Mark Twain

TAJEMNICZY PRZYBYSZ

SAGA EGMONT

Tajemniczy przybysz

tytuł oryginału: The Mysterious Stranger

Copyright © 1916, 2018 Mark Twain i SAGA

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788711662731

1. Wydanie w formie e-booka, 2018

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA oraz autora.

SAGA Books, spółka wydawnictwa Egmont

Rozdział I

Zdarzyło się to zimą 1590 roku. Austria była wówczas oddalona od świata i pogrążona we śnie; w Austrii wciąż jeszcze trwało średniowiecze i zdawało się, że tak będzie zawsze. Niektórzy sądzili nawet, że Austria tkwi w wiekach jeszcze wcześniejszych i według umysłowego i duchowego czasomierza panuje tam wciąż Epoka Wiary. Lecz uważali to za powód do dumy, a nie za ujmę, i my też szczyciliśmy się tym. Pamiętam to dobrze, choć byłem zaledwie małym chłopcem, i przypominam sobie radość, jaką sprawiała mi ta opinia.

Tak, Austria była oddalona od świata i pogrążona we śnie, a nasza wioska znajdowała się w pośrodku tego snu z racji swego centralnego położenia. Wieś drzemała spokojnie w głębokim odosobnieniu, wśród pagórkowatej i lesistej samotności, dokąd wieści ze świata zbyt rzadko dochodziły, aby niepokoić jej sen; spoczywała więc w bezgranicznym zadowoleniu. U jej podnóża płynęła spokojna rzeka, a na jej tafli rysowały się kształty obłoków i odbicia dryfujących barek rzecznych i łódek; poza nią zaś lesiste urwiska pięły się ku wyniosłej przepaści, nad którą górował ponury, ogromny zamek; długi szereg jego wież i bastionów opancerzony był dzikim winem; poza rzeką, o milę na lewo, rozciągał się obszar pokrytych lasami wzgórz, poprzedzielanych krętymi wąwozami, gdzie nigdy nie przenikało słońce; na prawo zaś ponad rzeką zwieszało się urwisko, a między jej korytem i wspomnianymi już wzgórzami rozciągała się rozległa równina, usiana małymi domkami, gnieżdżącymi się wśród sadów i cienistych drzew.

Cała okolica na wiele mil wokoło była dziedziczną własnością księcia. Służba utrzymywała zamek w stanie w każdej chwili nadającym się do zamieszkania, lecz ani książę, ani nikt z jego rodziny nie odwiedzał zamku częściej jak raz na pięć lat. Każdy jego przyjazd był jakby pojawieniem się władcy świata wraz z całą wspaniałością swoich królestw. Kiedy odjeżdżał wraz ze swymi ludźmi, pozostawiał za sobą spokój, który przypominał głęboki sen po wystawnej uczcie.

Dla nas, chłopców, Eseldorf był rajem. Nie prześladowano nas zbytnio nauką. Wychowywano nas na dobrych chrześcijan, uczono czcić Najświętszą Pannę, Kościół, a przede wszystkim świętych. Poza tymi sprawami nie wymagano od nas więcej wiadomości, a nawet zakazywano nam ich. Wiedza była szkodliwa dla prostych ludzi; mogła wzbudzać w nich niezadowolenie z losu, który Bóg im przeznaczył, a Bóg nie zniósłby krytyki Swoich ustanowień. Mieliśmy dwóch księży; jeden z nich, ojciec Adolf, był bardzo gorliwym, pracowitym i ogólnie szanowanym kaplanem.

Być może są księża lepsi pod pewnymi względami od ojca Adolfa, lecz nigdy nie było w naszej społeczności takiego, który byłby otaczany równie wielkim szacunkiem jak on, a to dlatego że ojciec Adolf zupełnie nie bał się Diabła. Był jedynym chrześcijaninem, jakiego kiedykolwiek znałem, o którym można było powiedzieć, że nic a nic nie boi się Diabła. Dlatego też ludzie odczuwali przed księdzem Adolfem wielki respekt. Sądzili, że musi być w nim coś nadnaturalnego, gdyż inaczej nie byłby tak zuchwały i zadufany w sobie. Wszyscy ludzie mówią z wielką nienawiścią o Diable, lecz odnoszą się do niego z szacunkiem, a nie lekceważąco. Ojciec Adolf zachowywał się całkiem inaczej; obrzucał go najrozmaitszymi przezwiskami, jakie mu tylko ślina na język przyniosła, a każdy, kto to słyszał, wzdrygał się z lękiem. Nieraz też wyrażał się o Diable pogardliwie i szyderczo, a wtedy ludzie żegnali się znakiem krzyża i szybko odchodzili w obawie, aby nie przydarzyło się im coś strasznego.

Ojciec Adolf rzeczywiście kilka razy zetknął się z Szatanem twarzą w twarz i nie ustąpił mu. Wiadomo, że tak właśnie było. Ojciec Adolf sam o tym mówił. Nigdy nie robił z tego tajemnicy, lecz jawnie o tym rozpowiadał. A że mówił prawdę, dowodzi tego co najmniej jedno zdarzenie. Kiedyś bowiem pokłócił się z tym wrogiem i nieustraszenie rzucił w Szatana flaszką; na ścianie jego pracowni po dziś dzień widnieje rdzawa plama w miejscu, gdzie uderzyła i rozbiła się ta flaszka.

