Jasieński Bruno

ZMOWA OBOJĘTNYCH

SAGA EGMONT

Zmowa obojętnych

Copyright © 1962, 2018 Bruno Jasieński i SAGA

Wszystkie prawa zastrzeżone

ISBN: 9788711662656

1. Wydanie w formie e-booka, 2018

Format: EPUB 2.0

Ta książka jest chroniona prawem autorskim. Kopiowanie do celów innych niż do użytku własnego jest dozwolone wyłącznie za zgodą SAGA oraz autora.

SAGA Books, spółka wydawnictwa Egmont

Nie bój się wrogów —

w najgorszym razie mogą cię zabić.

Nie bój się przyjaciół —

w najgorszym razie mogą cię zdradzić.

Strzeż się obojętnych —

nie zabijają i nie zdradzają,

ale za ich milczącą zgodą

mord i zdrada istnieją na świecie.

Robert Eberhardt: Cesarz Pithekanthropus Ostatni

Rozdział pierwszy

1

31 grudnia 1934 roku na czwartej części globu ziemskiego leżał śnieg. W miastach zmiatały go z ulic mechaniczne szczotki, a pokrywę lodową odbijano ręcznie ostrymi skrobaczkami. Śniegu jednak nie ubywało, prószył bez przerwy. W stolicach solono obficie chodniki i jezdnie, posypywano je piaskiem. Siedem i pół miliona ludzi od rana do wieczora zajmowało się wyłącznie tą nieproduktywną robotą. Przechodnie ślizgali się, przewracali, otrząsali ze śniegu i biegli dalej przytupując.

Pod wieczór w miastach na fasadach budynków płonęły rurki niebieskie i czerwone — argon i neon. Oba te gazy wynalazł niedawno angielski chemik Ramsay i wkrótce wypierając żarówki znalazły zastosowanie jako tania reklama świetlna.

Tego wieczora w większości krajów ludzie, wedle bardzo starego obyczaju, zbierali się w restauracjach i domach prywatnych, dużo jedli i pili spoglądając co chwila na zegarki. Równo o północy wśród wrzawy i bicia dzwonów wznosili toasty za nowy, nadchodzący rok. Wszyscy prawie sądzili, że rok ubiegły był wyjątkowo zły i ciężki, ale że nowy będzie na pewno lepszy. Tak samo zresztą myśleli rok temu.

Następnego poranka dziesiątki milionów ludzi wstaną z bólem głowy i zgagą, będą łykały herbatę z cytryną, wodę mineralną, sodę, różne pigułki — i z zamętem w głowie pójdą do pracy. Zacznie się nowy, lepszy rok.

Tak więc, kiedy duża wskazówka zbliżała się do dwunastej, gdzie już czekała na nią mała, była ona, jak lubią mawiać dziennikarze, „ośrodkiem uwagi całego świata”.

W jednym tylko mieście duży zegar na wieży ratuszowej wskazywał niezmiennie 8.26. Miasto zwało się Santa Rita i leżało w Ameryce Środkowej, w republice Honduras. Zegar ten wszakże wskazywał 8.26, nie dlatego, że to był czas miejscowy, ale ponieważ dwa tygodnie temu w małym miasteczku Santa Rita zdarzyło się wielkie trzęsienie ziemi i wszystkie domy leżały w gruzach. Nie wiadomo czemu ocalała jedynie wieża ratuszowa z zegarem, który stanął na zawsze, znacząc godzinę i minutę nieszczęścia, jakie nawiedziło miasto. Pozbawieni dachu nad głową santaritanie wraz z ludnością innych zniszczonych miejscowości uciekli w góry Guatemali i Nowy Rok witali pod gołym niebem przy świetle ognisk. Nowy rok nie wróżył nic dobrego.

Zresztą w innych krajach również wiele ludzi nie patrzało tej nocy na zegar.

W Polsce w Zagłębiu Dąbrowskim padał śnieg. Przed bramą kopalni „Baśka” przez całą noc aż do rana stał tłum kobiet — wiele kobiet w chustkach. W kopalni działy się dziwne rzeczy. W osiedlach mówiono o tym szeptem. Gdy dyrekcja postanowiła zamknąć kopalnię, górnicy oświadczyli, że nie opuszczą jej dobrowolnie — nie mieli dokąd iść. Ostatnia zmiana, składająca się z osiemdziesięciu ludzi, została pod ziemią. Strajkujący zdjęli windę z lin i ogłosili głodówkę.

Na drugi dzień woda runęła z kopalni „Dorota” na „Baśkę”. Zatopiła pokład A. Osiemdziesięciu ludzi, cofając się po pas w wodzie, umocniło się w chodniku 12. W chodniku silnie czuć było gaz.

Piątego dnia strajkującym pod ziemią została już tylko jedna lampa i bardzo mało karbidu. Na górze milczący policjanci pilnowali wejścia do szybu. Na interpelację związku zawodowego dyrekcja odpowiedziała, że nie da się ocalić kopalni.

31 grudnia o jedenastej wieczorem zgasła ostatnia lampa w chodniku 12. Ludzie zostali w ciemnościach.

W mieście Saarbrücken panowało tego wieczora niezwykłe ożywienie. Wszyscy „prawdziwi Niemcy” witali Nowy Rok jako rok oswobodzenia Saary spod francuskiej okupacji i przyłączenia do macierzy — do Niemiec. W małych piwiarniach i winiarniach prawdziwi patrioci wyrażali gotowość wzniesienia toastu na cześć kanclerza Rzeszy, Hitlera, i otrzymywali darmo szklankę reńskiego wina oraz piwo w nieograniczonej ilości.

Robotnik Karol Luksemburger nieraz w rozmowie oświadczał swoim przyjaciołom, że nie podoba mu się ustawodawstwo pracy w Niemczech. Ostatecznie jest przecież Alzatczykiem i z dwojga złego woli okupację francuską niż narodowosocjalistyczną.

Tego dnia robotnik Karol Luksemburger był w szczególnie dobrym humorze. Po długich staraniach zdobył wreszcie paszport francuski. Teraz gwiżdże na te świnie! Nie ma z nimi nic wspólnego, bo jest obywatelem francuskim.

Dla większego bezpieczeństwa postanowił spędzić Nowy Rok w kółku rodzinnym z żoną i dwuletnią córeczką. Wracał późnym wieczorem do domu objuczony sprawunkami. Nad ulicami niby sklepienie zawisły girlandy elektrycznych lampek. Miasto, jak w czasie wojny światowej, pełne było oficerów wszystkich sprzymierzonych armii, z tą jedynie różnicą, że oprócz Anglików i Włochów pojawili się jeszcze Holendrzy i Szwedzi. Tej nocy Włosi okupowali hotel „Mesmer”, a Anglicy zajęli pozycję w barze „Excelsior”. Na progu baru długonogi kapitan armii indyjskiej, przyodziany w czerwony smoking i zielone spodnie w żółtą kratę, wojowniczo potrząsał w powietrzu sześciocalowym pociskiem do mieszania koktaili. Robotnik Luksemburger splunął i minął bar.

Gdy w domu zasiadł z rodziną do stołu i zabrał się do odkorkowywania butelki niedrogiego, ale uczciwego wina — brzęknęły szyby, rozległo się kilka strzałów. Karol Luksemburger został zabity na miejscu, a żonę i córkę w ciężkim stanie przewieziono do najbliższego szpitala.

„Spokojny bądź, o kraju nasz!

Nad Renem wierna czuwa straż!”

W tym czasie w Związku Socjalistycznych Republik Rad, w mieście Moskwie nadawano właśnie audycję radiową dla zimujących na Arktyce.

„Halo, halo, tu mówi Moskwa! Tu mówi Moskwa! Radiostacja imienia Kominternu… Przy mikrofonie przewodniczący Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR Michaił Iwanowicz Kalinin”:

„Towarzysze pracownicy Arktyki! Jesteście rozproszeni w odległych, bezludnych miejscowościach, pośród surowej przyrody, gdzie zjawienie się człowieka, szczególnie zimą, uważane było za niezwykłe bohaterstwo poszczególnych jednostek, niezwykłe bohaterstwo męczenników nauki, albo też gdzie ludzie znajdowali się tylko w wyniku katastrofy jakiejś ekspedycji polarnej…”

Na stacji polarnej Marre-Sale, na zachodnim wybrzeżu półwyspu Jamal, w ciepłej izbie gromada ludzi z zapartym tchem stała przy aparacie radiowym.

Wczoraj wieczorem na składy żywnościowe stacji napadły myszy polarne — lemingi. Wygłodzone rude lemingi, podobne do bezogoniastych szczurów, rzuciły się, by pożreć przygotowane na zimę zapasy żywności, które miały wystarczyć aż do przybycia nowych statków. Z północy waliły nowe, niezliczone stada.

Przez cały dzień wrzała na stacji robota. Znoszono żywność do szop zbudowanych wysoko nad ziemią na drewnianych słupach. Szalała zamieć. Nocą lemingi zdobyły słupy.

Nie doczekawszy końca audycji ludzie rzucili się do szop, aby bronić drogocennych zapasów.

2

W mieście N., wielkim ośrodku wielkiego kraju zagubionego wśród śnieżnych bezmiarów ZSRR, już w południe zapalono latarnie.

W mieście N. była wielka fabryka, oznaczona pewnym numerem, położona na uboczu, o jakieś piętnaście kilometrów od centrum.

W klubie fabrycznym, na scenie, gdzie wśród pochylonych czerwonych chorągwi stał ogromny Lenin, dwa razy większy od człowieka przeciętnego wzrostu — długi stół nakryto płomiennoczerwonym suknem. Tam, między karafkami z wodą i popielniczkami pełnymi niedopałków, w sinym tytoniowym dymie, w nerwowym blasku lamp zasiadają dzisiaj wybitni pracownicy fabryki.

Część oficjalna zbliża się ku końcowi. Po przerwie — duża część artystyczna, a potem tańce zachodnioeuropejskie i narodowe. „Bufet obficie zaopatrzony”. „Z racji Nowego Roku słodkie wina wszelkich możliwych gatunków”.

Jutro Dzień Przodowników Pracy — dobrze byłoby uczcić ojczyznę ustanawiając taki czy inny rekord. O wielkiej pijatyce nie może być mowy: jakaż to praca po przepiciu?

Ale po pierwsze — nie wszyscy pracują w rannej zmianie, a po wtóre — łyknąć parę kieliszków, to jeszcze nie jest żadne pijaństwo.

Kłopot tylko, że lokal klubu nie jest obliczony na taką ilość ludzi. Gdzież tu tańczyć! Właściwie nie ma się nawet gdzie obrócić.

Toteż pokręciwszy się trochę młodzież zaczyna się rozchodzić do tych, którzy mają większe mieszkania: do domów drewnianych lub murowanych, gdzie czekają nakryte stoły, pośpiesznie zastawione składkowym jedzeniem.

Jurij Garanin, jak przystoi redaktorowi fabrycznej gazety „Bojowe Tempo”, ma aż dwa pokoje w nowym murowanym domu. Szura Mingalewa otrzymała jako nagrodę patefon marki „Tizpribor”. Inni przyniosą po kilka płyt: Kostia Cebenko ma całego Utiosowa, Guga Żmakina kolekcjonuje Irmę Jaunzem, Wasia Korniszyn ma „Oczy czarne”.

Tylko dwanaście osób: komsomolcy, korespondenci fabryczni, współpracownicy gazety — zasadniczo „swoja paczka”. Po zebraniu egzekutywy obiecał przyjść Filifierow, drugi sekretarz komitetu rejonowego. Szkoda, że Karabut, pierwszy sekretarz, przebywa w Soczi; przyszedłby z całą pewnością. Trudno, niech się leczy, wypijmy za jego zdrowie!

Już osiem osób krząta się koło nierównego stołu, pomysłowo zmontowanego z trzech różnej wielkości stolików; oglądają pod światło karafki pełne białego, żółtawego i purpurowowiśniowego nektaru, każdy po kolei z rozmachem kręci korbę patefonu, jak by rozgrzewał na mrozie silnik ciężarówki, a patefon, dusząc się od mechanicznych łez, ryczy, że wiele jest pięknych dziewcząt na świecie, wiele pieszczotliwych przezwisk dla nich, i żadne serce nie pragnie spokoju.

W tej chwili ktoś znowu wali nogą w drzwi. To hasło dzisiejszego wieczoru. Zapraszając Borię Fiszkinda, Cebenko powiedział mu na pożegnanie:

— Przychodź około dziesiątej i wal nogą w drzwi.

— Czemu nogą? — zdziwił się Boria.

— Bo spodziewam się, że ręce będziesz miał zajęte.

Wszyscy podchodzą do drzwi. Kostia Cebenko we własnej osobie! Istotnie ręce ma zajęte. Pod obiema pachami butelki „Ba jana”, W rękach kilka płyt i konserwy — wątróbka z miętusa. Z lewej kieszeni wysuwa swą żyrafią szyję kiełbasa, z prawej sypią się na podłogę karmelki „Jazz”.

Zbliża się do patefonu… („… Dziękuję, serce, że umiesz kochać tak…”) chwyta za gęsią szyjkę, zatrzymuje ją zgrabnie i bez zgrzytu. Patefon milknie. Cebenko zdejmuje płytę i zakłada nową, którą przed chwilą przyniósł.

— Uwaga! Oto świetna płyta! Cud, miód! Ostatnia nowość! I dla nóg, i dla serca.

„Karabin przy twarzy, Kachowka się pali, cwałuje przez świat echo salw…”

— A gdzie jest właściwie Garanin?

— Wszyscy są na posiedzeniu komitetu rejonowego. Dostali nagłe wezwanie w jakiejś bardzo ważnej sprawie. Na pewno wkrótce skończą. Obiecali, że nie później niż o jedenastej. Przyjdą razem z Filifierowem.

A oto Piet’ka Prużaniec, czyli poeta Sergiusz Fartowy, fabryczny Majakowski.

— Witaj, towarzyszu poeto! Czytałem dziś w klozecie twój ostatni utwór… Ależ nie, wcale go nie mam zamiaru obrażać! Sam przecież rozwiesił swój plakat we wszystkich klozetach.

— Racja, racja, czytaliśmy! Czekaj no, jak to idzie? Aha: „Ty palisz w godzinach pracy, a spróbuj obliczyć, bracie, z łaski swojej: każdy papieros pomnożony przez załogę to wielogodzinne w fabrykach przestoje!”

— Czego od niego chcecie? Wcale nieźle. W każdym razie sens jest.

— Ale człowiek chciałby choć w klozecie odpocząć od jego twórczości.

— Ależ skąd! Odwrotnie! Zauważ, że nigdzie tyle rymów nie przychodzi do głowy co w klozecie. Przecież dawniej wszystkie ściany zapisywano wierszykami.

— Czy to aby nie ty tworzyłeś te wierszyki?

— Oho, uwaga, Guga gryzie! Lepiej daj spokój Pieti. — I Sioma Porchaczow dla załagodzenia sytuacji nastawia patefon.

„W upalnym poranku, w oślepłym wieczorze szły wojska wśród dolin i gór. My ludzie spokojni, lecz mamy na torze pancerkę gotową na szturm…”

Niby burżuazyjny fokstrot, a jednak nadzienie nasze.

Piet’ka Prużaniec się nie obraża. Dosyć jeszcze w fabryce nygusów, którzy co najmniej dwie godziny dziennie palą papierosy w klozecie. Czemuż nie trzepnąć ich rymowanym hasłem i to właśnie w miejscu przestępstwa? Czyż można zresztą gniewać się na Kostię Cebenko? Są przecież najserdeczniejszymi przyjaciółmi. W głębi duszy Kostia jest bardzo dumny z poetyckich sukcesów Piet’ki.

Zresztą Piet’ka może mieć żal chyba tylko do siebie samego — jeżeli ktokolwiek i kiedykolwiek zaczyna mówić o jego wierszach, Piet’ka zawsze czerwieni się jak panienka. Idiotyczne, ale tak jest. I nic na to nie można poradzić. Głupia omyłka natury, która obdarzyła go delikatną, niemal dziewczęcą powierzchownością, jaskrawo kontrastującą z rodzajem jego twórczości. Wiersze Piet’ki brzmią jak hasła, są rąbane, trzeba je wygłaszać basem. A Piet’ka ma wysoki, dziewczęcy głos. Toteż wstydzi się występować publicznie, a jeśli się go do tego zmusza, czerwieni się jeszcze bardziej. Słuchacze myślą, że chłopak ma tremę, i klaszczą — pewno ze współczucia.

Teraz Piet’ka, zatrzymawszy się chwilkę przy szachistach, którzy dyskutują nad rezultatami czwartej tury turnieju w Hastings (prowadzą Ive i Thomas, na trzecim miejscu — Capablanca, Botwinnik wygrał z Wierą Mienczyk), niepostrzeżenie przeciska się do okna, że niby chce otworzyć lufcik (duszno, dym!), ale naprawdę po to, żeby się zbliżyć do Gugi. Znów się dziś pokłócili. Właściwie zaczęło się to już wczoraj. Guga wróciła z miasta wściekła. Chciała sobie uszyć spódnicę, obiegła całe miasto — nigdzie ani szpilki, ani zatrzaski czy haftki. Jak tu szyć? Skandal! Wkrótce trzeba będzie robić spódnice z blachy falistej, na nitach!

Piet’ka rozgniewał się — co za drobnomieszczańskie gadanie! I to ma być komsomołka! Oczywiście, metale potrzebne są do budowy maszyn. Obchodziliśmy się bez ważniejszych rzeczy, obejdziemy się bez haftek!

Cały wieczór potem nie rozmawiali.

Dziś rano Guga podeszła do Pięt’ki i bez słowa położyła na warsztacie świeżą „Prawdę” z podkreślonym artykułem: „Szpilki i zatrzaski”. Artykuł mówił, że brak elementarnych drobiazgów galanteryjnych jest wynikiem niedbalstwa pewnych czynników gospodarczych, które nie zadały sobie trudu, aby zużytkować na to odpady przemysłu metalowego.

Podczas przerwy obiadowej Pietia spotkał Gugę w stołówce. Rozmawiali spokojnie, jak by nigdy nic.

— Nie gniewaj się za wczorajsze — bąknął Pietia pod koniec rozmowy biorąc Gugę za rękę. — Nie siedzę w ministerstwie, skąd mogę wiedzieć, ile oni mają odpadów? „Prawda” lepiej się orientuje.

— A czy ty w ogóle masz własne zdanie o jakiejkolwiek kwestii, zanim nie wyczytasz o tym w „Prawdzie”? — powiedziała Guga wzruszając w rozdrażnieniu ramionami.

— Jak to rozumiesz?

— Po prostu. Niech się „Prawda” choćby o trzy dni spóźni, nawet wiersza nie potrafisz napisać. Musisz czekać na ostatni wstępniak.

Zaśmiała się niedobrym, krótkim śmiechem, wstała i odeszła.

Pod wieczór Pięt’ka nie wytrzymał i wstąpił do hotelu robotniczego, w którym mieszkała Guga, żeby z nią pomówić, ale jej nie zastał. Spotkali się dopiero tutaj, u Garaninów.

Siadł obok niej na parapecie, pogładził ją ostrożnie po plecach. Guga zesztywniała, ale nie zaprotestowała. Pochylił się do jej ucha.

— Złośnica! Wiesz przecież, jak cię kocham.

Ale w tej chwili akurat trzasnęły drzwi — wpada Boria Fiszkind i uwalniając się od paczek krzyczy już od progu:

— Wiecie, kto okazał się zajadłym trockistą? Nigdy byście nie zgadli.

— No, no?

— Gadaj, nie wygłupiaj się!

— Gramberg!

— Zastępca dyrektora do spraw zaopatrzenia?

— Niemożliwe!

— Ukrył to w czasie czystki!

— A kto go zdemaskował?

— Relich. Właśnie z tego powodu dziś jest specjalne posiedzenie egzekutywy.

— Chłopcy, wiecie, która godzina? Za trzy minuty dwunasta!

— Nalewaj kieliszki!

— No, a gdzie Garanin, Filifierow? Trzeba na nich poczekać!

— Przesuniemy Nowy Rok! Cofnąć wskazówki!

— Towarzysze!

— Ciszej, Cebenko ma głos!

— Towarzysze! Nie wiadomo kiedy Garanin i Filifierow skończą zebranie. Jak tylko będą mogli, na pewno przyłączą się do nas i dopędzą, jak przystało uczciwym marynarzom.

— Słusznie!

— Zuch Kostia!

— Życie nasze to bajka! Republika rozwija się i idzie naprzód. Nikt nie ma prawa zatrzymać jej choćby na minutę…

— Słusznie!

— Toteż i Nowy Rok zaczyna się u nas o dwunastej, a nie pięć po dwunastej. Proszę więc nie grymasić i nalać kieliszki.

— Rozkaz, nalać kieliszki!

— Towarzysze, co roku tak się składa, że witamy Nowy Rok nie w tym samym składzie co poprzednio. Jedni wyjechali na naukę do stolicy, inni do wojska, a jeszcze inni gdzie indziej. Pewien starożytny filozof mówił, że po pięciu minutach nawet woda w rzece już nie jest ta sama, co przedtem, a cóż dopiero płyn w kieliszku. Na pewno więc przyszłego Nowego Roku niejeden z nas nie będzie mógł powitać w tym samym gronie. Na przykład Żenia Garanina skończy szkołę lotniczą, będzie uprawiać akrobacje w lotnictwie wojskowym, zapomni o nas wszystkich i o całej naszej fabryce. Piet’ka Prużaniec skończy szkołę partyjną i da nogę do Moskwy. Tam podobno tacy jak on stoją w kolejce do sławy — komu się powiedzie, ten natychmiast dostaje w nagrodę talon na pomnik. Guga najprawdopodobniej machnie się za nim, bo, jak wam wiadomo, tych dwoje towarzyszy żywi dla siebie pewną ilość szacunku. No i czy spotkamy się jeszcze kiedykolwiek przy jednym stoliku, niepewne, a raczej wątpliwe. A jeśli się nawet spotkamy, to chyba za kilka lat. Niektórzy z nas złożą już może do tego czasu swoje gnaty na japońskim czy niemieckim terytorium, w zależności od tego, gdzie wypadnie nam się bronić. A ci, którzy zostaną przy życiu, może nawet nie od razu się poznają. Żenia będzie już wtedy Bohaterem Związku Radzieckiego. Jurka Garanina przemianują chyba do tego czasu na Tupolewa. Piet’ka Prużaniec, przepraszam, Sergiusz Fartowy, ludowy poeta Republiki, będzie poklepywać po ramieniu i ugaszczać wódką młode talenty z prowincji. Ja zaś, jak uczciwym marynarzom przystało, będę budować elektrownie wodne gdzieś na biegunie północnym lub południowym, w zależności od pory roku. A jeśli się spotkamy, będziemy się dziwić, że wyszliśmy z jednego inkubatora… Dlaczego z inkubatora? Nie przeszkadzaj, zaraz ci to wyjaśnię… Kładzie się do inkubatora tępe, nieświadome jajko, stwarza mu się odpowiednią temperaturę i wychodzi z tego, o dziwo, zupełnie ukształtowana kura… Słusznie, niekoniecznie kura, czasem kogut… I proszę, czyż takim właśnie inkubatorem nie była dla nas nasza fabryka? Przyszliśmy tu jako analfabeci, kloce nieociosane, jedni w łapciach, drudzy nawet bez łapci, a niektórzy, jak ja, z podbitym okiem i pod konwojem. A jak się teraz porozłazimy po świecie, to każdy z nas będzie w pełni ukształtowaną osobą. W ogóle żaden ze mnie specjalista od gadania, powinienem zawsze przemawiać razem z Piet’ką: ja od strony sensu, a on obrazami i różnymi takimi… Słowem, rozgadałem się na całego, a chciałem tylko wznieść toast: wypijmy, przyjaciele, za naszą fabrykę!

Zadźwięczały szklaneczki, w przenośni zwane kielichami, podniósł się nieopisany zgiełk i hałas. „Wspomnijmy swą młodość bitwami owianą, wypijmy za krwawy swój szlak…”

Pili potem za rok 19-35, jakby to był numer telefonu ukochanej, za przyjaźń, za sekretarza komitetu rejonowego Karabuta, który po chorobie przebywa na rekonwalescencji w Soczi, za Żenię Garaninę i za nieobecnych.

W hałasie i rozgwarze nikt nie zauważył, że do pokoju wszedł Wołodia Iczkutkin i wywołał Piet’kę do przedpokoju, że Piet’ka wrócił i gestem wywołał Cebenkę, że Cebenko wywołał do przedpokoju Fiszkinda, a Fiszkind — Wasię Korniszyna. Zorientowali się dopiero wtedy, kiedy nagle za stołem zrobiło się pusto i cicho. Boria Fiszkind już stoi w przedpokoju w czapce, a Wasia Korniszyn wkłada palto.

— Co to, chłopcy? Co się stało?

I oto z przedpokoju wychodzi Kostia Cebenko i zbliża się do Żeni Garaniny. Ma jakiś niezwykły, surowy wyraz twarzy i niespokojne, pełne litości oczy.

„Czego on tak na mnie patrzy?”

— Co to? Czy coś się stało?

I już serce stuka: tak, tak, stało się, na pewno coś się stało!

— Żeniu — mówi Cebenko — wszyscy lubimy cię jako towarzysza i mamy do ciebie całkowite zaufanie…

Cóż za śmieszne słowa!

— Do czego zmierzasz, Kostia?

— Musisz więc nas, jako komsomołka, zrozumieć…

— Co mam zrozumieć? Cóż to za jakiś górnolotny wstęp?

— Dzisiaj egzekutywa usunęła Garanina z partii…

— Coo? Niemożliwe! Za co?

— Mówią, że za trockizm.

— Cóż to za bzdura! Poczekaj no, mówisz serio? Przecież on nigdy nie był w żadnej opozycji. Co z niego za trockistą? Ma dwadzieścia pięć lat…

— Żeniu, jesteś przecież komsomołką. Jeśli egzekutywa usunęła go z taką motywacją, to muszą przecież być jakieś dane.

— A ja ci mówię, że to bzdura. Znam przecież Jurija!

— Jeżeli motywy okażą się nie wystarczające, podstawowa organizacja może je odrzucić. I potem jeszcze pozostaje komisja kontroli partyjnej. A tymczasem nikt z nas, ani ja, ani ty, nie ma prawa kwestionować uchwał naszej egzekutywy. A egzekutywa usunęła Garanina jako wroga partii.

— Po co, Kostia… po co od razu takie okropne słowa?

— Żeniu, ciężko ci. Wierz mi, nam też. Ale sama rozumiesz: po tym, co zaszło, pić w jego domu… Sama przecież rozumiesz…

— Myślałam, że to również i moje mieszkanie.

— Wszyscy cię znamy, Żeniu, jako oddanego towarzysza… Nikt z nas nie wątpi, że jakikolwiek obrót weźmie sprawa Garanina, ty postąpisz tak, jak powinna postąpić komsomołka.

— Oczywiście nikogo nie zatrzymuję — mówi cicho Żenia. — Macie całkowitą słuszność. Tylko… to wszystko spada na mnie tak nieoczekiwanie…

— Poczekajcie, tak nie można! — wstawia się Kostia. Jest nieco zmieszany. — Sądzę… żebyś nie została tak zupełnie sama… może Guga i Szura pobędą u ciebie…

— Nie, dziękuję, bardzo jesteście dobrzy. Ale ja właśnie wolę teraz zostać sama. Muszę pomyśleć… Muszę przecież zrozumieć. Idźcie już, towarzysze!

— Nie, Żenieczko, zostanę tu z Szurką.

— Zrozumcie, dziewczęta, chcę być sama. Idźcie!

— Nie gniewasz się na nas, Żeniu?

— Cóż znowu, Pietia! Czyż nie rozumiem? Wszystko rozumiem. Tylko jest mi teraz trochę ciężko. Kiedy zwali się wielkie nieszczęście, człowiek jest zawsze tak bardzo sam…

— Masz wielu towarzyszy, Żeniu, którzy cię naprawdę kochają i w ciężkich chwilach zawsze są przy tobie. Gdybym nie miał jeszcze nadziei, że wszystko jakoś się wyjaśni i na lepsze obróci, pierwszy bym ci powiedział: Żeńka, chodź z nami! W kolektywie zawsze jest lżej.

— Dziękuję, Kostia, za dobre słowo. I ja myślę, że to się jeszcze wyjaśni.

— Do widzenia, Żeniu.

Już są na korytarzu. Jak cicho idą! Ani śmiechu, ani głosów, ani zwykłego dudnienia po schodach… Jak z pogrzebu… I już ich nie ma. W dole trzasnęły drzwi. „My ludzie spokojni, lecz mamy na torze pancerkę gotową na szturm…”

3

Teraz jest zupełnie sama. Na stole opróżnione do połowy karafki, srebrzysty korek od szampana „Bajan”, dzwonko śledzia na widelcu, nie otwarte pudełko konserw, niedopałki, niedopałki, dym.

„Co to się stało? Co robić?”

Krąży po pokoju zawadzając o krzesła. Bezradnie trzaskają stawy w palcach, a pionowa zmarszczka na czole staje się coraz głębsza. Pierwsza w nocy. Na pewno zebranie dawno się już skończyło. Czemu Jurija dotąd nie ma?

Gorączkowo i długo stuka haczykiem telefonu. Pukajcie, a będzie wam otworzone.

— Halo, proszę mieszkanie Filifierowa. Arsenij, to ty? Tu mówi Żenia! Arsenij, koniecznie muszę się z tobą zobaczyć. Natychmiast! Przyjdź, jeśli możesz. Albo ja zaraz przyjdę do ciebie… Tak, wiem już wszystko. A raczej nic, nic nie wiem. Powiedz, czy dawno skończyło się zebranie? Godzinę temu? Nie, nie wrócił. Nie wiesz, gdzie jest? Więc przyjdziesz? Dobrze, czekam. Tylko proszę, pośpiesz się.

Słuchawka buja się na haczyku.

Nie minęło dziesięć minut, a już Filifierow puka do drzwi. Żenia otwiera. Jest spokojna i opanowana. Tak jej się przynajmniej zdaje. Ale Filifierow widzi jasno: Żenia strasznie źle wygląda. „Jak się człowiek może w pół godziny zmienić! Uff, trudna sprawa! Bardzo, widać, kocha swojego Jurija”.

— Garanin nie wrócił?

— Nie, nie wiem sama, gdzie go szukać. Arsenij, tak się boję!

— Ech, co za głupstwa! — gdera Filifierow uspokajającym basem. Długo szuka krzesła, które stoi pod ręką. — Garanin nie jest dzieckiem, żeby robić głupstwa. Włóczy się pewno gdzieś po ulicy. Trudno po takiej historii od razu wracać do domu…

Filifierow ociera chusteczką chore, zaczerwienione powieki. Ma chroniczne zapalenie spojówek. Jak tylko się zdenerwuje, natychmiast powieki zaczynają go piec. Po tej łaźni na dzisiejszej egzekutywie pieką, że trudno wytrzymać.

Wyciąga paczkę papierosów „Boks” i długo zapala jednego. Zapałki gasną jak na deszczu.

Wreszcie Żenia traci cierpliwość.

— Wytłumacz mi, Arsenij! Powiedz, o co chodzi? Czy ty uważasz Jurka za trockistę? Przecież to bzdura!

— Po pierwsze, wiedz o tym, że ja nie głosowałem za usunięciem Garanina…

— A kto wystąpił z takim oskarżeniem? Przecież nie można rzucać takich oskarżeń bez żadnej podstawy!

— Obojętne, kto wystąpił. Informować cię o tym, co się dzieje u nas na egzekutywie, nie mam obowiązku ani nawet prawa. Podstawy zresztą były. Obiektywnie wziąwszy, podstawy były chyba wystarczające.

— Ale jakie, jakie? To chyba nie tajemnica?

— Więc najpierw — Gramberg. Kto wiedział, że Gramberg jest trockistą? Nikt. Ukrył to, łotr, przed partią. Udawał nieugiętego bolszewika. Żaden z nas go nie rozgryzł. A, jak się okazuje, dwa razy był usuwany z partii. Relich zdemaskował go całkowicie. Przyparł do muru, nie było wyjścia. No, a sama wiesz, że Garanin utrzymywał z Grambergiem bardzo bliskie stosunki.

— Ale przecież wszyscy utrzymywaliście z Grambergiem bliskie stosunki. Sam mówisz, że nikt nie wiedział o jego trockistowskiej przeszłości. Pewno i Relich nie wiedział, jeżeli go wcześniej nie zdemaskował. Skądże Jurij mógł wiedzieć?

— Stosunki wprawdzie utrzymywaliśmy, ale nie wszyscy drukowali jego trockistowskie artykuliki, a Garanin drukował.

— Jakie artykuliki? Kiedy?

— Uspokój się, Żeniu. Nie można się tak denerwować. Powtarzam ci, że ja osobiście nie wierzę, żeby Garanin robił to świadomie. Ale wobec faktu nic się nie poradzi. Wydrukował w ubiegłej sześciodniówce. Z powodu zniesienia kartek na chleb Gramberg dowodził w swoim artykuliku, że wprowadzenie systemu kartkowego było wynikiem słabości partii w walce z kułakiem. Oczywiście mówił o tym w mocno zawoalowanej formie, ale sens był właśnie taki. Wszyscyśmy to przegapili, a teraz człowiek czyta i puka się w czoło.

— Ale sam przecież mówisz, że wszyscy to przegapili, nie tylko Garanin.

— Czy myślisz, że mnie nie wlepili nagany? Sam za tym głosowałem.

— To dlaczego Jurija…

— Bo on bezpośrednio odpowiada za gazetę. Ale gdyby było tylko to, skończyłoby się na ostrej naganie. Może usunięto by go z gazety…

— Czyż jest jeszcze coś?

Filifierow kiwa głową. Ach, jakże go oczy pieką! Może to od dymu? Ależ tu nakopcili!

— We wstępniaku samego Garanina jest takie bardzo śliskie miejsce. Dowodzi on tam, że młodzież fabryczna reaguje o wiele ostrzej na nieporządki w produkcji niż ludzie starsi, nawet ludzie starsi na kierowniczych stanowiskach. Niby że starsi zdążyli już przyzwyczaić się do nieporządków. Dlatego też my wszyscy powinniśmy zwracać baczną uwagę na sygnały pochodzące od młodzieży…

— A czyż nie ma racji? Co w tym złego?…

— Jeśli: „my wszyscy”, to znaczy i organizacja partyjna, i cała nasza partia, i „ludzie starsi na kierowniczych stanowiskach”, jak tam jest powiedziane. A czymże się to różni od starej trockistowskiej teorii barometru?

— Ależ Jurij wcale nie chciał tego powiedzieć! Niezręcznie się wyraził, to wszystko.

— W słowniku politycznym nie ma takiego określenia: „niezręcznie się wyraził”. Garanin jest dostatecznie wykształcony, aby wyrażać się poprawnie.

— Ale przecież ty również tego nie zauważyłeś?

— Dlatego też dostało mi się, że nie zauważyłem. Zapewne usuną mnie i dadzą jakieś niższe stanowisko.

— I to wszystko, o co go oskarżają?

— Nie, nie wszystko. Kiedy w zeszłym roku Garanin kształcił się w szkole dziennikarskiej, był tam pewien wykładowca, niejaki Szczuko. Jest teraz aresztowany. Garanin był u niego na seminarium. Sam się przyznał, kiedy go Relich wprost zapytał. Mówił, że ze dwa razy wstępował do niego do domu po książki. A potem ni z tego, ni z owego rzucił szkołę dziennikarską i wrócił do fabryki. A więc ten kontakt z Szczuką, nagły powrót do fabryki… Nasza fabryka pracuje dla wojska… A w dodatku mówią, że podobno Garanin kiedyś — ja zresztą o tym nie wiedziałem — wystąpił, czy też oświadczył, że wystąpi z Komsomołu. Słowem, zebrano wszystko razem…

— Ale przecież Jurij nic z tym nie ma wspólnego! Jak możecie go w to wplątywać?

— Uspokójże się, uspokój — mówi miękko Filifierow. — Oczy pieką strasznie. Ależ nadymili! — Arsenij podchodzi do okna i otwiera lufcik. — Nie zaszkodzi ci, nie przeziębisz się? Narzuć coś na siebie.

Ale Żenia nie słyszy jego słów.

— Powiedz mi, Arsenij! Czy ty osobiście wierzysz w winę Jurija? Rozumiesz chyba, że usunięto go bez powodu. Co postanowiłeś zrobić, żeby naprawić tę omyłkę? — I nie doczekawszy się odpowiedzi: — Trzeba natychmiast, natychmiast depeszować do Karabuta! Niech zaraz przyjeżdża, zaraz!

Milknie zrozumiawszy, że zabrzmiało to niezręcznie. Filifierow może się obrazić; jak gdyby w czasie nieobecności Karabuta sam nie potrafił niczego przedsięwziąć! Więc Żenia, aby naprawić niezręczność, dodaje natychmiast:

— Tobie przecież też będzie łatwiej.

— Depeszowałem już do Karabuta zaraz po zebraniu. I tak już nic z jego urlopu. Będzie musiał wypić to piwo.

— Kiedy może tu być?

— Za pięć, sześć dni, nie wcześniej.

— A czy można jakoś wszystko odwlec do jego powrotu i nie przekazywać tej sprawy zebraniu partyjnemu?

— Żartujesz chyba? Za takie rzeczy rozwiązano by od razu całą egzekutywę.

— Więc co robić?

— Pojadę jutro do komitetu krajowego. Poproszę Adrianowa, żeby mnie przyjął. Przedstawię mu całą sprawę. On może zażądać bliższego zbadania sprawy albo w ogóle uchylić decyzję egzekutywy… A więc tak to przedstaw Garaninowi. Niech tymczasem nie wariuje. — Filifierow wstaje ze znużeniem. — Wiesz, może włożyłabyś płaszcz i wyjrzała na ulicę. Na pewno Garanin kręci się tu gdzieś w pobliżu. Weź go do domu. Ja pójdę położyć się trochę. Głowa mnie boli. Jutro Dzień Przodownika, będę miał mnóstwo roboty…

Rozstają się na rogu. Śnieg skrzypi pod kaloszami Filifierowa. Z pobliskiego okna dobiega histeryczne zawodzenie patefonu: „Moje serce nie pragnie spokoju…” Oh i jak bardzo pragnie… Śnieg prószy. Jutro rozmowa z Adrianowem. Nie ma co, wesoło się zaczął nowy rok.

4

… Lekko, wesoło wirują płatki śniegu — tyle śniegu nawet przez całą noc się nie przyśni. Drobne płatki siadają na jej złotych rzęsach jak pszczoły…

Idzie prędko rozglądając się dokoła i z niepokojem zagląda w twarze przechodniom. Już parę razy spotkała się z jakimś grubiańskim żartem. Ktoś przygarbiony idzie przed nią, ma ruchy podobne do Jurija. Czarny płaszcz z futrzanym kołnierzem. Żenia dogania go przy latarni i gwałtownie przytula się do jego ramienia. Nieznajoma wąsata twarz spogląda na nią niechętnie i z wyrzutem.

— Przepraszam, omyliłam się — szepcze przerażona i przedziera się dalej przez zamieć jak przez gęsty brzeźniak.

Łzy powoli napływają do gardła. „Gdzie szukać? Może pójść do szpitala? Taki wariat!… Och, wszystko, tylko nie to!”

A śnieg sypie. Duży zegar na wieży miasta Santa Rita jak poprzednio pokazuje 8.26. W kopalni „Baśka” kobiety nadal tłoczą się przed bramą. W kopalni jest ciemno i cicho. Tylko w jednym budynku jasno pali się światło. To palacze-ochotnicy pracują nadal w kotłowni, żeby towarzysze pod ziemią mogli się zagrzać koło rur z parą… W kostnicy miasta Saarbrücken leży robotnik Luksemburger. „He-he, przybiliśmy mu wizę na jego francuskim paszporcie!” Pod wieczór przyniesiono tu jeszcze czterech. „Nikt im tu nie przeszkodzi, mogą zrobić małe posiedzenie swego komitetu rewolucyjnego. Heil Hitler! Saara na zawsze zostanie niemiecka!”

A Żenia skręca w wątły lasek, zwany Parkiem Kultury i Wypoczynku. „Robotnikom radzieckim zazdrości niejeden, że pracują nie dziesięć godzin, ale siedem…” To plakaty Piet’ki dotarły aż tutaj i powiewają nad aleją zamokłymi literami.

Pod latarnią siedzi na ławce mężczyzna. Na czapce narosła mu śniegowa poducha, na ramionach — śnieżne epolety. Ławeczka miękko obita śniegiem. Mężczyzna zapala papierosa od papierosa.

— Jurku! Szukam cię wszędzie! Jak mogłeś? Chodźmy prędko do domu. Nawet nie pomyślałeś o mnie!…

Wstaje niechętnie. Żenia strzepuje z niego śnieg. Bierze go pod rękę i prowadzi. Jest tutaj, żyje, co za szczęście!

Idzie posłusznie jak ślepy. Żenia przytula się do niego mocno, jak może najmocniej. Przecież z pewnością przemarzł. Chciałaby powiedzieć mu coś takiego, od czego od razu zrobiłoby mu się ciepło i spokojnie. Ale takich słów nie ma. Więc tylko na ucho, jak wyznanie, żeby nikt nie usłyszał:

— Tak się niepokoiłam!

Nareszcie są w domu. Już od progu spojrzenie jej pada na stół, na nie dopite kieliszki, na rozrzucone karmelki „Jazz”. I nagle robi się jej jakoś przykro. Zaczyna sprzątać ze stołu. Albo nie!

— Przemarzłeś przecież! Zaraz ci zagrzeję herbaty. Albo wiesz co, napij się trochę wódki. No wypij, proszę cię! Zaraz się rozgrzejesz.

Siedzi nieruchomo jak skamieniały. Znów sięga po papierosa. A jej już wstyd własnych słów. Wszystko to nie tak! I nagle — łzy. Przywarła mokrymi policzkami do jego kolan. Ramiona drżą.

— Jurek!…

Ale już po chwili: „Co ja robię? Czy tak trzeba?”

Nie ma już łez. Oczy suche, rysy napięte, spokojne.

— Słuchaj, Jurku. Rozmawiałam przed chwilą z Filifierowem. Depeszował do Karabuta. Za dwa, trzy dni Karabut tu będzie. Jutro Arsenij idzie do Adrianowa. Ma zamiar mówić o twojej sprawie. Adrianow na pewno uchyli postanowienie egzekutywy. Jeszcze się nie stało nic strasznego. Nie można się tak od razu poddawać! No, dostaniesz naganę. Wielka mi rzecz!

Po godzinie siedzą przy stole. Garanin pije małymi łykami gorącą herbatę przegryzając papierosem.

— Filifierow to niedołęga. A Relich wiadomo, do czego zmierza. Chce spowodować usunięcie Karabuta.

— Tak, ale przecież Karabut rzeczywiście przegapił sprawę Gramberga?…

— Wszyscyśmy przegapili. Jeden Relich dokopał się prawdy, to fakt. Któryś z jego towarzyszy pracował w 1925 roku z Grambergiem w Uzbekistanie i był obecny, jak go usuwano z partii. Relich dowiedział się o tym przypadkowo. To jego bezsporny atut w grze przeciwko Karabutowi. A tu jeszcze ja mu się nawinąłem: przegapiłem artykulik Gramberga… No i ma teraz wszystkie atuty w ręku: Karabut otoczył się podejrzanymi ludźmi, powierzył im gazetę, opierał się na nich w walce z dyrekcją. Teraz nawet Adrianow nie będzie bronił Karabuta. To sprawa przesądzona…

— Ale Arsenij będzie jutro u Adrianowa i wszystko mu opowie. Był przecież przeciwny usunięciu ciebie.

— A to sobie znalazłaś obrońcę! Filifierow! Przede wszystkim Filifierow nie głosował przeciw usunięciu mnie, wstrzymał się tylko od głosu. Że niby trzeba tę sprawę jeszcze zbadać. Po wtóre Filifierow od wieku wieków jest człowiekiem Relicha. Relich zawsze wyciąga go za uszy. Karabut zrobił z niego drugiego sekretarza, żeby w fabryce przestano plotkować o tym, jakoby komitet rejonowy był z dyrekcją na noże. Wziął więc naumyślnie faworyta Relicha i zrobił z niego swego zastępcę.

— Nie, nie masz racji! Arsenij jest bardzo przywiązany do Karabuta i zawsze działał po jego myśli.

— Oczywiście, w ciągu półrocznej pracy w komitecie rejonowym ogładził się trochę i zaczął naśladować Karabuta. Ale zawsze siedział na dwóch stołkach. A teraz Relich i jego nastraszył: „Widzisz, na kim się opierałeś!” A najważniejsze, że Filifierow to niedołęga. Sam nie wie, co ma robić. Gdyby Karabut tu był, może by się Arsenij jeszcze jakoś trzymał. Ale gdy został sam, stchórzył. Relich go naciska. Filifierow nie jest autorytetem dla egzekutywy…

— A ja mimo wszystko wierzę, że będzie z Adrianowem mówił na twoją korzyść.

— Relich ma w ręku decyzję egzekutywy. Cóż tu może zrobić Filifierow. Musztarda po obiedzie.

— A właściwie dlaczego byś sam nie zapisał się w dniu przyjęć do Adrianowa? Jeśli uważasz, że Arsenij nie przedstawi sprawy, jak należy… Jestem pewna, że Adrianow cię przyjmie. Opowiesz mu wszystko, jak komunista komuniście. Adrianow zawsze popierał Karabuta. Dlaczego miałby od razu uwierzyć pierwszemu słowu Relicha? Spróbuj, co ryzykujesz?

— Głupstwo! Adrianow mnie nie przyjmie. Myślisz, że będzie przyjmował każdego wyrzuconego z partii? A poza tym, co ja mu powiem? Że przegapiłem? Że źle się wyraziłem?

— Słuchaj, Jurij! A co to za sprawa z tym Szczuką? Czy rzeczywiście byłeś z nim w bliskich stosunkach?

— Bzdura! Znałem go tak, jak każdy student zna swego wykładowcę. Historyk — historyka. Nie ja jeden byłem na jego seminarium.

I oto znów Żenia miota się z kąta w kąt. Głośno tyka zegar. Już czwarta. Jurij siedzi wsparłszy głowę na rękach i tępo patrzy w filiżankę. Za oknami zamieć, a na szybach, jak wyraźny negatyw, pojawiają się paprocie — przedpotopowa flora. (Powiadają, że na Wenus obecnie krzewią się bujnie rośliny, jeszcze nie tknięte stopami pierwszych zwierząt.)

— Słuchaj, Jurku, ale słuchaj spokojnie i nie złość się. Pójdę jutro do Relicha, był mi zawsze życzliwy. Pogadam z nim. Powiem jak towarzyszowi i członkowi partii, że nie można zabijać człowieka za to, że się omylił. Niech ci dadzą naganę.

— Oszalałaś! Zabraniam ci mieszać się do moich spraw! Tego tylko brakowało: pójdziesz płakać przed Relichem!

Odsuwa krzesło i wychodzi do drugiego pokoju. Przynosi stamtąd komplet gazet.

— Kładź się spać, Żeniu. Już późno. Zostaw mnie samego.

Zaczyna przerzucać stronice gazety „Bojowe Tempo”, zatrzymuje się, czyta jeszcze raz, zaznacza ołówkiem.

— Kładź się, Żeniu, bardzo cię proszę. Już piąta!

Odchodzi posłusznie, nie ma sensu teraz z nim rozmawiać. Najważniejsze w tej chwili — do stołu. Tam w bocznej szufladzie leży rewolwer. Schować, schować jak najgłębiej! Kto wie, co może wymyślić ta szalona głowa! Potem gasi światło i siada na krześle twarzą do drzwi. W szparze widać głowę Jurka nad stosem starych gazet.

5

… Zegar wskazuje siódmą. Jurek śpi, złożywszy głowę na wielkiej stercie gazet. Za oknem świt, pada śnieg. Powietrze w pokoju jest błękitnawe od gęstego dymu z papierosów.

Wśród tego dymu jak we mgle Żenia snuje się cicho, żeby nie zbudzić Jurka. Pójdzie zaraz do Relicha. Relich to nie smok. Jurek trochę przesadza. W istocie Relich jest dobrym komunistą i niezgorszym dyrektorem. Był dla niej zawsze bardzo opiekuńczy i serdeczny, awansował ją, pomagał zdobywać wyższe kwalifikacje…

Teraz już siódma. Trzeba pójść do niego do domu. O ósmej Relich wyjeżdża do fabryki. Tam nie będzie można z nim porozmawiać — ciągle pełno ludzi.

Lekko dotyka ustami głowy śpiącego Jurka i narzuciwszy futro cicho zamyka za sobą drzwi. W korytarzu nasłuchuje przez chwilę. Nie, nie zbudził się. Poprawia czapeczkę, nastawia kołnierz i na palcach schodzi po schodach. Trzeba ocalić Jurka! Ocalić za wszelką cenę!

Idzie po śniegu. Śnieg chwyta ją za pantofle. Wyciąga stopę w samej pończosze, schyla się, wyciąga pantofel razem z kaloszem, nakłada i idzie dalej. Prędzej, prędzej! Już zaraz za rogiem, na prawo.

