehus, Michaela Christ, Metzler, Stuttgart–Weimar 2013, s. 323–331; Maike Christadler, Gewalt in der Frühen Neuzeit – Positionen der Forschung, „Gesnerus” 64 (2007), s. 231–245.

113 Ernst Nolte, Der Europäische Bürgerkrieg 1917–1945: Nationalsozialismus und Bolschewismus, Propyläen, Frankfurt nad Menem 1987; Enzo Traverso, Im Bann der Gewalt: Der Europäische Bürgerkrieg, Siedler, Monachium 2007.

114 Michael Mann, Fascism, Cambridge University Press, Nowy Jork 2004, cytat ze strony 353. Z ostatniej literatury zob. António Costa Pinto, Aristotle Kallis (red.), Rethinking Fascism and Dictatorship in Europe, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2014; António Costa Pinto (red.), Rethinking the Nature of Fascism: Comparative Perspectives, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2011; Roger Griffin, Modernism and Fascism: The Sense of a Beginning under Mussolini and Hitler, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2007. Zob. też pionierskie studium Ernsta Nolte, Three Faces of Fascism: Action Française, Italian Fascism, National Socialism, Holt, Rinehart and Winston, Nowy Jork 1966.

115 Chris Millington, Kevin Passmore (red.), Political Violence and Democracy in Western Europe, 1918–1940, Palgrave Macmillan, Basingstoke 2015; Donald Bloxham, Robert Gerwarth (red.), Political Violence in Twentieth-Century Europe, Cambridge University Press, Cambridge 2011; Enzo Traverso, L’histoire comme champ de bataille: Interpréter les violences du XXe siècle, Editions La Découverte, Paryż 2012; Alf Lüdtke, Bernd Weisbrod (red.), No Man’s Land of Violence: Extreme Wars in the 20th Century, Vandenhoeck & Ruprecht, Getynga 2006; Bernd Weisbrod, Gewalt in der Politik. Zur politischen Kultur in Deutschland zwischen den beiden Weltkriegen, „Geschichte in Wissenschaft und Unterricht” 43 (1992), s. 391–404.

116 Krytyczne podsumowanie tej debaty w: Geoff Eley, Nazism as Fascism: Violence, Ideology, and the Ground of Consent in Germany 1930–1945, Routledge, Londyn–Nowy Jork 2013, s. 198–225; Jürgen Kocka, Nach dem Ende des Sonderweges. Zur Tragfähigkeit eines Konzepts, w: Die Bielefelder Sozialgeschichte: Klassische Texte zu einem geschichtswissenschaftlichen Programm und seinen Kontroversen, red. Bettina Hitzer, Thomas Welskopp, transcript, Bielefeld 2010, s. 263–275.

117 Zob. pars pro toto znakomitą syntezę Saula Friedländera, Nazi Germany and the Jews, t.1 i 2, HarperCollins, Nowy Jork 1997/2007.

118 Podobną klasyfikację zaproponował po raz pierwszy Andreas Werner, SA und NSDAP: „Wehrverband”, „Parteitruppe” oder „Revolutionsarmee”? Studien zur Geschichte der SA und der NSDAP 1920–1933, dysertacja, Friedrich Alexander Universität zu Erlangen-Nürnberg, 1964. Ta książka jest nadal podstawowym opracowaniem na temat wczesnej organizacji SA.

119 Zob. zwłaszcza metodologiczne wyjaśnienia Reichardta w jego Praxeologie und Faschismus, s. 129–135.

120 Ibid., s. 136, 141; Reichardt, Faschistische Kampfbünde, s. 22–26. Nieco w opozycji do Reichardta oparłem się na niedawnych tezach prakseologicznych Schatzkiego i innych: Theodore R. Schatzki, Social Practices: A Wittgensteinian Approach to Human Activity and the Social, Cambridge University Press, Cambridge 1996; idem, Practice Mind-ed Orders, w: The Practice Turn in Contemporary History, red. Theodore R. Schatzki, Karin Knorr Cetina, Eike von Savigny, Routledge, Londyn–Nowy Jork 2001, s. 42–55.