Ale najbardziej kochaliśmy wszyscy drugiego księdza, ojca Piotra, i żałowaliśmy go. Niektórzy oskarżali ojca Piotra, że rozgłasza wokoło, iż Bóg jest dobrocią i znajdzie sposób, aby zbawić wszystkie swe biedne dzieci. To straszne tak twierdzić, lecz nie było nigdy absolutnego dowodu potwierdząjącego, że ojciec Piotr rzeczywiście tak mówił; nie pasowało to do jego charakteru, żeby miał przemawiać w ten sposób, gdyż zawsze był dobry, łagodny i prawdomówny. Nie oskarżano go, że mówił tak na ambonie, skąd wszyscy wierni mogliby usłyszeć i potwierdzić to, lecz tylko poza kościołem podczas rozmowy, a przecież łatwo wrogom rzucić takie oskarżenie. Ojciec Piotr miał bardzo potężnego nieprzyjaciela w osobie astrologa, który mieszkął w zrujnowanej starej wieży w głębi doliny i całe noce spędzał obserwując gwiazdy. Wszyscy wiedzieli, że umie on przepowiadać wojny i głód, chociaż to nie było tak trudne, bo zawsze gdzieś toczy się wojna i zwykle panuje gdzieś głód. Mógł on też wyczytać w gwiazdach i w wielkiej księdze, którą posiadał, los każdego człowieka i odgadnąć, gdzie znajduje się zagubiona rzecz; każdy więc mieszkaniec wioski odczuwał przed nim lęk, z wyjątkiem ojca Piotra. Nawet ojciec Adolf, który walczył z Diabłem, odczuwał respekt przed astrologiem, zwłaszcza kiedy ten przechodził przez naszą wieś w wysokim spiczastym kapeluszu na głowie i w długiej powłóczystej szacie ozdobionej gwiazdami, trzymając w jednej ręce grubą księgę, a w drugiej ląskę znaną ze swej magicznej mocy. Mówiono, że nawet biskup słuchał czasem astrologa, ponieważ prócz obserwowania gwiazd i przepowiadania przyszłości astrolog często dawał świadectwo swej wielkiej pobożności, co oczywiście wywierało wrażenie na biskupie.

Lecz ojciec Piotr wcale nie interesował się astrologiem. Demaskował go otwarcie jako szarlatana i oszusta, nie posiadającego solidnej wiedzy w żadnej dziedzinie i nie obdarzonego mocą większą od tej, jaką posiada przeciętna ludzka istota, co oczywiście wzniecało w astrologu nienawiść do ojca Piotra i chęć, by go zniszczyć. Byliśmy wszyscy przekonani, że to astrolog wymyślił tę historię o niestosownej wypowiedzi ojca Piotra i że on powiadomił o tym biskupa. Twierdzono, że ojciec Piotr powiedział coś takiego w obecności swej siostrzenicy Małgorzatki i chociaż Małgorzatka zaprzeczyła temu i błagała biskupa, aby jej uwierzył i ocalił jej starego wuja od nędzy i niełaski, biskup jednak nie chciał jej wysłuchać. Zawiesił ojca Piotra w czynnościach kapłańskich na czas nieokreślony, gdyż nie mógł posunąć się tak daleko, aby go ekskomunikować na podstawie świadectwa tylko jednego świadka. Teraz więc ojciec Piotr był zawieszony w sprawowaniu swych obowiązków kapłańskich, a drugi ksiądz, ojciec Adolf, opiekował się jego owczarnią.

Nastały ciężkie czasy dla starego księdza i Małgorzatki. Byli oni do tej pory ulubieńcami całej wsi, lecz teraz oczywiście wszystko się zmieniło, odkąd padł na nich cień niełaski biskupa. Wielu z ich przyjaciół całkiem ich opuściło, a inni stali się chłodni, obojętni i oddalili się od nich. Kiedy rozpoczęły się te strapienia, Małgorzatka była uroczą osiemnastoletnią dziewczyną, bystrą i mającą najlepiej poukładane w głowie w całej wsi. Zarabiała nauką gry na harfie na swoją odzież i odkładała drobne oszczędności z zarobionych pieniędzy. Lecz jej uczniowie odpadali jeden po drugim, nie pamiętano o niej, gdy były we wsi tańce i przyjęcia dla młodzieży; młodzi chłopcy przestali bywać w jej domu, z wyjątkiem Wilhelma Meidlinga — a bez niego przecież mogliby się byli obejść. Małgorzatka i jej wuj byli przygnębieni i czuli się opuszczeni w swym obecnym ubóstwie i niełasce, a blask słońca zniknął z ich życia. Przez następne dwa lata sprawy układały się coraz gorzej; ubrania niszczyły się; coraz trudniej było o kawałek chleba. Aż w końcu nadszedł kres. Salomon Isaacs, który pożyczał im dotąd pieniądze pod zastaw domu, zawiadomił ich, że następnego dnia zajmuje ich dom.