Koło bramy wielkiego domu stoją dwa samochody. Byle się nie spóźnić! Złapać go choćby na schodach! Szybko biegnie po stopniach! Drugie piętro. Tabliczka: „K. N. Relich”. Zdyszana naciska dzwonek.

Najpierw cisza, potem czyjeś kroki. (Och, jakże serce bije!)

Pomocnica domowa otwiera drzwi.

— Do kogo?

— Przyszłam do Konstantina Nikołajewicza, w bardzo ważnej sprawie. Nazywam się Astafiewa.

To jej nazwisko, choć towarzysze częściej nazywają ją Garanina.

— Konstantin Nikoła jewicz nie przyjmuje rano w domu. Proszę przyjść za pół godziny do zarządu fabryki.

— Bardzo proszę, ja bardzo proszę — szepcze błagalnie Żenia — wytłumaczcie Konstantinowi Nikołajewicżowi, że na ósmą muszę iść do pracy. A mam strasznie, strasznie pilną sprawę!

Kłamie. Dzisiaj pracuje na wieczorowej zmianie. Ale musi natychmiast zobaczyć Relicha. Oczy jej patrzą tak szczerze i pełne są tak prawdziwej rozpaczy, że pracownica ustępuje.

— Proszę wejść i poczekać.

Odchodzi w głąb milczącego nieznanego mieszkania, szczelnie zamykając za sobą drzwi.

W korytarzu jest ciemno, na wieszaku brązowe palto Relicha i czapka z uszami. „Czy trzeba zdjąć płaszcz?” Zdążyła tylko zdjąć kalosze.

— Proszę. Drugie drzwi na lewo.

W pokoju pali się światło. Zza ogromnego niskiego stołu, tak wielkiego, że zajmuje niemal pół pokoju, podnosi się wysoki mężczyzna o nieco kanciastej wojskowej postawie, w szarym, dobrze skrojonym, a jednocześnie luźnym garniturze. Ma siwiejące skronie, duże brunatne czoło i szare przenikliwe oczy. Jakiś nieuchwytny błysk, jakiś dobroduszny ogieniek kryje się w tych oczach i stają się przez to miękkie jak aksamit… Mężczyzna wstaje zza stołu odsuwając krzesło.

— Witaj, Żeniu — mówi wyciągając dużą, trochę chłodną rękę, a w oczach ma tyle prawdziwej życzliwości, że Żeni robi się od razu lżej na sercu. — Chyba masz jakiś interes, bo nigdy tu nie zaglądasz.

Zmieszała się. Mruczy zażenowana, że ciągle brak czasu, jest zapracowana, na oddziale mnóstwo roboty, a wieczorami — nauka…

— A wy zresztą też chyba nie macie głowy do gości…

Siada w miękkim głębokim fotelu, jak by rzeczywiście przyszła ot tak sobie, z wizytą. A Relich pyta już o oddział fabryczny: jak sobie radzi Morgawinow? Czy nadążą ze spawaniem? A jak Piotr Bałaszow? Przecież to właśnie Piotr stale uważał spawanie za szykanę i wiecznie rwał się do montażu… A jak tam orły Kostii Cebenko? Wzleciały już, czy dopiero sposobią się do lotu? A jej uczeń Artiuchow? Będzie co z niego? Może przenieść go do nitowania? A Szura Mingalewa? Czy ciągle jeszcze gardzi chłopakami po nieudanym doświadczeniu z Wołyńcem? Może czas już posłać do niej swaty? Bo ten Sapiegin z montowni po prostu wariuje, chce podobno uciec z fabryki. Gdyby go tak ożenić z Szurą? Byłaby świetna para — najlepsi przodownicy fabryki. We dwoje starczyliby za całą brygadę!

I Żenia odpowiada. Najpierw uśmiechając się nieśmiało, potem jeszcze chwila, a roześmieje się na głos. Ten Relich potrafi tak dowcipnie i celnie każdego scharakteryzować.

— Widzę, Konstantinie Nikołajewiczu, że znacie nasz oddział i ludzi nie gorzej ode mnie. Cóż nowego mogę wam powiedzieć?

A potem od razu poważnie, niemal surowo, bez uśmiechu, jakby zesztywniała:

— Ale ja przecież przyszłam do was w pewnej sprawie…

— No więc mów. Jesteś przecież prawie moją wychowanką. Będzie się czym pochwalić na stare lata. Jeśli ci się coś przydarzyło w trudnej chwili życia, jak mówią poeci, dobrze zrobiłaś, żeś przyszła do mnie.

Zawahała się. Jak by mu to powiedzieć najprościej, w tym samym przyjaznym tonie? Tak, przyszła po pomoc. Nigdy z niczym się do niego nie zwracała, ale teraz stawia całe życie na jedną kartę. Nie, tak nie można! Trzeba prosto, szczerze, jak do starszego towarzysza.

Na stole książki, mnóstwo książek, rysunki, stos niemieckich czasopism technicznych. Pali się światło elektryczne. W popielniczce pełno świeżych niedopałków. Wstał z pewnością nie później niż o piątej. Pracuje. A bała się przyjść za wcześnie, myślała, że go obudzi! Tak, trzeba mówić szczerze, jak ze starszym towarzyszem — członkiem partii.

— Konstantinie Nikołajewiczu, przyszłam do was w sprawie Garanina.

Od razu badawczo zwęziły mu się oczy.

— Rozumiem. Jesteś przecież jego żoną. Wybacz, jakoś mi to wyskoczyło z głowy. Tak, rozumiem, to ciężka, bardzo Ciężka próba… — Bębni palcami po stole. — I słusznie zrobiłaś, że przyszłaś się poradzić starszego towarzysza.

— Tak właśnie myślałam, Konstantinie Nikołajewiczu.

— Widzisz, Żeniu, jesteś nie tylko żoną, ale i komsomołką. I chyba przede wszystkim komsomołką, a potem dopiero żoną. Prawda?

— Tak, Konstantinie Nikołajewiczu.

— Komsomolec, Żeniu, to przyszły członek partii. I dlatego, żeby przejść z Komsomołu do naszej partii, nie trzeba pisać żadnych prac dyplomowych… Pracą dyplomową komsomolca jest jego bezgraniczne oddanie sprawie bolszewizmu. Trzeba każdej chwili, jeżeli partia tego zażąda, wykazać gotowość poświęcenia osobistego życia w imię interesów partii, interesów swojej klasy…

— Tak, jeśli partia tego zarząda… — powtarza chłodno Żenia.

— Wiesz doskonale, Żeniu, że partia to nie klasztor i nie żąda od nikogo wyrzeczenia się szczęścia osobistego. Przeciwnie, im bogatsze jest wewnętrzne osobiste życie człowieka, tym cenniejszy jest on jako członek społeczeństwa i jako członek partii. Ale nasza partia to partia walcząca, otoczona wrogami. Jesteśmy krajem walczącym, który w pierścieniu blokady broni interesów całej ludzkości. I jeśli w naszym kraju, jeśli w naszej partii znajdzie się wróg, który przyczaił się tylko po to, żeby wsadzić nam nóż w plecy, ktokolwiek by to był — mój ojciec, mój syn, mój przyjaciel, moja żona — im bardziej udało mu się mnie oszukać, im chytrzej wkradł się w moje zaufanie, tym bezwzględniejszy musi być mój wyrok! Mówię o tym wewnętrznym wyroku, którego nie trzeba nikomu podawać do wiadomości. Ale dla nas samych, gdyby się to nawet działo na bezludnej pustyni, wyrok ten to nasza moralna legitymacja partyjna. Po czyjej jestem stronie? Partii czy jej wrogów?

— Konstantinie Nikołajewiczu, Garanin nie jest wrogiem partii! To człowiek bezgranicznie oddany partii. Mógł się mylić, ale przecież partia uczy nas naprawiać błędy. Partia nie odrzuca oddanych ludzi. Ja go przecież dobrze znam!

— Widzicie, Żeniu, tę rozmowę możemy prowadzić dwojako. — Oczy Relicha, jeszcze przed chwilą tak wszystko rozumiejące, takie życzliwe, skryły się teraz do połowy pod ciężkimi powiekami. Zdarza się tak czasami, że ktoś, nie obejrzawszy nas dokładnie w ciemnej klatce schodowej, otworzy usłużnie drzwi, żeby za chwilę, wyczuwszy petenta, zatrzasnąć, je nam przed nosem ze stereotypowym mruknięciem: „Nie ma w domu”.

O, Żenia od razu dosłyszała to „widzicie”. No cóż, gotowa jest przyjąć walkę na dowolnych warunkach.

— Niezupełnie was rozumiem, Konstantinie Nikołajewiczu…

— Mogę z wami mówić jak z żoną Garanina…

— Nie mówię jako żona Garanina, tylko jako jego towarzysz.

— Nie wątpiłem — oczy Relicha raz jeszcze otwierają się gościnnie — iż Żenia Astafiewa tak właśnie mi odpowie. Znam cię zbyt dawno, nie można się omylić co do takich ludzi jak ty.

— Jako komsomołka i towarzysz Garanina twierdzę, że nigdy nie był on i nie może być wrogiem partii.

— Dawno go znasz?

— Od trzydziestego pierwszego roku.

— Czy wiesz, że w końcu dwudziestego dziewiątego roku chciał wystąpić z Komsomołu?

— Nie znałam go w tym okresie, ale wiem, co było powodem, że chciał wystąpić. Zwalili na niego dwanaście różnych funkcji. Czym to on jednocześnie nie był: i propagandzistą komsomolskim, i organizatorem grupy, i kierownikiem kółka marksizmuleninizmu, i kandydatem na członka egzekutywy, i członkiem rady rejonowej — trudno wszystko spamiętać! A w tym samym czasie uczył się w instytucie przemysłowym. Sami wiecie, że to była wówczas nagminna bolączka Komsomołu. Nawet „Komsomolska Prawda” o tym pisała. Garanin przedstawił egzekutywie, że trudno mu w takich warunkach zdobywać wyższe kwalifikacje i że bezpartyjni dawno go przegonili. Jego działalność polega na tym, że innych namawia do czytania, podnoszenia kwalifikacji technicznych, a sam nie może tego robić. Koledzy to widzą i na pewno uważają go za obłudnika i niepoważnego gadułę. Pytał, czy Komsomołowi rzeczywiście potrzebni są tacy pracownicy? Stawiał to zagadnienie, sygnalizował niebezpieczeństwo, które groziło nie jemu jednemu — lecz nie występował. Ani chwili nie był poza Komsomołem.

— Uczyłaś się historii partii i pamiętasz, w jakiej to chwili Garanin chciał wystąpić z Komsomołu — mówi miękko Relich. — Jeśli tego nie pamiętasz, przypomnę ci. Było to tuż przed otwarciem wielkiego frontalnego ataku na kułactwo. Musisz chyba pamiętać, choćby z naszej beletrystyki, że partia rzuciła wtedy na wieś, na najbardziej odpowiedzialne odcinki, dziesiątki tysięcy najlepszych komsomolców. Tysiące ich zginęły wtedy na posterunku — polegli ugodzeni podle zza węgła kułacką kulą. Właśnie na ich bohaterskich mogiłach wyrosła nasza socjalistyczna wieś. Jedną z najtrudniejszych walk, kiedy ważyły się losy socjalizmu w naszym kraju, wygraliśmy, być może, głównie dzięki bezprzykładnemu bohaterstwu tych bezimiennych szeregowych członków partii i Komsomołu. A cóż byś powiedziała o komsomolcu, który by w tej decydującej chwili rzucił swoją legitymację komsomolską, oświadczając: „Ja tymczasem będę się uczyć, skończę wyższe studia, a kiedy wy już ostatecznie wyjaśnicie, kto bierze górę, znowu wrócę do was”. Jak się to twoim zdaniem nazywa? Zdrada czy pęd do nauki?

— Myślę… myślę po prostu, że Garanin jako zwykły komsomolec nie zdawał sobie sprawy… I w końcu przecież nie wystąpił z Komsomołu!

— Nie wystąpił, bo go zawstydzono, obiecano mu wszelkie ulgi w pracy. Inni po prostu odchodzili solidaryzując się z kułakami. To było przynajmniej szczere i do pewnego stopnia uczciwsze. Garanin nie zdobył się na to. Wolał szantażować swoją młodą, nieliczną organizację komsomolską groźbą odejścia. Tak, właśnie szantażować. Widzisz, nie uważał za stosowne opowiedzieć ci tego. A ty zapewniasz, że znasz Garanina lepiej niż ktokolwiek inny! Wierz mi, partia zna go o wiele lepiej.

— Wcale nie ukrywał przede mną tego epizodu. Mówiłam wam przecież, że po prostu inaczej to rozumiałam. Jestem przekonana, że Garanin nie zdawał sobie sprawy, że popełnia poważne przestępstwo. Miał wtedy przecież zaledwie dziewiętnaście lat! Mało to rzeczy robi się w tym wieku z głupoty, bez zastanowienia?!

— Nie trzeba się zakłamywać, Żeniu! Poznałaś Garanina! zaledwie dwa lata później. Wiesz doskonale, że w dwudziestym dziewiątym roku nie był już bynajmniej jakimś niewyrobionym, zwykłym komsomolcem. Wprost przeciwnie, w tym okresie był to jeden z najbardziej wyrobionych komsomolców w swojej organizacji. Sama mówisz, że powierzono mu kierownictwo kółek marksizmu-leninizmu, był zastępcą członka zarządu koła Komsomołu, całkowicie dojrzałym pracownikiem, zdolnym do wszechstronnego, politycznego przemyślenia każdego swego czynu. Czyż zresztą tylko o ten epizod chodzi? Zeszłego roku w szkole dziennikarskiej Garanin nawiązał bliskie stosunki z niejakim Szczuką…

— To nieprawda! Nie był z nim w żadnych bliskich stosunkach!

Mówi szybko, łykając sylaby jak łzy. Spojrzenie Relicha jest uważnie obojętne. Żenia broni się przed tym spojrzeniem gradem wzburzonych słów, jak bronią się w ogromnym porywie rozpaczy ludzie pokonani, straciwszy wszelką nadzieję zwycięstwa. Policzki jej pałają. Szara barankowa czapeczka zsunęła się do tyłu.

— Skąd wiesz?

— Sam mi to powiedział.

— Sam powiedział? A kiedyż to?

— Dziś w nocy.

— Ach, dzisiaj w nocy! A czy po powrocie z Moskwy opowiadał ci coś o obywatelu Szczuce?

— N-nie. A może nawet opowiadał. Nie pamiętam.

— Pamiętasz, Żeniu, pamiętasz! Nic ci nie opowiadał. Nawet nie napomknął.

— Ale ja myślę, Konstantinie Nikołajewiczu, że w szkole dziennikarskiej miał dziesiątki wykładowców. Nic w tym dziwnego, że nie opowiadał mi o każdym z nich oddzielnie! Szczególnie o tych, którzy niczym specjalnie się nie wyróżnili.

— Naiwny z ciebie człowiek, Żeniu! Przecież sam się przyznał, że był na seminarium u tego Szczuki. Student sam wybiera sobie seminaria, nikt mu ich nie narzuca. Garanin powiada, że wybrał Szczukę, ponieważ potrafił zainteresować go swoimi wykładami. To znaczy, że ze wszystkich wykładowców, na których wykłady Garanin uczęszczał, właśnie Szczuko czymś się w jego oczach wyróżnił. Spotykał się z nim częściej niż z innymi…

— Przecież Garanin sam to opowiedział! To znaczy, że nie ma nic do ukrywania.

— Droga Żeniu, Garanin dotąd jeszcze nie wie, co my właściwie wiemy o jego powiązaniach ze Szczuką. Gdyby spróbował wypierać się wszystkiego, od początku do końca, ryzykowałby, że w każdej chwili zostanie przyłapany na kłamstwie. Wobec tego musi przyznawać się przynajmniej do tych rzeczy, które bez wielkiego trudu możemy sprawdzić w inny sposób.

Za oknami budzi się zaspany styczniowy poranek, cały w gęsim puchu śnieżnych płatków. W słabym jak herbata z cytryną świetle elektrycznym twarz Żeni zdaje się trupio żółta. Relich podchodzi do ściany i wyłącza światło.

— Wytworzyliście sobie obraz Garanina jako skończonego łajdaka — mówi Żenia prostując się. — Wszystko, co mówił czy zrobił, tłumaczycie sobie z tego z góry ustalonego punktu widzenia. A taki punkt widzenia można przyjąć w stosunku do każdego.

— Przeciwnie, Żeniu, to ty stworzyłaś sobie obraz swojego Garanina niepodobny w niczym do człowieka, który nosi to nazwisko. Próbujesz ślepo bronić tego płodu twojej wyobraźni wbrew wszelkim oczywistym faktom… Nie płacz, Żeniu. Rozumiem cię lepiej, niż ty sama siebie… Przyszłaś tu bronić swej miłości, swej wiary w bliskiego człowieka. Uważasz, że jeśli odbierze ci się to zaufanie, zwyczajne ludzkie zaufanie do męża, nic ci już nie pozostanie, tylko pustka. To nieprawda, Żeniu. Nie jesteś po prostu kobietą, jesteś kobietą z naszej klasy. I dlatego, żeby uratować właśnie to, co jest w tobie najcenniejsze, operacja ta jest niezbędna.

— Gdybym się przekonała, Konstantinie Nikołajewiczu, że mnie oszukiwał, byłoby to takie okropne… okropne… Jak wtedy żyć? Nie można żyć bez wiary w ludzi!

— O, widzisz, tak właśnie myślałem. I to jest najniebezpieczniejsze. Nie wolno na podstawie tragicznego wypadku z naszego osobistego życia tworzyć zbyt daleko idących uogólnień. Z tego faktu, że miałaś nieszczęście pokochać człowieka podłego i obcego nam, który cię oszukał, przywdziewając maskę porządnego członka partii, nie wypływa jeszcze wniosek, że wszyscy ludzie noszą maski. Zdemaskować utajonego obłudnika, czyli dwulicowca, jak my to nazywamy, nie tak trudno. Wystarczy nieco więcej doświadczenia. Już na podstawie tych znanych ci faktów dotyczących Garanina można z łatwością stworzyć sobie jego właściwy obraz. Tylko nie trzeba zasłaniać sobie oczu i nazywać tego „wzajemnym zaufaniem”, bez którego rzekomo niemożliwe jest w ogóle życie, a w szczególności życie rodzinne. Bolszewik, droga Żeniu, nawet w życiu rodzinnym musi zachować pewną dozę nieufności i krytycyzmu. Ten szósty zmysł nazywamy w naszym języku partyjnym czujnością. I jeszcze jedno: nie wolno cierpieć na zanik pamięci. Każdy fakt traktowany oddzielnie, w oderwaniu od innych, może zawsze wydawać się przypadkowy, ale jeśli w ciągu lat zauważymy w życiorysie tego samego człowieka trzy, cztery, pięć takich przypadkowych faktów i spróbujemy je połączyć, można prawie zawsze stwierdzić, że te „przypadkowe” fakty pasują do siebie tak ściśle jak kamienie domina…

Na stole rozdzwonił się telefon. Relich zdejmuje słuchawkę i kładzie na stół.

— Pójdę już — Żenia wstaje. Oczy jej są matowe. — I tak nie potrafię was przekonać, że omyliliście się w ocenie Garanina.

Relich smutno kręci głową.

— Nie odchodzisz, lecz uciekasz. Boisz się, żeby wątpliwości, które w tej chwili zapuszczają w tobie kiełki, nie zmieniły się w pewność. Zrozum, Zeniu, że pragnę ci tylko pomóc. Co ty wiesz o Garaninie? Ukrywał przed tobą swoje kontakty ze Szczuką. Czy tylko to? Wszystko, Żeniu, wszystko! Przemilczał, ukrywał, kłamał. Zestaw fakty i wyobraź sobie na chwilę, że mówimy nie o twoim mężu i przyjacielu, ale o kimś obcym, dwulicowcu, któregośmy zdemaskowali. Przyjrzyj się jego życiorysowi politycznemu. W jednej z najbardziej decydujących dla kraju chwil rzuca Komsomoł, żeby przeczekać na szkolnej ławie. Niech inni własnymi rękami budują socjalizm, my się przez ten czas poduczymy; brak wykształconych kadr, pójdziemy szybciej w górę! Zawstydzają go, namawiają, by wycofał podanie. Skarży się wszystkim i każdemu z osobna: „Ciężko mi! Nie nadążam! Gdyby mnie wysłano do Moskwy!…” Wreszcie marzenia spełniają się, zostaje wysłany do Moskwy, do szkoły dziennikarskiej. I co z tego? Nie minął rok i jest już z powrotem: „Witajcie! Nie mogę wytrzymać bez mojej kochanej fabryki! Będę się kształcić na inżyniera na studiach zaocznych!” A żonie prawdopodobnie powiada: „Nie mogę żyć bez ciebie! Pomyśl tylko, całe trzy lata siedzieć w Moskwie!”

— Konstantinie Nikołajewiczu!

— Poczekaj, Zeniu! Spróbujmy zgadnąć, co się stało w Moskwie z naszym entuzjastą nauki. Oczywiście jakieś niepowodzenie. Stała się zaś rzecz dość prosta. Wśród wykładowców znalazł się pewien „historyk”, jeden z tych, którzy „historię” pragną tworzyć zza węgła przy pomocy rewolweru, bo to szybciej. „Historykowi” temu i jego mocodawcom potrzebne są na gwałt nowe kadry, najchętniej spośród młodzieży. W tym celu został właśnie pedagogiem. Wymacanie odpowiednich ludzi to sprawa niebezpieczna. Ale jest pewien gatunek ludzi, z którymi najłatwiej się porozumieć — są to karierowicze…

— Nie macie prawa tak mówić!

— Mówię o pewnym dwulicowcu, którego wcale nie znasz. I oto doświadczony psycholog od historii już zwrócił uwagę na naszego młodzieńca. Po miesiącu młodzieniec ten chodzi już na jego seminaria. Dla pogłębienia studiów potrzebne są książki. „Wpadnijcie kiedyś wieczorkiem do mnie do domu!” A tam oczywiście zaczęła się rozmowa. Od tematów historycznych do współczesności tylko jeden krok, po to właśnie istnieją analogie historyczne. Dla profesora nasz młodzieniec to prawdziwy skarb: nie był w opozycji, nie wyrzucono go z partii, ba, w dodatku okazuje się, że pracował w fabryce wojskowej.

— Konstantinie Nikołajewiczu!…

— Poczekaj, Żeniu. Spróbujemy dociągnąć naszą myśl do końca. Młodzieniec musi wybierać: albo dulczenie przez trzy lata w szkole dziennikarskiej, z tym, że potem wyślą go do redakcji jakiejś gazety rejonowej, albo — jeśli się robota rozkręci — murowana kariera. I oto nasz młodzian jest znowu w fabryce nie może przecież żyć bez produkcji! Powierzono mu gazetę. Najpierw trzeba wywąchać sytuację. Sekretarz rejonowego komitetu to prawdziwy bolszewik, mądry, stale rozwijający się pracownik. Młody jednak, a więc niezbyt doświadczony. Gorąca głowa. Między nim a dyrektorem są nieporozumienia. Pachnie kłótnią. Nasz młodzian już tam jest! Cały kłopot, że nie zna ani jednego ani drugiego i jeszcze nie bardzo wie, po czyjej stronie stanąć. Nie chce robić kariery partyjnej, lecz zawodową, więc pomoc dyrekcji będzie chyba ważniejsza. Niewiele myśląc biegnie do dyrektora i proponuje mu swoje usługi oraz szpalty gazety…

— To nieprawda!

— Spytaj go, sam ci powie. Będzie cię zapewniał, że zawsze postępował zgodnie ze swymi zasadami. Zdawało mu się, że tym razem dyrektor ma rację. Potem przekonał się, że się pomylił, no i — jak poprzednio ze względów zasadniczych — przeszedł na stronę komitetu rejonowego. W rzeczywistości zaś, jeśli cię to interesuje, dyrektor poznał ptaszka po locie i oświadczył mu, że nie potrzebuje żadnej pomocy. Wówczas nasz młodzian postanawia działać ostrożniej. Najpierw nieśmiało, a potem coraz bardziej bezceremonialnie zaczyna atakować dyrekcję…

— Tak, tego właśnie nie możecie mu wybaczyć!…

Relich smutnie się uśmiecha.

— A co według ciebie wpłynęło na tę gwałtowną zmianę frontu?

— Nie wiem. W ogóle nic nie wiem — głos jej załamuje się, jeszcze chwila, a rozpryśnie się w drobne krople łez.

— Widzisz, dziwnym zbiegiem okoliczności właśnie większość tych zarządzeń dyrekcji, które były najgwałtowniej atakowane przez gazetę, zyskiwała zawsze całkowitą aprobatę komisariatu ludowego i komitetu okręgowego. Wreszcie dyrekcja i komitet rejonowy, przy aktywnym współdziałaniu organów zwierzchnich, znajdują wspólny język i dla dobra produkcji postanawiają wyplenić ostatecznie wszelkie niepotrzebne swary. W składzie egzekutywy zachodzą pewne zmiany. Rozumny sekretarz pragnie szczerze położyć koniec niepotrzebnej kłótni i powierza stanowisko drugiego sekretarza uczciwemu robotnikowi z produkcji, który uchodzi za faworyta dyrekcji. Praca zaczyna się powoli układać. Naszemu młodzieńcowi przemiany te nie w smak. Wszelkimi siłami stara się wywołać nieporozumienie między sekretarzem i jego zastępcą, trąbi na prawo i lewo, że nowy drugi sekretarz to fajtłapa i lizus, który wciąż biega do dyrektora i donosi mu o wszystkim. Czy nie tak?

Żenia milczy opuściwszy nisko głowę.

— Jednak pomimo wszystko nie udaje mu się ich pokłócić. Na pewien czas nasz młodzian musi zaprzestać swej działalności. Dostaje polecenie, aby ściślej związał się z Grambergiem. Gramberga wyrzucono kiedyś z partii, ale potrafił zatrzeć ślady… Przyjmij do wiadomości, Żeniu, że dziś w nocy Gramberg został aresztowany. W jakim stopniu Garanin pomagał mu w jego machinacjach, wyjaśnią, oczywiście, odpowiednie władze. Faktem jest, że ostatnimi czasy pozostawał z Grambergiem w bardzo bliskich stosunkach. Drukował w gazecie jego artykuły i sam pod jego dyktando przemycał we wstępnych artykułach pewne niedwuznaczne teoryjki, aż go przyłapano na gorącym uczynku… I oto masz całego Garanina.

Żenia wstaje, w twarzy nie ma ani kropli krwi.

— Nie wierzę, nie chcę wierzyć, żeby mogło tak być, jak wy mówicie!

— Cóż, nie chcesz wierzyć, to nie wierz. Rzymianie mówili kiedyś: „Contra spem spero”. Biedna żona Garanina może powiedzieć: „Nie wierzę wbrew całkowitej oczywistości”. Ale ja nie próbowałem przekonywać żony Garanina. Chciałem ratować Żenię Astafiewą. A Żeni Astafiewej wystarczyłoby zupełnie — jestem tego pewny — że człowiek, któremu ufała, okazał się wrogiem partii, aby odsunąć się od niego z nienawiścią i wstrętem.

Żenia odwraca się i odchodzi. Pokój, jeszcze jeden, korytarz, schody.

— Towarzyszko, kalosze!

To woła za nią kobieta, która jej otworzyła drzwi.

— Ach tak, zapomniałam kaloszy…

Stopnie schodów rozciągnęły się jak harmonia. Wystarczy ją ścisnąć i ludzie posypią się w dół. Chyba że trzymają się poręczy…

Na dworze śnieg. Tyle płatków, że można wśród nich zabłądzić. Ktoś trąbi. Przeciągły śpiew hamulców. I tuż, zupełnie blisko — wystarczy sięgnąć ręką — niklowana paszcza samochodu z wytrzeszczonymi jak u raka oczami reflektorów.

— Ej, paniusiu! Ogłuchłaś czy co?

6

A na stole nieśmiało, szeptem mamrocze odłożona słuchawka. Relich podnosi ją:

— Słucham, co? Tak, tak, zaraz będę!

Okazuje się, że to już dziewiąta.

Bierze ze stołu tekę, pakowną jak waliza, i zaczyna ją faszerować rozmaitym papierowym nadzieniem. Czemuż to nie robi się tek szerszych choćby o dwa centymetry!

Znowu dzwoni telefon.

— Idę! — ryczy w słuchawkę Relich i nie słuchając kładzie ją na widełki.

Na dole, przed bramą czeka samochód, istna zaspa na kołach.

*

„Od dziś zaczyna się sprzedaż chleba bez kartek!”

„W Moskwie otwarto 368 nowych sklepów z pieczywem, działów sprzedaży pieczywa w sklepach spożywczych i kiosków. Plan rozszerzenia sieci został wykonany w 128%. Dwudziestu sześciu odpowiedzialnych pracowników Ludowego Komisariatu Handlu Wewnętrznego z zastępcą komisarza na czele przydzielono do szeregu sklepów z pieczywem na okres pierwszych dni wolnej sprzedaży chleba…”

W gabinecie na biurku dwanaście słuchawek telefonicznych. Każda zaopatrzona w żaróweczkę innego koloru. Gabinet dyrektora łączy się bezpośrednio ze wszystkimi najważniejszymi działami fabryki. Żarówki na biurku zapalają się i gasną jak ognie sygnalizacyjne. Na środku biurka leży plan narad, spis wezwanych osób i pokaźny stos depesz. Z prawej strony — wystarczy odwrócić głowę — wielkie weneckie okno. Za oknem śnieg, plac, ludzie „w papachach i ciepłych czapkach, plakaty, zima.

„Robotnikom radzieckim zazdrości niejeden, że pracują nie dziesięć godzin, ale siedem. Wiedz, że każda godzina, którąś przepróżniaczył, to samo co kradzież najzwyklejsza znaczy”.

Żarówki zapalają się i gasną. Energicznie ślizga się po notesie dobrze zatemperowany ołówek stenografistki. Jej nosek jest równie ostry jak ołówek. Telefonistka w centrali gra na ściennej klawiaturze swoje skomplikowane wprawki.

„Plenum Kołtuszyńskiej Rady Wiejskiej podmiejskiego rejonu obwodu leningradzkiego, na którego terenie znajduje się stacja biologiczna członka Akademii Pawłowa, jednogłośnie wybrało wielkiego uczonego na pierwszego delegata rejonowego zjazdu rad… Przyjmując mandat członek Akademii Pawłow serdecznie podziękował delegacji za okazane mu zaufanie. Jak oświadczył przewodniczący podmiejskiego komitetu rejonowego, członek Akademii Pawłow w rozmowie z delegatami poruszył sprawy dotyczące jego prac naukowych:

»O czym marzę? Marzę o tym, aby uzyskać możność uzdrawiania ludzkości, żeby ludzie wstępujący w związki małżeńskie wydawali na świat zdrowe, mądre i myślące potomstwo. Do tego dążę«”.

Czwarta narada zbliża się ku końcowi. Żadna nie powinna i nie może trwać dłużej niż pół godziny. O dwunastej zebranie w komitecie krajowym. Pierwszy guziczek z lewej: „Proszę wezwać samochód!” Trzeci z góry: „Osobisty sekretarz-informator”. Jego obowiązkiem jest zjawiać się dwa razy dziennie, o dwunastej i dwudziestej, żeby informować dyrektora o wszystkim, co zdarzyło się w fabryce i na osiedlu.

— Winniście, jak bracia Pathé, wszystko widzieć i wszystko słyszeć — pouczał Relich przyjmując na to stanowisko Katię Jakubowicz. — Dyrektor fabryki musi wiedzieć o wszystkim, co się dzieje w fabryce, wcześniej, lepiej i dokładniej niż wszyscy.

Katia Jakubowicz ma ponad trzydzieści lat. Angielska bluzka z krawatem. Ładna twarz w piegach, włosy ostrzyżone jak u chłopaka. Koledzy mówią, że z taką pamięcią można występować w cyrku: Katia zna wszystkich robotników fabryki i cały personel techniczny wraz z ich żonami i domownikami. W fabryce lubią ją i nazywają po prostu Katią. Za Relichem wskoczyłaby w ogień bez żadnych ku temu przesłanek erotycznych. Ubóstwia go za dokładność w pracy, za amerykańską zwięzłość, za całkowity brak jakichkolwiek nierzeczowych elementów w stosunkach z kobiecym personelem zarządu fabryki. Jej rozmowy z Relichem są lakoniczne do ostatecznych granic i nigdy nie trwają dłużej niż pięć minut.

Katia dla większej powagi trzyma w ręku notes, chociaż wszystko, co tam zapisane, umie na pamięć.

— Słucham.

— Dziś w nocy aresztowano Gramberga. Była rewizja w domu.

— Wiem. Dalej.

— W trzecim oddziale majster Szawłow przyszedł do pracy pijany po noworocznej zabawie. Został odesłany do domu.

— Który to Szawłow? Taki z wąsami, ospowaty?

— Tak, Nikifor Szawłow. W tym samym oddziale czterech robotników, dwóch z brygady Łagutki i dwóch od Azarenkowa, z powodu przepicia nie przyszło do pracy. Trójka oddziałowa chce jutro zwołać publiczny sąd koleżeński w tej sprawie.

— Słusznie.

— W siódmym oddziale przodownik Karełow na skutek własnej nieostrożności poparzył sobie kolano palnikiem acetylenowym. Odwieziono go do szpitala. Nie ma niebezpieczeństwa. W tym samym oddziale z powodu niedopatrzenia majstra Iliina uległa uszkodzeniu piaszczarka.

— Chwileczkę — przerywa Relich. — Rano przyjeżdżał na osiedle samochód NKWD. Nie wiecie, co się tam stało?

— Owszem, zanotowałam to w sprawach bytowych: Żenia Astafiewa zastrzeliła Jurija Garanina.

Rozdział drugi

1

Z dachu fabryki papieru widać rzekę skręcającą ostro na wschód i pagórkowate ośnieżone pola, łagodnie wznoszące się ku horyzontowi.

— Widzicie? — zapytuje Kostogołod wskazując ręką na północ.

Adrianow widzi: z północy zwartą zieloną masą suną drzewa. Oto pokonały już wzgórze i szybko schodzą ku rzece. I Adrianow nie jest zupełnie pewny, czy trzeba się dziwić, że drzewa same idą do fabryki, czy też tak powinno właśnie być?

— Kto to zorganizował? — pyta na wszelki wypadek.

— Kobylański! — mówi Kostogołod. — Pojechał i namówił. Dwieście hektarów lasu!

„Zuch z tego Kobylańskiego!” — myśli Adrianow i ma ochotę śpiewać uświadomiwszy sobie, że fabryka, nie pracująca od pięciu dni z powodu braku surowca, znów ruszy pełną parą.

A drzewa są już nad rzeką i wchodzą na lód. Lód trzeszczy i załamuje się pod ciężarem. Adrianow nie zdążył krzyknąć — i oto sosny przechodzą rzekę w bród. Proste, o pniach jak z miedzi, kroczą po pas w wodzie, podniósłszy wysoko zieloną wiechę gałęzi, jak by się bały zamoczyć ubranie. Już pierwsze z nich wspięły się na stromy brzeg — walą na fabryczne podwórze i kładą się z trzaskiem na ziemi. Ludzie szybko odrąbują im korony i odciągają na bok gołe pnie. We wrota cisną się hurmem nowe. Całe podwórze jest już pełne, pełne całe nabrzeże i wszystkie drogi dojazdowe; jest ich coraz więcej i oto pod długimi czerwonymi stosami pni zaczynają znikać jedne po drugich kruche budynki kombinatu.

— Szybciej! Ludzi! — krzyczy ochrypłym głosem Adrianow. — Trzeba wezwać z miasta straż pożarną. Halo, stacja! Dajcie mi miasto…

I Adrianow kręci, kręci z wszystkich sił drżącą korbkę telefonu, a telefon dzwoni, wciąż dzwoni dławiąc się warczącym „rrr”.

Adrianow zrywa się i senną ręką chwyta machinalnie za gardziel niepomiernie rozkrzyczany budzik. Pół do siódmej. Czas!

Narzuca na siebie włochaty szlafrok i biegnie do łazienki. Już tam przygotowano dla niego miskę śniegu. Naciera teraz śniegiem do czerwoności całe swoje wielkie trzydziestoośmioletnie ciało, mocno ściągnięte węzłami mięśni. Wyciągnąwszy przed siebie lewą rękę patrzy z zadowoleniem na mięsień, który niby żwawa myszka biega pod brunatną skórą. „Nie, na razie nie roztyłem się jeszcze!”

Zapach śniegu i uczucie napięcia mięśni wywołują mgliste marzenie o nartach.

„W najbliższy wolny dzień wyganiam całą egzekutywę za miasto. Niech sobie pojeżdżą na nartach. Zasiedzieli się!”

Dziesięć minut gimnastyki. Teraz można się ubrać. Adrianow patrzy w okno zapinając koszulę.

Po przeciwległym trotuarze sunie człowiek w szubie. Nie, nie idzie, ale właśnie sunie. Pośliznął się. Upadł. Gniewnie otrząsa się ze śniegu. Znikł na zakręcie. Ponad sąsiednimi dachami (dom stoi na wzgórzu) widać szeroki lodowy trakt — to rzeka, a za rzeką — pagórkowate pola w białym lśnieniu śniegu.

Myśl o nartach powraca z uporem, niemal ze złością.

„Trzecią część roku cały kraj pokryty jest śniegiem — jak stół obrusem. A głupcy jęczą. Łączność się rwie. Nie starcza ludzi do oczyszczania dróg. Z kołchozu do rejonu jest ze dwadzieścia kilometrów, gonią po byle głupstwo konie, podczas gdy drzewo nie zwiezione. A sekretarze? A instruktorzy? Bez samochodu nie ruszą się na wieś. I codziennie pakują samochody w zaspy. Automobiliści! A na nartach nie łaska? Po pierwsze — szybciej, po drugie — pewniej, a po trzecie —zdrowiej. Koniec z niepotrzebnym niszczeniem transportu, a do tego jeszcze oszczędność paliwa”.

Namydlą przed lustrem twarz. Myśl, którą przywiał zapach śniegu w misce, rośnie i nabiera rumieńców.

„Zacząć od zawodów. Wciągnąć Komsomoł do akcji. Poza tym — siła przykładu to wielka rzecz! — instruktorzy komitetu krajowego do najbliższych rejonów udają się tylko na nartach! Zapomnijcie o samochodach! Trzeba zabronić sekretarzom komitetów rejonowych używania samochodów w promieniu mniejszym niż trzydzieści kilometrów. Nowe tempo życia w całym kraju! Dotychczas, co tu gadać, na wsi żyje przez wieki uświęcona tradycja, że zimą trzeba siedzieć przy piecu, bo rosyjskie kości lubią ciepło! Z rejonu pracowników miotłą nie można wygnać — stała wymówka, że drogi złe. Niech cały kraj przypnie narty, a tętno życia zwiększy się od razu o pięćdziesiąt procent. Krew w rejonach zacznie szybciej krążyć. Mróz niby niewielki, lecz nie pozwala stać na miejscu! Dostarczyć nart do każdego kołchozowego obejścia. Sztafety międzykołchozowe dla wymiany doświadczeń i sprawdzania przygotowań do kampanii siewnej. Co tam sztafety! Krajowy zlot narciarski przodujących kołchoźników!”

Zbyt natchniony ruch ręki i brzytwa zawadza o podbródek. Występuje kropelka krwi. Wraz z nią wątpliwości, Jak zdobyć naraz tyle nart? Nawet sportowcy się skarżą, że ciągle czegoś brak.

Brzytwa z rozczarowaniem zrzuca z policzka mydlaną pianę.

Ale marzenie nie poddaje się.

„A czemu sami nie mielibyśmy produkować nart? Czy to nam brak drewna? Roku czy dwóch potrzeba, aby zaopatrzyć w narty cały nasz kraj. A inne kraje Związku wyrwą je nam chyba razem z nogami!”

Z twarzą częściowo namydloną Adrianow biegnie do swojej bluzy, wyciąga z kieszeni notes. Na białej kartce pisze wielkimi literami: „Swarzin narty!” — i dwa razy podkreśla ołówkiem.

Wchodzi już ubrany do stołowego i rozłożywszy świeżą gazetę, zabiera się do befsztyka. Cały dom wie, że jeśli Adrianow wstał o szóstej, to w kraju wszystko w porządeczku. Podają mu wówczas na śniadanie dwa jajka na miękko. Jeśli wstał o pół do siódmej, to znaczy, że sprawy niezbyt dobrze stoją, (przyda się pospać o pół godziny dłużej) — wówczas dostaje na śniadanie uczciwy kawał smażonego mięsa.

Artykuł wstępny: „Kino dźwiękowe na wieś!”

„Postanowienie rządu w sprawie udźwiękowienia aparatury w dziewięciuset punktach rejonowych stanie się nową podnietą… Oprócz tego powstaję sieć kin objazdowych, umieszczonych na samochodach… w ciągu 1935 roku czterysta takich samochodów dotrze do wsi najbardziej oddalonych od kolei…”

Notes znów wynurza się z kieszeni.

„Czterysta to oczywiście za mało. Gotowi nas jeszcze pominąć. Na kraj nie dostaniemy więcej niż dwa, trzy takie kina objazdowe”.

Nowa notatka zjawia się w notesie: „Wezwać Diczewa!”, i obok w nawiasie: „Kina objazdowe: Niech Wydział Propagandy Kulturalnej przedsięweźmie jakieś kroki, niech się porozumie listownie. Może warto by pchnąć Diczewa czy Senturina do Moskwy. Niech tam wyżebrzą w Centralnym Zarządzie Kinematografii. Nie mają po co wracać bez dziesięciu przynajmniej kin objazdowych. Poślemy je do rejonu lisieckiego, borchatyńskiego, w najdalsze okolice. To będzie święto!”

Notes znika w czeluściach kieszeni.

„Pierwsze plenum rady moskiewskiej”. „Wnioski z piątego plenum Centralnej Rady Związków Zawodowych”. Proszę, oto te wewnętrzne rezerwy! „Francuski minister spraw zagraniczych Laval wyjeżdża dziś wieczór o godz. 8.30 do Rzymu…” Dokładna informacja, co do minuty! „Strajk pod ziemią… Strajkujący opanowali kopalnię i nie wyjeżdżają na górę, żądają gwarancji, że nie zostaną bez pracy… Kilku ludzi zachorowało zatruwszy się gazami…” „Międzynarodowy turniej szachowy w Hastings. Botwinnik ma szanse wygrać z Mitchelem…” Ej przydałoby się po powrocie zaprosić na tydzień takiego Botwinnika, opowiedziałby o turnieju i zagrał kilka partyjek z naszymi mistrzami… Ostatnio wszyscy z zapałem śledzili przebieg turnieju. Jeśli wyślemy Diczewa, trzeba mu polecić, żeby namówił Botwinnika…

Szachy to jeden z koników Adrianowa. Tak mówią w komitecie krajowym. W rzeczywistości Adrianow nie jest specjalnym amatorem szachów. Niełatwo jednak wpoić w aktyw żelazne zasady: nie pić, nie żenić się dwa razy do roku, nie rżnąć nocami w karty — jeśli się nie da ludziom nic w zamian. Trzeba dać możliwie dużo. Przede wszystkim — samokształcenie, praca nad sobą. Trudno jednak ciągle na pracy jechać. Beletrystyka — to już jest coś. Ale niełatwo ją dostać. Mimo to ostatnimi czasy udało się jakoś te rzeczy załatwić. Najciekawsze nowości sekretarze rejonów otrzymują na miejscu poprzez aparat komitetu krajowego. Ważna sprawa to sport. Tu już widoczne są pewne osiągnięcia. Większość sekretarzy rejonów ma przecież odznaki strzeleckie. Do wiosny reszta się podciągnie, teraz to sprawa honoru. Wszyscy zobowiązali się zdać na odznakę SPO nie później niż w lipcu. Wielu skakało ze spadochronem. No, a jak sekretarz ma kilka odznak, to i aktywowi nie wypada pokazywać się bez odznaki. Następne zadanie to wyrugować karty przy pomocy szachów. Adrianow ma tu jakie takie osiągnięcia. Chałupników z Sabulewa przestawiono całkowicie na produkcję szachów. W każdym rejonie zawiązało się kółko szachistów. Zawody i turnieje międzyrejonowe stają się stopniowo zwyczajem. Nie ulega wątpliwości, ze przyjazd takiego Botwinnika czy Laskera pchnąłby całą sprawę!

Już po śniadaniu. Adrianow rzucił gazetę na stolik i przeszedł do gabinetu. Czeka tam na niego inżynier Wieliczko. Każdego ranka od ósmej do dziewiątej wykłada Adrianowowi zasady budowy maszyn.

Aż palce swędzą, żeby zdjąć słuchawkę i zapytać, jak wygląda dostawa drzewa dla unieruchomionej fabryki papieru. Ale Adrianow wie z doświadczenia, że jeśli przed porannym wykładem nabije sobie głowę bieżącymi sprawami, to zmarnuje godzinę, bo w głowie i tak nic z wykładu nie zostanie. W komitecie krajowym już się nauczyli, że do Adrianowa nie można dzwonić przed dziewiątą, chyba w jakimś wyjątkowo trudnym, nieoczekiwanym wypadku. Początkowo nie mogli się z tym pogodzić, dzwonili o siódmej, nawet wcześniej. Każdemu wydawało się, że jego sprawa jest niezmiernie ważna i nie cierpiąca zwłoki. Powoli się jednak nauczyli.

Żeby uwolnić się od natrętnego widoku telefonu Adrianow siada do niego tyłem.

— Proszę, na czym to zatrzymaliśmy się?

— „Proces Fellowsa polega na prostopadłej obróbce rozstępów między zębami: jako noża używa się koła zębatego o dwudziestu czterech zębach… Dla kół zębatych o ilości zębów mniejszej niż dwadzieścia cztery tworząca ewolwenty, charakteryzująca profil zębów, tworzy ze styczną do powierzchni styku kąt nie 25 stopni, jak w zwykłych wypadkach, lecz 20 stopni…”

Dziewiąta. Ochryple brzęczy telefon. To komitet krajowy wkracza w swoje uprawnienia. Wieliczko żegna się i wychodzi. Adrianow zdejmuje słuchawkę, jak by otwierał śluzy. Zaraz runie na niego cały kraj istną kaskadą spraw i zadań.

— Słucham!

Mówi Towarnow, zastępca Adrianowa.

— Dziś o piątej rano kombinat papierniczy wznowił pracę. Do zwózki drzewa zmobilizowano czterysta trzydzieści ciężarówek i dziewięćdziesiąt procent koni czterech najbliższych rad wiejskich.

— Czemu tylko dziewięćdziesiąt procent, a nie sto?

— Według danych rad wiejskich trzy procent koni choruje, a siedem procent jest niezbędne dla opędzenia najpilniejszych potrzeb kołchozów.

„Wiadomo, dla jakich potrzeb! Aby jechać do rejonu. Gdyby tak były te narty!”

— No i jak wygląda sprawa dowozu?

— Dowóz odbywa się bez przeszkód, drewno wali jak na taśmie.

Adrianow przypomina sobie wyraźnie swój sen, jak to sosny w bród przechodziły rzekę, podniósłszy wysoko zieloną wiechę gałęzi.

— A czy lód wytrzyma? — pyta powtarzając nieświadomie słowa, które już dziś do kogoś powiedział.

— Co? Niezupełnie was rozumiem, Andrieju Łukiczu — Towarnow zakłopotany sapie w słuchawkę. — Jaki lód? Na rzece? Przecież to styczeń!

— Więc co z tego, że styczeń? Ale czterysta ciężarówek z ładunkiem… — stara się wytłumaczyć Adrianow.

Wstydzi się przed zastępcą swego niedorzecznego pytania i od razu zmienia temat.

— Czy przygotowaliście konferencję radiową z sekretarzami komitetów rejonowych?

— Punktualnie na szóstą.

— A gdzie dzisiejszy „Robotnik”?

— Przed chwilą dopiero otrzymałem. Ukazał się z małym opóźnieniem.

— Czy zamieszczono uchwałę egzekutywy?

— Owszem, właśnie dlatego numer się spóźnił. Egzekutywa skończyła się przecież wczoraj o pierwszej w nocy…

W uchwale egzekutywy jest także nagana dla redaktora. O takich rzeczach zawsze ciężko pisać.

— Za dwadzieścia minut będę w komitecie krajowym. Przygotujcie wszystkie sprawy. O dwunastej jadę do kombinatu papierniczego.

— Andrieju Łukiczu — wykrzykuje błagalnie słuchawka — poczekajcie chwilę, mam jeszcze furę spraw.

— To świetnie. Opowiecie mi wszystko w komitecie krajowym.