121 Gertrud Nunner-Winkler, Überlegungen zum Gewaltbegriff, w: Gewalt: Entwicklungen, Strukturen, Analyseprobleme, red. Wilhelm Heitmeyer, Hans-Georg Soeffner, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 2004, s. 21–61, tu s. 21–24; Schnell, Gewalt und Gewaltforschung, s. 1–3. Na temat różnych form przemocy ulicznej w latach dwudziestych zob. Dirk Schumann, Politische Gewalt in der Weimarer Republik 1918–1933: Kampf um die Straße und Furcht vor dem Bürgerkrieg, Klartext, Essen 2001, s. 15–22.

122 O różnych konceptualizacjach tych form przemocy zob. Trutz von Trotha, Zur Soziologie der Gewalt, w: idem (red.), Soziologie der Gewalt, Westdeutscher Verlag, Opladen 1997, s. 9–56; Schnell, Gewalt und Gewaltforschung, s. 1–4; Raphael van Riel, Gedanken zum Gewaltbegriff: Drei Perspektiven, „IPW-Working Paper” nr 5, Hamburg University, 2005, https://www.wiso.uni-hamburg.de/fileadmin/sowi/akuf/Text_2010/Gewalt-Riel-2005.pdf; Imbusch, Moderne und Gewalt, s. 20–35; Pierre Bourdieu, Grundlagen einer Theorie der symbolischen Gewalt, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1973.

123 Pojęcie „przechodnia” czy „naocznego świadka” jest ostatnio poddawane krytyce. Tu dotyczy ono osób, które były fizycznie na miejscu zdarzenia, ale nie czuły się w nie zaangażowane ani jako sprawcy, ani jako ofiary. Zob. artykuły z konferencji Probing the Limits of Categorization: The „Bystander” in Holocaust History, Amsterdam, 24–26 września 2015.

124 Jak pokazali Hans-Gerd Jaschke i Martin Loiperdinger, nazistowska „estetyczna okupacja” i „fizyczny terror” były wewnętrznie spójne. Zob. Hans-Gerd Jaschke, Martin Loiperdinger, Gewalt und NSDAP vor 1933: Ästhetische Okkupation und physischer Terror, w: Faszination der Gewalt: Politische Strategie und Alltagserfahrung, red. Reiner Steinweg, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1983, s. 123–155, tu s. 132–133, 146–147. Zob. także Detlef Schmiechen-Ackermann, Nationalsozialismus und Arbeitermilieus: Der nationalsozialistische Angriff auf die proletarischen Wohnquartiere und die Reaktionen in den sozialistischen Vereinen, Dietz, Bonn 1997, s. 312–335; Gerhard Paul, Aufstand der Bilder: Die NS-Propaganda vor 1933, Dietz, Bonn 1990, s. 133–142; Reichardt, Faschistische Kampfbünde, s. 101–119. Nie zgadzam się tu z Dirkiem Schumannem, którego skądinąd znakomite stadium kładzie niewielki nacisk na „strukturalne” aspekty przemocy, co wynika z jego metodologicznych wyborów. Zob. Schumann, Politische Gewalt in der Weimarer Republik, s. 15–16.

125 Na temat takiego pojmowania przemocy zob. Popitz, Phänomene der Macht, s. 43–47.

126 Thomas Kühne, Belonging and Genocide: Hitler’s Community, 1918–1945, Yale University Press, New Haven, CT, Londyn 2010. Argumentacja Kühnego wywołała polemikę. Szczególnie jego nacisk na ludobójczy aspekt formowania wspólnoty narodowej uznano za przesadę; zob. recenzję Jürgena Matthäusa „American Historical Review” 117:2 (2012), s. 626–627. Jednak nie tylko Kühne widzi taki związek. Na przykład socjolog wojskowości Anthony King podobnie uważa więzi powstałe na bazie przynależności i koleżeństwa za warunki niezbędne do uzyskania odpowiedniej wartości bojowej; zob. Anthony King, The Combat Soldier: Infantry Tactics and Cohesion in the Twentieth and Twenty-First Centuries, Oxford University Press, Oksford 2013, s. 7–23.

127 Jörg Baberowski, Einleitung: Ermöglichungsräume exzessiver Gewalt, w: Gewalträume: Soziale Ordnungen im Ausnahmezustand, red. Jörg Baberowski, Gabriele Metzler, Campus, Frankfurt nad Menem 2012, s. 7–27, zwłaszcza s. 25–27.

128 Jan Philipp Reemtsma, Tötungslegitimationen: Die mörderische Allianz von Zivilisation und Barbarei, in Bruchlinien: Tendenzen der Holocaustforschung, red. Gertrud Koch, Böhlau, Kolonia 1999, s. 85–103, tu s. 99.