Rozdział II

Było nas trzech chłopców, trzymaliśmy się zawsze razem niemal od kołyski — lubiąc się wzajemnie, a to uczucie pogłębiało się w miarę upływu lat — Mikołaj Bauman, syn naczelnika miejscowego sądu, Seppi Wohlmeyer, syn właściciela największej gospody „Pod Złotym Jeleniem”, otoczonej ładnym ogródkiem, pełnym cienistych drzew, schodzących aż ku brzegom rzeki i łódkom do wynajęcia; tym trzecim byłem ja sam, Teodor Fischer, syn organisty kościelnego a zarazem dyrygenta miejscowej kapeli; był on nauczycielem gry na skrzypcach, kompozytorem, poborcą podatkowym w naszym okręgu, zakrystianem, pożytecznym i przez wszystkich szanowanym obywatelem. Znaliśmy wzgórza i lasy tak dobrze, jak znają je ptaki, gdyż zawsze wędrowaliśmy tam, kiedy tylko mieliśmy wolną chwilę — przynajmniej wtedy gdy nie pływaliśmy sami lub łódką, nie łowili ryb, nie bawili się na lodzie lub nie zjeżdżali na sankach.

Mieliśmy swobodny dostęp do zamkowego parku, a mieli go tylko nieliczni. Byliśmy bowiem ulubieńcami Feliksa Brandta, najstarszego sługi zamku. Często więc szliśmy tam nocą, aby przysłuchać się, jak on opowiada o dawnych czasach i o różnych niesamowitych rzeczach, palić fajkę razem z nim (sam nas tego nauczył), a także pić kawę. Brandt był w wojsku podczas wojny i brał udział w oblężeniu Wiednia, tam po klęsce i ucieczce Turków wśród złupionych rzeczy znalazł worki z kawą, a tureccy jeńcy wyjaśnili mu, co to takiego i jak sporządzać z tego smaczny napój. Dlatego teraz zawsze miał u siebie kawę, aby ją pić samemu i budzić podziw u tych, którzy kawy nie znali. Kiedy nadciągała burza, zatrzymywał nas na noc, a gdy grzmiało i błyskało się na zewnątrz, opowiadał nam o duchach i okropnościach wszelkiego rodzaju; o bitwach, morderstwach i okaleczeniach, i tym podobnych rzeczach, stwarzających miły i przytulny nastrój; a zdarzenia te opowiadał obszernie, na podstawie własnego doświadczenia. Widział w swoim czasie wiele duchów, czarownic i czarowników, a kiedyś, zabłądziwszy w górach o północy, podczas gwałtownej burzy, ujrzał w świetle błyskawic galopującego na wietrze Szalonego Myśliwego, za którym gnały widmowe psy w kłębach przewalających się chmur. Pewnego, razu zobaczył inkuba; często też widywał wielkiego nietoperza, wysysającego krew z szyi śpiących ludzi, których nietoperz wachlował skrzydłami, aby przedłużyć ich senność, aż wyzioną ducha.

Perswadował nam, abyśmy się nie bali nadnaturalnych istot, takich jak duchy, gdyż one nie wyrządzają krzywdy, a dlatego wędrują, że są samotne, przygnębione i potrzebują opieki pełnej dobroci i współczucia; z czasem więc nauczyliśmy się ich nie bać i nawet schodziliśmy z nim nocą do nawiedzonej komnaty w baszcie zamku. Duch pojawił się tylko raz, prawie niewidoczny przesunął się obok nas, bezgłośnie uniósł w powietrzu, po czym zniknął. A my nawet nie drgnęliśmy, bo Brandt nas na to przygotował. Powiedział nam, że ten duch nieraz zjawia się nocą i głaszcze wilgotną i zimną ręką jego twarz, lecz nie wyrządza mu krzywdy, gdyż pragnie tylko wzbudzić sympatię i zwrócić na siebie uwagę. Lecz najdziwniejsze było to, że Brandt widywał anioły — prawdziwe anioły z nieba — i że rozmawiał z nimi. Nie miały one skrzydeł, nosiły ubrania i rozmawiały, wyglądały i zachowywały się jak zwykli ludzie; nikt nie poznałby, że są to aniołowie, gdyby nie czynili cudów, których żaden śmiertelnik nie może uczynić, i gdyby tak nagle nie znikali podczas rozmowy, czego również żaden śmiertelnik nie może dokonać. Mówił nam także, że aniołowie są mili i weseli, nie ponurzy i melancholijni jak duchy.

Następnego ranka, po tego rodzaju rozmowie nocą wstaliśmy i po zjedzeniu z Brandtem obfitego śniadania zeszliśmy na dół, przeszliśmy przez most i wspięliśmy się na wzgórze po lewej stronie, aż na lesisty wierzchołek, gdzie było nasze ulubione miejsce. Tam wyciągnęliśmy się w cieniu na trawie, aby odpocząć, palić fajkę i rozmawiać o tych dziwnych rzeczach, albowiem wciąż wywierały na nas wrażenie i zaprzątały nasz umysł. Nie mogliśmy jednak zapalić fajek, gdyż przez roztargnienie zapomnieliśmy krzesiwa.