Adrianow wiesza słuchawkę. Przegląda teczkę z listami od sekretarzy rejonów. Są to odpowiedzi na pytanie Adrianowa, postawione w czasie ostatniej dyskusji na temat: jaki powinien być typ działacza partyjnego. „Niech każdy z was postara się sam określić negatywne cechy swego charakteru, poznać własne braki, które mu przeszkadzają w pracy. Nie spieszcie się, nic nie upiększajcie. Przypatrzcie się sobie samym z boku, obiektywnie i napiszcie w odręcznym liście, jakie są, waszym zdaniem, najistotniejsze wasze wady i co robicie, żeby ich się pozbyć”

Już od trzech tygodni nadchodzą odpowiedzi. Stawiając to pytanie Adrianow nie przeceniał obiektywnej wartości tego rodzaju samokrytycznego sądu. Punktując z przyzwyczajenia dobre strony każdego najdrobniejszego nawet posunięcia obliczył: po pierwsze — ludzie przyzwyczają się w pewnym stopniu do oceny metod własnej pracy; po drugie — zbierze się materiały do przyszłej dyskusji o metodzie pracy nad sobą, a dla Adrianowa osobiście — dane, które pozwolą lepiej poznać kierowniczy aparat organizacji krajowej.

Z tego punktu widzenia listy sekretarzy były rzeczywiście niezwykle ciekawe. Charakter autora wynikał jasno już z samego sposobu pisania. Były listy niezmiernie lakoniczne, składające się tylko z paru słów, jak na przykład: „łatwo się obraża”, „porywczy”, „chroniczna młodzieńcza lekkomyślność” — rzeczowe, stenograficzne niemal charakterystyki utrzymane w tonie obiektywnych wniosków, czasami z uwzględnieniem okoliczności łagodzących. Były listy niemal biblijne w swojej naiwnej prostocie.

Sekretarz rejonu szebołdajewskiego, Barabich, pisał:

„Wieczorami w domu piję. Nie przynosi to nikomu najmniejszej szkody. Przy ludziach nawet do ust nie biorę, więc nie daję złego przykładu. W domu też nikt o tym nie wie. Nie odbija się to na pracy — wstaję codziennie o godzinie piątej, nie później. Jeśli robię komuś krzywdę, to chyba własnemu organizmowi. Ale zdania lekarzy nie zawsze są w tym przedmiocie zgodne. Rozum usiłuje mnie wytłumaczyć, ale serce potępia. Wygląda to tak, jak bym konspirował: piję samotnie przy zamkniętych drzwiach. Próbowałem ze sobą walczyć, nic z tego nie wyszło. Przychodzę do domu zmordowany jak koń, mózg przestaje działać. A gdy wypiję jedną czy dwie szklaneczki, jak bym nakręcił zegar: mogę jeszcze czytać albo pracować choćby do północy”.

Głucharew, sekretarz rejonu dubniskowskiego, miał sobie za złe, że człowieka, który nie spełnił wyznaczonego zadania, „potrafi znienawidzić i zwymyślać ostatnimi słowami”. Zna ten rys swego charakteru i w miarę możności walczy z nim. „Powiadają, że Amerykanie żują gumę, żeby nie kląć, ale u nas niestety nie produkuje się gumy. Ostatnimi czasy próbuję następującej metody: gdy zaczyna we mnie kipieć, zaciskam zęby i milczę bez względu na to, o co mnie pytają. Nie wiem, co lepsze. Zdarza się, że kołchoźnicy sami proszą: Kondratiju Trofimyczu, skląłbyś nas lepiej po bożemu, a ty milczysz, aż strach na ciebie patrzeć!”

Sekretarz z Niżniej Rieki, Rudenko, przyznawał się ze skruchą, że „bardzo nie lubi indywidualnych chłopów”, i prosił, by tego nie uważać za pozostałość jego pomyłek z roku dwudziestego dziewiątego. Ze swoich ówczesnych odchyleń sam już zdał sobie całkowicie sprawę i wyzbył się ich w pracy. Przeczytał też i przyswoił sobie całą partyjną literaturę o pracy na wsi. Swoich indywidualnych gospodarzy nie rusza — byle dalej od grzechu — zresztą nie ma ich w jego rejonie więcej niż trzydziestu, ale za to wszyscy zdumiewająco uparci. Niczym nie można przemówić im do rozumu. Nie wiadomo, co z nimi robić. Podtrzymywać ich sztucznie nie ma sensu i byłoby błędem ze względów politycznych: rejon to nie zakład dobroczynny. Wysiedlić z rejonu nie można — siedzą niczym grzyby. Wygląda na to, że wkrótce cała ludność ZSRR będzie w kołchozach, a on jeden, w Niżniej Riece, urządzi rezerwat dla ostatnich gospodarzy indywidualnych.

Bywały także listy obszerne, owoce nocnych rozmyślań, z powoływaniem się na Feuerbacha, Plechanowa, na Goethego, ba, raz nawet na La Bruyère’a, z cytatami zaczerpniętymi z literatury klasycznej i współczesnej. Widać było, że autorzy pisali nocą, chodząc długo po pokoju i od czasu do czasu zdejmując z półki tę czy inną książkę. A kiedy już skończyli ten swój niezwykły elaborat przeznaczony dla kierownika organizacji krajowej, elaborat niczym nie przypominający zwykłych listów i raportów o osiągnięciach czy bolączkach rejonu, na pewno koguty już piały na dworze i wstawał siwy grudniowy dzień w kolczykach lodowych sopli…

Z listów tych mógł Adrianow wywnioskować, co przeczytali, ile w ostatnich czasach przemyśleli jego wychowankowie, czym wzbogacili półki swoich bibliotek. Już na podstawie stylu tych listów uzupełniał sobie obraz zdawałoby się tak dobrze (choć, okazuje się, nie całkowicie) znanych mu ludzi. Mówili najszczerszą, nieutajoną prawdę, jak podczas czystki w partii, uczciwie dzieląc się z Adrianowem swymi wątpliwościami i słabościami.

Ale najbardziej uderzył Adrianowa list sekretarza z Malajewki, Szyngarewa.

Prawdę mówiąc, znał tego Szyngarewa chyba ze trzynaście lat, a początek ich znajomości, jeśli dziś o tym pomyśleć, może się wydawać nieco dziwaczny: Szyngarew przyjmował Adrianowa do gubernialnej organizacji partyjnej. Nic w tym zresztą nie było dziwnego, gdyż Szyngarew pracował wówczas w wydziale kadr i przez jego ręce przeszedł nie tylko Adrianow, ale kilka tysięcy członków partii, którzy do dziś pozostali w jej szeregach.

Całe swoje świadome życie polityczne, jeśli nie liczyć frontów wojny domowej i kilku lat nauki, przeżył Adrianow w kraju, rozpoczynając od funkcji sekretarza małej komórki fabrycznej. Z tego wynikało zresztą mnóstwo dodatkowych kłopotów. Musiał teraz kierować ludźmi, którzy jeszcze wczoraj byli jego zwierzchnikami. Ludzie ci niechętnie patrzyli na jego awans, uważając to za obrazę osobistą. Kiedy zaś po raz pierwszy musiał tego czy owego zbesztać, atmosfera stała się jeszcze bardziej ciężka. Każdy bowiem sądził, że jest predestynowany co najmniej na doradcę Adrianowa, a gdy ten podkreślał swoją samodzielność, uważano to za objaw zwykłej zarozumiałości.

Autorytet Adrianowa wyrósł jakoś niepostrzeżenie. Adrianow beształ wszystkich, którzy na to zasłużyli, ale najsurowiej tych właśnie, których sam awansował i których uważano za jego ulubieńców. Zwalniał z pracy tylko tych, którzy nie rokowali już żadnych nadziei; o pracowników, którzy byli tego warci, potrafił walczyć do upadłego i odwoływać się do Komisji Kontroli Partyjnej.

Początkowo stał na czele organizacji oddziałowej, podczas gdy Szyngarew kierował kadrami w komitecie gubernialnym. Potem spotkali się i zaprzyjaźnili w miejskim komitecie partii, dokąd awansował Adrianow i dokąd za jakieś niedopatrzenie spławiono z komitetu gubernialnego Szyngarewa. Kiedy zaś Adrianow został drugim sekretarzem krajowego komitetu, Szyngarew był już sekretarzem w jednym z dalekich leśnych rejonów.

List Szyngarewa, składający się z kilku wyrwanych z zeszytu gęsto zapisanych kartek, zaczynał się tak:

„Największy mój błąd jako kierownika rejonowej organizacji polega, jak mi się zdaje, na tym, że nie lubię swojego rejonu…”

Już pierwsze linijki zwróciły uwagę Adrianowa. Nigdy jeszcze nie spotkał się z takim wyznaniem któregokolwiek ze swoich sekretarzy, toteż brzmiało ono niemal nieprawdopodobnie.

Zrzuca płaszcz, wyłącza brzęczący telefon i siadłszy przy biurku pogrąża się w czytaniu.

„Oto sześć lat już mija, odkąd siedzę w tym swoim malajewskim rejonie. Trzeba przyznać, że początkowo zabrałem się do pracy z zapałem. Założyłem fabrykę mebli, pozakładałem mnóstwo szkół, przerąbałem przesieki dla dróg. Ze trzy lata pracowałem jak wół, nawet myśleć nie miałem czasu. Ale pewnego razu zamyśliłem się i — dreszcz mnie przejął. To leśny rejon, las szumi, ptaki śpiewają. Do stacji daleko; w ciągu najbliższych pięciolatek nie będzie mowy o doprowadzeniu linii kolejowej. Moja fabryka mebli nie ma żadnych perspektyw. Robię ławki szkolne dla swego i innych pobliskich rejonów. Dobrze chociaż, że z roku na rok buduje się coraz więcej szkół, bo przyszłoby zamknąć fabrykę. Z drwali tworzę proletariat fabryczny i to jest, jak mi się zdaje, jedyny sens istnienia mojej fabryki. Ludzie uczą się, rozwijają. Ale gdy już coś umieją, uciekają z rejonu, bo nie ma tu dla nich pracy. Z lasu przychodzą nowi. A ja jeden tylko siedzę tu i siedzę jak diabeł leśny. Wyhodowałem przez ten czas chyba ze trzy pełne załogi fabryki. Ktokolwiek zajmie moje miejsce, da sobie radę, nieskomplikowane to gospodarstwo.

Mam teraz czterdzieści trzy lata. No, posekretarzuję jeszcze ze trzy, cztery. A potem co? Ludzie rozwijają się. Wkrótce każdy szeregowy pracownik zdobędzie wyższe wykształcenie. Moi drwale, proszę — studioją na wyższych uczelniach technicznych. Gdy spotkamy się za kilka lat, będą inżynierami. A ja? Wydaje mi się, że wkrótce typ takiego rejonowego sekretarza, jak ja, w ogóle wymrze. Kraj nie będzie potrzebował tego gatunku majster-klepków. Sekretarzami rejonów przemysłowych będą komuniści-inżynierowie, sekretarzami rejonów wiejskich — komuniści-agronomowie. A co z nami? Po pięćdziesiątce wziąć się do nauki? Czy nie za późno?

Kieruję rejonem, gdzie jest fabryka mebli. Zapoznałem się z produkcją nie gorzej od jakiego inżyniera. A gdybym jutro chciał dostać pracę w tej dziedzinie, nie przyjmą mnie. Spytają: a gdzie wasz dyplom? W najlepszym wypadku zrobią mnie majstrem — oczywiście tylko wówczas, jeśli to nie będzie jakaś przodująca fabryka. W przodujących wszyscy majstrowie mają dyplomy. Wychodzi na to, że steram siły na sekretarzowaniu — robota nasza, jak wiadomo, jest ciężka i nerwowa — a potem wynoś się, dokąd oczy poniosą. Na naukę za późno, na emeryturę za wcześnie.

Tak więc po raz czwarty — jak każdej jesieni — proszę, żeby mnie posłano gdzieś na naukę, póki jeszcze może coś z tego być. I czwarty rok komitet krajowy odmawia, wysyłając innych, młodszych. Cóż, widocznie lepiej wiecie. Tyle że sekretarz, któremu obrzydł własny rejon, to zły sekretarz.

Z komunistycznym pozdrowieniem F. Szyngarew”.

Adrianow w zamyśleniu składa list i chowa do teczki.

2

W komitecie krajowym dzień roboczy w pełnym toku. Wśliznąwszy się za Adrianowem do gabinetu Towarnow już od pięciu minut składa sprawozdanie z najpilniejszych spraw. Adrianow słucha, czasem notuje.

Spraw jest mnóstwo, trudno wszystkie wyliczyć. Przede wszystkim nie dać się wytrącić z toku głównych, bieżących zadań, odsunąć na bok powódź drobiazgów.

Najpoważniejsze zadanie na dziś: 1. sprawy fabryki N. 2. przestój w kombinacie papierniczym, 3. wielka śmiertelność jałówek ostatniego cielenia — sprawa hodowli. Pozostałe sprawy trzeba będzie załatwiać tak, przy okazji, a drobiazgi przekazywać bezpośrednio bądź też pośrednio innym.

Jest kilka ciekawych spraw. Adrianow chciałby sam nimi się zająć. Ale wie, że jeśli zajmie się nimi jak należy, to ani się obejrzy, kiedy dzień minie, a przecież to nie są sprawy zasadnicze. To samo z interesantami. Jeśli zacznie przyjmować każdego, rozmieni się na drobne, i tak wszystkich nie przyjmie, a przy końcu dnia okaże się, że żadna z ważniejszych spraw nie została załatwiona.

Lista zapisanych interesantów szybko taje pod ołówkiem Adrianowa. Część osób przekazuje do kierowników poszczególnych wydziałów. Obok nazwisk innych — dopisek: „Przygotować na szóstą projekt załatwienia”. Adrianow zna już te sprawy, po co wałkować je raz jeszcze? I oto z długiej listy zostało parę zaledwie nazwisk.

Wychodząc z gabinetu z teczką podpisanych papierów Towarnow przystaje i szepcze z miną spiskowca:

— Andrieju Łukiczu, Karabut znowu dzwonił. Zapytywał, czy nie moglibyście go dziś przyjąć.

— Owszem, o drugiej na egzekutywie.

— Już trzeci dzień dzwoni — przymilnie usiłuje nalegać Towarnow. — Bardzo się denerwuje. Chciałby pomówić z wami przed zebraniem.

— Towarzyszu Towarnow, nie mam zwyczaju powtarzać dwa razy tego samego.

Jak by wiatr zdmuchnął Towarnowa wraz z jego teczką. Sam diabeł nie zrozumie tego Adrianowa! Przecież Karabut to jego pisklę, jeżeli można się tak wyrazić. Ma jak najlepszą opinię. Nie było wypadku, żeby po pierwszym zgłoszeniu telefonicznym nie został jeszcze tego samego dnia przyjęty. A tu Adrianowa jak by nagle coś ugryzło. Umieścił na porządku obrad dzisiejszego zebrania sprawę Karabuta. Nie chce go przyjąć. Zlecił Swarzinowi referowanie tej sprawy. A wszyscy wiedzą, że Swarzin i Karabut są na noże. Widocznie koniec z Karabutem!

— Andrieju Łukiczu — Towarnow raz jeszcze uchyla drzwi — zaglądał ten, jak mu tam, Szyngarew z rejonu malajewskiego. Pytał, kiedy moglibyście go przyjąć. Powiedziałem mu, że dziś nie da rady.

— Czemuście mi od razu o tym nie zakomunikowali? I kto was upoważnił, żebyście za mnie decydowali, czy przyjmę Szyngarewa, czy nie?

— Widzieliście przecież sami, ile ludzi zapisało się na dziś…

— Odszukajcie Szyngarewa i powiedzcie mu, że przyjmę go dziś o jedenastej.

— Rozkaz!

Adrianow otwiera świeży numer gazety krajowej. Na pierwszej stronie uchwały wczorajszego zebrania egzekutywy. Zwykły czytelnik nie znajdzie tu nic nadzwyczajnego: kolejna uchwała dotyczącą hodowli bydła. Jedynie Adrianow wie, że zapłacił za nią bezsenną nocą.

W kraju pada bydło i kołchoźnicy wyprzedają je. „Prawda” już biła na alarm, choć pod adresem innych krajów ZSRR. Trzeba uderzyć na trwogę. Trudniej to wykonać, niż postanowić. Jeżeli raz do roku bije się na alarm, cała ludność zrywa się i biegnie na plac. Jeżeli zaś powtarza się to każdej nocy, w końcu choćby się nawet bardzo głośno biło, wszyscy dalej śpią spokojnie. To samo z hodowlą. Zbyt często uderzano na alarm i udzielano nagany. Wszyscy przyzwyczaili się do tego i przestali się niepokoić. No, udzielą jeszcze jednej nagany, przecież nie tylko mnie! Najniebezpieczniejszą rzeczą jest szafowanie naganami partyjnymi: przytępia się wrażliwość ludzka. Potem trzeba dźgnąć szydłem w zadek, bez tego nic się nie zrobi. Inaczej postawić sprawę, ale jak? Nie wykombinuje się nowej treści, można tylko zmienić metodę wykonania. Po pierwsze — należy znaleźć coś boleśniejszego niż nagana partyjna. A po drugie — trzeba ją podać w takiej formie, by wszystkich zaniepokoić, innymi słowy — zagrać na nerwach.

I oto wczoraj o dwunastej w nocy Adrianow zwołuje nadzwyczajne zebranie egzekutywy. Wszyscy wiedzą, że kolejne zebranie miało się odbyć jutro i znają porządek dzienny. Dlaczego więc nagłe zebranie nadzwyczajne, dlaczego nocą? Ludzie schodzą się zaniepokojeni. To już jest dobrze! Referat Adrianowa o tym, co się dzieje z bydłem, jako o sprawie wymagającej podjęcia nadzwyczajnych środków przez całą organizację krajową. No i dziś uchwała w gazecie: „Udzielić nagany redaktorowi, tow. Julskiemu, za to, że w ostatnich czasach gazeta niedostatecznie naświetlała sprawy gospodarki bydłem”. Aha, więc to nie żarty! Można było udzielić nagany wszystkim sekretarzom komitetów rejonowych i efekt byłby mniejszy. A w ten sposób zamiast czterdziestu — jedna nagana, a każdy czuje: „to za mnie, takiego syna, Julski oberwał”. Punkt drugi: „Wysłać w teren pracowników komitetu krajowego w celu przestawienia pracy rejonu…” Trudno o bardziej obraźliwe sformułowanie. Przecież nie siedzą tam dzieci, każdy sam potrafi „przestawić”. A tu jak by komitet krajowy przysyłał im niańki. Żaden sekretarz nie będzie mógł po czymś takim zasnąć. A dziś wieczór jeszcze dodatkowe pranie przez radio z gabinetu sekretarza komitetu krajowego. Proszę teraz tłumaczyć się, każdy u siebie przed mikrofonem, coście przedsięwzięli w celu zlikwidowania tej skandalicznej sytuacji.

Adrianow składa gazetę, wszystkie sprężyny są poruszone. Obecnie trzeba dopilnować wykonania. Sprawa chyba ruszy.

Teraz otwierają się ogromne, obite skórą, nie przepuszczające dźwięków drzwi gabinetu Adrianowa i rozpoczyna się codzienny korowód.

Więc najpierw idą szkoły — stukają pocięte scyzorykami pulpity; za nimi, zgrzytając stupudowymi trzewikami, kroczą dumne pięknotki obrabiarki, mocno wypomadowane smarem; biegną dwutygodniowe jałówki, które nie chcą zdychać; i warczące ciężkie samoloty jak sumy z ostrymi wąsami śmigieł; truchcikiem biegną kołchozowe izby porodowe, szeleszcząc siennikami i groźnie domagając się materaców, wreszcie dźwięcząc i wykrzywiając pyski kroczą ponure szklane szyby — smutne dzieci niedawno powstałej huty: świat przez nie oglądany wydaje się albo spłaszczony, albo potwornie wydęty.

Jedenasta.

Do gabinetu Adrianowa wchodzi członek egzekutywy komitetu krajowego Wigiel, wielki, ciężki dryblas, z ironicznie złośliwymi oczkami. Wigiel ściska silnie dłoń Adrianowa.

— No co słychać z Garaninem? — pyta Adrianow. — Będzie żył czy nie?

— Będzie! Przestrzelone prawe płuco. Nic specjalnego. Za dwa tygodnie rozpocznie rekonwalescencję. Na razie, oczywiście, gorączka i różne tam takie…

— A jak jego żona?

— To sprawa bardziej skomplikowana. Leży nieprzytomna. Jakieś objawy mózgowe. Lekarze podejrzewają zapalenie opon.

Najprawdopodobniej wstrząs nerwowy.

Przez drzwi zagląda Towarnow.

— Przyszedł Szyngarew.

— Dawaj go, dawaj! — Adrianow kiwa głową szukając czegoś wśród papierów. — Witaj, Fiodor! — woła zza biurka, widząc w drzwiach ogoloną, siwiejącą głowę Szyngarewa. — Siadaj!

Wigiel odchodzi, ale już brzęczy telefon.

— Andrieju Łukiczu, Kobylański was prosi.

— Słucham! — Adrianow kiwając w stronę Szyngarewa podnosi słuchawkę do ucha.

Kobylański to zastępca przewodniczącego krajowego komitetu wykonawczego. Czwarty dzień dzwoni, doprawdy aż przykro!

— Aleksiej! — krzyczy Adrianow w słuchawkę. — Dziś, kochany, nie da rady. W żaden sposób. Koniecznie muszę jechać do kombinatu papierniczego. Nie pojedziesz? Szkoda. Sam rozumiesz, tam taka sytuacja… Chcesz jutro o jedenastej? Mur beton, bez względu na pogodę. No, dobrze, czekam!

Ma ochotę opowiedzieć Kobylańskiemu, jak to on dziś namówił drzewa, by przyszły piechotą do fabryki, ale spojrzawszy na ponurą i skupioną twarz Szyngarewa, wiesza słuchawkę na widełki.

— Czytałem twój list, Fiodorze. Chandra cię opanowała? Nie możesz wytrzymać w lesie?

— Jeżeliś czytał, tym lepiej — sapie Szyngarew, pracowicie rozpalając fajkę. — Nie wolno u ciebie palić? — pyta patrząc spode łba na niedwuznaczny napis na ścianie i zakłopotany nakrywa fajeczkę dłonią.

— Właściwie nie wolno, ale niech tam, pal. I tak zaraz wyjeżdżam, to mi przewietrzą pokój.

— Bo mógłbym zgasić — mruczy Szyngarew głęboko zaciągając się dymem.

— Co to, igieł sosnowych dodajesz do tytoniu? Fajka ma taki zapach, jak by się las palił.

— Nie podoba ci się?

— Dlaczego, dym jak dym.

— A więc, jeżeli już czytałeś, nie mam po co powtarzać. Zdaje mi się, że tam wszystko jasno wytłumaczyłem.

— No pewnie! Jaśniej nie można było!

— I co mi na to odpowiesz?

— Odpowiem ci, przede wszystkim, że strasznie tam na siebie nałgałeś.

— Jak to „nałgałem”?

— A no nałgałeś, że nie lubisz swojego rejonu. Zaszyłeś się w głuszy i nie widzisz perspektyw. A ja ci powiem, że żaden z naszych rejonów nie ma takich szans, aby się stać bazą odbudowy kulturalnej całego kraju, jak właśnie ten twój rejon.

— Zaczniemy niedźwiedzie dowozić do krajowego ogrodu zoologicznego czy co?

— Kiedy przyjechałeś do rejonu, nakreśliłeś sobie słuszną linię: budowa fabryki mebli. Tylko za mała skala. Stworzyłeś fabryczkę na potrzeby rejonu i to wszystko. Cóż dziwnego, że teraz wegetuje?

— A jak mam wywozić swoją produkcję? Na samolotach? Przeprowadź linię kolejową, a rozwinę produkcję na cały Związek.

— Ty wciąż to samo: połączcie mnie bezpośrednią magistralą z Moskwą, a ja wam pokażę! Wtedy każdy potrafi pokazać! Co to za sztuka? Teraz pokaż. Jak daleko masz do kolei? Coś około sto dwadzieścia kilometrów?

— Sto dwadzieścia pięć.

— Niech ci będzie sto dwadzieścia pięć. Po dobrej drodze to trzy godziny jazdy ciężarówką.

— W całym rejonie mam trzy ciężarówki. Wiele nimi nie wywiozę.

— A po cóż ci dawać ciężarówki? Na twoje drogi? Na te wyboje nawet trzech szkoda. Zrób dobre drogi, to dostaniesz nie trzy, ale trzydzieści trzy. I pięćdziesiąt, jak będzie potrzeba.

— Jeśli bywałeś kiedy w lasach — rzuca jadowicie Szyngarew — to musisz wiedzieć, że drzewa nie rosną na kamieniach. Aby zbudować szosy, musiałbym dowozić kamienie z odległości siedemdziesięciu kilometrów.

— A drzewa nie potrzebujesz wozić?

— Drzewa nie potrzebuję.

— I piasku nie potrzeba wozić. Na piasku chyba las rośnie?

— Rośnie.

— To czemu nie wyłożysz drogi kostką drewnianą? Byłeś w Moskwie? Widziałeś takie nawierzchnie? Lepsze to i bardziej eleganckie niż bruk. A może w twoim rejonie umieją jeździć tylko po asfalcie? Ile u ciebie pni dębowych idzie na marne? I jakie pnie! Każ je pociąć na kostkę, a jutro będziesz miał nie drogi, ale parkiety dębowe. Jakie miasto może sobie pozwolić na taki luksus? A ty możesz, i to za darmo. Przesmołuj drewno — smoły też chyba nie potrzebujesz kupować — a będziesz miał drogę na sto lat! Żaden asfalt jej nie dorówna! Ludzie będą ściągać z całego kraju, żeby przejechać się po twoich drogach! Czego ci brak? Czyżby siły roboczej?

— Siła robocza się znajdzie, byle tylko były pieniądze.

— I pieniądze się znajdą, byłeś głową pokręcił. Przecież u ciebie marnuje się sanatoryjne powietrze.

A co, mam je może eksportować?

— Cóż za przekora! Nikt do ciebie nie jeździ, bo nie ma dróg. Gdybyś miał dobre drogi, można by u ciebie zbudować wielkie ośrodki sanatoryjne! Tani budulec pod ręką. Lecznicze powietrze. Czego ci jeszcze potrzeba?

— Daleko, nikt nie przyjadzie.

— Ludzie do Szwajcarii jadą się leczyć, a tobie do Malajewki daleko! O, na przykład związki zawodowe chcą budować sanatorium w rejonie karnajskim. A czy można, ich lasy porównać z twoimi?

— Gdzie im do naszych! Wiesz, jakie u nas powietrze? Popatrz na moich drwali, klatki piersiowe mają jak szafy!

— No chyba. Więc zapiszemy sobie: zaproponować związkom budowę sanatorium w rejonie malajewskim. Od razu dadzą ci ze sto tysięcy na budowę dróg. Mają pieniędzy jak lodu. A ty im dasz za to tani budulec, żeby wyrównać budżet. Poczekaj no! Służba zdrowia, jeśli się nie mylę, ma zamiar budować w tym roku sanatorium dla dzieci gruźliczych. Czy znajdą w jakim innym rejonie lepsze miejsce dla gruźlików?

— Nigdzie nie znajdą. Pytaj, kogo chcesz.

— No i proszę, znów masz pieniążki. Specjalnie się tam na nich nie wzbogacisz, ale zawsze coś się wyciśnie. A ty mówisz, że nie ma za co dróg budować! Za te pieniądze wybudujesz jeszcze dom wypoczynkowy dla swoich przodowników! Już ja cię znam!

— No, no, niech tylko na drogi wystarczy i tak będę zadowolony.

— Powiedz to komu innemu! Jużeś sobie pewno wszystko obliczył… Słowem, miałeś doskonały pomysł z tą budową sanatoriów…

— Jaki tam mój pomysł, to przecież ty wymyśliłeś!

— Co, czyżbym to ja wymyślił takie powietrze? Tego, bracie, nie da się wymyślić! Krótko i węzłowato, przemieniamy rejon malajewski w uzdrowisko krajowe. Z czasem utworzymy u ciebie wzorcową szkołę leśną. Ale przede wszystkim — drogi. Przed wiosną przygotujesz kostkę. Jak tylko mrozy zelżeją, ruszaj całą parą, na nikogo się nie oglądaj. Pomogą ci ludzie z transportu drogowego. Miałeś świetny pomysł z tą kostką. Weź inicjatywę w swoje ręce i pokaż, co potrafisz, niech inni biorą z ciebie przykład. Jak myślisz, Barabich chyba pęknie, gdy ty będziesz miał szosy z kostki drzewnej, a on tylko nędzne „amerykanki”?

— Na pewno pęknie! A Rudenko wprost oszaleje!

— Właśnie tego nam potrzeba! Rozruszaj ich, wezwij do socjalistycznego współzawodnictwa. No i tak zorganizuj pracę, żeby z innych rejonów przyjeżdżali uczyć się od ciebie. Wyobrażasz sobie, co z tego może wyniknąć? Ogólna walka o poprawę stanu dróg. Wciągniemy do tego związek transportowców, zorganizujemy wyścigi rowerowe. Wspaniałe! Jeśli potrafisz ruszyć taką sprawę, zobaczysz, jak cię poprzemy! Ale siadaj, siadaj, chodzisz mi tu przed oczami jak wahadło. A teraz najważniejsze, po com cię tu wezwał. Przedtem myślałem, żeby rozszerzyć twoją fabrykę mebli, tworząc przy niej oddział produkcji nart. Ale teraz widzę, że byłoby to tylko chałupnictwo. Zbudujemy u ciebie osobną fabrykę nart.

— Nart?

— Nart, nart! Zatrudnimy tam chłopców z zakładu dla bezdomnych. Spójrz na zakład bolszewski! Wyrabiają tam łyżwy, rakiety, piłki i buty futbolowe. Genialnie pomyślane! Bo i czymże zainteresować i zająć tych wychowanków? Trumny im kazać robić? Oczywiście że sprzęt sportowy. A nasi będą robić narty.

— Po diabła ci tyle nart? Co z nimi poczniesz?

— Ach, głuptasie! Małoż to mamy śniegu? Cały kraj, wszystkich kołchoźników postawię na narty. Ty sam zjawisz się u mnie na nartach, aby mi donieść, jak idzie praca. Nie będzie już rozjeżdżania samochodami! Koniec! A jak zaoszczędzę benzyny, dam ci do twoich ciężarówek, będziesz nimi wozić swoją drewnianą produkcję po swoich drewnianych drogach. Zgoda?

— Przecież można starą fabrykę powiększyć, po co budować nową?

— Chłopcy z zakładu muszą mieć osobne przedsiębiorstwo, gdzie będą się czuli gospodarzami, a nie dodatkiem do twoich ławek szkolnych. Gdy się wprawią w produkcji nart, zaczną produkować coś nowego. Powiedzmy, kajaki — tereny rzeczne nie wykorzystane; rakiety tenisowe — nauczymy kołchoźników grać w tenisa, niech trenują. A swoją fabrykę rozwiniesz w innym kierunku. Myślisz, że będę darmo pośredniczył między tobą, związkami zawodowymi, służbą zdrowia i diabli wiedzą kim jeszcze? Nie, bracie, to są kpiny! Powiadasz, że masz fabrykę mebli, dawaj meble! Dawaj krzesła, dość nasiedzieliśmy się na ławkach. Na przyszły rok otwieramy w kraju sześćdziesiąt nowych kin. Czy myślisz, że zdobędę ci pieniądze na budowę dróg, a krzesła będę wozić z Moskwy? Wykańczamy nowy Dom Armii Czerwonej, dwa domy kultury, sześć klubów przyfabrycznych. Na czymże tam ludzie będą siedzieć? Bądź łaskaw dostarczyć krzeseł i żeby mi były wygodne! Robotnik powinien mieć przyzwoite urządzenie, prawda? Wykończymy w tym roku dziesięć domów mieszkalnych dla robotników, w przyszłym — dwadzieścia. A za dwa lata — sześćdziesiąt. Cztery tysiące mieszkań! To nie żarty! Żeby kupić marną sosnową szafę, trzeba zapisywać się pół roku naprzód. A czy łóżko jest potrzebne robotnikowi i kołchoźnikowi? Na pryczach mają spać za socjalizmu czy na piecu?

— No cóż, jak rozwijać, to rozwijać. Drzewa starczy na sto lat, siła robocza znajdzie się. Jedyna przeszkoda to pieniądze.

— A to się uczepił: pieniądze i pieniądze! Pieniądze znajdą się! Martw się o produkcję, nie o pieniądze. Twoje meble powinny być europejskie, bez różnych takich tam prowincjonalnych wygibasów, proste, ładne, żeby było przyjemnie spojrzeć. Mówię ci, twój rejon musi się stać bazą kulturalnej odbudowy kraju. Urządzenie mieszkania — to według ciebie głupstwo? To byt człowieka! To suma jego przyzwyczajeń kulturalnych! Człowiek chce pięknie mieszkać. Pomóż mu, wykształć jego smak. Wypleń z niego mieszczaństwo, różne tam takie ozdóbki, etażęreczki. Jedź do Moskwy, przyjrzyj się. I tam produkują mnóstwo śmiecia, niby że to przytulne. Uważaj, żebyś tym nie nasiąknął! Skontaktuj się z artystami, przywieź szkice, przejrzymy je. A najważniejsze, żebyś zorganizował od razu produkcję i dobrał sobie ludzi. Poszukaj dobrych specjalistów. Nie żałuj na to pieniędzy. Dość chałupnictwa!

— Ach, to moje marzenie od dawna — mówi Szyngarew nachylając się, a oczy mu błyszczą. — Widziałem meble w pewnym zagranicznym piśmie, wszystko bym za nie oddał! Daj kawałek papieru, narysuję ci.

— Potem narysujesz. A najlepiej sam nie rysuj, zaangażuj rysownika.

— Ależ to tylko chwilka! Rozumiesz — szafa. Z przodu o, tak. Tu otwierają się drzwi…

— Poczekaj no, jeśli już mowa o szafach… Nie zapomnij o szafach bibliotecznych! Jeden oddział trzeba specjalnie na to przeznaczyć. Ludzie zaczęli zbierać książki, a nie mają ich gdzie trzymać. Jedni trzymają na stole, inni pod stołem. Trzeba ludzi nauczyć szanować książki, troskliwie się z nimi obchodzić. Spróbuj zrobić pierwszą partię biblioteczek — sami przyjdą po nie do twojej fabryki!

— Ach, gdyby tak oszklone — wzdycha marząco Szyngarew.

— No cóż, można robić także oszklone. Za rok będziemy mieli w kraju tyle szkła, ile zechcesz!

Adrianow patrzy na zegarek. Dwunasta.

— Czas na mnie. No więc jak? Zdecyduj się. Stanowczo chcesz się uczyć? Jeżeli tak, postawię twoją sprawę na egzekutywie. Trzeba cię będzie zwolnić. A do rejonu malajewskiego wyślemy kogoś innego.

Szyngarew z zakłopotaniem dmucha w fajeczkę.

— Kpisz sobie ze mnie? Proszę bardzo. Cóż, zatęskniłem za czymś innym. Nie wolno mi? Siedzi człowiek w swoim rejonie, czasem przyjdzie mu do głowy jakiś dobry pomysł, ale jak komitet krajowy nie poprze, to i tak nic z tego nie wyjdzie. Ale jeśli obiecujesz mi pomoc, to co innego. Zobaczysz, jak rozkręcimy tę sprawę!

— Ach, ty, ty! — Adrianow śmiejąc się klepie go po ramieniu. — Inżynier. „Nie lubię swojego rejonu”. Moim zdaniem masz jeszcze w tym rejonie pracy na ładne pięćdziesiąt lat, a potem porozmawiamy. Przyjdź dziś na egzekutywę. Postawię twoje sprawozdanie na porządek dzienny. Zdążysz się na szóstą przygotować? Dobrze byłoby, żebyś się skontaktował z Wiglem. W czerwcu przyjadę obejrzeć twoje drogi.

— Poczekaj, w czerwcu za wcześnie, przyjedź we wrześniu!

— No, dobrze, mogę we wrześniu.

Adrianow wesoło naciąga płaszcz.

I znów dzwoni telefon. Ktoś puka do drzwi. Ludzie, sprawy, papiery. „Tylko chwileczkę”. Wystarczy ustąpić i znów komitet krajowy wessie go na cały dzień, nie wypuści za próg. Zawsze jest dość spraw. Trzeba umieć się wyrwać. Nie dać się zepchnąć z linii najważniejszych zadań. Oto przegadał pół godziny z Szyngarewem.

Wśród istnego szpaleru błagalnych spojrzeń wychodzi Adrianow na schody. Z poczekalni dobiega głos Towarnowa, który bezradnie krzyczy w telefon: „Towarzysz Karabut? Nie, w żaden sposób. Powiedział: »o drugiej na egzekutywie…«”

I oto nagle wesoły nastrój opuszcza Adrianowa. Powolnym, zatroskanym krokiem schodzi po schodach mijając zamarłego na chwilę milicjanta.

Gdy miękko kołyszący się samochód wyjeżdża poza miasto, Adrianow po raz dziesiąty pyta sam siebie, co robić z Karabutem? Za dwie godziny posiedzenie egzekutywy.

Trudno nie usunąć Karabuta. Powierzył gazetę Garaninowi. W dodatku ta historia z próbą zabójstwa Garanina przez jego własną żonę, komsomołkę i przodownicę pracy, nadaje tej całej sprawie szczególnie nieprzyjemny posmak, każe oczekiwać dalszych rewelacji. A jeśli chodzi o fabrykę, to nawet dziecko zrozumie, że tam, gdzie dzieją się takie rzeczy, panuje niezdrowa atmosfera. Relich ma wszelkie powody, aby twierdzić, że nieustanny spór między nim a Karabutem przy milczącym poparciu Adrianowa sprzyjał powstaniu tej atmosfery. Trzeba będzie usunąć Karabuta, nic się na to nie poradzi, ale…

Usunąć Karabuta z naganą to dla Adrianowa tyle, co wyrwać sobie zdrowy ząb. Karabut jest jego najlepszym uczniem, rozumny, zdolny, pracujący nad sobą człowiek, jeden z najwybitniejszych w organizacji krajowej. W czasie jesiennego plenum Adrianow miał zamiar wysunąć, jego kandydaturę na sekretarza trudnego przemysłowego rejonu ileckiego i wprowadzić w skład egzekutywy. A potem, wypróbowawszy go rok czy półtora na odpowiedzialnej i samodzielnej robocie, skierować do komitetu krajowego jako kierownika wydziału przemysłowego na miejsce tępawego Swarzina. Następnie zaś, gdyby się nadal tak dobrze spisywał, kto wie, może powierzyć mu stanowisko drugiego sekretarza? To oczywiście marzenie, ale marzenie całkowicie realne, choć sam Karabut zapewne nie domyśla się nawet, jak dalekosiężne plany ma Adrianow w stosunku do niego.

I oto sprawa Karabuta jednym pociągnięciem przekreśla te wszystkie marzenia. Po takiej historii Karabut będzie musiał zaczynać od początku. W ciągu najbliższych paru lat nie może być mowy o jakimkolwiek awansie. Najbardziej boli myśl, że on, Adrianow, mógł się pomylić co do Karabuta. Na pewno sądzą tak teraz wszyscy, chociaż sam Adrianow z uporem odsuwa tę myśl od siebie. Czy popierał Karabuta w jego walce z Relichem? Owszem, popierał. Karabut walczył zawsze o sprawy zasadnicze. Czy nie miał racji obwiniając Relicha, że nie docenia inicjatywy robotników i że nie potrafi wytworzyć w fabryce takiej atmosfery, która sprzyjałaby rozwojowi zaczątków tej inicjatywy? Słusznie go o to oskarżał! Prawda, że Relich szybko zwinął chorągiewkę, ale to jest właśnie oczywistą zasługą Karabuta.

A mimo wszystko trzeba będzie Karabuta usunąć. Pozostawić go na obecnym stanowisku to przyznać się do pobłażania faworytom, to zachwiać zaufanie egzekutywy do jego, Adrianowa, niewzruszonych zasad, które już się stały przysłowiowe. Przecież tylko na tej podstawie udało się Adrianowi zgrupować wokół siebie cały aktyw. Najmniejsze pęknięcie może się okazać niemożliwe do naprawienia, zniweczyć rezultaty czterech lat nieugiętej walki. Po takiej sprawie nie mógłby już z bezapelacyjną surowością besztać każdego, kto na to zasłużył, niezależnie od autorytetu i stanowiska, które zajmuje. Obronić Karabuta to wywołać śmieszki i szepty za plecami, to dać Relichowi prawo mówienia czy choćby myślenia, że on, Adrianow, stale popierając Karabuta, nie był bezstronny.

A jednak nie można przecież poświęcić Karabuta dla swego własnego autorytetu!

Za szybami samochodu biegną nędzne wierzby, wszystkie przygarbione w jedną stronę jak żydowscy skrzypkowie na weselu, ze wzniesionymi do gry smyczkami, a samochód przewalając się z nogi na nogę dychawicznie podryguje na wybojach.

Adrianow marszczy się i sapie ze złości. Przykro mu, ze nie przyjął Karabuta. Ale nie mógł go przyjąć, dopóki nie powziął decyzji w jego sprawie. Chciał się nad tym zastanowić i coś zadecydować jadąc do kombinatu papierniczego.

Ale oto już widać łamane dachy fabryki. Po lodowej równinie rzeki pełznie z jednego brzegu na drugi długa procesja ciężarówek, jakby pochód mrówek w poszukiwaniu nowego mrowiska. Koło bramy miota się i wrzeszczy Kostogołod w bobrowej czapie i kożuchu niby jakiś operetkowy chłopek; ruchami rąk zagania ciężarówki na podwórze jak stado owiec…

Cóż, trzeba będzie zadecydować w powrotnej drodze…

Rozdział trzeci

1

Tymczasem w izolatce szpitala leży Żenia Garanina. Oczy ma półprzymknięte, podbródek sterczy nad białym pofałdowanym prześcieradłem. Stara kobieta w białym fartuchu wyjmuje lód z wiadra, kawałki lodu pluskają w jej rękach jak ryby, chcą się wyśliznąć do wiadra.

Na dole w poczekalni szpitala gwar pomieszanych głosów. Kostia Cebenko, Sioma Porchaczow, Guga Żmakina i Szura Mingalewa dźwigając pokaźne pakunki przyszli odwiedzić Żenię.

— Przecież mówię wam, że jest nieprzytomna. Nikogo nie poznaje — tłumaczy im siostra zagradzając drogę na schody.

— Kogo nie poznaje? Was nie poznaje? Ależ ona was nigdy, nie znała! — upiera się Kostia Cebenko. — Zobaczy siostra, czy nas pozna, czy nie!

— Towarzysze, jeżeli będziecie hałasować, wezwę naczelnego lekarza.

— Doskonale! Bardzo prosimy! Jesteśmy tu po raz czwarty.

— Ależ, obywatele, bądźcie rozsądni! Czy to tak trudno zrozumieć? Leży nieprzytomna. Nie pozwolono do niej nikogo wpuszczać. Czy chcecie jej zaszkodzić?

— A co jej jest, czy to już wiadomo?

— Wiadomo. Zapalenie opon mózgowych. Potrzebny bezwzględny spokój.

— A czy może umrzeć? — pyta już szeptem Cebenko.

— Jeżeli będziecie hałasować i nie dacie jej spokoju, oczywiście, że może.

— Dobrze, idziemy. Trzeba było od razu tak powiedzieć.

— A można jej co zostawić, przekazać? — pyta przymilnie Guga.

— Możecie zostawić mandarynki. Jak zechce pić, to jej podamy. Ale nie wolno ani kurcząt, ani cukierków, ani kiełbasy. Zjedzcie sami za jej zdrowie.

— Ależ to nie kiełbasa, to cielęcina! Wszystkim chorym daje się białe mięso — próbuje jeszcze Kostia.

— Przyniesiecie, jak będzie już zdrowsza. Tymczasem nie trzeba jej niczego prócz lodu.

— A może lodów?

— Jakich tam lodów?! Lód potrzebny na kompresy. Mam jej może kłaść kompresy z lodów?

Wychodzą na plac zbici z tropu.

— Chwileczkę, zaraz wracam — rzuca Kostia i znika w westybulu szpitala. Za chwilę zjawia się. — W rękach ma o jedną paczkę mniej. — Dałem siostrze cukierki!

— Wzięła?

— Trochę się wymawiała. Ale poprosiłem, żeby podzieliła się z nocną pielęgniarką. Będzie nocą chrupać karmelki, to może nie uśnie.

Idą milcząco w stronę tramwaju.

— Jak myślisz, czy ona może umrzeć? — pyta nagle Cebenko Porchaczowa.

— Skąd mogę wiedzieć? A może byśmy się złożyli i sprowadzili z Moskwy profesora?

— Też pomysł! — wzrusza ramionami Szura. — Co innego, gdyby chodziło o jakąś operację. Przecież ci powiedziano: absolutny spokój i lód. Nic więcej. Cóż tu profesor pomoże?

Na przystanku zobaczyli Piet’kę Prużanca z wielką torbą jabłek.

— Ciebie tu jeszcze brakowało! — wita go Guga.

Pietia się speszył. Nie spodziewał się widać spotkać ich tu o tej godzinie i teraz nie wie, gdzie podziać nieszczęsną torbę.

— Możesz się nie śpieszyć, i tak nie wpuszczają. Sam zjesz swoje jabłka!

Pietia patrzy spode łba na Gugę. Oboje mierzą się przez chwilę wzrokiem, ale w końcu wybuchają śmiechem.

Od wczoraj Pietia znów gniewa się z Gugą. Na zebraniu Komsomołu, kiedy omawiano postępek Żeni Astafiewej, powierzono Pieti rolę oskarżyciela publicznego. Większość dziewcząt, między innymi też Guga, w wystąpieniach swych niemal usprawiedliwiała Żenię. Piet’ka musiał przedstawić sprawę w bardzo ciemnych kolorach, żeby zaatakować te niezdrowe nastroje. Bo rzeczywiście, do czego dojdziemy, jeśli każdy sam będzie na własną rękę wymierzał sprawiedliwość? Jakże można w osiemnastym roku rewolucji zastępować rewolucyjną praworządność samosądem? Stąd tylko jeden krok do terroru indywidualnego!

Oboje wracali z zebrania w złych humorach. Przy wejściu do hotelu robotniczego Guga zwróciła się do Pieti:

— Od razu widać, żeś nikogo nigdy nie kochał. Dlatego ci wszystko jedno. A gdybyś ty jutro okazał się wrogiem i kontrrewolucjonistą, zadusiłabym cię własnymi rękami!

Pietia zmieszał się i zaczął coś mruczeć na temat świadomości rewolucyjnej i prawdziwej miłości.

W korytarzu hotelu wisiał na ścianie nowy wspaniały plakat: „Wróg uzbrojony po zęby każdy krok nasz śledzi, spogląda na Kraj Rad łakomie i ponuro. Oto, co rzucimy swym wrogom w odpowiedzi: Nasz plan przekroczymy w stu procentach z górą!”

— Co ty wiesz o prawdziwej miłości! — mówi Guga pogardliwie odąwszy wargi. — Czy ty w ogóle jesteś człowiekiem? Jesteś rymowanym hasłem. Wielcy poeci kochali się, pisali dla ukochanych miłosne wiersze. A czy ty kiedykolwiek napisałeś dla mnie choć jeden? „Sto procent z górą” — oto twoje miłosne wiersze!

Pietia sam wie, że ostatnie hasło nie najlepiej wypadło. Trzeba było powiedzieć nie „wróg… śledzi”, tylko „czatuje”, ale nie zmieściło się w rytmie. A znów te „sto procent” — to przestarzała norma. Dobra była w początkach ruchu współzawodnictwa. Teraz trzeba nie sto, ale przynajmniej dwieście lub trzysta. Łatwiej jednak przyznać się przed sobą samym do niepowodzenia, niż słuchać, jak inni nas wyśmiewają, a tym bardziej, jeśli ci „inni” to Guga.

Odpowiada nie od razu, lodowatym tonem: oczywiście nie ma zamiaru konkurować z wielkimi poetami. Możliwe, że w ogóle nie jest poetą. Ale wydaje mu się, że aby tworzyć wiersze miłosne, potrzebny jest nie tylko poetycki podmiot, ale i poetycki przedmiot.

Guga odpowiedziała słowem kompletnie niecenzuralnym, odwróciła się i odeszła.

Pietia zupełnie zbity z tropu powlókł się do domu.

Oczywiście nie mówił prawdy i niepotrzebnie obraził Gugę. Ale ostatecznie ona pierwsza go obraziła i to o wiele boleśniej. Można powiedzieć, że trafiła w sedno. Owszem, próbował pisać wiersze miłosne, ale jak dotąd nigdy mu się nie udawały. Zamiast śmiałych i trafnych scen z codziennego życia fabryki, właziły mu pod pióro kwiatki, gwiazdy, lazury i różne inne idealistyczne brednie. Wolał więc udawać, że gwiżdże na osobiste wiersze i że nad miano zwykłego poety przekłada miano poetyobywatela.

Połowę nocy spędził Pietia na gorzkich rozmyślaniach. Próbował pisać, ale to, co napisał, było jeszcze gorsze i bardziej banalne niż zwykle. Zmęczony do ostateczności, położył się wreszcie.