129 W ostatnim czasie ukazały się dwie ważne prace sumujące problem przemocy we wczesnych obozach koncentracyjnych SA: Nikolaus Wachsmann, KL: A History of the Nazi Concentration Camps, Little, Brown, Londyn 2015, tu s. 23–78; Wünschmann, Before Auschwitz.

130 Sara Ahmed, The Cultural Politics of Emotion, Edinburgh University Press, Edynburg 2004. Pionierską i wciąż inspirującą pracą jest pod tym względem: David Schoenbaum, Hitler’s Social Revolution: Class and Status in Nazi Germany 1933–1939, Norton, Nowy Jork–Londyn 1980 [1966].

131 Zob. zwłaszcza niedawne prace: Thomas Rohkrämer, Die fatale Attraktion des Nationalsozialismus: Zur Popularität eines Unrechtsregimes, Schöningh, Paderborn 2013, s. 27–56, 178–217; Thomas Mergel, Führer, Volksgemeinschaft und Maschine: Politische Erwartungsstrukturen in der Weimarer Republik und dem Nationalsozialismus 1918–1936, w: Politische Kulturgeschichte der Zwischenkriegszeit 1918–1939, red. Wolfgang Hardtwig, Vandenhoeck & Ruprecht, Getynga 2005, s. 91–127; Michael Wildt, Volksgemeinschaft und Führererwartung in der Weimarer Republik, w: Politische Kultur und Medienwirklichkeiten in den 1920er Jahren, red. Ute Daniel, Inge Marszolek, Wolfram Pyta, Thomas Welskopp, Oldenbourg, Monachium 2010, s. 181–204; Wolfgang Hardtwig, Volksgemeinschaft im Übergang: Von der Demokratie zum rassistischen Führerstaat, in Gemeinschaftsdenken in Europa: Das Gesellschaftskonzept „Volksheim” im Vergleich 1900–1938, red. Detlef Lehnert, Böhlau, Kolonia 2013, s. 227–253.

132 Robiąc tak, NSDAP, podobnie jak inne partie faszystowskie i skrajnie prawicowe, nie była osamotniona. Moritz Föllmer wykazał niedawno, że idea silnego przywództwa w międzywojennej Europie nie musi być uważana za symptom „kryzysu demokracji”, gdyż wielu umiarkowanych i lewicowych polityków również opowiadało się za takim wysoce spersonalizowanym kierownictwem. Zob. Moritz Föllmer, Führung und Demokratie in Europa, w: Normalität und Fragilität: Demokratie nach dem Ersten Weltkrieg, red. Tim B. Müller, Adam Tooze, Hamburger Edition, Hamburg 2015, s. 177–197.

133 Zob. Wildt, Volksgemeinschaft und Führererwartung in der Weimarer Republik, s. 196–198. Jak słusznie podkreśliła m.in. Christina Benninghaus, takie koncepcje, popularne wśród intelektualnych liderów „młodego pokolenia”, dotyczyły niemal wyłącznie mężczyzn. Zob. Christina Benninghaus, Das Geschlecht der Generation: Zum Zusammenhang von Generationalität und Männlichkeit um 1930, w: Generationen: Zur Relevanz eines wissenschaftlichen Grundbegriffs, red. Ulrike Jureit, Michael Wildt, Hamburger Edition, Hamburg 2005, s. 127–158. W rzeczywistości przedstawiciele klas średniej i wyższej zajmowali więcej miejsc w kierownictwie SA, niżby to wynikało z ich udziału liczebnego w szeregach organizacji. Zob. Mühlberger, Hitler’s Followers, s. 165; co do Hamburga: Wackerfuss, Stormtrooper Families, s. 48–49.

134 Przykład wzięty jest z: Felix Römer, Kameraden: Die Wehrmacht von innen, Piper, Monachium 2012, s. 85–86. Zob. Alexander W. Hoerkens, Unter Nazis? Die NS-Ideologie in den abgehörten Gesprächen deutscher Kriegsgefangener von 1939 bis 1945, Be.bra, Berlin 2014, s. 308–312, 336.

135 Zob. także Malte Thießen, Schöne Zeiten? Erinnerungen an die „Volksgemeinschaft” nach 1945, w: Volksgemeinschaft: Neue Forschungen zur Gesellschaft des Nationalsozialismus, red. Bajohr, Wildt, s. 165–187.