Wkrótce pojawił się jakiś młody człowiek, który szedł wśród drzew w naszym kierunku, usiadł przy nas i zagaił przyjacielską rozmowę, jakby nas znał. Lecz my nie odpowiadaliśmy mu, gdyż był obcym, a my nie byliśmy przyzwyczajeni do obcych i unikaliśmy ich. Miał na sobie ubranie w dobrym gatunku, był przystojny, twarz jego była ujmująca, a głos przyjemny. Miał też bezpośredni sposób bycia, pełen wdzięku, niczym nie skrępowany, a nie jak inni chłopcy ociężały, niezgrabny i nieśmiały. Chcieliśmy okazać mu swą przyjaźń, lecz nie wiedzieliśmy, od czego zacząć. Wtedy pomyślałam o fajce i zastanawiałem się, czy przyjąłby to dobrze, gdybym mu ją zaofiarował. Lecz przypomniałem sobie, że nie mamy ognia, więc posmutniałem i poczułem się zawiedziony. On jednak spojrzał na mnie bystro i radośnie rzekł:

— Ognia? Och, nic łatwiejszego, zaraz będzie.

Byłem tak zaskoczony, że nie mogłem wykrztusić słowa, gdyż nic mu nie powiedziałem o ogniu. On wziął fajkę, dmuchnął na nią, i nagle tytoń rozżarzył się czerwono i spirale błękitnego dymu uleciały w górę. Skoczyliśmy na równe nogi rzucając się do ucieczki, co było całkiem naturalne. Przebiegliśmy kilka kroków, choć on zaklinał nas gorąco, abyśmy zostali, i zaręczał, że nie wyrządzi nam najmniejszej krzywdy, gdyż chce zaprzyjaźnić się z nami i mieć towarzystwo. Więc przestaliśmy uciekać, stanęliśmy i chcieliśmy zawrócić, gdyż przepełniała nas ciekawość i podziw dla niego, nie mogliśmy jednak odważyć się na to. Nieznajomy w dalszym ciągu nalegał na nas na swój łagodny, pełen perswazji sposób, a gdy zobaczyliśmy, że fajka nie wyleciała w powietrze i nic się nie stało, powoli nabraliśmy ufności. Wkrótce też nasza ciekawość przezwyciężyła lęk i zaryzykowaliśmy powrót, lecz bez pośpiechu, gotowi znów rzucić się do ucieczki przy najmniejszym sygnale ostrzegawczym.

Nieznajomy starał się nas uspokoić i miał na to sposób, nie można było długo żywić wątpliwości ani obawiać się, jeśli ktoś był tak poważny, szczery i uprzejmy jak on, zwłaszcza gdy przemawiał tak ujmująco. Tak więc on, pozyskał naszą sympatię i wkrótee byliśmy zadowoleni, swobodni i rozmowni, ciesząc się, że zdobyliśmy nowego przyjaciela. Kiedy uczucie skrępowania całkowicie minęło, zapytaliśmy go, jak nauczył się tej zdumiewającej sztuczki; powiedział, iż wcale się jej nie uczył, gdyż umiejętność taka była mu wrodzona — jak inne rzeczy — jak inne niezwykłe rzeczy.

— Jakie to rzeczy?

— Och, mnóstwo, nawet nie wiem ile.

— Czy możemy popatrzeć, jak je robisz?

— Pokaż nam, prosimy! — zawołali chłopcy.

— A nie uciekniecie znów?

— Nie, z pewnością nie. Prosimy, zrób to. Czy zrobisz?

— Tak, z przyjemnością, a wy nie zapomnijcie o swojej obietnicy!

Powiedzieliśmy, że jej dotrzymamy, a on wtedy podszedł do kałuży i nabrał wody w kubek zrobiony z liścia, dmuchnął nań, wydął go, a kubek zmienił się w grudkę lodu w kształcie filiżanki. Byliśmy zdumieni i oczarowani, lecz przestaliśmy się bać. Cieszyliśmy się, że jesteśmy razem z nim, i prosiliśmy go, aby pokazał nam jeszcze inne sztuczki. Przystał na to z ochotą. Powiedział, że da nam każdy owoc, jaki tylko zapragniemy, bez względu na to, czy jest odpowiednia nań pora, czy nie. Przekrzykiwaliśmy się nawzajem:

— Pomarańczę!

— Jabłko!

— Winogrona!

— Są w waszych kieszeniach — powiedział, i tak w istocie było. A były to wspaniałe owoce; jedliśmy je pragnąc, aby ich wciąż przybywało. — Znajdziecie następne tam, gdzie poprzednie — powiedział — podobnie jak wszystko, na co tylko macie ochotę; nie potrzebujecie nawet wymieniać nazwy rzeczy, których pragniecie, póki jestem razem z wami, wystarczy czegoś zapragnąć, a zaraz to znajdziecie.

Nieznajomy mówił prawdę. Nie przeżyliśmy dotąd nic równie cudownego i pasjonującego. Chleb, ciastka, słodycze, orzechy — i wszystko, czegokolwiek któryś z nas zapragnął, natychmiast się zjawiało. Nieznajomy sam nie jadł nic, siedział tylko, gawędził i robił coraz to nowe sztuczki, aby nas zabawić. Stworzył małą wiewiórkę-zabawkę z gliny, a ona wbiegła na drzewo, usiadła na gałęzi i głośno skrzeczała na nas. Potem stworzył psa, niewiele większego od myszy, który zapędził wiewiórkę na drzewo i szczekając, podniecony, kręcił się wokół pnia, a był tak pełen życia jak prawdziwy pies. Przepędzał wiewiórkę z drzewa na drzewo i gonił ją, aż oba zwierzaki zniknęły w lesie. Nieznajomy robił też ptaki z gliny i puszczał je wolno, a one odlatywały ze śpiewem.

W końcu zdobyłem się na odwagę i zapytałem go, kimwłaściwie jest.