Śniło mu się, że przyszła do niego Guga i krzyczy od progu: „Wstawaj, wężyku!” Wężem nazywała go w chwilach intymnych zbliżeń. Mówiła wtedy nie „mój mężu”, a „mój wężu”.

Wstawszy rano z bólem głowy Pietia siadł przy stole i napisał pierwszy w życiu wiersz miłosny zrodzony w cierpieniu jak wszystkie prawdziwe wiersze miłosne. Składał się tylko z czterech linijek:

Wężyca mocno ugryzła męża.

Z wężycą ciężkie jest życie węża.

Wąż aż się węższy stał z desperacji,

Węża wężyca zje po kolacji.

Włożył wiersz do koperty i przesłał Gudze…

Jak zwykle w ciężkich chwilach otworzył tomik Majakowskiego i zaczął czytać na głos: „W tym temacie prywatnym i małym, opiewanym nieraz, nienowym…”

Powróciło wspomnienie wczorajszego zebrania, przykre jak zgaga po przepiciu.

Jeśli wszystko szczegółowo przeanalizować, wczorajsze zebranie nie udało się. Uchwała, potępiająca surowo postępek Żeni Astafiewej, przeszła zaledwie kilkoma głosami. Większość dziewcząt głosowała przeciw niej. Jest to oczywiście jego wina, bo źle przygotował zebranie. Nie zdawał sobie sprawy z powagi zagadnienia. Nie porozmawiał uprzednio z dziewczętami. Nie zapewnił sobie ich przemówień. W rezultacie jedynie chłopcy poparli oskarżenie. Trzeba będzie przyznać się szczerze do błędu przed komitetem Komsomołu. Niech udzielą upomnienia.

Czemu właściwie tak się stało? Nie należało z pewnością dopuścić do głosu Wasi Korniszyna. Nie najgorszy chłopak z tego Wasi, ale prawdziwy kogut. Dostawiał się do wszystkich dziewcząt i do Żeni także. Wszyscy o tym wiedzą. Szura Mingalewa opowiada, że dawniej Korniszyn co wieczór meldował się w ich domu. Stukał do dziewcząt. Ale one już znały jego zwyczaje i nie odzywały się. Wyłamywał drzwi — pożeracz niewieścich serc — i gotów był siedzieć do północy, niczym się nie dał wypędzić. A jak go zbesztano na zebraniu komitetu Komsomołu, obraził się na cały ród kobiecy, nie kłania się i nie rozmawia. Zapalił się do sportu spadochronowego. Już dwanaście razy skakał. Chce dociągnąć do dwudziestu pięciu. Myśli, że gdy sobie przyczepi odznakę z cyfrą „25”, żadna mu się nie oprze! Dobry z niego tokarz. W ubiegłym roku tak się zagalopowali z Pietią we współzawodnictwie, że obu wezwano do komitetu partyjnego i zmyto im głowy. Ale jeśli chodzi o kobiety — słaby. Dziewczęta takich nie szanują. W dodatku wczoraj wystąpił jak prawdziwy dogmatyk, zanadto po „rządowemu”. Dziewczęta wygwizdały go, nie pozwoliły mówić. Była to całkowita kompromitacja.

No dobrze, więc Waśka — to był błąd, nie trzeba mu było udzielać głosu. Ale inni? Choćby na przykład Sioma Porchaczow. I jego nie chciały słuchać, przeszkadzały mu, przerywały. O co tu więc chodzi?

Siomę wiele osób lubi. Ciekawy chłopak. Cały Związek zjeździł, Pracował w niezliczonej ilości fabryk. Nigdzie nie był dłużej niż trzy miesiące. Do tańca i do różańca, ale włóczykij. Dawniej takich jak on nazywano romantycznymi naturami i żywcem wyświęcano na bohaterów literatury. Teraz wymyślają im od latawców, a w każdej fabryce uważają za pasożytów.

Porchaczow jest chłopakiem ambitnym, piętno latawca to dla niego nóż w serce. Pracuje tu już dwa lata, Karabut umiał do niego trafić. Wciągnęli go do Komsomołu, ożenili. Ma teraz czteromiesięcznego synka, Edwarda Siemionowicza. Słowem, zapuścił korzenie. Czy mocne? W ciągu tych dwóch lat dwa razy próbował uciekać. W obu wypadkach koledzy przyłapali go na dworcu. Zawstydzili. Wrócił ze skruchą. Za drugim razem wezwano go do komitetu komsomolskiego i porządnie natarto uszu. Dał słowo, że to się już nie powtórzy. Na razie trzyma się. Wędruje jak dawniej, ale przynajmniej w obrębie tej samej fabryki, z oddziału nitów do spawalni, ze spawalni na montaż. A na robotę pies, wszędzie przoduje. Relich, znając jego charakter, patrzy na to przez palce i nawet po cichutku idzie mu na rękę. Co parę miesięcy przerzuca go na inny oddział, gdzie są akurat jakieś trudności. Koledzy nazywają go „Sioma-pogotowie ratunkowe”.

Tej jesieni znowu go chandra napadła, zapalił się do beletrystyki. Łyka książki. Bibliotekarka skarży się, że nie może mu ich nastarczyć. Zaprzyjaźnił się z Piet’ką właśnie przez to czytanie. Gdy kończy książkę, chce o niej porozmawiać. Reaguje w bardzo swoisty sposób: nie jak by przeczytał nową powieść, lecz jak by przebywał gdzieś w innej miejscowości. O bohaterach mówi jak o starych znajomych. Dzieli ich na „morowych”, „intrygantów” i „śmiecie”. Jak napisana powieść, co autor chciał przez nią powiedzieć — wcale go nie interesuje. Książka jest dla niego jakby biletem kolejowym na nową budowę.

A w stosunkach z ludźmi jest trochę oziębły. Zaprzyjaźni się z kimś, będzie ciągle przebywał w jego towarzystwie, zdawałoby się — przyjaźń do grobowej deski. Aż tu minie miesiąc, czy dwa i nagle — ani śladu przyjaźni. Nie, żeby się pokłócili, bynajmniej. Gdy się spotka, pogada mile, życzliwie. Ale już przyjaźni się z kimś innym.

Tak samo z wczorajszym jego przemówieniem. Słusznie mówił, dobrze. Ale tak jakoś zbyt mózgowo. Jak by to nie była sprawa żywego, bliskiego towarzysza, lecz bohatera jakiejś powieści. Wstał, skrytykował, powiedział, jak jego zdaniem należało postąpić, i usiadł. Niby to, co powiedział, było słuszne, ale nikomu nie trafiło do serca.

Czemu najchętniej słuchano Kosti Cebenko? Wszyscy Kostię szanują, jest dobrym fachowcem. A to rzecz zasadnicza. Źli fachowcy — choćby nawet byli najmilszymi chłopcami — to z reguły ludzie nieciekawi. Każdy ma jakąś mieszczańską przywarę: karty, pijatyki, sprośne rozmowy o dziewczętach — głupstwa im w głowie. A Kostia pracuje przyzwoicie, bez nadgodzin i zawsze na termin. Prócz tego chłopcy wyczuwają, że Kostia nie jest wcale taki, za jakiego chciałby uchodzić. Na oko: „No, sokoły, naprzód! Napociliśmy się i na sto dwa! Jak przystało prawdziwym marynarzom!” A w gruncie rzeczy żadnych tam takich „naprzód!”. Uczy się po nocach. A kiedy rano zjawia się w warsztacie, udaje, że był w mieście na potańcówce.

Bardzo wrażliwy chłopak. Kiedy go przyjęto w poczet kandydatów partii, otrzymał legitymację. Wyszedł z komitetu rejonowego, a w piersi jak by mu ptaki śpiewały. Idzie po ulicy, a co ujdzie dwa kroki, wyjmuje legitymację z kieszeni i patrzy na nią, i znów wyjmuje, i znów patrzy.

Subiektywnie rzecz biorąc, Kosti było trudniej niż innym występować w sprawie Żeni Garaninej. Kostia od dawna i beznadziejnie kocha się w Żeni. Cierpi bardzo już chyba od roku, ale przed nikim się z tym nie zdradza. Spośród całej młodzieży domyślają się tego chyba tylko Żenią i Pietia. Czasami wyczuwa się, że rzuciłby fabrykę i wyjechał do innego miasta. Pietia sam nie raz napomykał, że to chyba najrozumniejsze wyjście, choć byłoby mu diablo przykro rozstać się z Kostią. Ale Kostia należy do tych, którzy własnymi rękami budowali tę fabrykę. Jest bardzo do niej przywiązany, niełatwo go oderwać.

Trudno Kosti występować przeciwko Żeni. Ostatecznie mógł milczeć, ale sam poprosił o głos. Mówił równie ostro, jak Piotr, znalazł jednak inne, odpowiedniejsze, bardziej serdeczne słowa. Tylko jemu jednemu nawet dziewczęta biły brawo.

Wszystko zepsuł on, Pietia, swoim podsumowaniem. Ale po Kosti wystąpiła Guga i zaczęła usprawiedliwiać Żenię. Wiadomo, jakim autorytetem cieszy się Guga wśród dziewcząt i jako kobieta, i jako fachowiec. W fabryce mówią o niej: „zasłużony frezer republiki” albo „Guga — złote ręce”.

Po Gudze oczywiście w tym samym tonie mówiły inne dziewczęta. Piet’ka musiał ostro wystąpić przeciw nim i widocznie przegiął pałkę. Być może nie należało używać takich słów, jak „samosąd”, „terror indywidualny”. Ogólnie wziąwszy zagalopował się i dolał tylko oliwy do ognia. Przykro, ale teraz nic już się nie zmieni.

Najbardziej przykre zaś to, że w głębi duszy sam czuł się trochę winny wobec Żeni. Aha, przecież pracuje dziś na wieczorowej zmianie, mógłby więc odwiedzić Żenię w szpitalu…

Niewiele myśląc włożył płaszcz i tramwajem pojechał do miasta, kupiwszy po drodze dwa kilo najlepszych jabłek.

Ale na placu przed szpitalem natknął się na wracających stamtąd przyjaciół, więc zawstydził się i poczerwieniał. Gdyby nie miał żadnej paczki, mógłby jeszcze udawać, że idzie całkiem gdzie indziej. Gdyby można było przełknąć dwa kilo jabłek, jak łyka się tajne meldunki, zrobiłby to bez namysłu. Teraz Guga pomyśli, że po rozmowie z nią żałuje swego wczorajszego przemówienia i biegnie czym prędzej do Żeni, żeby się przed nią usprawiedliwić. A co pomyślą chłopcy? Chłopcy będą go uważali za hipokrytę, który piętnuje Żenię na zebraniach, a cichcem nosi jej prezenty.

Gdyby mu to chociaż powiedzieli teraz od razu, w oczy, potrafiłby znaleźć odpowiedź. Dowiódłby im, że między zasadniczym potępieniem błędnego postępowania a czułym stosunkiem do towarzysza, który zawinił, nie ma żadnej sprzeczności. Ale oni, jak na złość, nic nie mówią, tylko uśmiechają się, jak by uważali, że jego pojawienie się tu jest czymś zupełnie naturalnym. A czyż sami też nie są obładowani paczkami?

Kiedy wreszcie Guga, która doskonale zauważyła jego zakłopotanie, wybucha śmiechem, bynajmniej nie jadowitym, ale przeciwnie, dobrym i przyjaznym, Pietia odpowiada tym samym, a w duszy robi mu się lekko i jasno, jak by z rana nie miał żadnych wątpliwości. Śmiejąc się sięga do torby po jabłko i podaje Gudze.

— Zjem na kolację — mówi Guga.

Nikt prócz Pieti nie domyśla się aluzji w tej odpowiedzi. Jasne — przeczytała jego wiersz. Rozśmieszył ją. Już się nie gniewa, już po kłótni!

Mocno ujmuje ją pod rękę i oto idą przez plac śmiejąc się i jedząc złociste renety. Zapomnieli o kolegach stojących tam na przystanku, nie poczęstowali ich nawet jednym jabłuszkiem.

2

Z wolna idący tramwaj powoli minąwszy rogatkę puszcza się nagle pędem z szybkością „Błękitnego Ekspresu” — między miastem a fabryką przystanki są nieliczne — gdzież więc jak nie tutaj może sobie użyć motorniczy? Za nieprzezroczystymi, oblodzonymi szybami wyje basem wiatr. Tramwaj pędzi kołysząc się z boku na bok. Ludzie czepiając się rękami rzemieni kołyszą się jak butelki i z rozmachem zderzają się głowami. Na końcowym przystanku — na placyku przed zarządem fabryki — pasażerowie wywalają się hurmą i oddychają wreszcie z ulgą.

Do fabryki za wcześnie, nie ma jeszcze pierwszej. Druga zmiana zaczyna pracę o czwartej. Szura Mingalewa i Kostia Cebenko udają się każde do swego hotelu robotniczego. Sioma Porchaczow, zamyślony, stoi samotnie przy pomniku Lenina — w zgniecionej czapce z brązu skryły się przed wiatrem wróble. Patrząc z dołu mogłoby się zdawać, że wielki poważny Lenin, lekko osiwiały od śniegu, trzyma dziś czapkę w specjalny jakiś sposób, ostrożnie i niezręcznie, jak by się bał pognieść ją jeszcze bardziej czy nawet upuścić, Sioma zastanawia się, czy Lenin lubił zwierzęta? Na pewno lubił. Niemożliwe, żeby nie lubił.

Od pomnika oczy Siomy wędrują na drugą stronę placu, stoi tam budynek komitetu rejonowego. Wczoraj rano przyjechał Karabut. Sioma chciał zaraz wpaść do niego, ale chłopcy mu odradzili. Mówią, że Karabut ma wielkie przykrości… No, ale dziś? Czy już wypada wstąpić do niego? Może jeszcze poczekać parę dni?

Nie ma jednak cierpliwości.

„Pójdę, zajrzę tam. Przywitam się i powiem, że wpadnę innym razem, jak będzie mniej zajęty…”

Niezwykła cisza panuje w budynku. Sioma decyduje, że jednak lepiej odejść i nie zawracać Karabutowi głowy, ale nie może się powstrzymać, żeby nie uchylić drzwi i nie zajrzeć do gabinetu.

Karabut siedzi samotnie przy biurku i przegląda jakieś papiery. Och, jak się zmienił! Schudł! To widocznie po chorobie.

Usłyszawszy skrzypnięcie drzwi sekretarz podnosi piwne oczy — błyszczące, żywe, uparte. I zaraz twarz jego staje się taka jak dawniej. Nic się nie zmienił, zawsze taki sam.

— Śiomka! — krzyczy ze szczerą radością — wejdź, wejdźże! Sto lat cię nie widziałem!

Mocno ściskają sobie ręce.

— Siadaj, opowiadaj. Jak ci się powodzi? Co nowego? Co robisz?

— Cóż, nie ma nic specjalnie nowego. Wszystko niby po staremu… Właściwie przyszedłem do ciebie z interesem.

— To, wal!

— Więc chodzi mi o taką rzecz… Ale czy ja ci nie przeszkadzam?

— Bynajmniej. Papierki nie uciekną. Gadaj, co cię dręczy. Znowu chcesz gdzieś prysnąć?

— Ależ nie! — Sioma z zakłopotaniem kręci czapkę w rękach. — Prawdę powiedziawszy, to nie żaden interes, raczej pytanie. Czytałeś o nowej gwieździe w gwiazdozbiorze Herkulesa? Pisano o niej w gazetach.

— O gwieździe? — pyta Karabut ze zdziwieniem.— Poczekaj, gdzieś o tym czytałem. Ta, która niedawno rozbłysła?

— O to, to!

— I której światło dociera do nas po upływie około tysiąca siedmiuset lat?

— Właśnie.

— Pamiętam, czytałem. Okazuje się więc, że rozbłysła w czasach Heliogabala. Nie powiem, żeby to wydarzenie miało obecnie dla nas jakieś specjalne polityczne znaczenie.

— Oczywiście. A właściwie zależy, z jakiego punktu widzenia… Czytałem coś niecoś o tych sprawach, nie specjalnie o tej gwieździe, a tak ogólnie… Okazuje się, że gwiazda sobie świeci i nagle, ni z tego, ni z owego, zaczyna rozżarzać się i powiększać, a potem nawet wybucha. Z czego to się bierze? I proszę, tyle przeczytałem, ale jak się okazuje, nauka nie wykryła jeszcze przyczyn tego zjawiska.

— Co to znaczy: „nie wykryła”? Gwiazda to nie bomba, nie wybuchnie ni z tego, ni z owego. Na pewno zderzyła się z jakąś inną i tyle… Po co sobie głowę łamiesz?

— Nie, Filipie Zacharyczu, wziąłeś to z Flammariona… Przestarzała teoria. Jeans dawno już dowiódł, że jedna gwiazda nie może się zderzyć z drugą. A jeżeli przytrafi się coś takiego, to chyba raz na wiele miliardów lat. Tymczasem w naszej galaktyce co roku rozżarza się i wybucha co najmniej sześć gwiazd! Nauka uważa teraz za pewnik, że przyczyny tego tkwią we wnętrzu samej gwiazdy.

— Możliwe, że we wnętrzu. Cóż to za różnica?

— Jak to? Jeans mówi, że każda gwiazda-karzeł po iluś tam miliardach lat staje się „Nową”. Ale kiedy i dlaczego — nikt nie wie. A przecież nasze Słońce to też gwiazda i też karzeł!

— A ty skąd wiesz to wszystko?

— Interesuję się takimi sprawami.

— No i co dalej? Gadaj!

— To znaczy, że i nasze Słońce bez uprzedzenia jeśli nie w tym roku, to w następnym może stać się „Nowe”.

— Proszę! — tłumiąc uśmiech, przytakuje ze zrozumieniem Karabut.

— Czytałeś chyba w gazecie: astronomowie wyliczyli, że blask tej gwiazdy z gwiazdozbioru Herkulesa powiększył się za jednym zamachem osiemdziesiąt tysięcy razy! To znaczy, że tyleż razy wzrosła jej temperatura! A jeśli coś podobnego stanie się z naszym Słońcem? Wówczas z naszej Ziemi nie zostanie ani śladu!

— Poczekaj no, to coś nie tak! Powiem ci szczerze, że nigdy specjalnie nie zajmowałem się tymi zagadnieniami. Póki się z tym dokładnie nie zapoznam, nie będę ci mógł nic stanowczego odpowiedzieć. Ale jestem pewien, że to jakiś nowy kawał popów. Dawniej popi straszyli wiernych kometami. Teraz nauka wykazała, że nie ma powodu lękać się komet. I co do tych gwiazd „Nowych”, wykaże na pewno to samo.

— Wykaże albo i nie wykaże. Ale jakże tymczasem żyć? My na przykład budujemy wzorowe socjalistyczne społeczeństwo. Nagle bach! — i wszystko spłonęło jak od zapałki… Ja tak nie mogę! Zrozum, że nie o siebie się boję. Może nie stanie się to za mojego życia. Może zdarzy się za sto, dwieście, trzysta lat. Czy mi przez to lżej? Przecież to nasza praca, przecież to zbudowane naszymi rękami?

— Poczekaj, Siomka, za wcześnie wpadasz w panikę. Spróbujmy pomówić rozsądnie. Nigdzie nie jest powiedziane, że każda gwiazda musi przechodzić przez takie stadium. Sześć gwiazd do roku to, moim zdaniem, bardzo niewielki odsetek. A gdyby nawet tak było naprawdę, to trzeba jeszcze sprawdzić, czy nasze Słońce nie przebyło już tej katastrofy kiedyś, w przeszłości. A wobec jego sędziwego wieku byłoby to przecież zupełnie prawdopodobne. Jak myślisz?

— Filipie Zacharowiczu, to tylko domysły! Nie wierzę, żeby nie dało się tego wyjaśnić naukowo. Będę się uczyć i zostanę astronomem. I wyjaśnię!

— Oho, tędy cię wiedli! Przecież ledwom ci spojrzał w oczy, od razu powiedziałem, że chcesz prysnąć! Obleciałeś całą ziemię, teraz cię na gwiazdy ciągnie. Poczekaj, wiercipięto, zdążysz jeszcze, wpierw się u nas trochę poucz.

— Uczę się, Filipie Zacharyczu. Ty nic nie wiesz, a ze mnie wielki miłośnik nauki. Dawno mnie do tego ciągnie. A ta „Nowa” Herkulesa to jakby ostatnia kropla. Tylko za mało mamy książek. Przeczytałem gdzieś, że jest na ten temat książka jakiegoś niemieckiego profesora Eberhardta. Ale nie została przetłumaczona na rosyjski. Czegokolwiek się tknąć — bez obcych języków jak bez ręki. Więc postanowiłem uczyć się niemieckiego. Nie śmiej się! Już czytam bajki Grimma ze słownikiem. A jak się nauczę, będę czytać Einsteina. I zamówię sobie tego Eberhardta. Przecież nie teraz proszę o urlop na naukę, tylko od jesieni.

— Do jesieni jeszcze zobaczymy; może do tego czasu pociągnie cię już biologia albo oceanografia?

— To mnie nie znasz, Filipie Zacharyczu! Co mi raz w głowie utkwi, to siedzi na amen! Postawię na swoim.

— Tak powinno być! Ale tymczasem mogę ci tylko obiecać, że zajmę się sam tymi zagadnieniami, dobiorę odpowiednią lekturę. Po pierwsze napiszę do towarzyszy w Moskwie, i poproszę, żeby wyszukali wszystko, co się dotąd ukazało — na ten temat. A poza tym będą u nas wkrótce kursy dla sekretarzy. Porozmawiam w komitecie krajowym, żeby nam ściągnęli wykładowcę z Akademii Nauk. Niech wygłosi odczyt o nowych teoriach w astrofizyce. To wszystkich zainteresuje. A tobie też się taki wykład przyda.

— O, to byłoby świetne!

— A teraz, kochany wiercipięto, ściskam twoją dłoń i pozostaję z komunistycznym pozdrowieniem. Za pół godziny posiedzenie komitetu krajowego. Muszę się trochę przygotować.

— Wybaczcie, Filipie Zacharyczu, naprawdę wybaczcie! Czemużeście mnie nie wygonili wcześniej! Słyszałem… że macie przykrości, a ja się tu pcham ze swoimi sprawami… Tyle czasu zabrałem…

— Bez kokieterii, Sioma. Porozmawiałem z tobą z przyjemnością i pożytkiem. Przekonałeś mnie, że powinienem zająć się astrofizyką. A gdybyś nie wpadł do mnie, nigdy bym o tym nie pomyślał. Oddał się człowiek bez reszty fabryce i po prostu zapomina, na jakiej planecie ją zbudowano! Stąd też wszystkie przykrości. No, żegnam cię, Sioma!

3

Punkt o drugiej schodzą się ludzie na zebranie egzekutywy komitetu krajowego. Zaczynać bez opóźnienia — to wprowadzona przez Adrianowa zasada. Ale dziś jest już kwadrans po drugiej, a Adrianowa nie ma. Zresztą wszyscy już wiedzą: Adrianow oberwał na egzekutywie biura organizacyjnego za kombinat papierniczy, nic więc dziwnego, że zatrzymał się tam dłużej.

Wszyscy mówią półgłosem o swoich codziennych sprawach, ale w powietrzu czuje się nieuchwytny zapach sensacji. Może właśnie dlatego, że mówią ciszej niż zwykle, choć Adrianowa nie ma na sali, i o wszystkim, tylko nie o drugim punkcie porządku dziennego. A w drugim punkcie jest sprawa Karabuta.

A oto i sam Karabut wchodzi w towarzystwie Filifierowa. Wszyscy witają go ze szczególną uprzejmością. Niektórzy ściskają mu rękę z lekkim odcieniem współczucia. Filifierow często mruga zaczerwienionymi powiekami.

Zewnętrznie Karabut jest spokojny. Nieduży, barczysty, wydaje się, że dziś mocniej niż zwykle stoi na swoich nieco krótkich nogach w kawaleryjskich butach. Prawda, schudł porządnie, ale wszyscy wiedzą, że chorował długo i ciężko, i że musiał wracać niezupełnie wyleczony. Wszyscy na wyścigi pytają go o zdrowie, a długonogi Swarzin, który będzie dziś referował punkt drugi, rzuca żarcik: „Wstydziłbyś się, Karabut, chorować na taką dziecinną chorobę jak szkarlatyna. W dojrzałym wieku takie dziecinne choroby są specjalnie niebezpieczne”.

Karabut na to, że zna bardziej niebezpieczne choroby wieku dojrzałego, na przykład uwiąd starczy. Wszyscy przyjmują to jako aluzję do siwych włosów Swarzina. A ponieważ Swarzin ma opinię niezbyt mądrego, replika Karabuta wydaje się jeszcze bardziej nietaktowna. Jak na złość wszyscy milkną, długa pauza podkreśla niezręczny wyskok Karabuta. Sytuację ratuje wejście Relicha.

Relich szczególnie ciepło ściska dłoń Karabuta i jednocześnie opowiada Swarzinowi nową anegdotę polityczną, budzącą ogólną wesołość.

W dziesięć minut później, kiedy z dołu dolatuje stuk zamykanych drzwi, a ktoś stojący przy oknie donosi, że przyjechał Adrianow, oczy wszystkich wracają znów ukradkiem do Karabuta. Karabut i Relich rozmawiają przyjaźnie, oparci o piec, i ceremonialnie częstują się papierosami. Wszystkim jakoś jednocześnie przypomina się puszczone dziś w obieg przez Towarnowa powiedzonko: „Karabut kaput”.

Adrianow wchodzi na salę posiedzeń, wnosząc z sobą zapach mrozu i nagłą długotrwałą ciszę.

Już pierwszy punkt porządku dziennego — zagadnienie niedopuszczalnej płynności kadr przewodniczących kołchozów. Referent z zarządu krajowego mówi długo i górnolotnie. Przygotowany przez niego na dwóch kartkach projekt uchwały jest pełen pobożnych życzeń.

Adrianow stawia wniosek: „Zabronić sekretarzom rejonowym usuwać przewodniczących kołchozów bez specjalnego zezwolenia wydziału rolnego komitetu krajowego. Zbadać sprawę obsady personalnej tych stanowisk we wszystkich rejonach. Udzielić wydziałowi rolnemu prawa wnoszenia poza kolejnością na egzekutywę sprawę źle pracujących rejonów”. Kropka.

Wniosek uchwalono jednogłośnie.

Egzekutywa przechodzi do punktu drugiego. Referuje Swarzin. Obszernie rozwodzi się nad tym, że właśnie w ostatnich dniach zostali usunięci z partii wskutek nalegań Relicha ludzie, których dotąd Karabut usilnie bronił.

Relich z miejsca:

— Ujęcie niezupełnie trafne. Można tak mówić o Garaninie. Ale za mianowanie Gramberga ja ponoszę odpowiedzialność, a nie Karabut…

— Towarzyszu Relich, udzielimy wam głosu i wtedy wyłożycie nam swoje racje — przerywa Adrianow. — Mówcie dalej, towarzyszu Swarzin.

Swarzin mówi teraz o nieuzasadnionej wojnie, którą Karabut od roku prowadził z kierownictwem fabryki.

Na sali wielka cisza. Członkowie egzekutywy oglądają paznokcie i rysują na skrawkach papieru skomplikowane ornamenty.

Swarzin czyta urywki z artykułów Gramberga i Garanina. Następnie przechodzi do charakterystyki atmosfery panującej w fabryce. Tylko w takiej atmosferze mógł się rozlec wystrzał, którym komsomołka Astafiewa chciała zabić swego męża, zdrajcę i wroga partii, Garanina. Fakty, o których wiedziała Astafiewa i które pchnęły ją do tego czynu, są zapewne bardziej poważne i bardziej niezbite, niż to wszystko, o czym dotychczas wiedział komitet krajowy.

Replika z miejsca:

— Co do motywów, które powodowały Astafiewą, ani wy, ani my niczego jeszcze nie wiemy. Trudno wróżyć z fusów.

To mówi Wigiel.

— Wasze wnioski? — zwraca się Adrianow do Swarzina.

— Wnioski mam następujące: pierwszego sekretarza komitetu rejonowego Karabuta usunąć ze stanowiska i z partii…

Chwila milczenia. Twarze podnoszą się znad papierów, wszyscy spoglądają na Swarzina z pewnym zdumieniem. Przesada!

—… drugiego sekretarza komitetu rejonowego Filifierowa za ślepotę polityczną usunąć ze stanowiska, dać mu surową naganę z ostrzeżeniem i postawić przy obrabiarce. Rozwiązać całą egzekutywę komitetu rejonowego i jak najszybciej przeprowadzić nowe wybory…

— Tak… — mówi wolno Adrianow. — Skończyliście? Proponuję ograniczyć czas przemówień: Relich, Karabut i Filifierow po dziesięć minut, pozostali dyskutanci po pięć. Nie ma sprzeciwów?

— Dajcie Karabutowi i Filifierowowi choć po piętnaście — wstawia się Relich.

— Po co tyle gadać po próżnicy? Towarzysz Relich.

Wstaje Relich, duży, lekko przygarbiony. I od razu sensacja.

— Uważam, że wnioski towarzysza Swarzina są z gruntu niesłuszne.

Co, Relich w obronie Karabuta? A, to coś nowego!! Ciekawe!

— Tak, z gruntu niesłuszne! Nie można pomiatać takimi pracownikami jak Karabut. Bardzo łatwo usunąć kogoś z partii. O wiele trudniej wychować. Nikt z nas nie wątpi, że Karabut nie jest wrogiem partii. Karabut to zdolny pracownik, nietuzinkowy pracownik. Młody, nie dość doświadczony, zadziora. Wiemy o tym. Ale takie wady dadzą się wyplenić. Doświadczenie, umiejętność współpracy z ludźmi, kierowania masami to wszystko nabywa się z wiekiem. Ale są cechy, których nabyć nie można: śmiałość, inicjatywa, oddanie sprawie partii. A właśnie te cechy posiada Karabut, i to w nadmiarze. Dlatego nie może być mowy o usunięciu go, niesłusznie też robi towarzysz Swarzin próbując przedstawić naszą walkę jako podstępną. Tak, Karabut walczy ze mną już drugi rok. Karabut jest głęboko przekonany, że klasę robotniczą zna lepiej ode mnie, że zasady kierowania zakładem zna lepiej ode mnie i nawet procesy technologiczne też zna lepiej ode mnie. No cóż, nie widzę w tym nic strasznego. Jeśli dziś nawet nie zna ich tak doskonale, to za rok czy dwa będzie znał. Ma po temu wszelkie dane. Jak dotąd w naszych sporach rozstrzyga najdoskonalszy arbiter — praktyka. Tak, praktyka. A jeśli czasem nie może ona dość szybko rozstrzygnąć, to tu, na tej sali, rozstrzygniecie wy, egzekutywa. — Relich szerokim gestem ręki wskazuje na salę. — A jeśli o mnie chodzi, wolałem zawsze dobrą kłótnię niż lichy spokój.

Robi efektowną pauzę. W pokoju cisza. Rumiana stenografistka, wykorzystując chwilę przerwy, pośpiesznie temperuje ołówek tym samym zwykłym ruchem, jakim pewno jeszcze niedawno skrobała w kuchni marchewkę.

— Filip Zacharowicz ma dość własnych błędów — mówi Relich zwracając się w stronę Karabuta. — Nie mam więc najmniejszej ochoty doczepiać mu jeszcze moich. Taką bezsprzecznie wielką pomyłką z mojej strony było mianowanie Gramberga. Muszą przyznać, że towarzysz Karabut sprzeciwiał się temu. Niestety postawiłem na swoim. Za późno poznałem swój błąd. Jeśli zaś chodzi o Karabuta, to jego błąd polegał na tym, że bez zastrzeżeń zaufał niepewnym ludziom i że w ich ręce złożył los gazety. Łatwowierność to zła cecha kierownika partyjnego. U Karabuta wadę tę pogłębia jeszcze niesłychana pewność siebie i wiara we własną nieomylność. Karabut nie chce się przyznać do błędu. Wiecie zapewne, że Garanin został usunięty z partii nie tylko na podstawie uchwały egzekutywy komitetu rejonowego, ale i całej naszej fabrycznej organizacji partyjnej. Mogłoby się zdawać, że po takiej lekcji elementarnej czujności partyjnej nie pozostawało Karabutowi nic innego, jak ze skruchą przyznać się do winy i odkupić ją pracą. Ale nie. Po powrocie Karabut zwołuje specjalne zebranie egzekutywy komitetu rejonowego tylko po to, żeby podać do wiadomości i uwiecznić w protokole swój własny pogląd, jako że on, Karabut, uważa uchwałę egzekutywy o usunięciu Garanina za całkowicie niesłuszną i pozbawioną wszelkich podstaw.

— Niemożliwe!

— Towarzysz Karabut sam to potwierdzi. Na pewno wyjaśni nam tu motywy swego postępowania. Powie zapewne, że nie mamy w ręku wystarczających dowodów prawnych, stwierdzających winę Garanina.

— Proszę nie mówić za mnie, sam to zrobię.

Szmery.

— Chcę wam tylko powiedzieć, towarzyszu Karabut, że przedstawiciel władzy partyjnej, który nie umie wysuwać wniosków od razu z pierwszych sygnałów jest nic nie wart. To fujara. Oto do czego doprowadza, towarzyszu Karabut, upieranie się przy własnych błędach…

— Towarzyszu Relich, już czas.

— Poproszę jeszcze o dwie minuty.

— Dobrze, tylko streszczajcie się.

— Już kończę. Jestem przekonany, że egzekutywa pomoże towarzyszowi Karabutowi w pełni zdać sobie sprawę, jak ciężkie są jego pomyłki i uczciwie, po bolszewicku, przyznać się do nich wobec organizacji. I wtedy, jak sądzę, ograniczymy się do środków o wiele łagodniejszych niż te, które proponował tu towarzysz Swarzin. Dwa słowa o Filifierowie. Sankcje przeciw Filifierowowi, które proponował towarzysz Swarzin, wydają mi się również zbyt surowe. Filifierow to uczciwy robociarz, całkowicie oddany partii. Cała jego wina ogranicza się właściwie do jednego — nie jest dość wyrobiony politycznie, żeby zajmować stanowisko drugiego sekretarza organizacji rejonowej. Towarzysz Filifierow był wspaniałym organizatorem partyjnym w swoim oddziale i należało pozostawić go tam jeszcze na roczek czy dwa; najpierw poduczyć, a potem dopiero skierować na tak odpowiedzialną robotę. Towarzysz Karabut pośpieszył się. Dla pięknego gestu wysunął na swojego zastępcę człowieka nieprzygotowanego, nie pomógł mu, i ten zawalił robotę. Proponuję skierować z powrotem towarzysza Filifierowa jako organizatora partyjnego do któregoś z większych oddziałów fabryki.

— To wszystko? Towarzysz Karabut!

Karabut wstaje, gasi papierosa w popielniczce, opiera łokcie na oparciu krzesła.

— Będę mówił krótko, wystarczy mi dziesięć minut. Najpierw chciałbym podziękować towarzyszowi Relichowi, że tak uprzejmie i pochlebnie scharakteryzował mni0065 na początku swego przemówienia. Słyszałem, że kiedy w klubach angielskich dochodzi do mordobicia, dżentelmeni prawią sobie wzajemnie komplementy. Oczywiste jest, że szlachetny przeciwnik powinien odpowiedzieć tym samym. Ale ja jestem źle wychowany i obyczaje panujące w klubach angielskich mnie nie obowiązują. Dlatego będę mówić tak, jak by w przemówieniu towarzysza Relicha nie było tego uprzejmego wstępu i jak by mówił o mnie to tylko, co myśli. Zarzuca mi się tu, że protegowałem Gramberga.

— A Garanina? (Swarzin).

— Że protegowałem Gramberga! O Garaninie będę mówić oddzielnie. O tym, że Gramberga usuwano dwa razy z partii, nikt w naszej organizacji nie wiedział. Jak się potem wyjaśniło, Gramberg był dość sprytny, żeby zgubić kartę ewidencyjną, a zrobił to tak po mistrzowsku, że nie wywołał żadnych podejrzeń nawet podczas ostatniej czystki. Zeby zdemaskować Gramberga, trzeba było być albo jasnowidzem, albo mieć z nim wspólnych znajomych, jak towarzysz Relich. Należy ubolewać, że nie mógł tego uczynić wcześniej.

Usunięcie Garanina z partii uważam za czyn absolutnie pozbawiony podstaw i z gruntu niesłuszny, co prosiłem wnieść do protokołu na ostatnim posiedzeniu egzekutywy naszego komitetu rejonowego. Jedyna kara, która należała się Garaninowi, to nagana za wydrukowanie artykułu Gramberga. Błędy, których doszukujecie się teraz w artykułach samego Garanina, można przy dobrych chęciach znaleźć także w artykułach towarzysza Relicha. Co się tyczy powiązań Garanina z aresztowanym Szczuką, to rzecz wcale jeszcze nie dowiedziona. Cała sprawa Garanina, sprawa przez duże „S”, to dzieło bogatej fantazji towarzysza Relicha, który dowody rzeczowe zastąpił wyobraźnią. Gdybym był obecny na tym nieszczęsnym zebraniu, nie byłoby żadnej „sprawy Garanina”, i, co za tym idzie, nie byłoby żadnego strzału. Skończyłem.

— To oburzające! Odrzucać fakty i z takim tupetem mówić o własnych błędach! — gorączkuje się Swarzin.

— Towarzysz Filifierow!

Filifierow mówi cicho i często wyciera nos. Jak na złość ma dziś okropny katar. Tak, Karabut ma rację: nikt nic o Grambergu nie wiedział, a i sam Relich dowiedział się o tym przypadkiem i w ostatniej chwili. Jeśli chodzi o Garanina, to on, Filifierow, również temu nie wierzy… Wszyscy znają Garanina — swój chłop. Trudno przypuścić, by człowiek tak potrafił się maskować. Może coś tam i pokręcił, na pewno pokręcił, ale należy przypuszczać, że bez złej woli. On, Filifierow, powstrzymał się na egzekutywie od głosowania za usunięciem Garanina. Proponował, żeby wpierw dokładnie zbadać sprawę. A jeśli chodzi o niego osobiście, to Swarzin ma rację: należy go odesłać z powrotem na oddział. Kiedy wysunęli go do komitetu rejonowego, uprzedzał od razu, że nie da rady. Brak mu, jeśli się tak można wyrazić, zacięcia politycznego. Pracując jako organizator partyjny w oddziale, sam czuł, że pracuje dobrze. A tu zorientował się od razu, że nie daje rady. Kiedy mówił z Karabutem o jakiejś sprawie, wszystko zdawało mu się jasne, zupełnie oczywiste. A potem zaczyna mówić na ten sam temat z Relichem, który dowodzi czegoś wręcz przeciwnego — i to także wydaje mu się słuszne. Namęczył się z tym niemało. Pod koniec coraz częściej zaczęło mu się zdawać, że jednak w zasadniczych sprawach Karabut ma rację. A w ogóle powinien się jeszcze uczyć i uczyć. Więc rzeczywiście najsłuszniej będzie zwolnić go i skierować do mniej odpowiedzialnej roboty. A co do nagany, to już jak tam egzekutywa postanowi.

— No i jakże, towarzysze, rozpoczniemy dyskusję? — proponuje Adrianow. — Kto prosi o głos? Towarzysz Wigiel!

— Myślę, że wnioski towarzysza Swarzina w żadnym wypadku nie mogą być przyjęte — z miejsca po wojskowemu rąbie Wigiel. — Jeżeli rzecz rozważyć obiektywnie i wziąć jeszcze pod uwagę długotrwałą chorobę Karabuta, to właściwie ponosi on odpowiedzialność tylko za Garanina. A sprawa Garanina wcale nie jest jasna. Jeśli chodzi o powiązania Garanina ze Szczuką, nie mamy z Moskwy żadnego potwierdzenia. Nie będziemy też znali motywów zamachu Astafiewej, dopóki nie uda się nam uzyskać jej zeznań. A może dziewczyna przejęła się zbytnio usunięciem męża z partii? Jeśli go usunięto, to znaczy, że jest zdrajcą i zawiódł zaufanie… Szok… Pif-paf — i gotowe! Czy możemy przyjąć takie wyjaśnienie? Owszem, możemy, z równym powodzeniem. Okazuje się więc, że chcemy człowieka sądzić za coś, co nie zostało wcale wyjaśnione. Za artykuł Gramberga, wydrukowany przez Garanina, Karabut nie odpowiada — był wtedy ciężko chory i nie czytał gazet… A że Karabut teraz demonstracyjnie upiera się przy tym, że Garanin został niesłusznie usunięty z partii — to z jego strony błąd; nie trzeba było urządzać demonstracji na egzekutywie komitetu rejonowego. Jeśli się nie zgadza, niech podaje do Komisji Kontroli Partyjnej… Teraz mianowanie Gramberga. Tak, to błąd niewątpliwy. I tu obaj z Relichem ponoszą jednakową odpowiedzialność. Krótko mówiąc uważam, że należy odłożyć to wszystko do ostatecznego zbadania sprawy Garanina i że dziś nie powinniśmy podejmować żadnej decyzji.

— Towarzyszka Hurland!

Hurland, kierowniczka wydziału rolnego, to młoda ruchliwa blondynka, wbrew zwyczajom zawsze modnie i starannie ubrana, ulubienica całej egzekutywy.

Nie, nie zgadza się z Wigielem. Wigiel podchodzi do tej sprawy zbyt pobłażliwie. Karabut odpowiada nie tylko za swoje własne błędy, ale i za całokształt stosunków w fabryce. A przede wszystkim za brak współpracy między komitetem rejonowym a kierownictwem zakładu.

— Czemu tylko Karabut, a nie Relich? — sprzeciwia się Wigiel.

— Stworzenie odpowiedniej atmosfery w zakładzie to rzecz sekretárza komitetu rejonowego. Ostatnim razem rozpatrując ich kolejny zatarg, trzeci czy czwarty z rzędu, egzekutywa surowo zaleciła Karabutowi zgodnie współpracować z Relichem. A czy dziś odniósł kto wrażenie, że Karabut wziął sobie do serca zalecenia egzekutywy i usiłował nawiązać taką współpracę? Ona osobiście odniosła wręcz przeciwne wrażenie: nie było nawet mowy o żadnej współpracy. Nie ma więc sensu przelewać z pustego W próżne i nie ma po co odkładać sprawy. Czy Garanin mniej, czy więcej zawinił, nie ma to większego znaczenia w danej chwili. Publikowano w gazecie błędne artykuły? Tak! Czy sekretarz komitetu rejonowego jest za to odpowiedzialny? Oczywiście, że jest! Dlatego też proponuje ona usunąć ze swych stanowisk i Karabuta, i Filifierowa. Karabuta z naganą, Filifierowa można bez…

— Towarzysz Diczew!

… Zegar chrypliwie wydzwania piątą. Już od godziny trwa dyskusja. W popielniczce przed Karabutem wyrasta wielka piramida niedopałków, a na granatowym suknie przykrywającym stół pełno popiołu z papierosów. Relich, ziewając ukradkiem, przerzuca kartki notesu i sumuje na kawałku papieru jakieś cyfry. Za oknem blade styczniowe słońce udręczone jak mucha w pajęczynie drutów telefonicznych.

Adrianow wyprostowany i surowy siedzi na prezydialnym miejscu. Nie wiadomo, czy słucha, czy jeszcze się nad czymś zastanawia. Od czasu do czasu notuje coś na kartce papieru i znów odkłada ołówek. Ze dwa razy w czasie dyskusji wchodzi na palcach do sali Towarnow i podaje Adrianowowi pilne depesze.

— Towarzyszu Tkacz, mówicie już osiem minut.

— Skończyłem.

— Czy towarzysze się wypowiedzieli? Nikt więcej nie chce zabrać głosu? Więc pozwólcie mnie… Przede wszystkim krótki komunikat ściśle związany ze sprawą, którą tu teraz omawiamy. Przed chwilą otrzymałem z Moskwy szyfrowaną depeszę, odpowiedź na moje dwukrotne zapytania w sprawie aresztowanego Szczuki i jego kontaktów z Garaninem. Z odpowiedzi wynika, że historyk Iwan Witoldowicz Szczuko, który w zeszłym roku wykładał w szkole dziennikarskiej, jest na wolności i do żadnej odpowiedzialności nie był pociągany. Może rzeczywiście egzekutywa komitetu rejonowego zanadto się pośpieszyła z usunięciem Garanina…

— Jestem o tym głęboko przekonany!

— Poczekajcie, towarzyszu Karabut! Czy jesteście przekonani, czy też nie, to wasza osobista sprawa. Proponuję wyznaczyć trójkę towarzyszy: Swarzina, Wigiela i Hurland, zaleciwszy jej jak najszybsze zbadanie sprawy Garanina i poinformowanie nas na następnym posiedzeniu o wynikach…

— Proponuję włączyć towarzysza Relicha w skład komisji — dodaje Swarzin.

— Niestety, wyjeżdżam za granicę. Towarzysz Andriej Łukicz wie o tym.

— Tak, towarzysz Relich jedzie z polecenia Ludowego Komisariatu Przemysłu Ciężkiego. Jutro, o ile się nie mylę.

— Nawet dziś wieczorem. Bardzo żałuję, że nie mogę być obecny przy badaniu tej sprawy. Ale jeśli chodzi o Garanina, obstaję stanowczo przy moim zdaniu.

— Możecie jednak zostawić trójce materiały i wyłożyć szczegółowo wszystko, co na ten temat myślicie… A teraz pytanie: czy rzeczywiście, jak proponuje towarzysz Wigiel, powinniśmy odłożyć decyzję w sprawie towarzysza Karabuta aż do ostatecznego ustalenia stopnia winy Garanina? Myślę, że nie warto odkładać. Gdyż bez względu na to, czy trójka usankcjonuje postanowienie o usunięciu Garanina, czy ograniczy się do mniej surowej kary, w niczym to nie zmniejszy odpowiedzialności towarzysza Karabuta. W moim przekonaniu błędy towarzysza Karabuta zasługują na jak największą uwagę. Towarzyszka Hurland słusznie tu powiedziała, że za brak współpracy komitetu rejonowego z kierownictwem fabryki przede wszystkim odpowiada Karabut. Wychodząc z tego założenia proponuje ona „rozwieść” Karabuta z Relichem; jeżeli nie ułożyła im się do tego czasu współpraca, trudno oczekiwać, że „jakoś się ułoży”. Pytam was tylko, towarzyszko Hurland, co to za termin polityczny „nie ułożyła się współpraca”? Jak to być może, żeby komunista z komunistą nie mógł współpracować, wypełniając wspólnie to samo zadanie partyjne? Cóż to, tańczą kadryla i zaczęli nie tą samą nogą?

— Jednak to fakt, że ludzie czasem nie mogą ze sobą współpracować — mówi Hurland czerwieniąc się.

— Partia dysponuje dość silnymi środkami oddziaływania, żeby móc nie tylko zalecać, ale też zmuszać komunistów do współpracy. Gdybyśmy raz przyjęli wasz punkt widzenia, to jutro z egzekutywy komitetu krajowego zmienilibyśmy się w urząd do spraw rozwodowych. Przecież zawsze może się zdarzyć jakaś „niezgodność charakterów”. A sprawy fabryki — to co? Tolerować takie wyskoki, to znaczy nie karać, ale zachęcać. Nie istnieje u nas i nie może istnieć takie sformułowanie: zwolnić za złą współpracę. Może być tylko jedno: wyrzucić z partii jako sabotażystę, który nie wykonuję uchwał egzekutywy… Ale jest jeszcze jedna strona zagadnienia, której jak dotąd nikt niestety nie poruszył. Artykuł zawierający zamaskowane wystąpienie przeciw partii pojawił się w czasie choroby Karabuta. Zdaniem towarzysza Wigiela karabut za to nie odpowiada. Odpowiedzialny jest drugi sekretarz Filifierow. A w moim przekonaniu Karabut jest całkowicie odpowiedzialny nie tylko za swoje własne błędy, ale i za wszystkie, co do jednego, błędy Filifierowa. Tłumaczenie się chorobą to żadne tłumaczenie.