— Aniołem — odpowiedział po prostu; a puszczając wolno kolejnego ptaka klasnął w dłonie, by go skłonić do lotu.

Ogarnęło nas niemal przerażenie, gdy usłyszeliśmy, co powiedział, i znów baliśmy się. Ale on uspokoił nas, byśmy się nie bali, że nie ma powodu lękać się anioła, tym bardziej iż bardzo nas lubi. Nie przestał mówić i gawędził tak naturalnie i po prostu, jak zawsze, a w trakcie mówienia stworzył tłum małych ludzików, mężczyzn i kobiet, wielkości palca, którzy zaczęli pilnie pracować. Oczyścili i zrownali skrawek trawy w kształoie kwadratu, wielkości kilku jardów, i zaczęli na nim budować wymyślny zameczek. Kobiety mieszały wapno i wnosiły je na rusztowanie wiadrami trzymanymi na głowach, tak jak robią to zwykle nasze robotnice, mężczyźni zaś układali cegły warstwami. Pięciuset tych małych ludzików krzątało się szybko wokół, pracując pilnie i ocierając pot z twarzy w sposób tak naturalny jak w życiu. Pochłonięci ciekawością śledziliśmy, jak tych pięciuset ludzików wznosi zamek stopień po stopniu, układając jedną warstwę na drugą, a zamek nabiera kształtu i symetrii; wnet opuściło nas uczucie przerażenia, znów odzyskaliśmy spokój i swobodę. Zapytaliśmy wtedy nieznajomego, czy my też możemy zrobić ludzi; odrzekł, że tak, i kazał Seppiemu zrobić armatę na mury, Mikołajowi halabardników w napierśnikach, nagolennikach i hełmach, mnie zaś polecił ulepić kawalerię i konie. Zlecając nam te zadania, zwracał się do nas po imieniu, lecz nie wyjawił nam, skąd je zna. Wtedy Seppi zapytał nieznajomego, jakie jest jego imię, a on odpowiedział spokojnie: „Szatan” — podstawił małą grudkę i schwytał na nią spadającą właśnie z rusztowania kobietkę — po czym postawił ją na jej dawnym miejscu mówiąc:

— Co za idiotka, cofa się nie zdając sobie sprawy, czym to grozi.

Tak zaskoczyło nas jego imię, że wypuściliśmy z rąk rzeczy, które właśnie zrobiliśmy: armatę, halabardnika i konia. Rozbiły się na kawałki. Szatan roześmiał się i spytał, co nam się stało. Odpowiedziałem:

— Ależ nic, tylko to trochę dziwne imię jak dla anioła. Zapytał mnie wtedy:

— Właściwie dlaczego?

— Ponieważ to jest… to jest… imię tego, no wiesz.

— Tak, on jest moim wujem.

Powiedział to spokojnie, lecz nam zaparło na chwilę dech, a serca zaczęły mocno bić. Wydawało nam się, że nie zauważył tego, ponieważ wziął do naprawy naszych halabardników i pozostałe rzeczy. Po chwili wręczył nam je naprawione mówiąc:

— Czyżbyście nie pamiętali? — on także był kiedyś aniołem.

— Tak, to prawda rzekł Seppi. Nie przyszło mi to do głowy.

— Przed upadkiem był nieskalany.

— Tak — rzekł Mikołaj — był bez grzechu.

— Pochodzimy z dobrej rodziny — rzekł Szatan — nie ma od niej lepszej. On jest jedynym jej członkiem, który kiedykolwiek zgrzeszył.

Nie umiem wyrazić, jak bardzo to wszystko było dla nas fascynujące. Czy znacie ten rodzaj drżenia, które ogarnia was, gdy widzicie coś niezwykłego, niesamowitego i pociągającego, co sprawia wam straszliwą radość z tego, że zjecie i możecie na to patrzeć; gdy spoglądacie na tę rzecz, a wargi wam wysychają, i oddech rwie się, lecz za wszystkie skarby świata nie chcielibyście być gdzie indziej. Rozsadzała mnie chęć, by zadać jedno pytanie, miałem je już na końcu języka i nie mogłem powstrzymać się — ale zarazem wstydziłem się je zadać, gdyż mogłoby się okazać, że jestem źle wychowany. Szatan postawił wołu na ziemi, którego właśnie ulepił, uśmiechnął się do mnie i rzekł:

— Nie będzie to brakiem wychowania, a nawet gdyby było, i tak wybaczyłbym ci to. A więc pytasz, czy go widziałem? Milion razy. Odkąd byłem małym, tysiącletnim dzieckiem zajmowałem drugie z kolei miejsce wśród jego ulubieńców i znajdowałem się pod opieką aniołów-nianiek, należących do naszego rodu i związanych z nami więzami krwi — że użyję ludzkiego zwrotu — tak, od tego czasu aż do upadku, który zdarzył się przed ośmiu tysiącami lat według waszej rachuby czasu.

— Przed ośmiu tysiącami!

— Tak — zwrócił się do Seppiego i ciągnął dalej, jakby odpowiadając na coś, co snuło się po głowie Seppiego. — Dlatego właśnie wyglądam jak chłopiec, bo ciągle nim jestem. Dla nas to, co wy nazywacie czasem, jest czymś przestrzennym, potrzeba długiego przeciągu czasu, aby anioł osiągnął dojrzałość.

W moim umyśle zrodziło się nowe pytanie, a on zwrócił się do mnie i odpowiedział na nie.

— Mam szesnaście tysięcy lat według waszej rachuby. — Po czym zwracając się do Mikołaja rzekł:

— Nie, upadek nie dotyczył mnie ani reszty naszych krewnych, tylko jego, którego imię noszę. To właśnie on zjadł owoc z drzewa, a potem skusił nim mężczyznę i kobietę. My, pozostali, jesteśmy nieświadomi grzechu; nie jesteśmy zdolni do popełnienia go, nie ma na nas skazy i na zawsze już pozostaniemy w tym stanie.

Dwóch małych robotników kłóciło się bzykającymi jak trzmiele głosikami, przeklinając i wymyślając sobie nawzajem, po czym zaczęli się bić, aż polała się krew; w końcu zwarli się w walce na śmierć i życie. Szatan wyciągnął rękę i zmiażdżył ich palcami, ąż życie uszło z nich, odrzucił ich na bok, po czym chusteczką starł krew z palców i podjął wątek rozmowy tam, gdzie go przerwał.

— Nie możemy źle postępować ani nie mamy do zła pociągu, ponieważ go nie znamy.

Była to dziwna rozmowa w tych okolicznościach, lecz nawet tego nie zauważyliśmy, tak byliśmy przerażeni i zasmuceni bezsensownym morderstwem, które Szatan popełnił przed chwilą — gdyż to było morderstwo, i tak należało je nazwać, tym bardziej że nie było dla niego okoliczności łagodzących ani żadnego usprawiedliwienia, ponieważ ci ludzie nie wyrządzili mu krzywdy. Pogrążyło nas to w głębokim smutku, gdyż już zdążyliśmy naszego towarzysza pokochać i uważaliśmy że jest szlachetny, piękny i miłosierny; uwierzyliśmy, że jest aniołem, zaś to okrucieństwo poniżyło go w naszych oczach; a przecież dotychczas byliśmy z niego dumni. On tymczasem ciągnął rozmowę dalej, jakby nic się nie stało; opowiadał nam o swoich podróżach i ciekawych rzeczach, które widział w wielkich światach naszego systemu słonecznego i innych systemów słonecznych, znajdujących się w niezmiernie odległej przestrzeni; opisywał zwyczaje istot nieśmiertelnych zamieszkujących te światy, fascynując nas, oczarowując i rzucając na nas urok mimo godnej ubolewania sceny, która wciąż stała nam przed oczyma, gdyż żony martwych ludzików, znalazłszy zmiażdżone ciała swoich mężów płakały nad nimi, szlochały, lamentowały, a ksiądz ze skrzyżowanymi na piersi rękoma ukląkł przy nich modląc się. Tłum rozpaczających przyjaciół zgromadził się wokół nich i odkrywszy z szacunkiem głowy skłonił je, zaś po wielu twarzach spływały łzy. Szatan nie zwracał uwagi na tę scenę, póki cichy odgłos płaczu i modlitw go nie zniecierpliwił; wtedy wyjął ciężką deskę z naszej huśtawki, położył ją na ziemi i wgniótł wszystkich tych ludzi w ziemię, jakby to były muchy, po czym znów podjął przerwaną rozmowę.

Żeby anioł zabijał księdza! Anioł, który nie umiał wyrządzać zła, a jednak z zimną krwią niszczył setki bezbronnych, biednych mężczyzn i kobiet, którzy nigdy nie wyrządzili mu nic złego! Ten ohydny czyn wzbudził w nas wstręt. I pomyśleć, że żadna z tych biednych istot nie była przygotowana na śmierć z wyjątkiem księdza, gdyż żadna z nich nie wysłuchała nigdy mszy ani nawet nie widziała kościoła. A my byliśmy świadkami, jak dokonywano morderstw, i naszym obowiązkiem było donieść o tym komu należy, aby sprawiedliwości stało się zadość.

Ale Szatan w dalszym ciągu mówił i oczarował nas znów swoim zdradliwie melodyjnym głosem. Sprawił, że zapomnieliśmy o wszystkim, mogliśmy tylko go słuchać, kochać i być jego niewolnikami, z którymi mógł postępować, jak chciał. Radością napawało nas przebywanie w jego towarzystwie — jak również spoglądanie w błękit jego oczu, zaś dotyk ręki Szatana przejmował nasze żyły ekstazą.

Rozdział III

Przybysz, widział wszystko, był wszędzie, wiedział wszystkim i niczego nie zapominał. To, czego inni muszą się uczyć latami, on wiedział od pierwszego spojrzenia; nie było dla niego trudności. Kiedy opowiadał, wydawało się, że rzeczy ożywają na naszych oczach. Widział stworzenie świata, był obecny przy stworzeniu Adama; widział, jak Samson uniósł filary i zmiażdżył świątynię zamieniając ją w ruinę; widział śmierć Cezara; opowiadał o życiu codziennym w niebie, widział też potępionych, skręcających się w piekle w czerwonych falach żaru. Sprawiał, że widzieliśmy to wszystko, jakbyśmy tam byli i oglądali to na własne oczy. Czuliśmy też, choć nic nie wskazywało na to wyraźnie, że te sprawy są dla niego czymś więcej niż rozrywką. Te wizje piekła, te biedne dzieci i kobiety, dziewczęta, chłopcy i mężczyźni krzyczący i zanoszący błagania w trwodze — przecież my sami ledwie mogliśmy to znieść, lecz on pozostał tak obojętny, jakby cierpiący byli sztucznymi szczurami, które płoną w sztucznym ogniu.