— Nie tłumaczyłem się chorobą…

— Nie przerywałem wam, towarzyszu Karabut, więc bądźcie tak dobrzy i również mnie nie przerywajcie. To przecież właśnie wy nie ktoś inny zrobiliście Filifierowa swoim zastępcą. Innymi słowy, wy ponosicie za niego całkowitą odpowiedzialność. Już czas, abyście wiedzieli, że komunista, który poleca innego komunistę na samodzielną robotę, odpowiada za niego głową. Wszyscy zdają sobie sprawę, że Karabut wysunąwszy Filifierowa nie okazał mu dostatecznej pomocy. Przypuśćmy jednak, iż omylił się co do Filifierowa i po dokładnym wypróbowaniu przekonał się, że towarzysz Filifierow nie nadaje się. Bywa i tak. Ale wówczas był obowiązany postawić tę sprawę na egzekutywie, zasygnalizować nam swoją pomyłkę, prosić o zastąpienie Filifierowa kimś innym. Ale tego Karabut nie uczynił. To znaczy, że za błędy Filifierowa w pierwszym rzędzie odpowiada nie Filifierow, lecz Karabut. Wiemy, że Filifierow był bardzo dobrym organizatorem partyjnym wielkiego oddziału. Świadczy to o tym, że był zdolnym, rozwijającym się pracownikiem. Widać też jasno z jego przemówienia, że to człowiek uczciwy i całkowicie oddany partii. Droga, jaką przebywa organizator partyjny wielkiego oddziału fabrycznego do stanowiska sekretarza komitetu partyjnego — który przemianowano potem na komitet rejonowy — to nie taka znowu zawrotna kariera. Filifierow chciał po prostu osłonić Karabuta biorąc na siebie największą winę. Ale wszystko to, co nam tu powiedział, zadźwięczało pomimo jego woli jak najcięższe oskarżenie, takie, jakiego nikt dotąd przeciw Karabutowi nie wysunął. Odpowiedzialność za dalszy rozwój czy załamanie się Filifierowa spoczywa wyłącznie na Karabucie. Żadnemu z naszych pracowników nie pozwolimy tak przerzucać ludzi! Dziś z oddziału do komitetu rejonowego, jutro z komitetu rejonowego z powrotem na oddział… To nie piłka, to nie krzesło, które można dowolnie przestawiać w zależności od tego, czy nadaje się do reszty umeblowania, czy nie! Fakt, że Karabut nie uprzytomnił sobie tego swego najcięższego błędu i ani słowem nie wspomniał o Filifierowie, świadczy o nim wymowniej niż wszystkie oskarżenia! Działacz, który nie potrafi wychować sobie kadr, który nie potrafi walczyć o swoje kadry, to zły działacz…

Pauza. Milczenie w sali staje się coraz bardziej przygniatające. Karabut siedzi czerwony, gryzie nerwowo ustnik papierosa, i papieros robi się coraz krótszy. Twarz Filifierowa również płonie. Wygląda tak, jakby najchętniej zapadł się wraz z krzesłem pod wyfroterowaną do połysku posadzkę. Swarzin otworzył usta i płonącymi, szeroko rozwartymi oczami wpatruje się w Adrianowa. Relich zamknął notes i przygląda się Adrianowowi ze zdziwieniem. Hurland patrzy w sufit, jakby tam właśnie zawisł na chwilę głos Adrianowa, i wzdryga się słysząc nowe zdanie:

— Mój wniosek jest następujący: udzielić towarzyszowi Karabutowi surowej nagany za złą robotę wychowawczą i przytępienie czujności. Po raz ostatni wezwać go do nawiązania normalnych stosunków z dyrekcją zakładu. Kropka. To wszystko. Czy ktoś ma inne wnioski? — Nie. Stawiam pod głosowanie wniosek towarzysza Wigiela.

— Wycofuję swój wniosek — mówi Wigiel.

— Głosujemy nad wnioskiem towarzysza Swarzina.

— Wycofuję swój wniosek.

— Czy nie ma innych wniosków? W takim razie stawiam pod głosowanie swój projekt uchwały. Kto „za”? Osiem… jedenaście. Przyjęto jednogłośnie. Przechodzimy do następnego punktu porządku dziennego…

Na dole u pojazdu szofer Wasia postękując i spluwając zapuszcza korbą silnik. Wasia sapie i poci się, ale silnik bezczelnie milczy. Na dworze mróz. Powietrze przezroczyste i suche, wyżęte do ostatniej kropli. Ludzie zaszyli się w szuby, wyglądają z nich niechętnie i ze złością. Wasia po raz dwudziesty, z całych sił, napiera na korbę.

— Nie zapali czy co? — pyta Karabut z niecierpliwością.

— Filipie Zacharyczu, siadajcie, podwiozę was — odzywa się za plecami głos Relicha. — Widzę, że coś tam nie w porządku z zapłonem. Stracicie mnóstwo czasu.

— Dziękuję, pojadę własnym, jeszcze mnie rozbijecie — z krzywym uśmieszkiem odpowiada Karabut. — Sami prowadzicie czy szofer?

— Sam. W taki dzień to szalona przyjemność. Siadajcie, dowiozę was całego i w stanie nienaruszonym.

Samochód Relicha prycha kusząco. Wasia ciągle jeszcze mocuje się ze swoim upartym milczkiem. Karabutowi spieszno do fabryki. Filifierow został jeszcze w wydziale przemysłowym. I tak trzeba by po niego przysłać potem samochód.

— Doskonale… W takim razie czekajcie na Filifierowa — mówi Karabut do zdenerwowanego i spoconego Wasi. — A ja pojadę z towarzyszem Relichem.

Relich włącza bieg, samochód opisuje półkole i wyjąc przeraźliwie, pędzi po kocich łbach.

— No i co, dostaliście po naganie i kwita? — śmieje się Relich zwracając twarz do Karabuta. — No co, ręka?

— Trzymajcie kierownicę, bo albo mnie rozbijecie, albo przejedziecie jakiegoś przechodnia.

— Odrzucacie wyciągniętą prawice?

— Nie jestem zwolennikiem akrobacji. Podam rękę, kiedy staniemy na pewnym gruncie.

— Czy to przenośnia?

— Tłumaczcie sobie, jak wolicie…

Samochód płynnie zjeżdża w dół i skręca ku rzece.

— O, to mądrala ten Adrianow — powiada nagle Relich. — Brawo! I bronił, i uderzył, wszystko gra. I nie jest przykro. Tylko on tak potrafi. Wiecie, Filipie Zacharyczu, gdyby mnie nawet ozłocili, za nic nie przeszedłbym gdzie indziej pracować. A wy?

— Nie mam zamiaru.

— Zobaczycie, jak nam jeszcze pójdzie. W tym roku odwalimy taką robotę, że tych z komisariatu ludowego aż zatka! Mówcie sobie, co chcecie, ale przyzwyczajenie to wielka rzecz. Nawet konie czasem gryzą się w zaprzęgu, a mimo to ciągną.

— „… ten wóz jak stał, tak stoi, jakby w ziemię wrósł…”

— Jeśli chcecie przez to powiedzieć, że uważacie się za łabędzia, o którym pisał Kryłow, to jest w tym pewna doza zdrowej samokrytyki. W każdym razie winszuję.

— A za kogo siebie w takim razie uważacie? Za raka, czy za szczupaka?

— Oczywiście chcielibyście we mnie widzieć szczupaka, a przy tym jeszcze faszerowanego.

— Przesada! Nie jestem znów taki krwiożerczy.

Przez kratownice mostu widać mapę dróg i ścieżek wyjeżdżonych i udeptanych w ciągu zimy na lodowej pokrywie rzeki. Samotny wóz naładowany drzewem odbił od prawego brzegu. Przekreśliwszy na krzyż cały śniegowy krajobraz, most umyka do tyłu.

— Zawory stukają. Forsujecie silnik — rzuca lakonicznie Karabut po długim milczeniu.

— Słusznie! Nie umiecie prowadzić, ale rozumiecie się na rzeczy.

— To najprostszy silnik spalinowy…

— Zapomniałem, że wkrótce będziecie inżynierem.

— Nie o to chodzi, ale cały proces technologiczny będę miał w małym palcu, zapewniam was! Nie ma tam żadnych niedostępnych tajemnic.

— Niepotrzebnie zmieniacie zawód, Filipie Zacharyczu.

— Jaki zawód?

— Ile lat pracujecie w partii?

— Od urodzenia.

— A naprawdę ile?

— Osiem.

— Proszę, i nagle zachciewa wam się zmieniać zawód działacza partyjnego na inżyniera! Będziecie przecież inżynierem początkującym!

— Powtórzcie mi jeszcze, że Zurawlew wspaniale prowadził fabrykę, choć nie wtrącał się do procesów technologicznych.

— A nie wtrącał się.

— Dlatego takeście dobrze ze sobą współpracowali.

— Ja z wami też będę dobrze współpracował, może nawet jeszcze lepiej niż z waszym poprzednikiem, kiedy wasz staż inżynierski dorówna partyjnemu.

— Szkoda, że nie powiedzieliście tego przy Adrianowie.

— Żleście mnie zrozumieli. Chcę po prostu powiedzieć, że z każdym rokiem będzie nam się lepiej pracowało.

Samochód mknie po równej brukowanej drodze przez płaskie, śniegiem pokryte rosyjskie pola. Na słupach telegraficznych siedzą nastroszone wrony. Cisza i nieograniczona przestrzeń. Tylko tam w dali, nad rzeką, niby sznur burłaków kroczą ażurowe maszty, ciągnąc w kurczowo zgiętych palcach przewody wysokiego napięcia. Na horyzoncie widać już pierwsze zabudowania fabryczne.

— Dziś wyjeżdżacie? — pyta Karabut.

— Właśnie dzisiaj. Nie mogę dłużej zwlekać. Komisariat Przemysłu Ciężkiego nagli. Nad ranem dostałem szóstą depeszę.

— Cóż, szczęśliwej drogi, jak to się mówi w takich wypadkach.

— Widzicie, pomagam wam, jak mogę, wypełnić zalecenia egzekutywy. Podczas mojej nieobecności łatwiej wam będzie współpracować ze mną.

— Na długo jedziecie?

— Na półtora, może na dwa miesiące. Krótko? Nie puszczają mnie na dłużej. Wiecie doskonale, że, aby wam dogodzić, skłonny jestem do największych poświęceń. Mogę na przykład zostać jeszcze miesiąc za granicą i pojechać do Włoch… A propos, może wam co przywieźć z zagranicy? Nie interesuje was jakiś aparat fotograficzny czy coś innego w tym rodzaju?

— Interesuje mnie spawanie podłużnie. Przywieźcie mi jaką nową metodę.

— To zrozumiałe samo przez się. A poza tym niczego wam nie potrzeba? Nie wypada przecież wracać bez podarków.

— Dziękuję. Jakiś mędrzec, nie wiem, czy Seneka, czy Kuźma Prutkow, mawiał: „Jeśli przyjmujesz dary — widocznie jesteś bogatym człowiekiem!” Co do mnie, to nie na moją kieszeń!

— Nigdy nie słyszałem takiego aforyzmu. Widocznie ten Kuźma Prutkow nazywa się po prostu Karabut… Gdzie was wysadzić, przed komitetem rejonowym?

— Jeśli wam to nie sprawi różnicy…

— Widzę, że język klubów angielskich nie jest wam obcy. Wspaniale nim władacie… Jesteśmy na miejscu. Więc jakże: czy uważacie, że stoimy teraz na wystarczająco pewnym gruncie, żeby uścisnąć sobie ręce?

— Dla mnie postanowienie egzekutywy jest dostatecznie pewnym gruntem, nie wiem, jak dla was.

— Jeśli już o tym mowa, to ja, zdaje się, pierwszy wyciągnąłem do was rękę. Przed zebraniem egzekutywy, na zebraniu i po. Więc współpracujemy? Uczciwie i po bolszewicku?

— Nie potrafię inaczej.

— Jeśli się pobijemy, to niech pierze z nas leci, byleby się to tylko nie odbiło na pracy w fabryce!

— To po co się bić? Niech się odbija, ale w sensie dodatnim.

— Wiecie, Filipie Zacharyczu, może nie uwierzycie, ale szczerze się cieszę, że pozostawiono nas razem. Na pewno śmiertelnie zacząłbym się nudzić już na drugi dzień po waszym odejściu. Wszystkiego najlepszego, Karabut! Jeszcze raz łapa. No, bądźcie zdrowi, pracujcie i nie wspominajcie źle!

Rozdział czwarty

1

I oto opluwszy dymem pobliskie pola pociąg z niesamowitym wyciem wjeżdża na przedmieścia. „Mizzi, Mizzi, gdzie mój szalik? Na pewno schowałaś go do walizki!” Skrzypią rzemienie dociągane na plecach. Krzyk i bieganina po korytarzu.

A za oknem, z lekka kulejąc, biegną już na spotkanie parkany, parkany, samotne rude pnie kominów fabrycznych, kwadratowe czerwone domy i przysadziste domeczki z mętnymi źrenicami okien i zapadniętymi nosami drzwi, biegną transformatory i druty, gęste jak struny fortepianu, i znów domy oblepione różnobarwnymi plastrami reklam.

Pociąg, potknąwszy się na zwrotnicy, myli zwykły rytm i stosując się do upartego skandowania parkanów posłusznie wystukuje takt: „I teraz, i zawsze, i w wiek, niemiecki zostanie bieg rzek…”

Tak, przecież za cztery dni w Saarze plebiscyt!

A już na dole pod kołami, jedna za drugą, kuląc się, chyłkiem pomykają ulice. Przed piwiarnią na rogu, zagapieni na pociąg, zgodnie i jak na komendę ziewają dwaj esesowcy. Pies, zadarłszy tylną łapę, podlewa słup latarni. „Palcie jedynie papierosy Murati Privat”. I znowu domy, parkany, prosta przesieka ulic, dwie staruszki z torbami na zakupy, nieruchome jak pomnik na pustym przystanku tramwajowym, wyelegantowany szupo w czarnym lakierowanym kasku, podobnym do włożonego na głowę nocnika, a potem okna, okna zapotniałe, umalowane szronem, furkoczący pęd okien, firanek, tiulowych zasłon i pulchna blondyneczka w aureoli papilotów nad doniczką skromniutkiej pelargonii. „Gdy po kotlecie brzuch cię boli, zażyj zaraz naszych soli Bulrichsalz…”, „Bulrichsalz”, „Bulrichsalz…”

Gdzieś w oddali przemknęła bezimienna stacja towarowa i długi skład czerwonych wagonów obrywa się nagle jak odcięty sznur serdelków. Pociąg okrążony świtą autobusów i samochodów osobowych wjeżdża do miasta. I oto wszystko zostało daleko w tyle, unoszone powolnym prądem szerokiej ulicy. Pociąg sapiąc leci nad dachami domów, nad rozwierającymi się nagle hałaśliwymi przepaściami ulic — Berlin! Berlin!— i po chwili znów wdziera się w ciało miasta, przecinając je na połowę jak krąg szwajcarskiego sera, usiany dziurkami okien. Plakaty, plakaty, domy. „Przecież tak jak Bóg na niebie — prawda iści się wokół ciebie. Któż by wątpił, że Zagłębie Saary żyć nie może bez macierzy starej!”

Człowiek w zniszczonym palcie pchnął szklane drzwi. Ogromny szyld „Aschinger”. Gazeciarz z otwartymi do krzyku ustami wymachuje, białą flagą gazety. Pan z podniesionym kołnierzem zatrzymał się przed wystawą składu aptecznego. „Rzadko się zdarza przechodzień, co by proszka nie wziął co dzień Bulrichsalz”. I znowu jak uparty refren: „Jakkolwiek wróg się stara, niemiecką zostanie Saara”.

Pociąg pędzi ogłuszony, zakrakany tym natrętnym słowem, całym stadem tych słów, spadających z każdego słupa ogłoszeniowego: Saara! Saara! Saara!…

Zasapany, ociekający parą wpadł wreszcie na dworzec.

Friedrichstrasse!

Krzykliwe stado ludzi. Z wagonów na peron walą gromadą pękate walizy. Za walizami pojedynczo wypełzają ludzie. Wybuchy okrzyków i pocałunków. „Ach, Franz, jakże źle wyglądasz!…”’ „Ostrożnie, proszę nie rzucać, tam jest porcelana!…”

Relich przeciska się za numerowym i długo dryfuje w tłumie, otoczony szczebioczącą gromadą Japończyków. Iluż ich tu jest! Skąd się wzięli? Jechało tylko siedmiu, a nagle jest ich chyba ze trzydziestu.

Wydostawszy się z ciżby, rozgląda się wokoło. Dworzec jak to dworzec: pasażerowie, numerowi, szupowcy. Przede wszystkim rzuca mu się w oczy, że wcale nie ma oddziałów szturmowych. Już chciał się zdziwić, ale przypomina sobie o 30 czerwca. Widocznie po przykrościach z Roehmem powolutku usunięto ich ze sceny. Za to esesowcy są tu reprezentowani w całkowicie wystarczającej ilości. Eleganccy, w swoich czarnych mundurach wyglądają jak szturmowcy w żałobie.

Na placu przed dworcem wichura i śnieg. „Kamizelki rozpinać nie znoszę, po obiedzie łykam proszek Bulrichsalz”.

„Saara, Saara, niemieckie to władanie! Żaden z odszczepieńców przy tobie nie zostanie”. Drzwiczki samochodów zatrzaskują się jak diafragma.

Czerwony paszport robi w hotelu furorę. Relich szybko dochodzi do wniosku, że radzieccy obywatele są tu teraz rzadkimi gośćmi. Idzie do windy — towarzyszy mu uprzejmy portier i ciekawe spojrzenia całej służby hotelowej.

Po zakurzonym przedziale pokój z marmurowym kominkiem oślepia czystością, jest jakby wylizany. Tłuste niemieckie amorki, podtrzymujące zegar, osowiale spoglądają z kominka. Filigranowy boy w czapeczce pajaca taszczy walizy.

— Proszę pana… — słyszy nagle Relich za plecami.

Pytająco odwraca głowę.

— Proszę wybaczyć moją śmiałość, czy w Rosji… bardzo zimno? — pyta chłopczyk pożerając Relicha oczami płonącymi ciekawością.

Relich wyczuwa, że chłopiec chce zapytać o coś zupełnie innego. Bawi go zakłopotanie boya. Wystarczy powiedzieć, że w Rosji jest zimno, ale dobrze, i chłopiec chwyciwszy się tego słówka jak wyciągniętego palca zasypie go pytaniami. Ale Relich nie chce wyciągać palca. Przetrząsając kieszenie w poszukiwaniu drobnych odpowiada obojętnie:

— Teraz zimno, okres mrozów, a w ogóle tak sobie, średnio.

Wyciąga z kieszeni dwie marki.

Boy zauważywszy ten ruch szybko i z zażenowaniem znika za drzwiami. Gdy Relich chce mu podać pieniądze, chłopca nie, ma już w pokoju. Relich wygląda na korytarz i na zakręcie widzi szybko oddalające się trójkątne plecy. Uciekł! Dziwny chłopak!

Relich rozpakował walizę, wykąpał się, zmienił ubranie i zszedł na dół. U fryzjera strzygą go, golą, masują, pudrują, doprowadzają paznokcie do porządku i zabawiają towarzyską rozmową. Najważniejsze tematy dnia: gwałtowna zmiana klimatu europejskiego i proces w mieście Flemington. Czy naprawdę Hauptmann porwał dziecko Lindbergha? Czy i tu nie trzeba by „chercher la femme”? Ot choćby ta szykowna nianiusia, Fräulein Betty How, czy nie wydaje się panu nieco podejrzana?

A tymczasem zegar z amorkami na marmurowym kominku otwiera już wskazówkami jak cyrklem drugą połowę dnia. Czas na obiad.

W restauracji hotelowej siwy pan we fraku, z serwetką przewieszoną przez ramię komunikuje z żalem, że dziś jest „Eintopfgericht”, czyli obiad z jednego dania — ofiara na rzecz „pomocy zimowej”. Taki jest dekret rządu!

Przed Relichem zjawia się na stole talerz ryżu z rozsianymi gdzieniegdzie jak rodzynki małymi kawałkami mięsa.

Opróżniwszy bez zbytniego apetytu talerz, Relich z rezygnacją płaci jak za normalny obiad z czterech dań i skwaszony wraca do siebie na górę. Jest już dosyć późno.

Decyduje się odłożyć do jutra wizytę w ambasadzie i poświęcić dzisiejszy wieczór na bezcelowe włóczenie się po Berlinie.

Monumentalny szwajcar, odziany niczym poseł obcego mocarstwa, otwiera przed nim szeroko drzwi na miasto.

Przede wszystkim zaopatrzyć się w papierosy.

W sklepie z tytoniem na rogu usłużny sprzedawca wita go pełnym szacunku „Heil Hitler!” Relich wybiera dwa pudełka „Murati Privat”. „Kto ich nie pali, ten — można rzec śmiele — ma z mianem palacza wspólnego niewiele!”… Pudełko zapałek.

Sprzedawca, poznawszy widocznie po akcencie cudzoziemca, żegna go bezpartyjnym „do widzenia”.

Na przystanku autobusowym Relich zapala papierosa i przez chwilę oddaje się rozmyślaniu, dokąd jechać?

Piętrowy autobus wysadza go na Kurfürstendamm.

Pędzą zdyszane autobusy i długie limuzyny podobne do zeppelinów. Najdłuższe i najniższe — tak niskie, że zdają się wlec brzuchy po asfalcie — mają zatkniętą za ucho trójkątną chorągiewkę ze swastyką. Spieszą dokądś ludzie w melonikach i kapeluszach. Czapek w ogóle nie widać.

Relich stara się uchwycić, co się właściwie zmieniło w wyglądzie tego miasta. Ruch uliczny jest chyba mniejszy — to się rzuca w oczy. Ludzie? Ludzie jacyś sztywniejsi i uderzająco małomówni. Szczególnie widać to w autobusie. Więcej członków Reichswehry. Więcej szupowców. Przechodnie bardziej się śpieszą. Nieliczni pozdrawiają się wzajemnie zreformowanym gestem rzymskich patrycjuszy. Większość — jak dawniej — unosi melonika. Ci, którzy w powitaniu przestrzegają hitlerowskiego rytuału, czynią to jakoś niezgrabnie i w pośpiechu, gwałtownie zginając w łokciu prawą rękę i podnosząc dłoń do wysokości podbródka, jakby się trochę wstydzili ironicznych oczu tłumu. Powitanie takie obowiązuje podobno urzędników państwowych. Ale urzędnicy państwowi widocznie rzadko spacerują po ulicach.

Wcale nie tak mało semickich twarzy. Żresztą może są to usankcjonowani prawem „Zydzi-metysi”, liczący wśród przodków drugiej linii najwyżej dwoje czystej krwi Żydów, w odróżnieniu od ich godnych pogardy współbraci obarczonych aż trzema?

Rozmyślania Relicha przerywa orkiestra esesowców, która ku zachwytowi uliczników sprężystym krokiem przecina plac. „I krew w żyłach mieszkańców jak i woda w Saarze na wieki się niemiecką, na wieki okaże…”

Wieczór, wytatuowany różnobarwnymi arabeskami reklam, wita Relicha w nieznanej odległej dzielnicy. Zmęczone nogi z uporem upominają się o wypoczynek. Przed jaskrawo oświetloną fasadą teatru człowiek w liberii wsuwa w ręce przechodniów kartki reklamowe. Szalony sukces! „Towarzysz” — komedia z życia rosyjskiego. Autor Francuz — Jacques Deval; niemiecka przeróbka Kurta Goetza.

„Może wstąpić? Nie ma przecież sensu tak wcześnie wracać do hotelu”.

Relich wchodzi do westybulu witany jak triumfator niskimi ukłonami bileterów. Nie widać, żeby się ludzie tłoczyli do kas. Długa aleja ukłonów wiedzie go na widownię. Raczej pustawa. Nie bez powodu tak się nisko kłaniają.

Na scenie młody i szlachetny wielki książę rosyjski subtelnie bieduje na emigracji w roli lokaja, mając na koncie cztery miliardy franków. Ale pieniądze te prawnie należą do „nieszczęsnej” rodziny carskiej i książę nie chce ich naruszyć, zdecydowany stanowczo zwrócić je przy pierwszej sposobności „prawowitym następcom tronu”. Nagle zjawia się komisarz bolszewicki, czerwony generał Horoczenko, sadysta i potwór, który jeszcze tam, w Rosji, torturował księcia. Teraz Horoczenko jest jak gdyby ludowym komisarzem finansów. Bolszewikom na gwałt potrzebne są kredyty, więc gotowi są wedle słów Horoczenki oddać w zastaw zagranicznym kapitalistom radzieckie źródła naftowe. Ale tu w wielkim księciu budzi się wielki patriota. Nie może dopuścić, żeby święta matuszka-Rosja odsłoniła swoje wnętrze przed obcymi! I w porywie wielkoduszności daje bolszewikom czek na cztery miliardy.

Kobiety na sali wzruszone wycierają chusteczkami nosy. Relich, nie doczekawszy końca, cicho opuszcza salę.

Ulica wyraźnie opustoszała. Od czasu do czasu prześlizgują się po niej samochody jak lakierowane cienie. Zmrok, wlutowany w rurki, goreje pąsowym płomieniem neonów. Zagapiwszy się na skrzyżowaniu ulic Relich wzdryga się od nagłego dotknięcia czyjejś ręki. Dziewczyna o długich trwożliwych rzęsach, w mikroskopijnym kapelusiku nasuniętym na czoło, przymilnie bierze go pod rękę.

— Idziemy?

Relich kręci odmownie głową i oswobodziwszy rękę przechodzi na przeciwległy chodnik.

Czując przedsmak wieczorowego „Eintopfgerichtu” woli napić się uczciwej kawy z uczciwymi słodkimi bułkami…

A teraz trzeba jeszcze trochę odetchnąć świeżym powietrzem po zaprzałym zapachu tej zleżałej francuskiej komedii na niemiecką modłę! Na czwartym skrzyżowaniu ulic wzywa go wielka biała litera „U” na niebieskim kwadracie szkła. Posłusznie schodzi do tunelu kolei podziemnej. Odchodzi ostatni pociąg. W na pół pustym wagonie siada wygodnie na ławce koło okna. „Gdyś siadł przy stole i wziął serwetkę — nie zapomnij zażyć tabletkę Bulrichsalz”.

Na następnym przystanku siada obok niego młody schludnie odziany człowiek o cienkim aryjskim nosie. Nowiutki filcowy kapelusz sprawia, że młodzieniec wygląda jeszcze bardziej uroczo. Ów młodzieniec stawia na podłodze małą drewnianą skrzyneczkę i rozsiadłjszy się wygodnie, rozpościera świeży numer „Völkischer Beobachtęr”. Wagon stopniowo zapełnia się, wchłaniając spóźnionych przechodniów.

Na jednym z przystanków młodzieniec wysiada. Kiedy pociąg rusza, Relich spostrzega, że sąsiad zapomniał swej skrzynki. Za późno wołać, pociąg już pędzi pełną parą. „Do diabła z nim! Co mnie obchodzi? Byle bym nie przegapił stacji!”

Ale zachodzi coś całkowicie nieoczekiwanego. Jeden z pasażerów przeciskając się do wyjścia zaczepia nogą o zapomnianą skrzynkę. I nagle, jak odłamki pękającej bomby, lecą w powietrze kartki białego papieru. Pasażerowie odskakują w popłochu. Jedna z kartek spada Relichowi na kolana. Widzi tam wielkimi literami wydrukowane słowo „Genossen” — i szybkim ruchem zrzuca kartkę na podłogę. Patrzy z zakłopotaniem na otwartą skrzynkę. Ze skrzynki wijąc się i drgając zwieszają się na podłogę bezsilne sprężyny.

— Hamulec, szybko hamulec! — krzyczy do konduktora barczysty jegomość ze swastyką w klapie. — Zatrzymaj pociąg!

Pasażerowie zerwawszy się z miejsc pędzą gromadą do drzwi. Tłum odsuwa od hamulca niezdarnego konduktora i miotającego przekleństwa nazbyt gorliwego nazi. Kiedy wagon zatrzymuje się na stacji, wszyscy hurmem wypadają na peron.

Relich w porę zdaje sobie sprawę, że pozostawanie tu z radzieckim paszportem jest co najmniej niecelowa Korzystając z tłoku, wpada razem z innymi w otwarte drzwi i szturmem zdobywa schody. Na peronie szaleją gwizdki.

Teraz już niebezpieczeństwo minęło — na schodach przemieszali się pasażerowie ze wszystkich wagonów.

Widzi wokoło trwożne, zdenerwowane twarze. Tłum, napierający z dołu, wynosi go niemal do wyjścia. Do uszu Relicha dolatują urywane słowa:

Ulotki na sprężynach… Zostawia się w wieczorowych pociągach… Przed trzema dniami zasiali nimi całą parowozownię… — wyjaśnia mężczyźnie w czapce stojący obok człowiek w mundurze kolejarza.

— Ładna sprawa!… A ja wczoraj przechodzę przez Alexanderplatz i widzę, że ktoś rozdaje reklamy jakiejś pasty do zębów… Zacząłem czytać, ale co tam było wypisane… Nie daj Boże, jeśli kto zobaczy!…

Spostrzegłszy, że Relich przysłuchuje się jego słowom, natychmiast milknie.

Wielkie białe „U” nad wyjściem dźwięczy jak westchnienie ulgi. Tłum się przerzedza. Relich skręca w pierwszą ludną, jasno oświetloną ulicę. Wmieszawszy się w potok przechodniów zwalnia kroku.

„Do diabła, a to mi się wiedzie! Inni mogą cały rok jeździć po Berlinie i nic, a mnie wystarczyło raz przejechać koleją podziemną i już omal się nie wkopałem!”

Przysięga sobie, że nigdy już nie wsiądzie do kolei podziemnej. Lepiej jeździć taksówkami. Ale jak na złość nie ma żadnej taksówki. Zresztą to już chyba blisko.

Zza rogu, śpiewając, wychodzi jakiś oddział. To hitlerowska młodzież ze sztandarami. Pewno z wiecu. Oddział mija go, równo wybijając krok. „Zapytajcie z naszych kogo, czy jesteśmy chrześcijanie, odpowiemy idąc drogą:

»Hitler nam za Zbawcę stanie«… On jedynym szczęściem naszym, on nas wiedzie w krąg podniebny. Gdy Horst Wessel jest Mesjaszem, Chrystus nam już niepotrzebny!…”

Czerwoną łuną neonów goreje niebo nad domami. Czerwone odblaski migocą na lakierowanych hełmach szupowców. Tak samo pewno migotały w noc pożaru Reichstagu…

Relich patrzy na odchodzącą kolumnę. Jest mu jakoś nieswojo. Jakby właśnie o dwa kroki od niego, nie zauważywszy go, przemaszerowała procesja wariatów. Nie ma wprawdzie niebezpieczeństwa, ale zawsze trochę nieprzyjemnie…

Zmęczony, całkowicie niemal zdawszy się na instynkt, dobija wreszcie do oświetlonego podjazdu hotelu. Portier wystrojony jak minister kłaniając się w pas otwiera przed nim drzwi do spokojnego królestwa snu.

2

Następny ranek minął na odwiedzinach w przedstawicielstwie i na różnych telefonach. Przedstawicielstwo wita Relicha z nieukrywanym zdumieniem. Komisariat Ludowy Przemysłu Ciężkiego wie przecież doskonale, że w obecnych warunkach politycznych nie ma najmniejszego sensu kogoś tu przysyłać. Dwie ostatnie partie energetyków i specjalistów ogrzewnictwa nie zatrzymując się w Berlinie pojechały do Francji. Jeżeli Relichowi chodzi o czas, najrozsądniej zrobi idąc w ich ślady.

Relich opuszcza pałacyk przedstawicielstwa z całą kupą dobrych rad i poleceń. Za drzwiami miedzianym brzękiem orkiestr wojskowych witają go Niemcy.

W zacisznej eleganckiej restauracyjce karmią go do syta zupą z wołowych ogonów i jarząbkami w śmietanie. Na szczęście „Eintopfgericht” przypada raz na miesiąc. Butelka zamrożonego reńskiego wina ostatecznie godzi Relicha z Berlinem. Zapaliwszy papierosa „Murati Privat” („Wystarczy powąchać, patrzeć już nie trzeba, żeby każdy znawca dostał się do nieba”), w jak najlepszym nastroju wychodzi z restauracji.

Niezgrabny autobus skrzypiąc resorami wiezie go do Charlottenburga.

Wysiada na Wilhelmsplatz, namyśla się chwilę, po czym wzywa taksówkę i każe się zawieźć na Bülowstrasse. Przy Nollendorpfplatz płaci i idzie dalej piechotą. Na rogu Winterfeldstrasse kupuje „Bórsenzeitung”, „Angriff” i wchodzi do narożnej kawiarni, gdzie zamawia filiżankę czarnej kawy po turecku.

Z błogiej sjesty budzi go mężczyzna w szarym angielskim płaszczu ze wspaniałego grubego sukna, i z nieco zbyt szerokimi klapami.

— Ba, kogo ja widzę? — krzyczy nieznajomy po niemiecku i podchodząc blisko do Relicha potrząsa z zachwytem jego rękę. — Co za spotkanie! Dziś dopiero dowiedziałem się od Rudolfa, że pan jest w Berlinie!

— Bardzo się cieszę, że pana widzę — odpowiada po niemiecku Relich uśmiechając się uprzejmie. — Przed wyjazdem Maria poleciła mi, żebym koniecznie się z panem zobaczył i przekazał panu serdeczne pozdrowienia. Niech pan siada. Filiżanka kawy z likierem?

— Nie warto. Co pan tu w ogóle robi? Pojedźmy gdzieś! Niech pan szybko zapłaci. Pójdę zawołać taksówkę. Takie spotkanie trzeba jak najuroczyściej oblać!

Już siedzą w taksówce. W pięć minut później zatrzymują się przed szarym trzypiętrowym gmachem, niczym się na oko nie wyróżniającym. Niemiec idzie pierwszy po szerokich, nieco ciemnych schodach. Relich posłusznie za nim. Na podeście drugiego piętra Niemiec zatrzymuje się i otwiera kluczem drzwi.

— Pan będzie łaskaw prosto i na prawo.

Ciemnawy, staromodny salon niczym się nie różni od setki innych berlińskich salonów z okresu 1912 roku — koronkowe serweteczki na oparciach foteli i nieodmiennie kopia Böcklinowskiej „Wyspy umarłych” w poczerniałych złoconych ramach. Wszystko to pachnie studenckimi czasami. Od tiulowych firanek w oknach, mętnych pejzaży morskich upstrzonych przez muchy wieje na Relicha wietrzykiem miłych wspomnień. Nawet powietrze tego pokoju mdląco kwaśne w smaku — czasami pachną tak stare dywany — sprawia wrażenie, jakby zostało tu od przedwojennych czasów, nietknięte przeciągiem zawrotnych wydarzeń. Trzeba się przejrzeć w dostojnym tremo, obrośniętym jak jezioro rzeźbionymi w drzewie liliami, wpatrzyć się w odbicie długiej wygolonej twarzy z wysokim ogorzałym czołem i workami pod oczyma, żeby nie omylić się w rachubie czasu niemal o ćwierć wieku.

— Przepraszam bardzo, że pana zostawiłem na tak długo. Diabli wiedzą, gdzie tu co stoi! — zwraca się nagle do Relicha jego towarzysz po rosyjsku, napełniając dwa zielonkawe kieliszki wermutem. — Prosit! Cieszę się z pana przyjazdu. Dobrze, że pan rano zadzwonił. Prawdę powiedziawszy, oczekiwaliśmy pana o wiele wcześniej. Myśleliśmy już, że pan w ogóle nie przyjedzie. Jutro już by mnie pan nie zastał. Wyjeżdżam wieczornym pociągiem. Za tydzień będę w Paryżu. Tam porozmawiamy szczegółowiej. Kiedy pan wraca do ZSRR?

— Za miesiąc, może za półtora.

— Trzeba będzie skrócić do minimum pański pobyt za granicą. Natychmiast po załatwieniu swoich spraw musi pan wracać.

— Wątpię, żebym zdążył załatwić wcześniej.

— Zdąży pan. Są ważniejsze sprawy, które wymagają pana obecności w fabryce.

— Jakie na przykład?

— Przyślemy tam pewnego człowieka. Da mu pan u siebie pracę.

Relich nie od razu odpowiada.

— Z żalem muszę pana uprzedzić — mówi z wolna, ważąc słowa — że moja sytuacja w fabryce jest poważnie zachwiana. Nie będę mógł — w każdym razie w ciągu najbliższych kilku miesięcy — dać nikomu pracy u siebie w fabryce.

— Co, zwolniono pana?

— Jeszcze nie.

— Więc o co chodzi? Boi się pan?

— Proszę mnie źle nie zrozumieć. Zdaje mi się, że mogę być panom przydatny tylko tak długo, jak długo jestem w partii i zajmuję określone stanowisko. Jeśli wyrzucą mnie z fabryki i usuną z partii, korzyść ze mnie będzie minimalna.

— Na jakiej podstawie sądzi pan, że pana podejrzewają?

— Nie trzeba być specjalnie domyślnym. Ocalił mnie tylko zręczny manewr: w odpowiedniej chwili wziąłem inicjatywę w swoje ręce!…

— Co pan mówi!

— Szczęśliwy zbieg okoliczności — spieszy wyjaśnić Relich uznawszy wykrzyknik swego rozmówcy za objaw zaciekawień nia. — Zachorował mój sekretarz komitetu rejonowego. Już rok jak kopie pode mną dołki. Na szczęście drugi sekretarz to facet niewykształcony i słabo się orientuje w subtelnościach rozgrywek politycznych.

— Hm… To skarb, nie sekretarz! Z czego więc pan jeszcze niezadowolony?

— Trzeba było dokazywać cudów czujności, żeby w mojej sytuacji wywalczyć sobie zaufanie! — Wytrzymuje pauzę i dodaje jakby ze skargą: — Musiałem odegrać całą komedię detektywistyczną z prologiem i epilogiem… Zresztą i tak nie udało mi się wyrzucić sekretarza. Komitet krajowy stanął w jego obronie… Teraz pracuje tam specjalna komisja…

— Ale chyba nie tylko to ma mi pan do powiedzenia…

— Ma pan rację — mówi Relich prostując się. — Przyjechałem przekazać informacje i otrzymać polecenia.

— No, proszę, słucham.

Relich otwiera teczkę.

— Raport?

— Tak.

— Czy to wszystko, co polecono panu przekazać?

— Nie. Tu jeszcze jest nowy szyfr. Na wszelki wypadek lepiej nie korzystać z dawnego. — Relich wyjmuje z teczki tomik Guicciardiniego. — Zakreślona stronica…

— Dobrze. Niech pan załatwia wszystko jak najszybciej i wraca. W końcu przyszłego miesiąca skierujemy do was pewnego człowieka. Niech pan będzie łaskaw urządzić go u siebie w fabryce.

Relich długo domyka oporną teczkę.

— Proszę tylko o jedno — mówi po dłuższym milczeniu, a uszy mu płoną — żeby ten człowiek nie miał takich lipnych dokumentów jak zazwyczaj…

— Niech się pan nie martwi, papiery będzie miał w porządku. Proszę go urządzić u siebie na jakie dwa miesiące. Obrotny chłopak, tylko z tym kłopot, że nie zna stosunków radzieckich… Bez doświadczonego kierownictwa może się wsypać…

Relich milcząco kiwa głową.

— No, wypijmy za powodzenie! Wermut pierwszej klasy, szkoda, że nie chce się pan napić. Nie wygląda pan zbyt wesoło. Gdyby mi nie polecano pana jako jednego z najbardziej oddanych ludzi, mógłbym pomyśleć, że chce pan skrewić. Nie ma się czego obrażać, to żart! Więc jakże, kiedy pan jedzie do Paryża?

— Jutro.

— Proszę zadzwonić do mnie w Paryżu; tak za jakie cztery tygodnie, przed odjazdem. Skontaktuję tam pana z pewnym bliskim nam człowiekiem, Niemcem. Oddaje nam wielkie usługi. Uzgodni pan z nim ostatecznie różne sprawy dotyczące tego człowieka, którego skierujemy do pańskiej fabryki, jak też inne… Nie pije już pan? Wobec tego sprzątam… Proszę na mnie nie czekać, niech pan sam wyjdzie. Na rogu znajdzie pan taksówkę. Wszystkiego najlepszego!

3

Taksówka dowozi Relicha na Alexanderplatz. Relich przecina plac i łamiąc wczorajszą obietnicę schodzi do kolei podziemnej. Na niewielkiej pustej stacyjce wyskakuje na peron przed samym sygnałem odjazdu. Pociąg odchodzi. Upewniwszy się, że nikt za nim nie wyskoczył, Relich idzie na górę, bierze na rogu taksówkę i każe się wieźć do hotelu. Ostrożność nigdy nie zawadzi!

Zamawia u portiera bilet na jutrzejszy poranny pociąg do Paryża i zapłaciwszy rachunek idzie do siebie na górę. Jest po siódmej. Za wcześnie na kolację. Nie ma ochoty nigdzie wychodzić.

Zrzuca marynarkę, bierze z łóżka poduszkę i przygasiwszy światła wyciąga się na kanapie. Przyjemna goryczka papierosa działa uspokajająco. Za oknem słychać przytłumione nieco dźwięki groźnej pieśni marszowej. Potem ogarnia ulicę trwożna cisza miasta.

Zgaszony papieros leci w kąt. Relich przewraca się na bok i zamyka oczy.

Gdzieś daleko w przestrzeni rośnie jakiś niski, smętny dźwięk. Dźwięk początkowo pęka na pół, potem na coraz mniejsze okruchy. Powietrze przeciągle jęczy. Fale dźwiękowe wzdymają się i opadają rytmicznie jak przypływ. Czy to gdzieś dzwonią?

Relich przypomina sobie, że w ciągu ostatnich dni przed plebiscytem kazano dzwonić wieczorami we wszystkie dzwony. Protestanckie kościoły Niemiec dzwonią nawołując protestanckie kościoły Saary.

Kanapa, na której leży Relich, zaczyna się bujać jak kołyska. Ukołysany odgłosem dzwonów Relich zapada w sen.

Śni mu się Wielkanoc, biało nakryty stół, różowe prosię z jajkiem w zębach i baranek z cukru przytrzymujący maleńką chorągiewkę z wyszytą na niej swastyką. Relich wyciąga rękę, żeby ukrajać plasterek rumianej, nęcąco wonnej kiełbasy. Ale nagle kiełbasa zwinięta w krąg podnosi ruchem żmii głowę i kołysząc się sunie w kierunku jego ręki. Relich krzyczy, budzi się i po chwili jeszcze głębiej zapada w sen.

Teraz wisi wysoko na dzwonnicy Iwana Wielkiego, objąwszy rękami i nogami serce dzwonu. Na placyku w dole stoi dzwonnik w szarym angielskim płaszczu ze wspaniałej grubej wełny i z nieco zbyt szerokimi klapami. Dzwonnik ten, przechylony ku tyłowi, obiema rękami ze wszystkich sił ciągnie za sznur. Relich krzyczy zdjęty strachem, jeszcze mocniej przyciska się do zimnego brązu serca, a dzwon buja się w prawo, w lewo, w prawo, W lewo — bam!…

Relich budzi się. Jakby drzwi trzasnęły. Nie jest jednak zupełnie tego pewny. Pewien czas, niecałkowicie jeszcze rozbudzony, leży nasłuchując… Dźwięk dzwonów umilkł. Teraz wyraźnie słychać jakiś inny odgłos. Jak gdyby silny strumień wody wlewał się z kranu do umywalki. Czyżby zapomniał zakręcić wodę w łazience?

Kilka chwil leży i słucha. Nie ulega wątpliwości, że to szum wody w łazience. Trzeba sprawdzić. Wstaje, zapala światło w przedpokoju i zbliża się do drzwi łazienki.

Ale drzwi są zamknięte i to zamknięte od wewnątrz. Relich przyciska do nich ucho i słyszy wyraźnie szum wody napuszczanej do wanny. Co to ma znaczyć?

Kilka razy szarpie klamką i znów nasłuchuje. Nie ma odpowiedzi. Rozdrażniony puka głośno w drzwi. Cisza. Wali pięścią.

Szczęk odsuwanej zasuwki. Drzwi się uchylają. Na progu staje nieznajomy goły mężczyzna z namydloną piersią.

— Czego pan sobie życzy? — z gniewem rzuca po niemiecku.

— Co pan tu robi? — pyta zdumiony Relich.

— Widzi pan chyba. Kąpię się.

— Rozumiem, ale jakim sposobem dostał się pan do mojej łazienki?

— Jak to do pańskiej?

— Zwyczajnie, to mój pokój.

— Przepraszam, dlaczego pański? To mój pokój.

— Niechże pan spojrzy — proponuje Relich przechodząc do pokoju i gestem zapraszając nieznajomego. Cała ta historia zaczyna go bawić.

Mężczyzna przemierza na bosaka przedpokój i zagląda do pokoju. Obrzuciwszy wzrokiem meble cofa się zakłopotany i kryje się wstydliwie za drzwiami.

— Proszę mi wybaczyć — mruczy zażenowany. — Zdaje się, że istotnie pomyliłem numer… Widocznie mój pokój jest tuż obok. Na Boga, proszę mi wybaczyć! Już się ubieram…

— Ależ o co chodzi, proszę się już umyć — śmieje się Relich. — Wody wystarczy.

— Nie, nie, bardzo przepraszam. Już się ubieram. — Mężczyzna przymyka drzwi.

Rozweselony Relich wraca na kanapę. Zabawna sytuacja! Facet widocznie jest pod gazem.

Czekając, aż nieznajomy wyjdzie, zabiera się do przeglądania dzisiejszych gazet.

Trzasnęła zasuwka.

— Jeszcze raz proszę o przebaczenie — mruczy mężczyzna wsuwając głowę w drzwi. — Bardzo przepraszam…

Twarz jego wydaje się Relichowi jakby znajoma. Nie zdążył mu się jednak przyjrzeć, bo nieproszony gość już wyśliznął się na korytarz.

Skończywszy czytać gazety Relich zabiera się do pakowania. Ta operacja zabiera mu zawsze mnóstwo czasu. Rzeczy jak zwykle nie mieszczą się. Trzeba z nimi walczyć, ugniatać ich pierś kolanem, żeby się ścisnęły. Dlatego to Relich pakuje się zwykle powoli w przeddzień wyjazdu.

Po długich manipulacjach udaje mu się wreszcie domknąć walizę. Teraz dopiero przypomina sobie z przerażeniem, że zapomniał o garniturze, który oddał rano do czyszczenia i zostawił na wieszaku w przedpokoju. Nie ma rady, musi jeszcze raz otworzyć walizkę.

Idzie do przedpokoju. Na wieszaku nie ma ubrania. Gorzej, ani palta, ani kapelusza. Ładna historia! Okazuje się, że wstydliwy amator kąpieli nie na próżno pomylił numery!

Teraz już przygoda ta nie wydaje się Relichowi tak śmieszna. Do diabła z garniturem, ale palto i kapelusz! Jak tu jechać bez płaszcza i bez kapelusza?

Naciska guziczek i woła służącego. Cóż to jest ostatecznie, hotel czy jaskinia złodziejska? Według obowiązujących zasad hotel winien mu pokryć stratę. Ale jutrzejszy wyjazd trzeba będzie chyba odłożyć… Nie ma nawet co marzyć, że złapią złodzieja. Już chyba pół godziny, jak opuścił hotel. Czemu nie zjawia się służący?

Relich ze złością parokrotnie naciska dzwonek. Służącego nie ma.

Wyprowadzony z równowagi zamyka pokój i sam udaje się na poszukiwanie służby. Na końcu korytarza widzi grupkę ludzi pukających do drzwi czyjegoś pokoju. Czarny mundur esesowca sprawia, że Relich ma się na baczności.

Ni stąd, ni zowąd wyrasta przed nim znajomy boy, ten sam, który wczoraj przyniósł mu walizkę.

— Posłuchaj no! — zwraca się do niego rozdrażniony Relich. — Czemu nie można się dodzwonić służącego.

Boy skłania z szacunkiem głowę.

— Proszę wybaczyć — mówi półgłosem — zdarzył się nam maleńki wypadeczek. Panowie z gestapo przyszli po pana spod numeru 444. Ten pan uciekł gdzieś w samej bieliźnie. Więc teraz chodzą po wszystkich pokojach i sprawdzają. Wkrótce dojdą na pewno i do pana…

Relich badawczo patrzy na chłopca. Z konfidencjonalnego półszeptu, którym boy uprzedza go o bliskiej wizycie, domyśla się, że chłopak widział pana w kalesonach wchodzącego do jego pokoju. Ale jeśli nawet widział, to i tak nie powie, można to wyczytać z jego oczu.

Relich mruczy coś pod nosem i wraca do pokoju. Nie ma już ochoty wzywać służby i żądać od hotelu zwrotu pieniędzy za skradzione rzeczy. Niech ich diabli! Lepiej się nie pchać. Potem się człowiek nie wykręci. Palto i kapelusz można będzie kupić jutro w sklepie na rogu.

Uderza go nowa myśl. Zobaczą pusty wieszak i mogą spytać, gdzie podział palto i kapelusz. Wówczas będzie jeszcze gorzej — jakby coś ukrywał.

Wyciąga prochowiec i podróżną czapkę z walizy i wiesza na widoku. Znów będzie musiał pakować walizkę.

Po kwadransie ktoś puka do pokoju.

— Czy nie był tu u pana jakiś nieznajomy? Nie? Przepraszam, że niepokoję. Złodziej dostał się do hotelu.

Zajrzawszy do klozetu, do łazienki i za portiery, wychodzą kłaniając się ceremonialnie.

— Zdaje się, że pan wzywał służącego?

— Owszem, chciałem… zamówić kolację.

— Proszę bardzo!

— Proszę o sznycel hamburski i butelkę wermutu.

— W tej chwili.

Dojadając sznycel i obficie zapijając wermutem Relich powoli odzyskuje dawny nastrój. „Do diabła, czyż nawet w delegacji nie można przeżyć pięciu minut bez polityki. Ha, widocznie nie można”.