Zawsze też gdy mówił o mężczyznach i kobietach zamieszkujących tę ziemię i o ich czynach — nawet najwspanialszych i najwznioślejszych — wstydziliśmy się skrycie, gdyż jego zachowanie świadczyło, że zarówno oni sami jak i ich czyny miały dla niego jakże znikome znaczenie; często odnosiło się wrażenie, że mówił o muchach. Kiedyś powiedział nawet wyraźnie, że ludzie zamieszkujący ziemię są dla niego interesujący — pomimo że są tak tępi, głupi, pospolici, zarozumiali, schorowani i słabi — cały ten obdarty, biedny i bezwartościowy tłum. Powiedział to naturalnym tonem, bez goryczy, tak jakby ktoś mówił o cegłach, nawozie lub innej rzeczy bez czucia i znaczenia. Czułem, że nie miął zamiaru nas obrazić, więc w myślach przypisałem takie postępowanie jego nie dość dobrym manierom.

— Maniery! — powiedział. — Przecież to, co mówię, to prawda, a prawda to dobre maniery; maniery są fikcją. Zamek jest już gotowy. Czy wam się podoba?

Zamek musiał się podobać każdemu. Przyjemnie było nań popatrzeć, taki był kształtny, ładny i przemyślnie wykończony we wszystkich szczegółach, aż do małych chorągiewek powiewających na wieżyczkach. Szatan powiedział, że musimy rozmieścić artylerię i rozstawić halabardników oraz konnicę. Nasze ludziki i konie przedstawiały śmieszny widok; były tej samej wielkości co budowla, dla której były przeznaczone, nie nabyliśmy bowiem jeszcze wprawy w robieniu takich rzeczy. Szatan powiedział nam, że są najgorsze z tych, jakie widział. A kiedy dotknął ich i ożywił, poruszały się niezwykle śmiesznie z powodu nierównej długości nóg. Mali ludzie kręcili się w kółko i padali, jakby byli pijani, przez co zagrażali życiu innych znajdujących się w pobliżu. W końcu przewrócili się i leżeli bezbronnie, wierzgając nogami. I chociaż był to przykry widok, nie mogliśmy się powstrzymać od śmiechu. Armaty były naładowane ziemią, aby wystrzelić na wiwat, lecz były tak krzywe i źle uformowane, że wszystkie rozleciały się w chwili wystrzału i zabiły niektórych artylerzystów, innych zaś okaleczyły. Szatan zapo wiedział teraz burzę i trzęsienie ziemi, jeśli sobie tego życzymy, lecz pod warunkiem, że staniemy z dala, poza niebezpieczeństwem. Chcieliśmy odwołać ludzików, lecz on nakazał nam nie zwracać na nich uwagi, gdyż nie mają najmniejszego znaczenia; w razie potrzeby możemy zrobić ich więcej, kiedy tylko zechcemy.

Nieduża, czarna burzowa chmura obniżyła się nad zamkiem, a miniaturowe błyskawice jęły błyskać, grzmoty rozlegać się, ziemia zaczęła się trząść, wiatr zaś świszczał i huczał. Deszcz spadł, ludzie szukali schronienia. Zamek majaczył niewyraźnie w tym świetle; błyskawice miotały ognie, pioruny trafiały w zamek, aż wznieciły w nim pożar. Z chmur błyskały czerwone i okrutne płomienie, a ludzie wybiegli z krzykiem, lecz Szatan wsunął ich z powrotem, nie zwracając uwagi na nasze prośby, błagania i płacz. I pośród wycia wichru i migotania błyskawic wyleciał w powietrze magazyn z amunicją; wstrząsy rozdarły ziemię i ruiny zamku zapadły się w szczelinę, która pochłonęła je na naszych oczach, aż w końcu zamknęła się nad ludzikami, grzebiąc te wszystkie niewinne istoty. Spośród pięciuset biednych ludzików nie ocalał ani jeden. Byliśmy zrozpaczeni i nie mogliśmy powstrzymać się od płaczu.

— Nie płaczcie — rzekł Szatan. — Oni nie przedstawiali żadnej wartości.

— Ale poszli do piekła!

— Och, to nie ma znaczenia; możemy zrobić jeszcze mnóstwo innych.

Na nic nie zdały się wszelkie usiłowania, by go wzruszyć, był zupełnie pozbawiony uczuć i nie mógł nas zrozumieć. Tryskał humorem i był tak wesoły, jakby odbyło się wesele a nie szatańska masakra. Zawziął się, żebyśmy to samo odczuwali co i on; i oczywiście jego czary to sprawiły. Bez najmniejszej trudności robił z nami, co tylko chciał. Po chwili już tańczyliśmy na tym grobie, a on przygrywał nam na dziwnym słodko brzmiącym instrumencie, który wyjął z kieszeni, a muzyką tą podobnej nie ma, chyba w niebie, stamtąd ją właśnie przyniósł, jak nam oświadczył doprowadził nas niemal do szaleństwa z rozkoszy. Nie mogliśmy oderwać od niego wzroku, a spojrzenia naszych oczu wyrażały uczucia naszych serc i uwielbienie bez słów.