Chciałby jak najprędzej wyjechać z tego niespokojnego miasta. „Jeśli owego gagatka złapią w moim ubraniu, mogą wyniknąć Bóg wie jakie nieprzyjemności.”

Z całego serca życzy człowiekowi, który mu ukradł palto, żeby już jutro wpadł, nie wcześniej jednak niż o jedenastej rano, po odejściu paryskiego pociągu. A jeszcze lepiej — pojutrze.

O dwunastej w nocy, kiedy Relich kładzie się spać, znowu stukanie do drzwi podrywa go na nogi. W złym humorze i z bijącym sercem wstaje i otwiera drzwi.

Goniec w czapce z napisem „Hotel Imperial” podaje mu dużą paczkę.

— Proszę wejść — Relich wpuszcza gońca do pokoju.

Rozrywa opakowanie i widzi swój garnitur, palto i trochę zmięty kapelusz.

— Kto wam to dał? — surowo pyta gońca.

— Jakiś pan, nie powiedział nazwiska.

— Czy mieszka w waszym hotelu?

— Nie, przypadkiem spotkałem go na Unter den Linden dwadzieścia minut temu. Spytał, czy odniósłbym paczkę. A że i tak szedłem w tę stronę… Parę marek zawsze się przyda.

Relich wyciąga dziesięć marek i podaje nisko kłaniającemu się gońcowi.

— Ach, głowę mam do pozłoty! Omal nie zapomniałem! Ten pan prosił powiedzieć, że bardzo przeprasza za kłopot i nigdy by sobie na to nie pozwolił, gdyby wiedział, z kim ma do czynienia.

— Dobrze, możecie odejść.

Relich ze złością rzuca na fotel cudem odzyskany garnitur. Znów trzeba otwierać walizkę!

„Ciekawe, skąd mógł się dowiedzieć, kto ja jestem?”

Wzrok jego pada na odgięty kołnierz palta i widniejącą tam naszywkę „Spółdzielnia pracowników wojskowych i cywilnych OGPU. Moskwa”.

Wyciąga z kieszonki scyzoryk i ze złością wypruwa z palta fabryczną naszywkę.

— Co za idiotyzm!

Jednym haustem wypija całą szklaneczkę wermutu i starannie zamknąwszy drzwi na klucz, gasi światło.

Dżentelmen! — mruczy przez zęby, kładąc się do łóżka. Poczekaj, kochasiu, jeszcze skręcisz kark. Na drugi raz mój garnitur nic ci nie pomoże.

Rozdział piąty

1

„A tymczasem…” — jak to się mówi w filmach.

A tymczasem o kilka kilometrów na południowy zachód, w dzielnicy Wilmersdorf, w dużym murowanym domu (druga brama, wejście z podwórza, w jednym z mieszkań na trzecim piętrze, na rozłożonym na podłodze sienniku siedzi mężczyzna (ten sam, którego Relich w duchu przeklina) i spokojnie zdejmuje buty. Wszystko zdaje się wskazywać, że i on kładzie się spać. Buty już zdobył i garnitur także, co prawda trochę znoszony i workowaty. Zdjąwszy marynarkę i spodnie wiesza je starannie na oparciu krzesła. Mokre skarpetki rozwiesza troskliwie na kaloryferze. Porządnie przemoczył nogi — w taką wstrętną pogodę żaden szanujący się człowiek nie biega po Berlinie w nocnych pantoflach.

Teraz gasi światło i zawinięty w cieniutki bajowy kocyk z rozkoszą wyciąga się na posłaniu. Chętnie by wypił szklaneczkę wina — to by go rozgrzało i uchroniło od kataru, ale skoro nie ma wina, musi się rozgrzewać własnym ciepłem.

Ma wszelkie powody, żeby się cieszyć ze szczęśliwego zakończenia dzisiejszej historii, ale nie wiadomo dlaczego gderze. Przede wszystkim stracił piękne buty, garnitur, palto i kapelusz. W ciągu tych kilku dni zdołał się przekonać, co to znaczy elegancka powierzchowność — nikt nie zwraca uwagi i nawet szpicle ceremonialnie ustępują z drogi. Teraz cały ten strój został w hotelu, ściślej, leży już w gestapo razem z nieposzlakowanym paszportem doktora Klausa Sauerweina z Drezna. Biedny doktor Sauerwein pół roku temu zaledwie zasnął w Panu z powodu raka żołądka, a dziś umarł po raz wtóry i ostateczny, bowiem śmierć polityczna jest o wiele gorsza od fizycznej! Jutro trzeba wędrować w podejrzanej marynareczce bez dokumentów, a w dodatku per pedes, ryzykując w każdej chwili, że się wpadnie w objęcia czarnych aniołów.

Co innego ryzykować wówczas, gdy to jest konieczne. Ale mając tak nienaganne papiery utracić je i nagle znaleźć się z własnej winy bez niczego…

„Tak, tak, z własnej winy! Bądź łaskaw, Erneście, i przynajmniej nie udawaj niewinnie cierpiącego baranka. Przez te dwa dni zachowywałeś się jak ostatni dureń. Gdybyś o tym opowiedział towarzyszom, zmyliby ci porządnie głowę. Nikt nie uwierzy, że w tak poważnej chwili potrafiłeś jak dzieciak narobić tyle głupstw.

Zacznij choćby od tego, że mając w kieszeni legalne papiery, wizę zagraniczną, bilet kolejowy, mieszkając w przyzwoitym hotelu i mając poważne zadanie do wykonania postanowiłeś wczoraj pójść do tapicera Gotfryda Scheffera. I nie tylko postanowiłeś tam pójść, ale poszedłeś! Za to jedno tylko należałoby cię wyrzucić z partii. Solidny doktor Sauerwein w przeddzień odjazdu za granicę idzie o jedenastej wieczorem na Alexanderplatz, żeby się dowiedzieć, czy jego kozetka jest gotowa! Genialne! Doprawdy, Erneście, jak sobie coś ubrdasz, zatracasz kompletnie zdrowy rozsądek. Zdumiewające, żeś jeszcze wczoraj nie wpadł… Po prostu otrzymałeś dobę zwłoki…”

Zresztą Ernest jest wyraźnie zdenerwowany i, jak wszyscy ludzie w tym stanie nerwów, wyraża się niezrozumiale. Spróbujmy więc przedstawić wszystko po kolei.

Przede wszystkim teraz, kiedy doktor Klaus Sauerwein spoczywa w biurku gestapo, Ernest Heil znowu czasowo zamieszkuje w Berlinie w dzielnicy Wilmersdorf i przewraca się z boku na bok na niewygodnym sienniku. Długi Grzegorz mówi o nim żartem, że to najpopularniejszy człowiek w Niemczech, popularniejszy nawet od Hitlera, co dzień bowiem dziesiątki tysięcy durniów na całym terytorium Trzeciej Rzeszy wykrzykują aż do zachrypnięcia: „Heil Hitler!” „Hitler” na drugim miejscu, a „Heil” na pierwszym. Usłyszawszy po raz pierwszy ten wątpliwy dowcip Ernest oświadczył, że zmienił nazwisko właśnie dlatego, żeby uniknąć tak przykrego sąsiedztwa.

A więc w dzień poprzedzający wypadki w hotelu, Ernest Heil — w tym czasie jeszcze doktor Klaus Sauerwein — z pewnych przyczyn, które od tygodnia nie dawały mu spokoju, wybrał się o jedenastej wieczór na Keibelstrasse do tapicera Gotfryda Scheffera, aby sprawdzić, czy gotowa już zamówiona przez niego kozetka. Zdawał sobie jasno sprawę, że nie należy tam iść, że w jego sytuacji odwiedzać Scheffera to ciężkie przestępstwo. Wszakże przyczyny skłaniające go do tego były tak męczące i natrętne, że mimo wszystko poszedł. Miał z góry przygotowane mnóstwo argumentów, z których wynikało nieodparcie, że jeśli wejdzie tam na chwilę, nic się złego nie stanie i wszystko przejdzie szczęśliwie.

Wysiadł na Alexanderplatz, poszedł wzdłuż Prenzlauer Allee i skręcił w pierwszą ulicę, beztrosko wymachując laską. Na rogu Klibelstrasse spotkał jedenastoletnią córeczkę Scheffera, Trudę, i uczynił drugie niewybaczalne głupstwo, które w rezultacie okazało się dla niego zbawienne: zawołał ją po imieniu.

Truda, poznawszy w eleganckim panu Ernesta, straciła doszczętnie głowę i zdążyła tylko szepnąć:

— Niech pan tam nie idzie!

Ernest zawrócił na pięcie i przyglądając się z zaciekawieniem numerom domów skręcił na Alexanderplatz nie omieszkawszy jednak zrobić trzeciego niewybaczalnego głupstwa: kiwnął mianowicie na dziewczynkę, żeby poszła za nim.

U wejścia do kolei podziemnej podszedł do dziewczynki i dowiedział się, że przyszli po jej tatusia. Właśnie jest rewizja w pracowni. Zdążyła złapać skrzynkę i wyśliznąć się na ulicę. Dopiero teraz Ernest spostrzegł, że dziewczynka trzyma w ręku drewnianą skrzyneczkę.

Spytał, dokąd się z nią wybiera, i dowiedział się, że idzie odnieść skrzynkę do wuja Franza. Ernest powiedział, że nie trzeba iść do wuja. Franza Scheimanna — jak mu wiadomo — zabrano przedwczoraj.

Spojrzał na skłopotaną twarzyczkę dziewczynki i żal mu się jej zrobiło. Uczynił więc czwarte niewybaczalne głupstwo, powiedział do niej:

— Daj mi to!

Wziął skrzynkę pod pachę i zszedł na dół. Dopędziła go przy kasie. Zapomniała powiedzieć, że rano był u ojca ten starszy pan, który w ubiegłym miesiącu zostawił kartkę do Ernesta. Znów o niego pytał i chciał dać kartkę, ale ojciec powiedział, że nie trzeba żadnej kartki, niech tylko powie, a tatuś spamięta. Wtedy ten pan prosił, by Ernesta zawiadomić, że trzy dni temu umarł Robert i zostawił dla niego list i jakieś papiery. Starszy pan bardzo nalegał, żeby Ernest koniecznie przyszedł do niego, a jeśli nie może przyjść, to niech zadzwoni i umówi się z nim gdzieś na mieście. Opowiadał też, że Robert bardzo chciał widzieć Ernesta, pytał się ciągle, czy Ernest nie dzwonił, i gdyby się Ernest był z nim zobaczył, to może by tego wszystkiego nie było. Tatuś obiecał, że na pewno Ernesta o wszystkim zawiadomi.

Ernest zapytał jeszcze, obgryzając papierosa, czy na pewno staruszek powiedział, że Robert umarł, czy nie przesłyszała się?

Nie. Słyszała wyraźnie. Staruszek powiedział, że Roberta już pochowano.

Ernest skinął głową, nie śpiesząc się przeszedł na peron i wsiadł do pierwszego pociągu.

Wiadomość, którą usłyszał od dziewczynki, przeraziła go. Siedział jakiś czas pogrążony w głębokiej zadumie. Z zadumy tej zbudził go gniewhy jegomość, żądając, by zdjął, skrzynkę z ławki, bo pasażerowie nie mają gdzie siedzieć. Ernest bez sprzeciwu szybko zabrał skrzynkę. Po diabła ją wziął. Chyba trzeba będzie gdzieś zostawić.

Słyszał kiedyś o wynalazku Scheffera. Scheffer był to stary oddany towarzysz, cwany chytrus i dowcipniś, na którego można było liczyć, ale który miał także swoje słabostki. Jedną z takich słabostek była żyłka wynalazcza. Jego sprężynowa skrzyneczka, stosunkowo niedawno wymyślona, zdążyła się już znaleźć na wystawie policyjnej w Watykanie, ku niemałej dumie autora.

Na prośbę Scheffera początkowo wypróbowano działanie skrzyneczki na kilku wielkich zebraniach. Efekt był piorunujący, ale już za drugim razem schwytano chłopaka, który otwierał skrzynkę, toteż organizacja partyjna zabroniła kategorycznie dalszego używania wynalazku Scheffera. Scheffer zapewniał ze łzami, że ten chłopak to ciamajda, i proponował, że sam obsłuży kilka zebrań SA. Odmówiono mu, zgadzając się na jedyną formę wykorzystania „materaca” (jak przezwano żartem ten sprężynowy pocisk) — pozostawiania go w pociągach.

Ernest, jak sam mawiał, zawsze był przeciwnikiem wszelkich sztuczek w poważnej robocie partyjnej i nie pochwalał wynalazku Scheffera. Z cyframi w ręku dowiódł na ostatniej konferencji partyjnej, ile to ludzkich istnień kosztowała zbytnia skłonność wielu towarzyszy do zewnętrznych przejawów działalności partyjnej. Jeśli nazajutrz po dojściu Hitlera do władzy istotne i celowe było żywiołowe dążenie mas partyjnych do tego, by pokazać sterroryzowanym robotnikom i całemu zastraszonemu krajowi, że partia po dawnemu żyje i żadne represje nie zdołają jej złamać — to teraz czas już owe żywiołowe wybuchy zjednoczyć we wspólnym nurcie praktycznej roboty. Wszystkie te heroiczne czerwone sztandary, umieszczane nocą na szczycie kominów fabrycznych, ulotki i płomienne napisy, które wciąż zjawiały się na murach dzielnic robotniczych, przeliczone na cenę krwi robotniczej, kosztowały zbyt drogo.

Przez długi czas partia mierzyła swoje sukcesy wysokością nakładów nielegalnej literatury. Nikt nie podejrzewał, że liczne komunistyczne broszury i odezwy, a nawet poszczególne numery „Rotę Fahne” są starannie produkowane w drukarniach gestapo i dostają się wraz z ranną pocztą do setek robotniczych mieszkań. Robotnicy nie zdając sobie sprawy, że to prowokacja, nie zawiadamiali władz o otrzymaniu tych gazet i dostawali się na listy proskrypcyjne. Ludzie, kupujący u optyków szkła powiększające, dostawali się również na listę przypuszczalnych czytelników „Rote Fahne” i powiększali codziennie szeregi wielotysięcznej armii towarzyszy politycznie skompromitowanych, nie nadających się już do aktywnej pracy partyjnej.

Pomysły wynalazców z gatunku Scheffera — wszystkie te opakowania do wanilii, opaski na mydło, fałszywe prospekty handlowe, niewinne tomiki klasyków w wydaniu „Biblioteki Uniwersalnej”, gdzie Cyd opowiadał Szymenie o zbrodniach rządu Hitlera — Ernest uznawał za dopuszczalne tylko wówczas, gdy wypełniały swoje bezpośrednie przeznaczenie: doprowadzały, nie budząc podejrzeń, literaturę partyjną do ograniczonego kręgu godnych zaufania towarzyszy. Była ona pożyteczna, a nawet konieczna jako materiał do dalszej propagandy ustnej. Stosowana zaś na szeroką skalę, mogła jedynie ułatwić prowokatorską robotę gestapo.

Wystąpienie Ernesta, którego poparła większość towarzyszy, nie przeminęło bez echa. Sygnalizowało ono raz jeszcze, że nadszedł czas wprowadzenia koniecznych zmian w taktyce partii.

Jednakże nie od razu udało się okiełznać nie kończącą się wynalazczość robotników obudzoną podziemną robotą i z uporem szukającą zastosowania. Jednym z takich właśnie nieustępliwych wynalazców, sprawiających partii mnóstwo kłopotu, był tapicer Gotfryd Scheffer ze swoim „materacem”.

Siedząc w wagonie kolei podziemnej Ernest rozmyślał, jak się pozbyć tego nieszczęsnego bagażu. Chciał wyjść ną ulicę i korzystając z ciemności zostawić skrzynkę w pierwszej lepszej bramie, ale rozmyślił się. Czy był to naturalny protest człowieka ceniącego dobrze wykonany przedmiot i nieprzywykłego do lekceważenia ani swojej, ani cudzej pracy? Czy niechęć do sprawienia przykrości towarzyszowi, który był teraz w ciężkiej sytuacji? Scheffer zmartwiłby się na pewno, gdyby dowiedział się kiedykolwiek, że jego „pocisk” przepadł tak bez sensu i bezskutecznie. A swoją drogą biedny Scheffer, torturowany teraz w gestapo, byłby na pewno bardzo szczęśliwy dowiedziawszy się, że jego ukochana skrzynka sprężynowa raz jeszcze przemówiła tej nocy pełnym głosem. Ernest nie miał sumienia przeszkodzić staremu druhowi, dziwakowi, co prawda, ale człowiekowi bezgranicznie oddanemu partii, w odśpiewaniu jego łabędziej pieśni. I chociaż uczucia tego rodzaju nazywał zazwyczaj głupim sentymentalizmem, nie wyrzucił „materaca” na śmietnik, lecz postanowił skorzystać z odpowiedniej chwili i zostawić go w pociągu.

Usiłował wstać i wysiąść na najbliższej stacji zostawiając skrzynkę pod ławką, ale to się nie udało. Rozzłoszczony sąsiad wrzasnął za nim basem na cały wagon, więc musiał wrócić i zabrać zapomnianą skrzynkę.

Sytuacja stawała się jednocześnie zabawna i niebezpieczna. Zwyczajna drewniana skrzyneczka nie harmonizowała z elegancką powierzchownością Ernesta i zwracała powszechną uwagę. Wielu agentów policyjnych znało dobrze skrzynki Scheffera…

Mimo to Ernest przeszedł powoli na drugi peron i znów wsiadł do pociągu. Upatrzywszy odpowiednią chwilę wyśliznął się niepostrzeżenie na jednej ze stacji zostawiając skrzynkę w wagonie.

W drodze do domu Ernest beztrosko gwizdał modną piosenkę. Co prawda postąpił w pewnym sensie wbrew własnym przekonaniom, ale nie żałował tego. Wrócił też do hotelu z uczuciem człowieka, który przesłał powierzoną sobie paczkę pod właściwy adres.

Żle spał tej nocy. Zgasiwszy światło, długo leżał na wznak z szeroko otwartymi oczami, przepalając ciemność rozżarzonym węgielkiem papierosa. Potem wstał, zapalił światło i w nocnych pantoflach zaczął spacerować po pokoju. Wiadomość o śmierci Roberta wytrąciła go zupełnie z równowagi. Jak tu się zorientować, czy to prawda, czy podstęp?

2

Z Robertem Eberhardtem łączyło Ernesta w przeszłości (czy tylko w przeszłości?) coś więcej niż przyjaźń. Wychowali się razem, potem drogi ich rozeszły się, żeby znów się zbliżyć — w innych, odmiennych czasach — jeszcze bardziej i nierozerwalnie.

Poznali się na szkolnej ławie jako dwunastoletni chłopcy i szybko stali się nierozłączni, choć wszystko, zdawało się przeczyć możliwości nawiązania tej przyjaźni. Ojciec Ernesta był zwykłym ślusarzem, który nigdy nie zakosztował owoców nauki, ale obiecał sobie, że udostępni ją synowi. Ojciec Roberta był profesorem i miał własną willę, jego specjalnością była astrofizyka, to jest, jak sobie wyobrażał Ernest, obserwował przez lunetę gwiazdy: bo czymże się mógł poza tym zajmować bogaty człowiek? Z bardziej dokładnych informacji Roberta wynikało, że ojciec jego pracował nad „teorią przypływów”. Ernest nie bardzo wiedział, co to za teoria, zresztą nie interesował się tym zbytnio. Najprawdopodobniej miała ona coś wspólnego z przyciąganiem Księżyca. O przyciąganiu tym młodzi przyjaciele wiedzieli tylko, że wywołuje przypływy i odpływy morza oraz menstruację u kobiet, przez co owo zagadkowe stworzenie — kobieta — stawało się jeszcze bardziej tajemnicze, niepokojąco niezrozumiałe i nawet nieco wrogie.

Zarówno pod względem charakteru, jak powierzchowności obaj przyjaciele byli krańcowo różni. Ernest — silny, ruchliwy, psotny i despotyczny. Robert — małego wzrostu, wątły, nieśmiały. Jeśli chodzi o naukę, to i tu zarysowały się między nimi poważne różnice. Ernest łykał naukę jak polewkę, mimochodem, i natychmiast przetrawiał. Robert zaś przyswajał ją sobie ciężko, jak sztuczne odżywianie, przy nieustannym pośrednictwie korepetytorów. Wyglądał po tych wszystkich zabiegach, jakby mu naukę przez nos wlewano.

Był już drugi rok wojny światowej i surowa dyscyplina szkolna, wstrząsana nieustannie dalekim hukiem armat, zaczynała powoli pękać. Ernest coraz częściej opuszczał lekcje. Kiedy po raz pierwszy spytano go o przyczynę, oznajmił wychowawcy klasy, że odprowadzał brata, który jechał na front. Przyczyna ta wszystkim zdała się dostatecznie ważna i nawet zyskała Ernestowi sympatię patriotycznie nastawionych nauczycieli.

Za drugim razem okazało się, że przyczyną ponownego opuszczenia lekcji był wyjazd na front drugiego brata. Potem bracia Ernesta zaczęli wyjeżdżać na front jeden po drugim. Kiedy liczba ich doszła do dziesięciu, wychowawca klasy zainteresował się, ilu też ten Heil ma dorosłych braci? Ernest usłużnie objaśnił, że w rodzinie jest ich jedenastu braci, a on jest najmłodszy. Teraz, gdy cała dziesiątka poszła na front, pozostał sam.

Wieść o uczniu, którego dziesięciu braci walczy na polu chwały, obiegła szybko całą szkołę. Każdy nauczyciel wywołując Ernesta do tablicy uważał za stosowne zapytać, gdzie w tej chwili walczą jego bracia. Ernest wymieniał odcinki frontu, na których, sądząc z gazet, toczyły się w danej chwili najgorętsze boje, dostawał dobry stopień i siadał na miejsce, odprowadzany pełnymi zawiści spojrzeniami całej klasy.

Tylko Robert wiedział, że Ernest nie ma braci i mieszka sam z ojcem wdowcem. Dowiedział się o tym przypadkowo od ojca Ernesta, którego jako ślusarza wezwano kiedyś do domu Eberhardtów, by dobrał klucz do biurka.

Robert ani pisnął o swoim odkryciu. Wysłuchując niezmiennej odpowiedzi Ernesta o wyjeździe następnego brata na front pytał sam siebie z zachwytem, na jak długo starczy Ernestowi tego niesłychanego tupetu. Wiadomość o wyjeździe dziesiątego i ostatniego zmartwiła nawet Roberta. „Ech, zląkł się!”

Ale już w ciągu najbliższego tygodnia Robert miał możność przekonać się o swojej pomyłce. Dzielni bracia Heil, ranni na froncie, zaczęli teraz jeden po drugim wracać na rekonwalescencję do domu. Ich przyjazdy powodowały oczywiście ciągłe opuszczanie lekcji.

Wkrótce jednak sprzykrzyła się Ernestowi ta wielka rodzina. Kiedyś po dwudniowej nieobecności oświadczył ze smutnym wyrazem twarzy nauczycielowi, że najstarszy brat zginął i Ernest musi pocieszać zrozpaczonego ojca. Wzruszony dyrektor zwolnił go jeszcze na trzy dni.

Ernest rozprawiał się bezlitośnie ze wszystkimi swoimi braćmi, grzebiąc ich na różnych frontach w ciągu jakichś trzech zaledwie miesięcy. Przy końcu roku szkolnego nauczyciele, którzy już poprzednio rozmawiali z nim niezmiernie łaskawie, przestali go w ogóle pytać i postawili mu dobre stopnie roczne.

Należy przypuszczać, że właśnie tą historią z dziesięciu braćmi Ernest raz na zawsze podbił serce Roberta. Zachwyt Roberta nie miał granic. Na tym podłożu bezgranicznego uwielbienia i posłuszeństwa z jednej strony, a nieco ironicznej opieki z drugiej — zrodziła się ich nierozłączna przyjaźń.

Długi czas Robert znosił kpinki Ernesta, w którym ten wątły paniczyk, rumieniący się jak dziewczyna, nie wzbudził z początku zbyt wielkiej sympatii. Robert znosił to wszystko z niezwykłym stoicyzmem, mając nadzieję, że uległością zjedna sobie serce Ernesta. Bywały dnie, kiedy myślał z rozpaczą, że Ernest nie dostrzega ani tej wierności, ani uwielbienia, i że nigdy w żaden sposób nie zdoła pozyskać sobie jego przyjaźni.

Jednakże nawet kropla wody potrafi drążyć kamień, a serce Ernesta wcale nie było zrobione z takiego nieczułego materiału. Pewnego pięknego poranka tłusty Fritz, kiedy próbował powtórzyć w stosunku do Roberta którąś z sztuczek Ernesta, otrzymał klasyczny knock-out i potoczył się pod ławkę. Wycierając ręce o spodnie Ernest ograniczył się do wypowiedzenia łacińskiej sentencji: „Quod licet Jovi, non licet bovi”, i wyjaśnił słabym w łacinie, że każdy, kto spróbuje znęcać się nad tym małym, dostanie w pysk.

Robert nie podziękował Ernestowi bojąc się drwiny, ale dzień ten był najszczęśliwszym dniem jego życia.

Wkrótce Robert dostąpił zaszczytu towarzyszenia Ernestowi w jego kolejnych wagarach. Dzięki słabej kompleksji Robert nie potrzebował nawet wymyślać sobie braci. Opuszczone lekcje łatwo uchodziły mu płazem, szły na karb jego słabego zdrowia.

Kiedy jednak daty nieobecności Roberta zaczęły się niepokojąco zbiegać z datami nieobecności Ernesta, Ernestowi udało się przekonać władze szkolne, że ojciec jego bardzo przywiązał się do malca i że obecność Roberta działa niezmiernie uspokajająco na pogrążonego w bólu starca. Trwało to póty, aż częste wagary Roberta-pocieszyciela odbiły się w opłakany sposób na jego stopniach. Robert nie stracił bowiem dziesięciu braci i nauczyciele nie mieli dla niego litości.

3

Wszystko to działo się o wiele później.

Na razie, drżąc ze szczęścia, Robert z książkami pod pachą udał się z Ernestem pierwszy raz na wagary, przysiągłszy święcie zachować najściślejszą tajemnicę. Ciekawość, co robi Ernest w czasie swoich coraz częstszych wagarów, niezmiernie podniecała Roberta. Okazało się, że Ernest po prostu gania gołębie.

Robert wyobrażał sobie, że powody, dla których Ernest nie zjawia się w szkole, są o wiele bardziej tajemnicze i romantyczne. Osobiście nie znajdował przyjemności w tej zabawie, początkowo wydała mu się nawet nudna. Nie dał jednak poznać po sobie, że rozczarowało go tak nieoczekiwane rozwiązanie zagadki, tym bardziej że okoliczności towarzyszące tym eskapadom były w pewnej mierze romantyczne.

Ernestowi surowo zabraniano ganiać gołębie na swojej ulicy, zresztą nie mógł tego robić w oczach ojca w czasie godzin szkolnych, Trzeba więc było jechać koleją podziemną do odległej, nie znanej dzielnicy, gdzie mieszkał pewien znajomy, zapalony gołębiarz. W pierwszym roku wojny stracił on na froncie obie nogi i oczywiście nie mógł ganiać gołębi na niewygodnym wózeczku. Tak był jednak w tym rozmiłowany, że bezinteresownie odstąpił Ernestowi swój stryszek w zamian za przyjemność obserwowania zimą przez okienko, a wiosną z chodnika czy z ganeczku, ulubionego stadka. Na widok gołębi kaleka całkiem się zmieniał, jego wymizerowana twarz nabierała rumieńców. Podrygując śmiesznie na swoich kikutach i szeroko wymachując rękoma, podobny do gąsiora z podciętymi skrzydłami, gorliwie pomagał Ernestowi gwizdaniem, krzykiem i pohukiwaniem. W nagrodę za odstąpione mu pomieszczenie Ernest przynosił inwalidzie ze strychu gołębie, pozwalał je głaskać i pokazywał każdą nową parkę, słuchając z uwagą światłych rad kaleki.

Po paru seansach niedołędze Robertowi najwyraźniej zaczęło się to podobać. Skończyło się to zresztą, jak można było przypuszczać, bardzo smutnie. Za piątym chyba razem, ganiając zapamiętale nieposłuszne stadko, Robert pośliznął się na dachu dwupiętrowego domu i w oczach Ernesta z całego rozpędu runął w dół.

Na szczęście pod dachem, z którego sądzone mu było zlecieć, mieścił się dom publiczny Frau Georing (która zresztą nie była w żadnym stopniu spokrewniona z przyszłym ministrem Rzeszy). Właścicielka zakładu, wielka zwolenniczka czystości i higieny, miała chwalebny zwyczaj wietrzyć każdego pierwszego materace swoich szesnastu pensjonariuszek. Materace wynoszono na dwór, gdzie za pomocą specjalnego, patentowanego środka barczysty szwajcar Siegfried wyganiał z nich pluskwy.

Robert upadł na tę elastyczną podściółkę i wszystko skończyło się na lekkim potłuczeniu ramienia.

Wszakże wypadek Roberta wywarł na Erneście ogromne wrażenie. Tego dnia umarł w nim gołębiarz, a zrodził się oddany przyjaciel. Powiedział Robertowi, że kot wydusił, wszystkie gołębie i nie ma ochoty starać się o nowe. W rzeczywistości zaś sprzedał swoje gołębie, a za otrzymane pieniądze kupił niewielką kolekcję znaczków pocztowych — namiętność ta zaczynała się w nim dopiero budzić.

Zamiłowanie całej klasy do zbierania znaczków podsycał tłusty Fritz, którego ojciec handlował przy Wilhelmstrasse nowościomi filatelistyki. Ojciec Fritzą jako człowiek obrotny starał się oczywiście mieć jak najwięcej tych nowości. Wobec opieszałości poczty, która nie przejawiała w tej dziedzinie dostatecznej inicjatywy, zmuszony był zacząć z nią rywalizować. Pewien pijaczyna, nauczyciel rysunku i geografii, jednoczący w sobie z powodzeniem umiejętności z obydwóch dziedzin i obdarowany przy tym niecodzienną fantazją, dostarczał mu po bardzo przystępnej cenie projekty znaczków różnych krajów, odbite już na kamieniu litograficznym.

Artysta, z powołania animalista, lubił i szczególnie dobrze umiał rysować dzikie zwierzęta; pejzaże wychodziły mu gorzej, ale jego tygrysy, żyrafy, hipopotamy i krokodyle były świetne. Na ojczyznę tych drapieżców najbardziej nadawały się oczywiście kraje egzotyczne. Największą sympatią malarza cieszyły się Nikaragua, Kostaryka, Labrador, Tasmania i Borneo. Nowych państw nie tworzył, chociaż mógł sobie na to z łatwością pozwolić. Przeszkadzała mu widocznie geograficzna uczciwość. Nie należy też zapominać, że przed Traktatem Wersalskim i powstaniem Manczukuo ludzie nie mieli jeszcze w tym względzie dostatecznego doświadczenia.

Handel ojca Fritza wspaniale prosperował, i to go właśnie zgubiło. Skuszony powodzeniem, nie zadowalając się małym kółkiem filatelistów, zapragnął obsługiwać szersze kręgi ludności i zaczął dublować niemiecką pocztę, Artysta i tu zabłysnął jako prawdziwy mistrz — znaczki jego roboty wykonane były dokładniej i staranniej niż znaczki państwowe, ale cesarze na nich ząwsze trochę przypominali przebrane zwierzęta.

Wszystko skończyło się tak, jak musiało się skończyć w dobie monopolów nie dopuszczających do konkurencji drobnych outsiderów. Ojca Fritza razem z jego artystą posadzono do mamra, a tłusty Fritz zmuszony był opuścić gimnazjum. Ale długo jeszcze po jego odejściu na ławkach całej szkoły roiło się od jaguarów, tapirów i żyraf.

Dostać się tam, gdzie powstają takie znaczki i żyją takie zwierzęta, było oczywiście marzeniem równie zachwycającym jak niedoścignionym. O ile jednak trudno było zobaczyć żywego tapira na Borneo, o tyle stosunkowo łatwo można było to zrobić w Zoo. Ono to właśnie stało się celem dalszych eskapad Ernesta i Roberta. Chodząc po ogrodzie zoologicznym obaj przyjaciele, jak to się często zdarza, nie domyślali się nawet, że spełnia się ich piękny sen: dostali się właśnie tam, gdzie powstawała większość ich znaczków. Tu bowiem, w Zoo, czerpał natchnienie tworzący je artysta.

Zainteresowanie fauną tropikalną doprowadziło chłopców do znajomości z Brehmem. Ale trudno powiedzieć, jak Ernest poznał Haeckla. Najprawdopodobniej przypadkowo trafił na którąś z jego książek. Z całej tej książki zrozumiał tylko jedno: człowiek pochodzi od gibona. Argumenty Haeckla przekonały go całkowicie. W dzień śmierci kolejnego brata obaj z Robertem udali się do Zoo, żeby odszukać przodka i złożyć mu wizytę. Robert, który czasami w niedzielę odwiedzał swego dziadka, wiedział, że staruszkowie bardzo lubią słodycze, nie omieszkał więc wziąć z domu kilku ciastek z kremem.

Najbardziej obu zdumiał mały wzrost przodka; mankament ten wynagradzała tylko gęsta siwa bródka w kształcie klina, nadająca zwierzęciu wygląd czcigodnego patriarchy. Gibon nie odmówił przyjęcia ciastek, ale wszelkie próby porozumienia się z nim w innych kwestiach spełzły na niczym. Ernest utrzymywał, że dotychczas nikt się z gibonem nie mógł dogadać, bo wszyscy mówili z nim po niemiecku, a nikt nie próbował języków starożytnych.

Na następną wizytę obaj przyjaciele przygotowali około dwudziestu słów hebrajskich i sanskryckich — sanskryt wydawał im się szczególnie stary — i zadeklamowali je w różnej kolejności przed klatką. Gibon słuchał cierpliwie, potem nagle rozgniewał się, wyciągnął łapę i rozdarł Robertowi kurtkę. Przekonawszy się, że przodek awanturuje się, przyjaciele wyraźnie ochłodli. Parę razy próbowali jeszcze porozumieć się z nim za pomocą gestów, aż wreszcie dozorca przepędził ich uważając, że drażnią małpę.

Tak więc niesławnie zakończyło się pierwsze spotkanie z domniemanym praojcem, spotkanie, które zadecydowało o przyszłości jednego z chłopców. Inicjatorem tego spotkania był jak zwykle Ernest, ale na nim nie pozostawiło ono żadnego śladu. Robert, który, przeciwnie, z początku przejawiał mniej zainteresowania i wytrwałości, później tak się zapalił do zgłębiania tajników antropogenezy, że pasja ta zaważyła na dalszym rozwoju jego zainteresowań, a nawet zadecydowała o wyborze zawodu. Niejasne wrażenie, że Haeckel pomylił się co do gibona, które dopiero wiele lat później przyjęło formę naukową dowiedzionej teorii, była chyba pierwszym impulsem, który zmusił do pracy mało w stosunku do wieku rozwinięty mózg Roberta. Gdyby wówczas ktoś powiedział kolegom, nauczycielom, korepetytorom, że niezdolny i źle uczący się Robert wyrośnie na uczonego i będzie korygował Haeckla, pękaliby z pewnością ze śmiechu.

4

Tu kończy się dzieciństwo. Właśnie od komicznego epizodu z gibonem datuje się ledwie dostrzegalny podział w zainteresowaniach obu przyjaciół. Po dawnemu prowodyrem ich wspólnych wypraw był Ernest. Po dawnemu, umacniając się z roku na rok, trwała ich nierozerwalna przyjaźń. W miarę, jak Robert rozwijał się, stawała się ona jak gdyby bardziej równoprawna.

Były to ostatnie lata wojny światowej. W kraju zaczynał się głód, powiew burzy dął już nad wynędzniałymi Niemcami. W tych czasach dzieci dojrzewały i zmieniały się w mężczyzn prawie w takim samym przyśpieszonym tempie, w jakim szkoły wojskowe wypuszczały oficerów.

Ernest interesował się już w tym czasie literaturą socjalistyczną i przynosił skądsiś zabronione książki. Roberta bardziej pociągały nauki przyrodnicze, chociaż, jeśli chodzi o zapatrywania polityczne, był całkowicie pod wpływem Ernesta. Broszurę „Sozialismus und Krieg” przeczytali razem na głos, po raz pierwszy notując w pamięci wydrukowane na niej nazwisko „Lenin”. Nie zdążyli go zapomnieć. Nazwisko to wkrótce wypeśłniło szpalty wszystkich gazet. W tym czasie gazety przyniosły wiadomość o przewrocie bolszewickim w Rosji. Na czele nowego komunistycznego rządu stał autor broszury.

Wiadomość ta, która wprowadziła Ernesta w stan takiego rozgorączkowania, że biegał po pokoju wymachując rękami, wywołała w Robercie uczucie rozterki. Tak, był przeciwnikiem wojny, nienawidził wojny jako barbarzyństwa, które nie przystoi cywilizowanemu człowiekowi. Ale przewrót w Rosji, sądząc z gazet, doprowadził do wojny domowej, która dopiero się zaczyna. Teraz oczywiście kolej na Niemcy. Robert szczerze pragnął upadku kajzera, co miało położyć kres wojnie. Ale przykład rewolucji rosyjskiej dowodził, że wystarczy, by skończyła się wojna światowa, a zaraz po niej wybucha wojna domowa, w której wszyscy już muszą brać udział. I właśnie akurat teraz, kiedy tak bardzo chce się uczyć. Oczywiście, on również witał z radością rewolucję rosyjską, ale nie mógł się uwolnić od niejasnej myśli, że lepiej by się stało, gdyby wypadki te zaszły kilka lat później, wówczas, gdy miałby już ukończony uniwersytet.

Fizyczna niechęć do wojny zrodziła się w nim już dawno, jeszcze w dzieciństwie. Pierwsze ziarna tej nienawiści zasiał w nim beznogi gołębiarz. Jego opowiadania o wojnie, którą obdarzał najbardziej niecenzuralnymi epitetami, zapadły tym głębiej w serce Roberta, im głębsza była przepaść między nimi a wzniosłymi pieniami nauczycieli. Wszyscy oni mówili o wojnie, mlaszcząc, przymykając w natchnieniu oczy i unosząc się na palcach. W dodatku beznogi gołębiarz był jedną z pierwszych ofiar wojny, z którą Robert zetknął się tak blisko twarzą w twarz. Zachował na zawsze uczucie oburzenia i protestu przeciwko temu czemuś, bezkształtnemu a wrogiemu, co zdolne jest tak okaleczyć żywą istotę. Słysząc słowo „wojna”, widział zawsze przed sobą ten obrąbany szczątek człowieka, wymachujący rękami, podobny do gąsiora, który na próżno próbuje wznieść się w powietrze.

Przypadek sprawił, że przyjaciele ujrzeli go jeszcze raz po trzyletniej przerwie.

Pewnego dnia Ernest, który teraz coraz częściej gdzieś chodził sam, zaproponował Robertowi, aby poszedł z nim na jakieś zebranie mające się odbyć w pewnym dobrze znanym Robertowi miejscu. Z tajemniczych aluzji Ernesta Robert zrozumiał, że przyjaciel chce go zaprowadzić do spartakusowców.

Pojechali koleją podziemną. Ernest przez całą drogę milczał jak zaklęty, a na uwagi Roberta odpowiadał monosylabami. Miał wygląd przesadnie konspiracyjny, co Roberta nawet trochę bawiło.

Gdy przyszli na znajomą ulicę, Robert domyślił się od razu, że idą do gołębiarza, ale postanowił nie zadawać zbędnych pytań. Po sposobie, w jaki Ernest przywitał gołębiarza, Robert zrozumiał, że przez całe te trzy lata Ernest widywał się z kaleką. Robertowi zrobiło się nawet przykro, że przyjaciel ma przed nim tajemnice. Nie zdążył jednak obrazić się jak należy: polecono im szybko wejść na strych.

Siedziało tam już kilku mężczyzn. Wkrótce przybyli jeszcze czterej. Wnieśli na górę beznogiego gospodarza. Gdy wnoszono, Robert nie bez przyjemnego wzruszenia podszedł do dobrze znanego mansardowego okienka i wyjrzał. Wszystko tu było jak przedtem. Nawet nad dwupiętrowym domem, z którego kiedyś spadł, płynnie latały gołębie, a na dachu siedział malec z tyką. Drugi gołębiarz stał na rogu chodnika, oczekując krnąbrnego stada. Roberta tak wzruszył ten obraz, że trącił Ernesta łokciem:

— Popatrz no, gołębie gonią. Jak my wtedy, pamiętasz?

— Głupi! — burknął szeptem Ernest. — Nic nie rozumiesz! Przecież to pikiety! Jeśli tylko coś zauważą, zaraz gwizdną. Wtedy wszyscy na podwórze i przez tylną furtkę…

Robert zawstydził się swej nieświadomości. Sytuacja wydała mu się nawet zabawna: jeśli wszyscy uciekną, a wpadnie policja, to stanie przed zagadką, w jaki sposób kaleka bez niczyjej pomocy dostał się na poddasze?

Jednak rzeczy, o których mówili mężczyźni zebrani na stryszku, sprawiły, że Robert szybko spoważniał. Mówiono przeważnie o broni. O rewolucji ludzie ci wyrażali się jak o czymś, co się rozumie samo przez się i co musi nastąpić w ciągu najbliższych dni. Chodziło widać tylko o ilość broni. Żołnierze oczywiście przyjdą z frontu uzbrojeni, trudno jednak tylko na to czekać i na to jedynie liczyć. Tym bardziej że nie wiadomo jeszcze, jaką pozycję zajmą pułki garnizonu berlińskiego.

Kiedy obaj przyjaciele wracali z zebrania, milczał już nie tylko Ernest, ale i Robert. Ściskając na pożegnanie dłoń przyjaciela Ernest rzekł krótko:

— Bądź gotów!

A Robert odpowiedział:

— Oczywiście.

5

Sądząc po zdarzeniach następnych tygodni, rewolucja uległa pewnej zwłoce. Kiedy wreszcie rozgorzała, Robert miał hiszpankę. W przeddzień przybiegł do niego Ernest i był bardzo niezadowolony, że zastał przyjaciela w łóżku, z wysoką gorączką. Burknął coś w rodzaju: „Ty tak zawsze…” — i wyszedł bez pożegnania. Zresztą Robert nie był zupełnie pewny, czy Ernest rzeczywiście go odwiedził — szumiało mu w skroniach i temperatura, skacząc na termometrze jak pchła, ku wieczorowi podniosła się do czterdziestu.

Gdy odzyskał przytomność, dowiedział się od ojca, że rewolucja zwyciężyła. Kajzer jest zdetronizowany, a Niemcy będą ogłoszone republiką demokratyczną. Ojciec pocałował Roberta w czoło i dodał z uśmiechem:

— Zdaje się, że ludzie zmądrzeli.

Wkrótce przyszedł Ernest. Wpadł tylko na chwilę odwiedzić kolegę i strasznie gdzieś się śpieszył. Opowiedział Robertowi, że tym razem władzę pochwycili socjal-zdrajcy, ale to nic. Liebknecht jest wolny. Za miesiąc, a najpóźniej ża dwa, pokażemy im! Niech tylko więcej żołnierzy zacznie walić z frontu! Na pożegnanie życzył przyjacielowi szybkiego powrotu do zdrowia. Robert nie stracił zbyt wiele. Prawdziwa rewolucja dopiero się zacznie.

— Mam nadzieję, że tym razem nie zachorujesz!

Robert w milczeniu przełknął zniewagę.

„Czyżby Ernest doprawdy sądził, żem umyślnie zachorował? Przecież widział, że miałem gorączkę!”

W następnym miesiącu Ernest wpadał dość często, ale zawsze tylko na kilka minut. Sprawy, jak twierdził — szły jak najlepiej. Teraz już niedługo trzeba będzie czekać.

Pewnego zimowego styczniowego wieczoru przybiegł do Roberta niezwykle podniecony i nie wchodząc do mieszkania szepnął w przedpokoju:

— Zaczęło się! Idziemy!

Robert ubrał się posłusznie i nie pożegnawszy się z ojcem wyszedł za Ernestem.

Na punkcie zbornym dano każdemu z nich karabin, pięćdziesiąt nabojów, czerwoną opaskę i wysłano na miasto z pierwszym uformowanym oddziałem.

Z tych burzliwych i chaotycznych dni zachował Ernest jedynie niepowiązane wspomnienia: suchy trzask karabinów maszynowych, maszerujące kolumny żołnierzy z bagnetami nastawionymi do ataku, jakiegoś wąsatego majora w białych rękawiczkach, z kołyszącym się bagnetem wbitym po samą rękojeść w pierś. W ciągu tych dni Robert zachowywał się — Ernest dokładnie to zapamiętał — jak prawdziwy zuch.

Robert nie przypominał sobie, ale zdaje się, że strzelał, i to chyba celnie, bo ci, w których mierzył, przewracali się jak kręgle.

… Uporczywe pukanie do drzwi zbudziło nocą profesora Eberhardta. Profesor nie spał, znużony drzemał w fotelu. Gdy otworzył drzwi, zobaczył Ernesta dźwigającego na rękach czyjeś bezwładnie zwisające ciało. Raczej wyczuciem niż okiem profesor poznał Roberta. Koszulę miał całą we krwi, cieniutki strumyczek sączył się z ust, zostawiając czarne plamy na schodach. Ernest powtarzał śpiesznie, że Robert żyje, należy tylko natychmiast, natychmiast przewieźć go do szpitala…

Położyli Roberta na kozetce i profesor pobiegł do garażu, aby wyprowadzić samochód. Ernest zapamiętał ten bieg i długie kołyszące się ręce. Potem obaj wynieśli Roberta na dwór i ułożyli w samochodzie, wsunąwszy mu pod koszulę biały ręcznik, który od razu zrudział. W tej samej chwili spojrzenie Ernesta napotkało spojrzenie profesora i Ernest pierwszy odwrócił oczy.

— Niech pan zdejmie opaskę — powiedział profesor głucho. — Po naszej dzielnicy chodzą patrole.

Ernest posłusznie zerwał czerwoną opaskę z rękawa i wsunął ją do kieszeni. Profesor siadł za kierownicą. Ernest podtrzymując Roberta umieścił się na tylnym siedzeniu. Samochód ruszył pustymi nocnymi ulicami.

Po chwili stanął przed wytwornym budynkiem prywatnej lecznicy. Profesor i Ernest uparcie walili w na głucho zamknięte drzwi. Wreszcie uchyliły się. Profesor długo przekonywał portiera, wsuwając mu coś drżącą ręką przez szczelinę uchylonych drzwi. Wpuszczono ich do hallu. Chcieli telefonować, ale telefon nie działał. Wreszcie pielęgniarka pobiegła szukać lekarza.

O pierwszej w nocy Roberta przeniesiono do sali operacyjnej.

W dwie godziny później lekarz wszedł do gabinetu w czystym fartuchu i powiedział, że kulę wyjęto, ale stan pacjenta jest ciężki. Jedyna rzecz, która mogłaby go uratować, to natychmiastowa transfuzja krwi. Ernest zerwał kurtkę i obnażywszy ramię wyciągnął je do lekarza. Profesor zażądał stanowczo, żeby lekarz wziął jego krew, a nie Ernesta. Lekarz orzekł, że młoda krew jest lepsza, trzeba ją tylko zbadać. Pobrano więc krew Ernesta na próbę i zaniesiono do innego gabinetu.

Minęło jeszcze około pół godziny. Potem przyszedł lekarz i powiedział, że krew Ernesta nie nadaje się, trzeba wziąć krew ojca.

Ernest rzucił się do lekarza i hamując wściekłość zapytał rwącym się głosem, czemu to jego krew się nie nadaje.

Lekarz spojrzał na niego sponad okularów i wskazując na jego kieszeń powiedział:

— Niechże pan głębiej schowa tę szmatę.

Ernest machinalnie wsunął głębiej do kieszeni czerwoną opaskę.

— Więc tak? To dlatego moja krew się nie nadaje? — krzyknął ze złością.

— Pan ma grupę B, a on grupę A — spokojnie wyjaśnił lekarz.

— Cóż to za kabalistyka: A i B? Czy to może krew pierwszej i drugiej klasy?

— Proszę mi nie zabierać czasu. Jeżeli panu powiem, że pana krwinki aglutynują się w serum grupy A, nic to panu nie wyjaśni. — Odwrócił się i wezwał profesora do sali operacyjnej.

Ernest łykając łzy wyszedł w rozdartej kurtce na ulicę. Padał śnieg.

Minęło dziesięć dni, nim znowu mógł przyjść do kliniki. Snuł się po ulicach Berlina wyczerpany i przygnębiony jak człowiek, któremu zawalił się sufit na głowę. Upadek rewolucji wprawił go w kompletne opętanie. Nawet wiadomość o śmierci ojca przyjął niemal obojętnie, Stary nie zawiódł. walczył do ostatniego tchu jak prawdziwy spartakusowiec, choć nie był członkiem organizacji. W przyszłości Ernest nieraz wspominał go z bolesną dumą: ojciec został zabity tego samego dnia, co Karol i Róża.