Jego taniec także miał niebiańskie pochodzenie, zaiste przejawiała się w nim rajska szczęśliwość.

Powiedział nam, że musi teraz odejść, aby załatwić pewną sprawę, Lecz nie mogliśmy znieść nawet myśli o tym. Przytuliliśmy się do niego usilnie prosząc, aby z nami jeszcze trochę pozostał. Spodobało mu się to tak bardzo, że przyrzekł jeszcze nie odchodzić, lecz z nami pozostać, możemy więc z nim usiąść i porozmawiać przez chwilę. Wyznał, że jego prawdziwym imieniem jest „Szatan” i tylko nam będzie pod nim znany, lecz na użytek obcych ludzi wybrał specjalne imię i nazwisko, takie jakie ludzie zwykle noszą — Filip Traum.

Brzmiało ono dziwnie i pospolicie w odniesieniu do takiej istoty jak on! Lecz takie było jego postanowienie, więc nie odezwaliśmy się ani słowem, gdyż wystarczało, że tak zdecydował.

Tego dnia widzieliśmy wiele cudów, toteż i w myślach wyobraziłem sobie, jak przyjemnie będzie opowiedzieć o tym w domu, lecz on przejrzał moje marzenia i rzekł:

— Nie, wszystkie te sprawy są tajemnicą nas czterech. Nie dbam o to, że będziecie próbowali o nich opowiedzieć, jeśli chcecie, lecz ja tak zabezpieczę wasze języki, że nie zdradzą naszej tajemnicy.

Rozczarowało nas to, lecz cóż można było poradzić, tylko z piersi wyrwało nam się kilka westchnień. Rozmawialiśmy w dalszym ciągu przyjemnie, a on czytał w naszych myślach i odpowiadał na nie, mnie zaś wydawało się to najcudowniejszą rzeczą, którą uczynił; on jednak przerwał moje marzenia i rzekł:

— Nie, to byłoby cudowne dla was, lecz nie dla mnie. Nie mam ograniczeń jak wy. Nie podlegam ludzkim uwarunkowaniom. Mogę ocenić i zrozumieć wasze ludzkie słabostki, gdyż uczyłem się o nich, lecz sam ich nie posiadam. Moje ciało nie jest rzeczywiste, choć wydaje się wam namacalne, gdy go dotykacie. Mój ubiór nie jest rzeczywisty; jestem duchem. Ale oto nadchodzi ojciec Piotr. — Rozejrzeliśmy się wokoło, nikogo jednak nie dostrzegliśmy. — Nie jest jeszcze w zasięgu wzroku, lecz zaraz go zobaczycie.

— Czy znasz go, Szatanie?

— Nie.

— Czy porozmawiasz z nim, gdy tu przyjdzie? On nie jest tak niewykształcony i tępy jak my, a na pewno chciałby z tobą pomówić. Czy porozmawiasz z nim?

— Innym razem tak, lecz teraz nie. Muszę już iść i załatwić swą sprawę. Oto i on; teraz go już widzicie. Bądźcie cicho i nic się nie odzywajcie.

Podnieśliśmy wzrok i rzeczywiście zobaczyliśmy ojca Piotra idącego ku nam między kasztapami. Siedzieliśmy razem w trójkę na trawie, a Szatan siedział naprzeciw nas na ścieżce. Ojciec Piotr nadchodził ze zwieszoną głową, pogrążony w myślach i zatrzymał się na parę jardów przed nami, zdjął kapelusz i wyjął jedwabną chustkę, którą otarł twarz. Robił wrażenie, jakby chciał za chwilę do nas przemówić, lecz nie uczynił tego. A potem wymamrotał:

— Nie mam pojęcia, co sprowadziło mnie tutaj; wydaje się, jakbym dopiero co był w mym gabinecie — lecz sądzę, że śniłem w ciągu ostatniej godziny i przeszedłem cały ten kawałek drogi nie zauważywszy tego nawet, gdyż jestem nieswój w tych niespokojnych czasach. — Potem ruszył dalej mamrocząc coś do siebie i przeszedł wprost przez Szatana, jakby tam nic nie było. Patrzyliśmy na to z zapartym tchem. Odruchowo chcieliśmy wykrzyknąć, tak jak zwykle na widok czegoś niezwykłego, lecz coś tajemniczo powstrzymało nas i zachowaliśmy spokój, jedynie nasz oddech stał się krotki i urywany. Po chwili drzewa skryły ojca Piotra, a Szatan rzekł:

— Tak jak wam powiedziałem — jestem tylko duchem.

— Tak, wiemy to teraz — rzekł Mikołaj — ale my nie jesteśmy duchami. Jasne, że ciebie nie dostrzegł, lecz czyżbyśmy także byli niewidzialni? Patrzył na nas, lecz nie wydawało się, że nas widzi.

— Nie, nikt z nas nie był dla niego widzialny, gdyż tak chciałem. — Wydawało nam się to zbyt piękne, aby mogło być prawdziwe, że widzimy te wszystkie fantastyczne i cudowne rzeczy i że to nie sen. A on rzeczywiście siedział obok, wyglądając jak każdy z nas — taki był naturalny, bezpośredni, czarujący i rozmowny jak zawsze; nie — słowa nie mogą oddać tego, co czuliśmy w tej chwili.