Kiedy w mieście zapanował poprzedni ład, Ernest w cudzym ubraniu, nie zachowując niezbędnych środków ostrożności, wyprawił się na poszukiwanie Roberta. Długo błądząc odnalazł wreszcie lecznicę. Zatrzymawszy się przy wejściu, zastanawiał się przez chwilę, czy ten podły lekarz wyda go, czy nie wyda policji? Potem machnął ręką i stanowczym krokiem wszedł do poczekalni.

Lekarza naczelnego nie było. W poczekalni powiedziano Ernestowi, że Robert wczoraj wyjechał do domu na rekonwalescencję.

Ernest jak na skrzydłach biegł do domu Roberta. Pokojówka, która mu otworzyła, powiedziała, że zabroniono jej wpuszczać kogokolwiek. Upierał się. Po chwili wyszedł profesor. Ernest grzecznie powtórzył swoją prośbę. Profesor spurpurowiał i krzyknął, żeby się w tej chwili wyniósł i żeby noga jego nigdy więcej nie przestąpiła progu tego domu! Ernest przybrawszy uprzejmy wyraz twarzy odpowiedział, że w jego rozumieniu ludzie nauki winni być nieco grzeczniejsi. Jedyne, co go interesuje, to stan zdrowia Roberta. Nie zdążył zresztą dokończyć zdania, zatrzaśnięto mu drzwi przed nosem.

Próbował dzwonić do Roberta w następnym tygodniu i jeszcze w ciągu paru tygodni z rzędu, ale słysząc jego głos niezmiennie odkładano słuchawkę. Wreszcie pewnego dnia pokojówka odpowiedziała, że profesor wyjechał z synem do Włoch, a kiedy wrócą — nie wiadomo.

Ernest nie wrócił już do szkoły. Towarzysze broni pomogli mu znaleźć pracę u Siemensa.

Wychodząc kiedyś z kina spotkał któregoś z dawnych kolegów i dowiedział się, że Robert jest w Berlinie i jak dawniej chodzi do szkoły. Jeszcze tego samego wieczoru Ernest napisał do Roberta list i zaproponował spotkanie na mieście.

Odpowiedzi nie otrzymał.

Przypuszczając, że list nie dotarł do rąk Roberta, napisał drugi, a potem trzeci raz.

Kiedy minęły wszystkie terminy, a w okienku na poste restante po raz trzydziesty usłyszał, że nic dla niego nie ma — było to akurat w niedzielę — poszedł się przejść do ogrodu zoologicznego.

Długo spacerował, ze trzy razy przystawał przy klatce gibona. Potem wolno poszedł do domu. Powiedział sobie, że widocznie lekarz miał rację: Robert ma krew A, a on B — i w tym właśnie sęk.

W domu nie rozpłakał się, ale coś go długo i nieprzyjemnie dławiło w gardle.

6

Mijały miesiące. Mijały lata. Ernest coraz rzadziej wspominał Roberta, może dlatego, że samo wspomnienie miało nieco gorzki posmak. Potem i ten gorzki posmak rozwiał się jakoś i o swojej przyjaźni z Robertem myślał teraz rzadko, raz do roku, jak o jakiejś dziecinnej zabawie.

Ernest Heil został wykwalifikowanym tokarzem-metalowcem i znanym działaczem partyjnym. Nie żałował, że prześlęczał sześć lat w gimnazjum i nie mógł go skończyć, choć teraz także miał wielką chęć do nauki. Uczył się wieczorami. Było dużo książek o zagadnieniach, które go interesowały, i mógł je otrzymać całkowicie legalnie.

Towarzysze lubili go i darzyli zaufaniem. Zaczął jako sekretarz komórki, a po kilku latach wszedł do okręgowego komitetu partii i musiał zmienić zawód tokarza na zawód „bonzy” partyjnego, jak to sam żartobliwie określał.

Kiedy po raz pierwszy zaproponowano mu odpowiedzialną funkcję partyjną, długo odmawiał, motywując tym, że nie chce odrywać się od fabryki. Usłyszał w odpowiedzi, że proponują mu nie po to, aby się oderwał, ale przeciwnie, żeby się mocniej z nią związał. Niech tylko spróbuje się oderwać, a zaraz mu pokażą, gdzie jego miejsce! Podporządkował się więc, a towarzysze, którzy wysunęli jego kandydaturę, nigdy tego nie żałowali.

Wiele mógłby opowiadać Ernest o tych latach swego życia, ale działacze partyjni owego okresu nie byli zbyt rozmowni i nie pisali pamiętników. Życie Ernesta Heila zbyt ściśle było związane ze wszystkimi ówczesnymi wypadkami politycznymi, więc pisać jego biografię znaczyłoby pisać historię Republiki Weimarskiej.

W roku 1924, będąc w sprawie partii w, Monachium, Ernest po raz pierwszy zobaczył Adolfa Hitlera, który występował w piwiarni Bürgerbräu, Było to po sławetnym „piwnym puczu” i wyzwoleniu z twierdzy Landsberg nieudanego kandydata na Zbawcę Bawarii. W tym okresie Adolf Hitler był jeszcze wielkością o całkowicie lokalnym znaczeniu i jedynie w Bawarii zapełniał swoją osobą stronice pism humorystycznych i gazet. Prawo do miejsca w pismach humorystycznych innych krajów wywojował sobie znacznie później.

Nie wywarł on na Erneście specjalnego wrażenia. Gdy przemawiał, robił się czerwony i bił się pięścią w pierś jak prowincjonalny recytator. Poglądy, które pan Hitler wówczas wypowiadał, nie świadczyły również o tym, żeby führer grupki narodowych socjalistów miał umysł męża stanu. „Kiedy macie przed sobą coś pięknego — krzyczał waląc pięścią w pierś — świadczy to o aryjskim charakterze dzieła, kiedy coś brzydkiego — to zawsze dzieło rąk żydowskich!” Dumnie chwalił się przed podstępnymi wrogami, że jeszcze ciągle ma około czterech tysięcy zwolenników, i błagał Niemcy, żeby opamiętały się na skraju przepaści, która zagraża im ze strony żydowskiej zarazy. Na koniec z nużąco uroczystą miną, jakby mówił co najmniej o zdobyciu Paryża, powiedział, że znów bierze na siebie pełną odpowiedzialność za każdy ruch wszystkich czterech tysięcy swoich zwolenników, i że albo wróg przejdzie po jego trupie, albo on po trupach wrogów.

Piwiarnia ryczała z zachwytu, potrząsając kuflami.

Przedstawienie skończyło się, jak we wszystkich prowincjonalnych teatrach, żywym obrazem. Na estradę wyszli skłóceni po puczu wodzowie narodowych socjalistów i otoczywszy malowniczo führera podali sobie dłonie. Byli to Esser, Frick, Streicher, Feder, Dinger i Buttmann. Zachwyt piwiarni na widok tej apoteozy nie miał granic.

Opuszczając piwiarnię Ernest powiedział do siebie z uśmiechem, że jaki kram, taki pan. W rozmowie z przyjaciółmi zauważył, że kto jak kto, ale ten strach na wróble z czterema tysiącami wyznawców nie stanowi wielkiego niebezpieczeństwa dla ruchu robotniczego Niemiec.

Gdyby ktokolwiek w tej chwili powiedział Ernestowi, że recytator z Bürgerbräu ściśle i zupełnie dosłownie wypełni swoją obietnicę przechadzki po trupach i że za dziesięć lat losy Niemiec, a w szczególności jego własny los, będą w rękach tego człowieka — zapewne uważałby taką przepowiednię za doskonały żart. Bo też zbytnio szanował swoich rodaków, żeby choć przez chwilę pomyśleć coś takiego.

Ernest widocznie był złym prorokiem, a tego się politykowi nie przebacza. Na jego usprawiedliwienie można tylko powiedzieć, że chyba w całych Niemczech nie znalazłby się wówczas ani jeden człowiek, nie wyłączając samego führera, który by wierzył, że wypadki mogą się rozwinąć w ten sposób.

Ernest Heil miał wielu towarzyszy, nawet serdecznych towarzyszy, bliskich i oddanych, ale nie miał przyjaciela, do którego byłby tak przywiązany, jak ongiś do Roberta. Takiego przyjaciela znalazł dopiero w roku 1926 w osobie jasnowłosej dziewczyny, Luizy Brunner, towarzyszki partyjnej, robotnicy z fabryki farb anilinowych. Pobrali się na jesieni i ich dwuletnie pożycie było okresem, do którego Ernest najchętniej powracał wspomnieniami.

Czasem wydawało mu się, że lata te minęły jakoś wyjątkowo szybko i dręczył go żal, że tak mało właściwie udało mu się zapamiętać szczegółów z okresu jego pożycia z Luizą. Co prawda oboje mieli wówczas bardzo dużo pracy i rzadko mogli się widywać. Luiza prowadziła odpowiedzialną i trudną robotę w swojej fabryce…

Do prasy komunistycznej zaczęły prześlizgiwać się wiadomości, że fabryka, która niby produkuje farby anilinowe, w rzeczywistości wyrabia gazy duszące. Nawet jakaś komisja międzynarodowa zainteresowała się tymi sensacyjnymi wiadomościami, zjawiła się w fabryce i zaraz szczęśliwie odjechała nie znalazłszy nic godnego potępienia. Wkrótce po wyjeździe komisji aresztowano Luizę i kilku innych robotników. Stanęli oni przed sądem wojskowym oskarżeni o zdradę tajemnic państwowych i szpiegostwo wojskowe, chociaż podobno fabryka produkowała jedynie pokojowe barwniki. Zarówno Luiza, jak jej towarzysze skazani zostali na dziesięć lat więzienia.

Ernest nie mógł być nawet na procesie; odbył się on przy drzwiach zamkniętych. Mimo wszystko jakimiś tam drogami doszła do niego wiadomość, że na rozprawie Luiza zachowywała się wspaniale. Gdy udzielono jej ostatniego słowa, zaintonowała „Międzynarodówkę” i dopiero usłyszawszy wyrok padła zemdlona. Towarzysze dobrze wspominali Luizę Brunner i nikt jej nie zarzucał nigdy małoduszności, a miała zaledwie dwadzieścia cztery lata! Według danych więziennych zmarła w więzieniu, nie odbywszy kary, na którą została skazana.

Ernest z większym jeszcze niż przedtem samozaparciem oddał się pracy. Towarzysze szanowali go za wytrwałość, za równowagę ducha, za to, że nie poddawał się rozpączy czy histerii. Bardziej uczuciowi starali się nie mówić o Luizie, żeby mu nie sprawiać bólu. Mylili się. Ernest był dumny ze swej Luizy, zawsze chętnie o niej mówił, ciepło i prosto, a jeśli czasami milkł na dźwięk jej imienia, w milczeniu jego było coś z ciszy, która zalega salę, gdy wszyscy wstają, by uczcić pamięć zabitego towarzysza.

7

W roku 1930 Ernest, przeglądając pewnego dnia „Weltbühne”, natknął się na artykuł wyśmiewający pseudonaukowe teorie zwolenników rasizmu. Pod artykułem był podpis: dr Robert Eberhardt. Gdy przeczytał do końca artykuł i zobaczył podpis, niespodziewanie dla samego siebie mocno się wzruszył.

„Czyżby to był Robert?”

Pamiętał, że kiedyś Robert interesował się antropologią, ale przecież od tego czasu minęło całe dziesięć lat! Niepokój, który go ogarnął na sam widok nazwiska Eberhardtów, wydał mu się wzruszający i zabawny. Oto jak silnie tkwią w nas wspomnienia dziecięce! Nie mógł zaprzeczyć, że byłby bardzo zadowolony, gdyby ten uczony doktor okazał się jego przyjacielem z lat szkolnych.

Ernest postanowił nawet dowiedzieć się koniecznie od towarzyszy czegoś bliższego o autorze artykułu, jednak w nawale spraw zapomniał o tym.

W kilka miesięcy później znów napotkał w innym lewicowym piśmie jakiś artykuł doktora Roberta Eberhardtá. Tym razem był to ostry, iskrzący się dowcipem pamflet — mordobicie w białych rękawiczkach, jak określił go w duchu Ernest. Punktem wyjścia pamfletu, skierowanego przeciw niemieckim zwolennikom eugeniki, były odkrycia rasistowskiego uczonego, Baslera.

W swoim „Wstępie do psychologii rasy i społeczeństwa” Basler usiłował dowieść, że wielka śmiertelność wśród Murzynów w koloniach wskutek nagminnej choroby serca jest, ni mniej, ni więcej, wynikiem dziedzicznej skłonności tej rasy do zbytniego wysiłku. Zdaniem Baslera Murzyni od wieków uwiełbiają pracę ponad siły. Można nie dawać im jeść, byle tylko pozwolić „nosić biegiem przez góry nadmierne ciężary, które dźwigają nie licząc się zupełnie ze swoimi możliwościami fizycznymi! Przez takie dźwiganie nabawiają się z własnej winy poważnych chorób serca”. Według spostrzeżeń pana Baslera takimi samymi zwolennikami pracy ponad siły są robotnicy niemieccy, co z jednej strony świadczy o ich rasowym pokrewieństwie z Murzynami, z drugiej zaś wyjaśnia ogromny procent śmiertelności wśród tej warstwy. Rozwijając w sposób logiczny i z całą powagą naukowe spostrzeżenia pana Baslera, Robert Eberhardt sprawił, że czytelnik pękał ze śmiechu. W końcu artykułu, zachowując pozory uprzejmości, rozprawił się bez reszty z niemieckimi zwolennikami eugeniki, cały czas powołując się tylko na bezsporne dane naukowe.

Artykuł wprawił Ernesta w radosny zachwyt. Jeśli ten doktor nawet nie jest Robertem, i tak należałoby spróbować związać go jak najściślej z ruchem. Takie pióro, szczególnie jeśli chodzi o pozyskanie inteligencji drobnomieszczańskięj, warte jest tyle, co dziesięciu dobrych agitatorów!

Tym razem Ernest nie zapomniał wyświetlić jak najdokładniej, kim był autor artykułu. Powiedziano mu, że to młody docent, syn znanego astrofizyka Juliusza Eberhardta.

Chociaż Ernest i tak był tego prawie pewny, a każda inna odpowiedź przyniosłaby mu tylko wielkie rozczarowanie, potwierdzenie domysłu sprawiło mu prawdziwą przyjemność. Cóż za radość przekonać się, że w ciągu tych dziesięciu lat, kiedy nie byli razem, Robert nie załamał się i sam umiał znaleźć właściwą drogę! Ernest zapragnął spotkać się z Robertem. Widział w nim teraz nie tylko dawnego przyjaciela, ale i przyszłego towarzysza walki. Już to samo sprawiło, że zapomniał całkowicie o dawnych przykrościach.

Odnalazł w książce telefonicznej numer profesora Eberhardtą, zadzwonił i poprosił Roberta. Nie było go jednak w domu. Z odpowiedzi wynikało jasno, że Robert ciągle jeszcze mieszka razem z ojcem w tej samej willi. Nieprędko udało się Ernestowi z nim spotkać. Przeszkodziły mu w tym nieoczekiwane wypadki.

Wedle Konstytucji Weimarskiej Niemcy nazywały się republiką demokratyczną. Konstytucja Weimarska — prócz innych przywilejów — gwarantowała również obywatelom swobodę przekonań. Toteż partia komunistyczna działała w Niemczech legalnie, wystawiała własne listy wyborcze do Reichstagu i propagowała w druku swoje idee polityczne. Nie można było nikogo aresztować ani więzić za poglądy komunistyczne.

Prócz partii komunistycznej istniało wiele innych tak zwanych partii robotniczych i socjalistycznych. Życie polityczne narodu rozwijało się pod znakiem stałego wzrostu ruchu robotniczego i nawet hitlerowscy naziści nazywali się oficjalnie Robotniczą Partią Narodowo-Socjalistyczną.

Najmocniejszą tego rodzaju partią była SPD — Socjalistyczna Partia Niemiec. Jej przedstawiciele zasiadali w rządzie. W ich rękach znajdowało się pruskie ministerstwo spraw wewnętrznych. W ich rękach była policja. Na tej to socjaldemokratycznej policji opierała się Republika Weimarska. Socjaldemokratyczna policja była prawdziwą podporą demokracji w Niemczech. Nigdy nie aresztowała i nie więziła komunistów za ich przekonania polityczne.

Zakłady Siemensa należały w Niemczech do tych przedsiębiorstw przemysłowych, w których szczególnie szerzyły się i krzepły wpływy partii komunistycznej. Praca komunistów była tam lepiej zorganizowana niż w jakiejkolwiek innej fabryce.

Właściciele zakładów Siemensa byli z tego bardzo niezadowoleni, uważając, że godzi to w zasadę pokojowego porozumienia między pracą a kapitałem, co stanowi przecież podstawę każdego demokratycznego państwa. Nie ukrywali też swego niezadowolenia przed socjaldemokratycznym ministerstwem spraw wewnętrznych, które także uważało porozumienie to za podstawę wszelkiej prawdziwej demokracji.

Ministerstwo spraw wewnętrznych nie wtrącało się do politycznych przekonań robotników w zakładach Siemensa. Uważało, że przekonania to prywatna sprawa każdego obywatela. Przypominało jedynie swej policji, że jej zadaniem jest obrona podstaw demokracji.

Policja wiedziała, że całą robotą komunistyczną w zakładach Siemensa kieruje niejaki Ernest Heil. Osoby kompetentne dowodziły, że gdyby Ernest Heil nie kierował tą robotą, nie byłaby ona, być może, tak dobrze prowadzona. To było ich osobiste przekonanie, a zgodnie z Konstytucją Weimarską nikomu z obywateli nie zabraniano mieć osobistych przekonań.

W tym czasie w niemieckiej policji politycznej pracował jako młodszy komisarz niejaki Hubert Fauler. Obywatel Fauler był kiedyś członkiem partii komunistycznej i nawet sekretarzem jakiejś terenowej organizacji, ale wkrótce rozczarowany do komunizmu opuścił partię zabrawszy na pamiątkę swoich błędów młodości niektóre dokumenty partyjne; wśród nich znalazła się także kasa partii. Fauler nie został pociągnięty za to do odpowiedzialności; wolno przecież każdemu obywatelowi zmieniać poglądy polityczne, a że w takim gorącym momencie zabrał niezupełnie to, co zamierzał, trudno było uważać za przestępstwo.

Zerwawszy z partią komunistyczną Hubert Fauler przeszedł do pracy w policji politycznej, gdzie szybko awansował, aż wreszcie dochrapał się stanowiska młodszego komisarza.

Wieczorem 27 lipca znajomi widzieli Huberta Faulera w podmiejskiej kawiarence. I potem nikt już nigdy na tym świecie Huberta Faulera nie widział. Następnego dnia znaleziono jego zwłoki na pustym placu, niedaleko wspomnianej kawiarenki, z przestrzeloną czaszką i kulą w jelitach.

Znaleźli się dwaj świadkowie, z których jeden zeznał w policji, że ubiegłego wieczora na kwadrans przed śmiercią Faulera — godzinę tę ustaliła dokładnie ekspertyza lekarska — siedząc przy sąsiednim stoliku, widział, jak Hubert Fauler wyszedł z kawiarni, a za nim, uregulowawszy szybko rachunek, wysunął się Ernest Heil. Drugi świadek przechodząc z piętnaście minut później przez ów fatalny plac usłyszał wyraźnie dwa strzały i zawróciwszy w wąskę uliczkę natknął się na biegnącego Ernesta Heila, którego prawa ręka tkwiła w kieszeni marynarki. Według zapewnień tych dwóch świadków Ernest Heil niejednokrotnie przemawiał w ich dzielnicy na zebraniach, więc obaj od razu go poznali.

Biorąc pod uwagę komunistyczną przeszłość zabitego, policja dopatrzyła się w tym zabójstwie aktu zemsty partyjnej.

Ernest, który tego dnia wyjechał w jakichś sprawach do Drezna (co było jeszcze jedną poszlaką, świadczącą przeciw niemu), dowiedział się o wszystkim dopiero pod koniec tygodnia, kiedy wrócił do Berlina. Uprzedzony przez towarzyszy, którzy oczekiwali go na dworcu, nie poszedł już do swego mieszkania, lecz zamieszkał tymczasowo u znajomego robotnika-kuśnierza.

Towarzysze Ernesta uznali, że cała ta sprawa pachnie najzwyklejszą prowokacją. Niektórzy byli przekonani, że Hubert Fauler, który przeważnie chodził po cywilnemu, został po prostu zabity w celach rabunkowych przez dwóch bandytów ujętych następnego dnia; bandytom tym obiecano w policji zatuszować całą sprawę, jeśli obaj zaświadczą, że mordercą Faulera jest Ernest Heil.

Inni byli zdania, że sama policja zabiła Huberta Faulera, ponieważ nie przedstawiał już dla niej żadnej wartości. Obaj świadkowie zaś to po prostu podstawieni agenci policji. Takie było osobiste przekonanie towarzyszy Ernesta, a zgodnie z Konstytucją Weimarską nikomu z obywateli nie zabrania się mieć osobistych przekonań.

Jeśli zaś mowa o policji, to ona również miała w tej mierze własne zdanie. Zawierało się ono w słowach ustawodawstwa demokratycznego i sprowadzało się do tego, że jeśli dwaj obywatele zgodnie wskazują trzeciego obywatela i zeznają pod przysięgą, że spowodował on śmiertelne uszkodzenie ciała czwartego obywatela, wystarcza to, żeby winę owego trzeciego obywatela uznać za całkowicie dowiedzioną.

Za zabójstwo urzędnika policji w czasie pełnienia obowiązków służbowych (a jak wiadomo, urzędnicy tajnej policji pełnią je nie tylko na ulicy, ale i w kawiarni) wymierza się karę śmierci, którą czasami, uwzględniając okoliczności łagodzące, zamienia się na dożywotne więzienie.

Ponieważ w ów feralny dzień Ernest istotnie wstąpił do wspomnianej kawiarenki, spór z władzami sądowymi w celu wykazania jego niewinności nie miał żadnego sensu. Partia znała już niejeden taki wypadek: towarzysze, znajdujący się w chwili dokonania tego czy innego przestępstwa na drugim końcu Niemiec, bywali pomimo wszystko skazywani na długie lata i to na podstawie zeznań jednego tylko świadka. Już Rzymianie mawiali, że człowiek jest istotą omylną, a wedle świadectwa współczesnych, niemieccy sędziowie tego okresu byli również ludźmi.

Zrozumiałe więc, że towarzysze Ernesta nie mieli wielkiej chęci przyczyniać się do popełnienia jeszcze jednej omyłki sądowej i zaproponowali Ernestowi, by zniknął z horyzontu Berlina. Heil zmienił nazwisko, ale pozostał w wielkim mieście Berlinie na nielegalnej stopie. Zniknięcie zaś Ernesta było dla organów śledczych nieodpartym dowodem winy, równym przyznaniu się. Za pojmanie Heila, jak to było w zwyczaju, wyznaczono odpowiednią nagrodę pieniężną.

Towarzysze Ernesta twierdzili, że wystarczy, aby przerwał na pewien czas działalność, a policja nie będzie na pewno nastawać na jego aresztowanie: o wiele ważniejszą dla niej sprawą jest unieszkodliwienie Heila i pozbawienie go możności dalszej pracy, niż wszczynanie głośnego procesu, budzącego zawsze w prasie sprzeczne komentarze. Zaproponowano Ernestowi, by opuścił Niemcy i przedostał się do ZSRR.

Ernest jednak przekonał towarzyszy, dowodząc nie bez słuszności, że tu jest o wiele bardziej potrzebny.

Z właściwym mu uporem pracował dalej. Partia w owym czasie nie była jeszcze przystosowana do konspiracji, musiał więc wymigiwać się z różnych opresji.

Wkrótce Ernest przekonał się, jak słuszne był rady towarzyszy, którzy mieli więcej od niego doświadczenia. Policja z początku niezbyt go niepokoiła, nagle jednak dobrała się do niego nie na żarty. Jedno za drugim paliły się jego konspiracyjne mieszkania, kosztowało go niemało trudu, by wyśliznąć się z zastawionych sieci. Po raz pierwszy, od czasu gdy był w partii, stał się podejrzliwy i nikomu ńie ufał. Zaostrzając coraz bardziej środki ostrożności doprowadził do tego, że tylko jeden z członków komitetu obwodowego znał adresy jego mieszkań konspiracyjnych i miejsca spotkań.

Pewnego wieczora, gdy przyszedł na nocleg, o mało nie wpadł w łapy oczekującej go policji i cudem tylko uszedł cało wyskoczywszy na podwórze i przesiedziawszy trzy godziny w skrzyni na śmieci. Poszedł do innego mieszkania, ale już z daleka poczuł coś niedobrego i zawrócił nie wchodząc do tego domu. Przez zaufanego i bystrego towarzysza sprawdził wszystkie swoje mieszkania i miejsca spotkań. Wszędzie kręciły się podejrzane typy, wśród których towarzysz zauważył kilku znanych szpicli.

Całą tę noc i następną, i trzecią z rzędu przebył Ernest włócząc się po mieście i nie mógł odważyć się, aby wejść do któregoś ze znajomych domów. Nie dawała mu spokoju natrętna myśl, że partię zaśmiecają prowokatorzy, którzy przedostali się nawet do komitetu okręgowego. W ciągu tych dni i nocy było mu bardzo ciężko na sercu. Zestawiał suche fakty i zaczynał podejrzewać nawet najbliższych, najbardziej godnych zaufania towarzyszy. Ogarniała go nieprzeparta chęć, by zajść do któregoś z członków Komitetu Centralnego i podzielić się podejrzeniami, ale bał się ich skompromitować swą wizytą.

Samotny w ogromnym, ludnym mieście wałęsał się po ulicach jak trędowaty. Nigdy przedtem i nigdy potem nie doświadczał tak okropnego uczucia osamotnienia.

W przyszłości mógł się przekonać, że w ciągu tych dni widział wszystko w zbyt ciemnych barwach. KPD była zaśmiecona prowokatorami nie mniej i nie więcej niż każda inna dobrze pracująca partia rewolucyjna, a ów zbieg okoliczności, który na pierwszy rzut oka budził przykre myśli, był tylko wynikiem tego, że większość towarzyszy nie umiała pracować w konspiracji.

Wymęczony brakiem snu, z dwoma fenigami w kieszeni Ernest wlókł się po cichej, znajomej skądsiś uliczce, tonącej w zieleni. Teraz gotów był już wpaść gdziekolwiek, byle tylko położyć się i zasnąć. Znalazłszy się przed willą Eberhardtów bez namysłu nacisnął guzik dzwonka i spytał o Roberta.

Przyjrzano mu się podejrzliwie i nieprzychylnie: w ciągu trzech dni wyrosła mu broda, a ślady przebywania w śmietniku źle się odbiły na jego powierzchowności. Kazano mu czekać w przedpokoju.

Po chwili wyszedł szczupły młody mężczyzna o twarzy dawnego Roberta, ale jakby nieco powiększonej i gdzieniegdzie wyretuszowanej. Przypatrzywszy się gościowi uważnie, mężczyzna krzyknął: „Ernest!” — i chwyciwszy Heila za rękę wciągnął do salonu. Ściskając Ernesta w objęciach zasypywał go pytaniami.

W odpowiedzi Ernest wyszeptał mu na ucho tylko dwa zdania — że policja go szuka i że strasznie mu się chce spać.

Niemało namęczył się Robert, zanim przekonał Ernesta, aby włożył kapelusz i wyszedł na ulicę. Długo tłumaczył Ernestowi, że zaraz go u siebie urządzi, nie trzeba tylko, by służąca o tym wiedziała. Niech więc Ernest uda, że wychodzi, i niech przeczeka z dziesięć minut gdzieś w pobliżu na ulicy. Tymczasem Robert wyprawi służącą z domu i będzie oczekiwać Ernesta przy tylnej furtce.

Ernest nie wiedział, czy rzeczywiście minęło dziesięć minut. Przy furtce stał już Robert i czule poklepując przyjaciela po plecach zaprowadził go na pierwsze piętro. Na górze czekało już posłane łóżko, talerz zimnego mięsa, bułki, masło i butelka wina. Ernest popatrzył na to wszystko szklanymi oczami i bez słowa runął na łóżko. Spał bez przerwy całą dobę.

8

Obudziwszy się zobaczył przez otwarte okno błękitne sierpniowe niebo i zielone korony kasztanów, wstrząsane namiętną kłótnią całej giełdy wróbli. Przeciągnął się mrużąc w słońcu oczy. Ani życie w ogóle, ani własne jego położenie nie wydawały mu się teraz tak ponure, jak przed dwudziestoma czterema godzinami.

W drzwiach ukazał się Robert, zaprowadził go do łazienki i raz jeszcze zmierzywszy oczami wrócił z przewieszonym przez ramię garniturem i zmianą bielizny.

— Mój garnitur nie nadaje się dla ciebie, za wąski. Włóż tymczasem ojca, a potem już się tam coś wymyśli. Trudno, żebyś został w twoim. Cały jest utytłany w jakichś pomyjach.

— Ba, zupełnie zapomniałem o istnieniu twego ojca! Jak myślisz, nie wypędzi mnie? — zażartował Ernest.

— Ojciec wyjechał do Londynu na jakiś kongres naukowy i nieprędko wróci.

Widok kąpieli i przygotowanej przed lustrem nowej maszynki do golenia wzruszyły zarośniętego tułacza. Wszędzie widać było troskliwą rękę Roberta.

Odświeżony, starannie wygolony, w nowym, odrobinę za szerokim ubraniu Ernest wszedł na górę i zastał w swoim pokoju obficie zastawiony stół. Niewiele myśląc łapczywie rzucił się na jedzenie.

— Jeśli będziesz zachowywał minimalne środki ostrożności, możesz tu mieszkać, jak długo zechcesz — powiedział Robert otwierając butelkę wina — a potem się pomyśli, jak cię wyprawić za granicę.

Ernest odrzekł, że nie ma zamiaru wyjeżdżać za granicę. Jako zakamieniały patriota niemiecki ani myśli opuszczać swojej przepięknej ojczyzny. Czy Robert aby wie, jakiego rodzaju przestępcę ukrywa pod swoim dachem?

— Nie wiesz? To poczekaj, najpierw zjem, bo możesz się jeszcze rozmyślić i będę musiał odejść głodny.

Kładąc do ust porządny kawałek sznycla i zapijając go winem Ernest opowiedział o przedwczesnym zgonie Huberta Faulera i z humorem objaśnił Robertowi rolę, jaką jego pokornemu słudze pozwoliła odegrać w tej sprawie policja. Ale Robert bynajmniej niehumorystycznie ocenił opowiadanie Ernesta. Blady, z twarzą, na której malowało się oburzenie, biegał nerwowo po pokoju. Nie, tego tak nie można zostawić. Ma znajomości wśród wyższych urzędników ministerstwa sprawiedliwości. Trzeba natychmiast wszystkich postawić na nogi! Ale przede wszystkim należy się poradzić dobrego adwokata.

Ernest z ciekawością śledził swego wzburzonego przyjaciela.

„Oho, bratku, więc ty masz jeszcze tyle złudzeń!…”

Poradził Robertowi, by przestał zachowywać się jak dziecko i — na litość Boga! — nie zaczynał żadnych historii, jeśli nie chce go zasypać, by w ten sposób pozbyć się niepożądanego lokatora.

Robert obraził się. Istnieją jeszcze w Niemczech dostatecznie wypróbowane sposoby walki z rozpasaniem kliki policyjnej, począwszy od prasy, kończąc na opinii publicznej! Wyrzekać się z góry walki i poddawać się tej samowoli — to brak rozsądku, który zupełnie nie licuje z postawą rewolucjonisty!

Ernest mrużąc ironicznie prawe oko wtrącił, że niestety chodzi tu nie tyle o machinacje nikczemnej kliki policyjnej, ile o system państwowy. Napełniwszy kieliszki zaproponował, by wypić za jak najszybsze wyleczenie się Roberta ze wszystkich złudzeń.

O mało się nie pokłócili, co im zresztą niejednokrotnie groziło w czasie obiadu. Ale spojrzawszy na śmiejącą się twarz Ernesta, Robert również zaczął się śmiać i zaproponował, aby wypili za starą przyjaźń! Postanowili, że Ernest teraz tu zamieszka. Robert nie będzie się wtrącał do jego spraw, choć uważa postępowanie Ernesta za zupełne bezsensowne.

Na stole pojawiła się druga butelka wina i rozmowa przyjęła bardziej pokojowy obrót. Obaj wesoło wspominali wszystkie wspólne dziecięce zainteresowania. Gdy doszli do gibona, Robert zapewnił przyjaciela, że wszystkiemu winien staruszek Haeckel, który sprawił, że zwrócili się pod niewłaściwy adres. Na jbliższym krewnym człowieka nie jest bowiem gibon, lecz szympans — dawno już dowiedli tego Schwalbe i Weinert. Robert też mą specjalną pracę na ten temat. Gdyby Ernest i Robert zwrócili się wówczas nie do gibona, lecz do szympansa, na pewno by się z nim dogadali…

Niepostrzeżenie rozmowa ich przeszła na obecne zainteresowania Roberta. Jego zasadnicze prace naukowe dotyczyły dziedziny antropogenezy. Ubocznie zajmował się problemem powstania ras. Tytuł docenta otrzymał za wyczerpującą pracę o pithecanthropusie; studia owe oparł nie na sztucznych modelach, ale na oryginalnym znalezisku. Potem Robert wziął z półki cienką książeczkę i nie bez dumy podał ją Ernestowi.

— Poczekaj, napiszę dedykację.

— Proszę cię, nie pisz! Nie wiem jeszcze dokładnie, jak się mam nazywać.

— Obejdziemy się bez nazwiska.

Napisał: „Staremu przyjacielowi w dowód nowej przyjaźni”.

Przejrzawszy długie tablice pomiarów czaszki i kości udowych pithecanthropusa, podanych z dokładnością do jednego mikrona, Ernest odłożył książkę. Zauważył z uśmiechem, że bliższa jego sercu jest druga dziedzina działalności Roberta: jest ona politycznie o wiele bardziej aktualną i co za tym idzie bardziej potrzebna. Artykuły Roberta wymierzone przeciw rasizmowi są, bez wszelkich komplementów, wspaniałe.

Robert odrzekł, że swoje artykuły, zamieszczane w pismach niespecjalistycznych, uważa tylko za niewinne szkice literackie i nigdy nie przypisuje im szczególnego znaczenia. Od dzieciństwa ma lekki pociąg do literatury i czasami pozwala sobie na tę słabostkę. Trudno traktować poważnie te artykuliki i porównywać je z jego pracami z dziedziny antropogenezy. Jeżeli Ernest sądzi, że prace naukowe Roberta są politycznie nieaktualne dlatego tylko, że traktują o jakichś starych, wykopanych kościach, to grubo się myli.

— Nieraz miałem okazję przekonać się, że komuniści niemieccy grzeszą zbyt ograniczonym zasięgiem widzenia spraw i że mechanicznie usiłują sprowadzić wszystko do walki ekonomicznej. Byłoby bardzo wskazane, gdyby mniej interesowali się Marksem, a uważniej czytali Engelsa. Choćby „Pochodzenie rodziny” albo „Rolę pracy w procesie uczłowieczenia małpy.” Widocznie Engels nie uważał tego problemu za politycznie nieaktualny, skoro tyle czasu poświęcił na studiowanie go…

— Nie przekręcaj, proszę, moich słów. Nie namawiam cię bynajmniej do porzucenia studiów nad antropogenezą i przestawienia się na popularne artykuły polemiczne. Uważam tylko, żez gruntu niesłuszny jest twój lekceważący stosunek do nich jak do pracy gorszego rzędu. Ja osobiście nie oddzielałbym wcale twojej działalności naukowej od politycznej, jak ty to właśnie robisz. Dla mnie to tylko dwie strony jednej i tej samej pracy. Osłabienie jednej pociągnęłoby za sobą nieuchronne zwyrodnienie drugiej.

Wygłaszając tę tyradę Ernest nie mógł się uwolnić od przykrej myśli, że jego słowa będą się wydawały Robertowi jedynie komunałami. Wiedział, że ma rację, nie czuł się tylko na siłach rozprawiać z Robertem na te tematy. W dziedzinie antropogenezy Robert wiedział o wiele więcej od niego.

Lecz wieloletnie przemawianie na wiecach nauczyło Ernesta trudnej sztuki polemizowania. Toteż bez trudu, zręcznym manewrem, uniknął otwartej walki i doprowadził dyskusję do szczęśliwego końca.

Tego dnia więc nie tylko nie pokłócili się, ale rozstali jak najlepsi przyjaciele. Stosunek sił w tej przyjaźni był nieco inny niż dziesięć lat temu. Przewaga bezwzględnego przekonania była jak dawniej po stronie Ernesta. Ale dawniej Robert także wierzył w nieomylność tych przekonań. Teraz trzeba było Roberta na nowo zdobywać. Nigdy przedtem Ernest nie odczuwał tak boleśnie braków w swoim wykształceniu. Dawniej broń, na którą mieli walczyć w swoich dziecięcych grach i zmaganiach — aż do karabinu włącznie w dniach powstania spartakusowców — wybierał Ernest. Teraz wybór broni należał do Robertą.

9

W tym okresie Robert miał bardzo poważne troski. Nie miał. się z kim nimi podzielić. Przywykł spowiadać się ze swych smutków i niepowodzeń ojcu, jedynemu człowiekowi, który — wiedział o tym — nie będzie się cieszył z jego pomyłek ani go nie wykpi; poglądy ojca i syna w wielu sprawach były zbieżne. Teraz, w nieobecności ojca, Robert rad był, że może się zwierzyć Ernestowi ze swoich trosk.

Niedawno w prasie ukazała się niewielka notatka, że Dubois wyrzeka się pithecanthropusa. Robert czekał długo na sprostowanie. Nie doczekawszy się postanowił napisać list do profesora Dubois.

Ernest nie od razu pojął, dlaczego Robert tak bardzo przejmuje się całą tą historią. No, więc wyrzekł się! Wielka mi rzecz!

Nie znalazłszy u przyjaciela zrozumienia Robert się obruszył:

— Chyba nie wiesz, co to jest pithecanthropus?

— Właśnie że wiem. Istota człowiekowata. Przecież czytałem Haeckla!

— Przecież to jest jedyny, najbardziej wiarygodny dowód paleontologiczny pochodzenia człowieka od małpy!

— I co z tego?

— Jak to „co z tego”? Jeżeli sam „twórca” pithecanthropusa, człowiek, który go znalazł, opisał, w ciągu czterdziestu lat bronił swego odkrycia, nagle wyrzeka się własnych poglądów, negując niewątpliwe małpie pochodzenie naszego przodka — jak ci się wydaje, czy jest to ściśle związane z kampanią reakcji przeciwko darwinizmowi, czy też nie?

— Aha, w tym sęk! Rozumiem!

Robert wpadł na ulubiony temat i nie mógł się już zatrzymać.

— Przeczytaj coś z tej dziedziny! To ciekawsze od każdej powieści! Czy pamiętasz u Haeckla „brakujące ogniwo”? Bo Haeckel doszedł do tego jedynie drogą spekulacji umysłowej. Jego wiara w pochodzenie człowieka od małpy człekokształtnej była tak głęboka, że nie zawahał się wprowadzić brakującego przejściowego ogniwa do genealogii człowieka. Nie wątpił ani chwili, że kiedyś znajdą się szczątki tej nieznanej istoty, dla której zawczasu przygotował nazwę pithecanthropusa. I oto zjawia się Dubois, lekarz holenderski, który naczytawszy się Haeckla uwierzył mu na słowo, i oświadcza, że podejmuje się znalezienia szczątków owego haecklowskiego pithecanthropusa…

— A to zuch!

— Poczekaj chwilkę! Dubois zostaje wysłany do kolonii jako lekarz wojskowy. Kierując się wskazaniami Haeckla szuka swej urojonej istoty człowiekowatej na Jawie. Ale jak wiemy teraz, wskazówki te były z gruntu nieścisłe! Opierały się na omyłce Haeckla, który szukał przodków człowieka wśród gibonów, a nie wśród szympansów. Stąd też błędna wyprawa Dubois do ojczyzny współczesnych gibonów, na Jawę. Gdybyśmy dziś szukali pithecanthropusa, uzbrojeni w całą nowoczesną wiedzę, do głowy by nam nie przyszło szukać go na Jawie. I nie znaleźlibyśmy dotychczas. A Dubois jednak znalazł go, pomimo, a może raczej dlatego, że skierował się pod niewłaściwy adres! Trudno sobie wyobrazić równie zdumiewający zbieg przypadków! Po usunięciu wierzchnich warstw ziemi koło Trinilu znalazł to, czego ani przedtem, ani potem nikomu w żadnym innym miejscu nie udałoby się odnaleźć: znalazł pokrywę czaszkową, trzy zęby i kość udową istoty podobnej jak dwie krople wody do haecklowskiego pithecanthropusa… Następnie natrafiono w tej samej okolicy na jeszcze jeden ząb i cztery kości udowe. W ten sposób znaleziono dowód rzeczowy, że człowiek pochodzi od małpy, dowód, który jak bomba ogłuszył wszystkich przeciwników darwinizmu.

— Poczekaj no, przecież jeżeli dobrze rozumiem, sam Dubois nigdzie oficjalnie nie wyrzekł się pithecanthropusa. Może to po prostu kaczka dziennikarska?

— Ale widzisz, Dubois niezwykle gorąco traktuje swoje znalezisko i śledzi dosłownie wszystko, co ktokolwiek, kiedykolwiek i gdziekolwiek drukował w sprawie pithecanthropusa. Dlatego absolutnie wykluczone jest, by taka hańbiąca jego dobre imię notatka nie wpadła mu w ręce. A to, że nie uważał za stosowne sprostować tego w prasie — i tym samym pozwolił elementom reakcyjnym w nauce spekulować swoim nazwiskiem — mówi już samo za siebie.

Ernest zainteresował się żywo osobą doktora Dubois. Robert opowiedział mu szczegółowo o swojej wizycie w Haarlemie w czasie pracy nad monografią o pithecanthropusie. Okazało się, że profesor Dubois, teraz już czcigodny starzec, mieszka w Holandii, w Haarlemie, jak prawdziwy pustelnik strzegąc swego znaleziska. Kości pithecanthropusa można obejrzeć jedynie u niego w domu, przy czym rzadko któremu z uczonych pozwala ich dotknąć. Kiedy jeden z kongresów antropologicznych zwrócił się o wypożyczenie tych kości na krótki czas, profesor zaproponował, by kongres przyjechał do niego, do Haarlemu.

— No to trzeba mu te kości odebrać! — wykrzyknął wzburzony Ernest. — Przecież pod wpływem kleru jeszcze może je zniszczyć!

Obawy przyjaciela wywołały uśmiech na twarzy Roberta.

— Odebrać ich niestety nie możną. Jak ci wiadomo, żyjemy jeszcze ciągle w społeczeństwie kapitalistycznym, a te kostki to własność prywatna obywatela holenderskiego, profesora Dubois. Zgodnie z naszymi pojęciami o prywatnej własności ma on prawo je zniszczyć. Ale nie jest to zbyt wielkie niebezpieczeństwo, choć oczywiście przykre. Przede wszystkim zapomniałem ci powiedzieć, że profesor Dubois na zasadzie porozumienia z angielską firmą Damon udzielił jej wyłącznego prawa produkowania i sprzedaży odlewów kości pithecanthropusa. W ten sposób już około czterdzieści lat eksploatuje ową istotę człowiekowatą jak pokorne bydlę domowe. Nasz przodek stał się dla niego przysłowiową kurą znoszącą złote jajka. I oto prosty związek antropologii z ekonomiką! Na szczęście dzięki temu byznesowi rozporządzamy w tej chwili dziesiątkiem tysięcy najdokładniejszych odlewów pithecanthropusa. Każda jego kosteczka została wymierzona i opisana nieskończoną ilość razy. W takich warunkach nawet strata oryginału nie przyniosłaby nauce poważniejszego uszczerbku. Jedyne co Dubois może robić bez żadnej kontroli, to fantazjować na temat wewnętrznej budowy kości, które do niego należą. Ale badania tego typu nie są w stanie wnieść nic istotnie nowego.

— Czemu nie napiszesz pamfletu na ten temat? Dałbym tytuł: „Pithecanthropus na łańcuchu”.

— Co ty mówisz? Po co denerwować staruszka? Był niesłychanie grzeczny dla mnie i nawet pozwolił mi dotknąć kości. No i jak myślisz, czy to ciekawe i aktualne?

— Bardzo.

— No widzisz! A ty mówisz: nie martw się! Oczywiście sprawa Dubois nie została całkowicie wyświetlona, ale na tle tego, co się teraz wszędzie dzieje, nabiera znaczenia symptomu. Wielu znanych uczonych przechodzi — jeden za drugim — do obozu reakcji. Weź choćby takiego Weinerta. Autor wspaniałych prac z dziedziny antropogenezy! Krążą uporczywe plotki, że skłonny jest uznać eoanthropusa.

— A cóż to znów za zwierzę?

— To żuchwa i kilka kości czaszki, które Dawson znalazł na południu Anglii koło Filtdown. Według wszelkiego prawdopodobieństwa żuchwa ta należy do małpy człekokształtnej, a części czaszki do człowieka jaskiniowego. Niemniej Woodward i inni antropolodzy próbują dowieść, że to kości jednej i tej samej istoty, która jakoby żyła w zaraniu ludzkości i dlatego ochrzczona została przez nich nazwą eoanthropusa. Sądząc po żuchwie istota ta żyła jeszcze przed pithecanthropusem. A że kości jej czaszki są o wiele bardziej zbliżone do czaszki współczesnego człowieka niż czaszka pithecanthropusa, a nawet człowieka z Neandertalu — wniosek jasny: człowiek nie wywodzi się od pithecanthropusa poprzez neandertalczyka, lecz poprzez eoanthropusa od jakichś nie znanych nam dotąd przodków…

— A co komu z tego przyjdzie?

— Bardzo wiele, szczególnie rasistom i różnym innym obskurantom. Weinerta zdziwiło to, że żuchwa znaleziona koło Filtdown przypomina żuchwę szympansa. Dlatego też sądzi, że uznając istnienie eoanthropusa nie występuje przeciw darwinizmowi. Ale to niezupełnie tak. Dotąd jedyna naukowa linia genealogiczna człowieka wiedzie od małpy człekokształtnej poprzez pithecanthropusa i neandertalczyka do istoty współczesnej. Dopiero w stadium neandertalczyka obserwujemy rozczłonkowanie tego jedynego pnia na rasy. Ale obskurantom i rasistom oczywiście nie w smak taka genealogia. Silnie rozwinięte łuki brwiowe, zrośnięte korzenie zębów i zgięte nogi neandertalczyka zbyt wyraźnie mówią o jego małpim pochodzeniu. Toteż najzagorzalsi reakcjoniści uważają, że neandertalczyk jest jakąś wymarłą boczną gałęzią, która nie ma bezpośredniego związku z człowiekiem współczesnym, i wywodzą człowieka od jakichś nieznanych istot, które nie zachowały się nigdzie w przyrodzie. W praktyce nie różni się to od wywodzenia człowieka z kości Adama. Bardziej giętcy rasiści chętnie czasem kokietują Darwina. Jak wiadomo, tak zwany „darwinizm społeczny” wyświadczył im w tym względzie niemałą usługę. Gotowi są uznać, że pithecanthropus i neandertalczyk byli przodkami ludzkości, ale niecałej, tylko jej niższych ras. Niech sobie pochodzą od małp, dobrze im tak! Ale jeśli mowa o rasie północnej, jej pochodzenie jest zupełnie inne. Tak powstają różne teorie poligeniczne, które próbują dowieść, że różne rasy powstawały samodzielnie z wyższych i niższych przodków. Nie muszę ci chyba wyjaśniać politycznego znaczenia tych teorii. Dowód istnienia jakiegoś eoanthropusa potrzebny jest tym panom jak manna z niebios. Ta właśnie druga oddzielna droga rozwoju potrzebna jest im, aby dowieść pochodzenia wyższych ras.

— A dlaczego ta droga jest lepsza?

— Żartujesz chyba! Wówczas, gdy niższe rasy, nawet w würmskim okresie zlodowaceń, w stadium neandertalczyka zachowały podstawowe cechy małpie, potomkowie eoanthropusa w stadium współczesnym pithecanthropusowi, a może nawet poprzedza jącym go, mieli już całkowicie ludzkie rozmiary czaszki!

— Rozumiem!

— Strach pomyśleć! Weinert, który w ciągu tylu lat bronił naukowej teorii pochodzenia człowieka i poświęcił temu zagadnieniu dziesiątki prac, skłonny jest nagle uznać taki bluff jak eoanthropus! Co to jest twoim zdaniem: przypadek czy przyznanie się do własnej omyłki? Oto, drogi Erneście, gdzie wre teraz prawdziwa walka klasowa, choć nie ma tam mowy o zarobkach, a jedynie o jakichś wykopanych kościach sprzed dwustu tysięcy lat. A ty jej szukasz tylko w swoich fabrykach!

10

Warunki życia Ernesta w willi Eberhardtów można chyba porównać tylko z warunkami w pierwszorzędnym sanatorium. Prócz spacerów po ogrodzie, które Ernest musiał zastąpić spacerami po pokoju — otworzywszy na ścieżaj okno i wpuszczając gałązki kasztana cały dzień rojące się od wróbli — nie było rzeczy, na której brak mógłby się uskarżać.

Mimo to już na drugi dzień zaczął się nudzić. Nie umiał żyć bez kontaktu z organizacją, a świadomość, że ten kontakt utracił, odebrała mu przyjemność od dawna zasłużonego odpoczynku.

Trzeciego dnia nieśmiało spytał Roberta, czy nie mógłby w drodze do pracy wstąpić na Büilowplatz do Domu Karola Ljebknechta i osobiście oddać pewnemu towarzyszowi list? Robert chętnie się zgodził. Ernest wręczył mu kartkę i bardzo prosił, aby poczekał na odpowiedź.

Jeszcze tego wieczora Robert przywiózł oczekiwaną odpowiedź. Członek KC radził mu wyjechać na prowincję na miesiąc, a nawet dłużej — partia może mu w tym pomóc; jeśli zaś znalazł tutaj bezpieczne schronienie, niech go nie opuszcza i nie wysuwa nosa na świat co najmniej przez taki sam okres. Nadeszła fala prowokacji policyjnych i gdyby w tych warunkach Ernest wpadł, wyzyskano by to oczywiście natychmiast jako pretekst dla skompromitowania innych upatrzonych już towarzyszy. A co się tyczy podejrzeń Ernesta, zostaną one wzięte pod uwagę w związku z przeprowadzaną obecnie dokładną weryfikacją kadr partyjnych. Jeżeli zaś Ernest nie może wytrzymać bez zajęcia, mógłby napisać kilka artykułów do prasy partyjnej. Dołączony był spis tematów.

Pozbywszy się ostatnich wątpliwości Ernest mógł wreszcie z czystym sumieniem oddać się kejfowi — jak nazywał swą beztroską i spokojną egzystencję w willi Eberhardtów. Ten kejf był zresztą bardzo pracowity. Korzystając z bogatych bibliotek Roberta i jego ojca, Ernest od rana do późnego wieczora łykał książkę za książką. Codzienne rozmowy i dyskusje z Robertem wspaniale uzupełniały ten krótki kurs przymusowego samokształcenia. W dyskusjach Ernest każdorazowo sprawdzał swoje sądy, zyskiwał dodatkowe wiadomości, zapoznawał się z najnowszymi hipotezami naukowymi, które w owe płodne lata wyrastały jak grzyby po deszczu na miejscu wczoraj jeszcze nowych, a dziś już przestarzałych teorii. Robert, zachwycony szybkimi postępami przyjaciela, wkrótce mógł już z nim rozmawiać o dość nawet skomplikowanych zagadnieniach, nie uciekając się do nieustannych wyjaśnień i uproszczeń, koniecznych w rozmowach z niewtajemniczonymi.

Dla Roberta zaś dyskusję z Ernestem, które prowadził z początku ze sceptycznym uśmiechem i pewnym odcieniem wyższości, stały się wkrótce codzienną potrzebą. Nigdy przedtem nie ciągnęło go tak do domu po zajęciach w instytucie. W pracy naukowej spotykał się dotychczas jedynie z krytyką ze strony prawicy. Reakcyjni uczeni widzieli w jego nastrojach wpływy nienawistnego marksizmu choćby dlatego, że Robert nie chciał godzić antropologii z religią i stanowczo odrzucał teorię wyższości jednych ras nad drugimi. Częste ataki prawicy sprzyjały rozwojowi żyłki polemicznej Roberta i nadawały jego kolejnym pracom coraz ostrzejszy i bardziej wojowniczy charakter. Zdążył już nauczyć się na pamięć wszystkich argumentów swoich przeciwników. Tracąc pod nogami grunt naukowy starali się oni zawsze przenieść spory w sferę metafizyki, co dla Roberta było nie do przyjęcia — taka walka przestawała zupełnie go interesować.

W dyskusjach z Ernestem zetknął się po raz pierwszy z krytyką lewicy i zrozumiał konieczność zrewidowania niektórych pozycji. Dyskusje te dawały mu nowy impuls. Robert z usposobienia, jak łatwo się domyślić, był naturą wybitnie intelektualną. Praca umysłowa była dla niego źródłem najsubtelniejszych rozkoszy, w porównaniu z którymi bladły wszelkie inne wrażenia i uczucia. Już to samo wyjaśniało w pewnym stopniu jego nowe przywiązanie do Ernesta jako do tego, który pośrednio zdołał w nim obudzić nowe wzruszenia intelektualne. Jeśli dodamy, że Robert nie miał prawdziwego przyjaciela, że trudno zżywał się z ludźmi, wówczas odrodzenie gorącej przyjaźni dla Ernesta stanie się jeszcze bardziej zrozumiałe. Most przerzucony został między nimi już w czasach dzieciństwa, nie trzeba go więc było budować, a to nadzwyczajnie ułatwiało nowe zbliżenie. Prócz tego jakieś podświadome, nieuchwytne poczucie winy względem Ernesta, teraz, kiedy przypadek pozwolił ją naprawić bez reszty, jeszcze bardziej wzmacniało przywiązanie Roberta.

Dawno już w rozmowach z nim Ernest przestał być stroną wyłącznie biorącą. Zdolność wyprowadzania ze wszystkiego błyskawicznych wniosków politycznych i tu pomogła. Wkrótce zaczął tłumaczyć Robertowi na język polityczny takie zjawiska, które w oczach Roberta nie miały z polityką właściwie żadnego związku. Dla żartu upolityczniał nawet najcięższe akademickie terminy naukowe. I tak słowo „pithecanthropus”, oznaczające według słów Roberta małpę, która jeszcze nie stała się człowiekiem, i jednocześnie człowieka, który nie przestał być małpą, było w ustach Ernesta synonimem nazi i wszelkich odcieni zwolenników faszyzmu i reakcji: ten rodzaj człowieka, jeśli się poważnie zastanowić, nie zasługiwał na dumne miano „Homo sapiens”.

Robert uważał, że to obraza jego ulubionego pithecanthropusa. Ernest przekonał go cytatą z Engelsa, że dopiero wtedy, gdy środki produkcji staną się własnością społeczną, a produkty przestaną rządzić wytwórcami, człowiek zostanie ostatecznie wyodrębniony z królestwa zwierząt. Dla tych zaś, którzy ze zwierzęcym uporem chcą zatrzymać ludzkość w przedsionkach prehistorii, nie ma odpowiedniejszej nazwy! Robert zgodził się z tym, ale zażądał, aby z ogólnej grupy wyodrębnić wojskowych: zdaniem jego bowiem ten rodzaj człekokształtnych stworzeń stoi jeszcze w najlepszym wypadku o dwa stopnie niżej na drabinie ewolucji. Wobec tego obaj przyjaciele zaczęli nazywać wojskowych dryopithecusami, nadając im nazwę najstarszej formy małp człekokształtnych.

Teorie zaś i rzeczy, które nie zasługiwały na poważniejsze rozpatrzenie, zaczął Ernest określać jednym tylko słowem — eoanthropus. Nie mówili już: najczystsza blaga! Mówili: najczystszy eoanthropus!

Ten umowny język, który tylko oni dwaj znali i rozumieli, nadawał specjalnie serdeczny, ciepły ton ich rozmowom. Gawędząc do późnej nocy z przyjacielem, Robert z podświadomą trwogą odpędzał od siebie myśl, że oto Ernest może nagle odejść i znowu gdzieś zniknąć…

11

Jakoś w sześć tygodni potem, jak Ernest zamieszkał w domu Eberhardtów, Robert przyszedł do niego na górę później niż zwykle i obwieścił już od progu, że pan Eberhardt-senior powrócił zza granicy i czeka na nich z kolacją. Niemożliwością było ukryć przed ojcem obecność Ernesta w ich domu. Staruszek i tak dowiedziałby się i miałby żal, że się przed nim kryli. Robert więc pokrótce wszystko opowiedział ojcu. To człowiek całkowicie godny zaufania. Nigdy nie grzeszył gadulstwem. Tym bardziej teraz, kiedy powierzono mu tajemnicę, będzie milczał jak ryba — Robert za to ręczy głową — a przy okazji jakiegoś nieprzewidzianego kłopotu może się bardzo przydać, gdyż ma rozległe stosunki.

Ernest nie był specjalnie zachwycony przyjazdem Eberhardtaseniora. Nie umiejąc tego ukryć mruknął, że dobrze by było, gdyby o jego pobycie w willi wiedziało jak najmniej osób. Jeżeli jednak Robert już ojca we wszystko wtajemniczył, nie ma na to rady. W każdym razie najwyższy czas, by Ernest rozwinął żagle — wypoczął, a teraz do widzenia!

Robert oburzony zaczął robić przyjacielowi wyrzuty, że tak długo nosi w sercu żal, że nie może Eberhardtowi-seniorowi zapomnieć urazy sprzed dziesięciu lat! Zresztą Ernest sam się przekona, że Eberhardt-senior to ogromnie ciekawy człowiek. Trochę dziwak, trzeba się do niego przyzwyczaić. Ale jest naprawdę wielkim uczonym i co ważniejsze — materialistą z przekonania. Nienawidzi duchownych, a religię uważa za atawistyczny produkt niedorozwiniętych mózgów, który wyraźnie świadczy o pochodzeniu człowieka od czworonogów. Niestety w równym stopniu nienawidzi także polityki, nazywając ją filozofią głupców. Wszelkie próby przekonania go to próżny trud.

Z długiego wstępu Roberta Ernest wywnioskował, że nie będzie to najprzyjemniejsze spotkanie. Był nadzwyczaj zadowolony, że w zeszłym tygodniu przyniesiono mu nowy garnitur zrobiony bez miary. Robert sam zdjął miarę nie wykazując przy tym specjalnych zdolności krawieckich. Stanąć przed starszym panem w garniturze samowolnie od niego wypożyczonym byłoby podwójnie przykro.

Zeszli na dół i siedli przy stole. Po pięciu minutach zjawił się pan Eberhardt starszy. Ernest powstał na powitanie i ściskając jego dłoń żartem się przedstawił. Profesor nie zrozumiawszy żartu mruknął jakiś uprzejmy frazes w rodzaju „bardzo mi przyjemnie”, jakby rzeczywiście widział Ernesta po raz pierwszy. Był to mężczyzna chyba pięćdziesięcioletni, doskonale wygolony, z gładko do tyłu zaczesanymi, rzadkimi siwymi włosami. Ubrany był z wyszukaną starannością w ciemny dobrze skrojony garnitur, na którym nie było ani śladu pyłku. Sztywny kołnierzyk i brzeg białej chusteczki, wystający z górnej kieszonki marynarki, nadawały starszemu panu wygląd nieco nawet pretensjonalny. Na Erneście wywarł wrażenie człowieka bardzo dbającego o swoją powierzchowność, Był z gatunku tych wytwornych starszych panów, którzy mogą się jeszcze podobać kobietom i umieją je ocenić, lubią dobrą i wyszukaną kuchnię i jeśli chcą, potrafią być czarujący. Ernest przypomniał sobie, że matka Roberta zmarła przy porodzie i że pan Eberhardt nie ożenił się już. Dlatego też zapewne w powierzchowności jego, a może i w nawykach, pozostało coś ze starego kawalera.

Gdy Robert krzątał się koło kredensu, wyjmując wina, profesor odwrócił głowę i patrzył uparcie gdzieś powyżej ramienia Ernesta.

— Kto tu tak nabłocił? — spytał nagle, ukazując oczami posadzkę.

Ernest obejrzał się machinalnie i rzeczywiście zobaczył na posadzce ślady czyichś podeszew.

— Jeśli do mnie pan się zwraca — powiedział patrząc na starszego pana z lekką ironią — to ja, jak panu wiadomo, już od paru tygodni nie wychodzę na ulicę.

— Co?

— Od paru tygodni nie wychodzę na ulicę. A więc tym samym nie mogłem zabłocić posadzki.

— Ależ ja nie do pana!— profesor wzruszył ramionami i zabrał się do jedzenia.

Obaj jedli w milczeniu, aż wrócił Robert. Ernest ukradkiem przyglądał się z zaciekawieniem panu Eberhardtowi-seniorowi.

— Nie wychodzi pan z domu od kilku tygodni? — spytał profesor po długim milczeniu. — To niedobrze, trzeba chodzić na spacer.

— Co? — spytał tym razem Ernest.

— Trzeba spacerować, powiadam! Nie dba pan o swoje zdrowie.

Początkowo Ernest sądził, że profesor naigrawa się z niego, i podniósłszy brwi namyślał się, jak się dalej zachować. Ale napotkawszy znaczące spojrzenie Roberta i jego wesoły uśmiech, postanowił zachować jak dotychczas żartobliwy ton:

— O, ja spaceruję. Po pokoju. A dla świeżego powietrza otwieram okno…

— Niewygodnie urządził się pan w życiu — powiedział profesor bez specjalnego współczucia.

— Widzi pan, trudno powiedzieć, żebym ja sam tak się urządził. Jeśli zaś chce pan przez to powiedzieć, że w ogóle życie nasze nie jest zbyt wygodnie urządzone, to całkowicie się z panem zgadzam. Dlatego właśnie ci spośród nas, którzy chcą, by ono było rozsądniej i wygodniej urządzone dla wszystkich, muszą znosić mnóstwo niewygód.

Przez chwilę profesor przyglądał mu się uważnie.

— Nie sądzę, żeby tak, jak pan je chce urządzić, było wygodniej dla wszystkich — powiedział wreszcie, nie mogąc wyłowić z salaterki marynowanego grzybka, co go jeszcze bardziej rozdrażniało. — Niech pan lepiej powie, że dla tych wszystkich, którzy zostaną przy życiu, bo resztę wystrzelacie. To teraz najmodniejszy i najłatwiejszy sposób dyskutowania.

„Aha, więc tu cię boli! Okazuje się, że nienawidzisz przemocy jako takiej!” — stwierdził Ernest szybko i prawie radośnie, nie spuszczając oczu z profesora. Nie lubił tajemniczych natur i uważał, nie bez podstaw, że wszystkie one z małymi wyjątkami są stworzone na wzór kilku podstawowych schematów.

— Jak panu wiadomo, nie my wprowadziliśmy ten sposób — powiedział uprzejmie. — Dokładniej zaś rzecz biorąc, wprowadzono go właśnie przeciw nam. Nie rozumiem tylko, czemu zgadza się pan spokojnie na to, że znikoma mniejszość stosuje te sposoby codziennie w stosunku do większości, a oburza się pan, kiedy większość zmuszona jest ich użyć w stosunku do małej garstki w interesie całej ludzkości.

— Ja niczego nie usprawiedliwiam! — uderzywszy ręką w stół krzyknął pan Eberhardt-senior, wstał i wyszedł.

Ernest zaczął się usprawiedliwiać przed Robertem, że zepsuł starszemu panu kolację, i zapewniać go, że uczynił to bez żadnej złej myśli, kiedy nagle profesor znów się ukazał, tym razem w drzwiach położonych z przeciwnej strony, kiwnął głową i jakby nigdy nic usiadł za stołem.

— Proszę was bardzo, zostawcie matematykę w spokoju — powiedział nagle, skończywszy rozbef i odsuwając talerz. Ernest zaskoczony aż drgnął. — Czego wy od niej wszyscy chcecie? Jeans dowodzi na podstawie matematycznych wyliczeń, że Pan Bóg stworzył świat! Ci znowu, ledwo nauczyli się tabliczki mnożenia, a już utrzymują, że trzecią część ludzkości należy wystrzelać! Zostawcie wszyscy matematykę w spokoju! Skończy się na tym, że stracę do niej zaufanie!

— Czemuż to? — spytał Ernest uśmiechając się ukradkiem. Ten pan wyraźnie zaczynał mu się podobać. — Matematyka to niezmiernie cenna rzecz w życiu. Niechby pan zabronił jej używać, jak wówczas ludzie obliczą, ile mają na koncie?

— Jeśli pan obliczy i skonfiskuje moje konto, pozbawi mnie pan możliwości pracy, to wszystko. A dla ludzkości, którą się pan tak opiekuje, moja praca ważniejsza jest tysiąc razy od waszej! — krzyknął Eberhardt-senior niedwuznacznie celując w Ernesta widelcem.

„Ej, ten uczony mąż wcale nie jest znów taki nieżyciowy”— pomyślał Ernest.

— Zapewne słyszał pan — powiedział uprzejmie — że na przykład w Związku Radzieckim uczeni pana miary mają się bodaj lepiej niż u nas i otoczeni są tysiąc razy większym staraniem i opieką?

Profesor nie odpowiedział. Do rozmowy wtrącił się Robert. Przez jakiś czas swobodnie rozmawiał z Ernestem, spoglądając od czasu do czasu w stronę starszego pana, który, zajęty jedzeniem, nie brał w ich rozmowie udziału. Nagle przerwał im i spytał Ernesta, jakie były ostatnie rezultaty prac dokonywanych przez pewne osoby (wymienił kilka nie znanych Ernestowi nazwisk). Ernest musiał przyznać z żalem, że nic o tym nie słyszał. Z brzmienia nazwisk domyślił się, że mowa o uczonych radzieckich. Profesor i tym razem nic nie odpowiedział. Po jakimś czasie znowu spytał Ernesta, co ma zamiar dalej robić: wyjechać za granicę, czy dokąd?

— Przeciwnie, mam zamiar zostać w Niemczech, oczywiście nie tu, u Roberta, i kontynuować pracę, którą nie z własnej winy przerwałem.

— Tyle tylko pan zdziała, że będzie się pan musiał nieustannie kryć przed policją — powiedział starszy pan przyglądając mu się z ciekawością, jakby nie miał czasu uczynić tego przedtem — a to niezbyt produkcyjna praca.

Ernest upewnił go, że podczas przerw w pracy będzie się oczywiście ukrywał, ale podstawowym jego zajęciem będzie kontynuowanie tego, co robił dawniej.

Robert, dla którego obrót, jaki przyjęła rozmowa, był bardzo nieprzyjemny, starał się ją sprowadzić na inne tory. Od początku kolacji niejednokrotnie wtrącał się do rozmowy, usiłując zmusić profesora, by opowiedział coś o ostatnim kongresie, ale ojciec puszczał jego słowa mimo uszu. Teraz Robert sam zaczął opowiadać, podkreślając każdym zdaniem swą solidarność z Ernestem.

— Nie rozumiesz, o co tu chodzi! Eberhardt-senior przyjechał nie w sosie. Okazuje się, że wszyscy jego koledzy przez cały czas kongresu dowodzili istnienia Boga. Zdecydowani materialiści, między innymi i mój szanowny papa, byli w znikomej mniejszości, Przyjechał więc i złości się. Ma wrażenie, jakby odwiedził dom wariatów. Przekonuje mnie, że jego koledzy na starość powariowali: boją się śmierci i stąd ten nawrót do Boga. Nie chce wierzyć, że jest to nagminne zjawisko o charakterze politycznym, popularnie zwane wprowadzaniem poprawek do oficjalnej nauki.

Robert wyraźnie usiłował sprowokować ojca do wypowiedzi, ale papa w skupieniu kończył melbę, nie wykazując najmniejszej chęci rozpoczynania dyskusji.

— Jak to być może? Poważni ludzie, uczeni światowej sławy zaczynają nagle jawnie dowodzić istnienia Boga? — umyślnie dziwił się Ernest.

— Zapewniam cię. Spytaj Eberhardta-seniora. Eddington dowiódł mu czarno na białym, że poczynając od roku 1927, czyli od czasu epokowych prac Heisenberga, Bohra i Borna, religia jest znów rodzoną siostrą nauki. Ale co tam Eddington! Jeans doszedł do istoty samej praprzyczyny, która puściła w ruch wszechświat… Kłóciłem się właśnie przed twoim przyjściem z Eberhardtem-seniorem. Nie rozumie on, jakim sposobem na uczonego światowej sławy, który nie jest od nikogo zależny moralnie i materialnie, mogą nagle wpływać jakieś partie polityczne! Łapówkę dostał czy co? Jego zdaniem Eddington po prostu zwariował… No i cóż, panie Eberhardcie-seniorze, mam rację?

Ale profesor obierając obojętnie jabłko nie zaszczycił syna odpowiedzią.

Ernest czuł się przy tej rozmowie wyraźnie niepotrzebny. Robert zaś nie chcąc właśnie, aby przyjaciel jego tak rozumiał swoją sytuację, i bojąc się nowej przerwy w rozmowie, nadal rozwijał swe zdolności krasomówcze. Aby dać Ernestowi pojęcie o istocie sporu i o naukowych argumentach kreacjonistów, zaczął mu objaśniać drugie prawo termodynamiki i teorię śmierci cieplnej całego wszechświata. Obraz „uspokojonej” materii, niezdolnej do żadnego ruchu na podobieństwo stojącej wody, wstrząsnął wyobraźnią Ernesta. Do diabła! To koniec świata! Najprawdziwsza nirwana! Nie, w tym wszystkim kryje się jakiś podstęp!

Dostrzegłszy zainteresowanie Ernesta, Robert przeszedł do wyjaśnienia drugiego koronnego argumentu zwolenników teorii stworzenia świata: ruch spiralnych mgławic, które oddalają się jedna od drugiej z prędkością proporcjonalną do odległości. Ernest tarł w zakłopotaniu brodę. Galaktyki, rozpełzające się na wszystkie strony jak strwożone pluskwy — wszystko to doprawdy pachnie jakąś diabelską sztuczką!

Rozumiał, że Robert tłumaczy te złożone sprawy w uproszczony sposób wyłącznie dla niego i że to mierzi starszego pana. Profesor siedział nachmurzony nie otwierając ust.

—… słowem, dowiedziono w sposób naukowy, że promień wszechświata nieustannie się zwiększa. Jeśli więc zaczniemy się cofać w czasie, powinniśmy dojść do jakiegoś punktu, od którego zaczynało się właśnie to rozszerzanie świata, a więc do twórcy tego świata, Pana Boga. Tak by to w każdym razie wyglądało wedle Einsteina…

— Bzdura! — wrzasnął nagle profesor.— Z równań Einsteina nigdzie nie wynika, że wszechświat koniecznie musi się rozszerzać! Wynika tylko, że nie jest statyczny. Z równym powodzeniem może się na przykład kurczyć.

— My jednak wiemy, że się rozszerza, a nie kurczy! A gdyby się nawet kurczył, nic by to nie zmieniło. Bo kurczyć się może też tylko do pewuego określonego punktu.

— Brednie! Może się przecież rozszerzać i kurczyć na przemian!

— Jakim sposobem?

— To zupełnie proste! Obecnie jesteśmy w stadium rozszerzania. Wszechświat osiągnąwszy określony punkt może się znów zacząć kurczyć. Potem znów się rozszerzy. I tak bez końca.

— Brawo, Eberhardt-senior. Czy to ty wymyśliłeś, czy może kto inny? A wiesz, że to świetne! Po prostu poetycki obraz! Wszechświat, który bije jak serce, z tą tylko różnicą, że jego puls mierzy się kwadrylionami i sekstylionami lat!

Starszy pan wstał:

— Dziękuję. Do widzenia.

— Chwileczkę, panie Eberhardt-senior! Najpierw trzeba się pogodzić z Ernestem — nalegał Robert prowadząc ojca za łokieć w stronę przyjaciela.

— Sądzę, żeśmy się wcale nie kłócili — zapewnił Ernest.

Starszy pan uścisnął mu rękę.

— Trzeba się uczyć! — powiedział nagle surowo, jak pewno mawiał do swoich studentów — a pan zajmuje się nie tym, co trzeba. Bawi się pan z policją w ciuciubabkę. Rozprawia pan o ZSRR, a co tam się w fizyce dzieje — tego pan nie wie. Jeśli chce pan uczyć innych, niech pan zacznie od siebie! Nic się z ludźmi nie da zrobić, póki nie zmądrzeją. A jak zmądrzeją, to i sami zrozumieją, bez naszej pomocy!… — Raz jeszcze silnie uścisnął rękę Ernesta, kiwnął Robertowi głową i poszedł do swoich pokoi.

12

Na trzeci dzień po przyjeździe profesora Ernest znów poprosił Roberta, by odniósł list do Domu Karola Liebknechta. Robert tym razem również wypełnił ściśle polecenie.

Otrzymawszy odpowiedź Ernest powiedział przyjacielowi, że pora, żeby się rozstali: odpoczął, ubrał się, odkarmił, trzeba się zabrać do roboty!

Robert nie chciał nawet słyszeć o rozstaniu. Zdawało mu się, że to przyjazd Eberhardta-seniora wpłynął na decyzję Ernesta. Ależ proszę bardzo, niech Ernest pracuje, jeżeli tak się niecierpliwi. Ale mieszkać będzie jak dawniej u nich! Nigdzie nie znajdzie bezpieczniejszego schronienia.

Po dłuższych i dość burzliwych rozmowach Ernest ustąpił i zgodził się jeszcze jakiś czas mieszkać u Eberhardtów.

Rankiem znikał, a wracał późno wieczorem. Zakomunikował Robertowi, że nazywa się teraz Fryderyk Taube. Nazwiska tego nie trzeba specjalnie zapamiętywać, wystarczy przypomnieć sobie gołębie. Zresztą Robert może po prostu nazywać go Fritzem.

Ale pewnego ranka Ernest nie wyszedł z domu. Robert wrócił tego dnia wcześniej niż zwykle i zastał go nad opracowywaniem jakiegoś konspektu. Ujrzawszy przyjaciela Ernest gestem przywołał go do okna i pokazał jakiegoś pana w szarym palcie, spacerującego wolnym krokiem po przeciwległym trotuarze.

— Co chcesz przez to powiedzieć? — spytał Robert.

— Nic specjalnego. Chciałem ci tylko pokazać gatunek „szpicel vulgaris”.

— Skąd ci to przyszło do głowy? Może czeka na dziewczynę?

— Dziewczęta nie spóźniają się o trzy dni. A ja już go trzeci dzień obserwuję.

— Jesteś tego pewny?

— Jak najbardziej. Niepotrzebnie posyłałem cię ostatnim razem do Domu Karola Liebknechta. Możliwe, żeś go stamtąd za sobą przyciągnął. Ponieważ jednak w czasie twojej nieobecności też tu sterczy, jasne, że nie o ciebie chodzi, ale o mnie.

— Zrobiliby u nas rewizję…

— Widocznie nie są zupełnie pewni. Słowem, nie ma co tracić czasu. Dziś wieczór przenoszę się do innego mieszkania.

Robert zdając sobie sprawę, że nie może dłużej zatrzymywać przyjaciela, proponował mu mieszkania swoich przyjaciół, ale Ernest kręcił odmownie głową. Niech je Robert zachowa na przyszłość, nieraz się jeszcze przydadzą. Teraz trzeba się na jakiś czas rozstać bez możliwości nawiązania kontaktu, nie spotykać się nawet ze wspólnymi znajomymi. To sprawa miesiąca czy dwu. Za cztery, sześć tygodni, niewcześniej, Robert może zadzwonić pod ten oto numer telefonu. Oczywiście nie z domu, lecz z automatu. Poprosić Rudolfa i powiedzieć mu, żeby powiadomił Fritza, iż dzwonił Robert: niech Fritz zadzwoni w taki a taki dzień, o tej i tej godzinie pod taki a taki numer. I znów nie wolno podawać własnego numeru, tylko któregoś z dalekich znajomych, dokąd Robert uda się z wizytą w umówiony dzień i o umówionej godzinie, Ernest wezwie go do telefonu. Jeśli już wszystko będzie w porządku, będą się mogli zobaczyć. Tymczasem muszą ograniczyć wzajemne stosunki do telepatii. Jest zresztą pewien bardzo dobry rodzaj telepatii: Ernest będzie regularnie czytywać „Weltbühne” i „Neue Bücherschau”. Jeśli w najbliższym czasie natrafi tam na kilka ostrych polemicznych artykułów doktora Roberta Eberhardta, będzie to dla niego najlepszym przyjacielskim pozdrowieniem i prawdziwym przedłużeniem ich wieczornych rozmów.

Kiedy się wreszcie ściemniło, Ernest zaczął się pakować. Robert był wyraźnie zdenerwowany. Zaproponował przyjacielowi, że odwiezie go samochodem. Samochód jest zamknięty, wsiądą na podwórzu, w ten sposób nikt nie zauważy, że Ernest odjeżdża, i szpicel nie będzie mógł za nim podążyć.

Ernest chętnie się zgodził. Zeszli do garażu. Robert zapuścił silnik. Ernest przypomniał sobie nagle z całą dokładnością, jak to kiedyś odwozili nocą rannego Roberta do kliniki. Teraz starego Eberhardta nie było w domu…

Robert zbliżył się w ciemności i mocno objął Ernesta.

Potem, znalazłszy u siebie w kieszeni dość dużą sumkę pieniędzy, Ernest zrozumiał, że Robert mógł ją wsunąć tylko w chwili tego uścisku.

Robert wsadził Ernesta do samochodu i zaciągnął firaneczki. Sam siadł przy kierownicy. Wóz szybko wyskoczył z bramy i skręciwszy na prawo jak strzała pomknął do miasta.

Długo kluczyli po mieście, aż wreszcie Ernest zawołał, śmiejąc się, że spacer był wspaniały, ale już dość! Poprosił, by go wysadzić na Potsdamerplatz.

Kiedy zatrzasnęły się drzwiczki i Ernest zginął w tłumie licznych przechodniów, Robert wzdrygnął się, jakby kto nożem po szkle przeciągnął — zdaje się, że to zgrzytnął włączany bieg…

13

Udało im się spotkać dopiero po czterech miesiącach. Robert, któremu zależało na tym spotkaniu, uprzedził przyjaciela, że musi mu zakomunikować coś niezmiernie ważnego.

Robert nie od razu poznał Ernesta w okularniku z przyprawionymi baczkami i nieodstępną fajeczką w zębach. Upewniwszy się, że to istotnie Ernest, zaprowadził go do stolika we wnęce, promieniejący i jednocześnie zażenowany, jakim go Ernest nigdy jeszcze nie widział.

— Muszę was zapoznać. Moja narzeczona Margareta, mój najlepszy przyjaciel Ernest.

— Chciałeś powiedzieć „Fritz” — poprawił sucho Ernest. — Widzę, iż jesteś tak zakochany, że zaczynasz zapominać imion swych najlepszych przyjaciół.

Robert speszył się jeszcze bardziej i mruknął coś na swoje usprawiedliwienie.

— Możesz być spokojny, to absolutnie pewny człowiek.

Ernest aż się zatrząsł. W myśli nazwał Roberta durniem i wdzięcznie się uśmiechając uścisnął dziewczynie rękę. O tak, była bardzo piękna. Może nawet piękna tą chłodną pięknością, która razi oczy.

Pochyliwszy głowę odpowiedziała silnym uściskiem dłoni. Jak mu się podobała ostatnia praca Roberta? Jej zdaniem to najświetniejsze ze wszystkiego, co dotąd napisał.

Była mowa o ciętym artykule przedwyborczym, skierowanym przeciw narodowym socjalistom a napisanym w formie Erazmowej „Pochwały głupoty”. Istotnie artykuł ten wzbudził wielkie zainteresowanie.

Ernest, jako pośredni inspirator myśli przewodniej artykułu, którą podsunął Robertowi jeszcze w okresie kejfu w willi Eberhardtów, pośpieszył zapewnić, że istotnie artykuł udał się nadzwyczajnie i że trafia w samo sedno.

Przez cały czas spotkania najwięcej mówiła Margareta. Robert milczał i uśmiechał się szczęśliwym, niemal dziecięcym uśmiechem. Margareta — jak nazywał swą narzeczoną — cieszyła się nowym zwycięstwem komunistów: osiemdziesiąt dziewięć mandatów! To nie do pomyślenia w żadnym innym burżuazyjnym kraju!

— Jakże zazdroszczę Robertowi, że choć w nieznacznym stopniu przyczynił się do tego zwycięstwa!

Zresztą wcale nie patrzyła na wypadki przez różowe okulary. Dwieście trzydzieści mandatów narodowych socjalistów to przecież niemal dwie piąte całego składu Reichstagu. Aż strach pomyśleć!

Ernest poprosił ją, by nie wyrażała tak głośno swoich uczuć politycznych.

Zapłacili i poszli się przejść po Tiergartenie.

Margareta nie ukrywała swoich obaw. Z dnia na dzień można oczekiwać puczu narodowo-socjalistycznego. Niedawno Goering otwarcie żądał w Sportpalast, żeby na trzy dni oddać ulicę szturmowcom. Czy organizacje robotnicze są przygotowane do obrony? Mówią, że w Prusach Wschodnich już się zaczęły masowe zabójstwa polityczne, a szturmowcy organizują się do marszu na Berlin.

U wyjścia z Tiergartenu Margareta pożegnała się i wsiadła do autobusu. Robert poszedł jeszcze kawałek, by odprowadzić Ernesta. Jakiś czas szli milcząc.

— Jak się nazywa twoja narzeczona? — spytał nagle Ernest.

— Margareta Waldenau — powiedział czerwieniąc się Robert.

Ernest przymrużył oczy. Nazwisko to wydało mu się znajome.

Robert zauważywszy wyraz twarzy przyjaciela dodał pośpiesznie.

— Tak, to córka wysokiego urzędnika ministerstwa sprawiedliwości. I cóż z tego? Z rodziną nie ma nic wspólnego! To człowiek zupełnie samodzielnie myślący, bardzo nam z przekonań bliski.

Ernest milczał, jakby nabrał wody w usta. Nie ulegało wątpliwości, to była córeczka radcy ministerstwa sprawiedliwości, Bernharda von Waldenau, bardzo zbliżonego do narodowych socjalistów. Jak mówiono, pan ten odegrał niemałą rolę w osławionej sprawie, kiedy to prokuratura Sądu Najwyższego uchyliła kwietniowy dekret prezydenta, dotyczący rozwiązania oddziałów szturmowych.

Robert zrozumiawszy długie milczenie Ernesta powtórzył raz jeszcze, że Margareta to człowiek zupełnie niezależny. Nie może być nawet mowy o tym, by zgadzała się z poglądami ojca. Nie otrzymawszy odpowiedzi dodał już z lekkim rozdrażnieniem:

— W ogóle to śmieszne, dzieci czynić odpowiedzialnymi za grzechy ojców.

Ernest oświadczył, że bynajmniej nie czyni panny von Waldenau odpowiedzialną za działalność jej ojczulka.

Tym razem rozstali się dosyć chłodno.

Siedząc w autobusie Ernest nie mógł uwolnić się od uczucia jakiejś niechęci, która zrodziła się w nim od pierwszego spojrzenia na narzeczoną Roberta. Nie podobało mu się jej pochodzenie, jej nazwisko, aż nazbyt ozdobione cesarskimi barwami. Doprawdy, Robert mógł sobie poszukać narzeczonej w innej sferze! Zresztą dyktować Robertowi, gdzie ma sobie szukać narzeczonej, byłoby równie śmiesznie jak głupio. „Czyżbym był o Roberta zazdrosny? Tylko by tego brakowało!”

W każdym razie zjawienie się nowego człowieka, który z wielką pewnością siebie stanął między nimi, od razu skomplikowało wzajemne stosunki przyjaciół.

14

W sześć tygodni później znów się spotkali, tym razem na wezwanie Ernesta. Było to już po ogłoszeniu przez rząd von Papena nadzwyczajnego dekretu przeciwko terrorowi, który to dekret zadał szturmowcom potężny cios. Ostra odpowiedź prezydenta Hindenburga, udzielona Hitlerowi, i formalna odmowa powierzenia mu misji sformowania nowego gabinetu otrzeźwiła nieco rozszalałych nazi i sterroryzowane przez nich Niemcy. Oficjalny komunikat o tych rozmowach brzmiał jak feldfeblowskie upomnienie wygłoszone przez podstarzałego prezydenta zbyt krewko pnącemu się do władzy kapralowi. Opowiastki i anegdoty o tym spotkaniu obiegały miasto jako ostatnie kawały polityczne. Wczorajszy władca trzynastu milionów głosów i kandydat na dyktatora Niemiec, zbesztany jak sztubak przez zgrzybiałego prezydenta, od razu blakł jakoś dziwnie i oklapł jak balonik, z którego wypuszczono powietrze. Ludzie, którzy wczoraj jeszcze z trwogą, półszeptem wymieniali jego nazwisko, dziś głośno z niego kpili. Rozwiązanie Reichstagu przez von Papena i nadchodzące nowe wybory miały być w tych warunkach ostatecznym bankructwem narodowych socjalistów.

Partii komunistycznej brak było ciętych piór do nowej, ostrzejszej niż kiedykolwiek walki przedwyborczej.

Tym razem Ernest nie potrzebował namawiać Roberta. Z pośpiechu, z jakim zgodził się wziąć udział w kampanii wyborczej, Ernest pojął bez trudu, że w osobie Margarety on i towarzysze zyskali nieoczekiwanego i wpływowego sojusznika. Ale i to nawet nie mogło wpłynąć na wzrost jego sympatii dla Margarety.

I znów nie spotkali się prawie do końca listopada. Partia komunistyczna zdobyła aż sto mandatów. Narodowi socjaliści stracili dwa miliony głosów i całkowicie przepadli w ostatnich wyborach. Robert był w wyjątkowo dobrym nastroju i powtarzał raz po raz:

— Słowo honoru, jak mówi Eberhardt-senior, jestem skłonny uwierzyć, że nasi współobywatele zmądrzeli.

Na spotkanie z Ernestem przyszedł niezwykle wzburzony. Po drodze, gdy szedł z Margaretą, zatrzymali go dwaj szturmowcy podsuwając puszkę i prosząc o datek. Margareta zamiast odpowiedzi splunęła na puszkę. O mało nie doszło do awantury. Robertowi ledwo udało się wyciągnąć narzeczoną z opresji. Nazywał Margaretę wariatką, ale widać było, że dumny jest z jej czynu.

Ernest tym razem nie podzielął optymizmu przyjaciela. Niebywałe zwycięstwo partii komunistycznej, która w ten sposób stała się jedną z najpotężniejszych partii kraju, niewątpliwie zjednoczy przeciw niej wszystkich wrogów.

Robert zwymyślał przyjaciela od pesymistów i prosił, by mu nie psuł dobrego nastroju…

W dwa miesiące później, 30 stycznia 1933 roku, kapral Adolf Hitler został kanclerzem państwa.

Tego wieczora zgubiony w tłumie Ernest szedł wolno po Wilhelmstrasse. Nie kończąca się procesja brunatnych ludzi, niosących pochodnie, ciągnęła godzinami po nie kończącej się ulicy. Gazety podawały, że było ich tego wieczora ponad dwadzieścia pięć tysięcy. Z okna swego pałacu kłaniał się siwy sztywny prezydent. Obok niego, kłaniając się na prawo i lewo, stał człowiek z krótko przystrzyżonymi wąsikami, dobrze wszystkim znanymi ze stronic „Simplicissimusa” i innych pism humorystycznych. Ekspedientki i dziewczęta lekkiego prowadzenia idąc tego wieczoru ulicami podśpiewywały popularną piosenkę: „Piękny Adolf, piękny Adolf, jaki miły, jaki zuch!…”

15

Dwudziestego piątego lutego o pół do dziesiątej wieczorem z rykiem przelatywały po Berlinie dziesiątki zmotoryzowanych rydwanów, wypełnionych ludźmi w hełmach płonących miedzią. Około północy miasto obiegła wiadomość, że szturmowcy podpalili Reichstag: zaczyna się!

Ernest, który o tej godzinie poszedł na spotkanie z dwoma towarzyszami partyjnymi (miejscem spotkania była mała piwiarenka w okolicy Friedrichstrasse), dopiero tu dowiedział się o tym. Stali bywalcy piwiarni komentowali to wydarzenie wzburzonym szeptem. Skłonni byli raczej tłumaczyć je alegorycznie: podpalenie Reichstagu przez szturmowców miało oczywiście symbolizować krach systemu parlamentarnego. Nie ma się specjalnie czym martwić! Ten ośrodek bezpłodnej gadaniny rozwiązywany ostatnio niemal co miesiąc, te comiesięczne nowe wybory zdążyły już wszystkim porządnie obrzydnąć. Niemcy muszą mieć rządy silnej ręki, co wreszcie położyłoby kres sporom partyjnym i postawiło gospodarkę na nogi! Tak dłużej być nie może! Jeśli Hitler potrafi tego dokonać, niech będzie Hitler. Musi powiedzieć całemu krajowi jak kiedyś kajzer na początku wojny: „Nie znam żadnych partii, znam tylko Niemców!” Ludzie trzeźwo myślący, wyliczając grzechy parlamentu, dawno przecież mówili: Niechby się spalił!

Społeczeństwo dopiero w dwa dni potem dowiedziało się o pożarze Reichstagu. Wiadomość podana przez radio dwudziestego siódmego lutego zbiła po prostu wszystkich z tropu. Rząd ogłaszał, że Reichstag podpalili komuniści…

Minister Goering oświadczył, że w czasie rewizji, przeprowadzonej w jaskini komunistów w Domu Karola Liebknechta i jego tajnych podziemnych korytarzach, obok ton literatury wywrotowej znaleziono przestępczy plan komunistycznego spisku przeciw państwu. Zgodnie z tym planem podpalenie Reichstagu miało być sygnałem do przewrotu bolszewickiego.

Oficjalny komunikat Pruskiego Biura Informacyjnego głosił, że pogromy komunistyczne miały się rozpocząć punktualnie o czwartej po południu następnego dnia po pożarze Reichstagu. „Zostało całkowicie dowiedzione, że tego właśnie dnia miały rozpocząć się w całych Niemczech akty terroru w stosunku do poszczególnych jednostek, prywatnej własności, zamachy na życie i mienie spokojnych obywateli…”

Od tych wszystkich okropności uratował niczego nie podejrzewających spokojnych obywateli kanclerz Rzeszy Hitler. Zdołał uprzedzić podstępne knowania komunistów i przeszkodzić ich urzeczywistnieniu. Jakim sposobem przeszkodził, tego właśnie nie podawano. Bywalcy piwiarni, którzy opowiadali sobie szeptem o masowych aktach terroru w stosunku do osób z obozu marksistów, natychmiast głośno oświadczali, że terror terrorowi nierówny, a święty cel obrony porządku prawnego uświęca wszelkie środki.

Ludzie uprawiający tak zwane „inteligentne zawody”, stojący bliżej polityki, wiedzieli doskonale, że partia komunistyczna od dawna już przeniosła się z Domu Karola Liebknechta w bardziej bezpieczne miejsce i że w tym domu mogła pozostawić jedynie zbędną makulaturę. Mityczny „latający Holender”, podpalający Reichstag z partyjną legitymacją w kieszeni, również nie budził w nich specjalnego zaufania. Takie było ich osobiste zdanie, ale byli dość inteligentni, by je zachować dla siebie. Dwa nowe dekrety — „W obronie narodu i państwa” oraz „Przeciw zdradzie narodu niemieckiego i czynom przestępczym” — przekreśliły dwudziestego ósmego lutego resztki Konstytucji Weimarskiej. Odtąd obywatelom niemieckim nie zalecało się mieć własnego zdania.

Kiedy zaś przyszły wreszcie dawno obiecywane „noce długich oży”, spokojni obywatele, ocaleni przez Hitlera od zamieszek, roztropnie zamknęli się w mieszkaniach, szczelnie zasłaniając okna. Starali się nie wychylać nawet na schody, po których brunatni pretorianie „pięknego Adolfa” wlekli okrwawionych marksistów i Żydów, posądzanych o usiłowanie ucieczki.

Berlin wyglądał w te dni jak miasto zdobyte przez wroga po długim oblężeniu. Zimny powiew strachu ciągnął ulicami, sprawiając, iż nieliczni przechodnie tulili się do ścian domów. Po pustych jezdniach przelatywały z ochrypłym wyciem rozszalałe samochody, pełne ludzi w kusych brunatnych mundurach, ściągniętych rzemieniami jak troki. To tu, to tam zatrzymywała się koło jakiegoś milczącego domu zatłoczona ciężarówka, a uzbrojeni ludzie w brunatnych koszulach, głośno tupiąc butami, walili hurmą do bramy. Rozpięta nad bramą flaga zwycięzców z czarnym krzyżem swastyki zwisała nad opustoszałym chodnikiem jak chorągiew żałobna, obwieszczająca przechodniom, że w domu leży nieboszczyk.

W tym czasie Ernest otrzymał od Margarety wiadomość, że Robertowi przytrafiło się nieszczęście i potrzebna jest natychmiastowa pomoc. Margareta błagała, by przybył na oznaczoną godzinę do małej kawiarenki na Dorotheenstrasse.

Ernest zjawił się punktualnie w umówionym miejscu, Margareta czekała już na niego przed oknem kawiarni. Poszli ulicą rozmawiając półgłosem. Trzy dni temu szturmowcy zabrali Roberta. Wczoraj rano nie wiedziała jeszcze, gdzie jest. W ciągu dnia zdołała ustalić przez znajomych miejsce pobytu Roberta. Dzięki poręczeniu ojca udało jej się go uwolnić za pisemnym zobowiązaniem, że pozostanie w Berlinie. W tej chwili Robert znajduje się w mieszkaniu jednej z jej przyjaciółek w okropnym stanie nerwów i czeka na przybycie Ernesta. Dom ten jest całkowicie bezpieczny, Ernest może tam wejść bez ryzyka.

Zastali Roberta leżącego na kozetce. Podniósł się na powitanie. Jedno oko miał zabandażowane. Ręka, którą wyciągnął do Ernesta, drżała.

Jeszcze dziś wieczór wyjeżdża z Margaretą do Szwajcarii. Margareta z szalonym trudem za wielkie pieniądze wystarała się dla nich o paszporty. W ogóle gdyby nie Margareta…

— Wiedziałem, że to głupcy, ale nie wiedziałem, że takie z nich bestie! To nawet nie barbarzyńcy, to już w ogóle nie ludzie! Tak, mówiłeś mi o tym, nazywałeś ich zawsze pithecanthropusami. Miałeś rację. Komu potrzebne są moje wykopaliskowe zwierzęta człekokształtne, jeśli tu, obok nas, spacerują po Berlinie całe ich stada i polują na swobodzie? O, teraz dopiero napiszę książkę! Będzie ona świadectwem ostatniego najścia człekokształtnych bestii na Europę. Wszystko to sobie tam przemyślałem, nie wiedząc jeszcze, czy w ogóle wyjdę… Margareta zdobyła dla mnie wstrząsające dokumenty. O podpaleniu Reichstagu i nie tylko o tym. O jeszcze straszniejszych rzeczach! Ty jej nie znasz, to nadzwyczajny człowiek!… Wykorzystam je dla swojej książki. To będzie straszna dokumentalna książka! Otworzy oczy całemu światu! Zniszczy wreszcie zmowę obojętnych! Wiem, że to my — to znaczy ja i ci wszyscy, którzy tak jak ja stronili od polityki, którzy jeszcze dziś zachowują zbrodniczą neutralność — winni jesteśmy katastrofie, która spotkała Niemcy. Tak właśnie chcę nazwać książkę: „Zmowa obojętnych”. Dowiodę im, że tylko ich milcząca zgoda umożliwiła ten bezprzykładny triumf nikczemności, głupoty i zbrodni! Zobaczą — i przerażą się! Cały świat, wszyscy myślący ludzie urządzą obławę na pithecanthropusów i wsadzą je do klatki! Albo… albo cała cywilizacja ludzka wróci do czwartorzędu…

Mówił jeszcze długo, rozgorączkowany. Przez twarz jego często przebiegał nerwowy tik. Ernest siłą niemal posadził Roberta na kanapie i wszelkimi sposobami starał się go uspokoić.

— A może uważasz, że uciekam, że powinienem zostać? — dopytywał się Robert zaglądając Ernestowi trwożnie w oczy. — Ale myślę, że niewielki tu byłby ze mnie pożytek. Mało się nadaję do walki fizycznej. Wiesz przecież, że nie jestem tchórzem?

Ernest uspokajał go, jak mógł.

— Nie mów głupstw i nie przymawiaj się o komplementy. Może nie pamiętam, jak walczyłeś z nimi w osiemnastym roku? Gdyby wtedy każdy walczył jak ty, nie byłoby może tego wszystkiego. Ale w obecnej sytuacji oczywiście nie ma sensu, żebyś pozostawał tutaj. Jedź za granicę i pisz, pisz, pisz jak najwięcej! Mobilizuj przeciwko nim opinię publiczną, to teraz najważniejsze! Im więcej zdziałasz tam, tym więcej nam tutaj pomożesz. Tylko opanuj się. W takim stanie mogą cię capnąć na granicy.

Stopniowo udało mu się skierować rozmowę na czekający Roberta wyjazd. Margareta wszystko już przewidziała i przygotowała. Pieniądze, które miały stanowić posag, zostały jeszcze wczoraj na jej polecenie przekazane do banku w Bazylei. Pieniądze zaś Roberta odbierze adwokat Margarety za pełnomocnictwem. Niektóre akcje i wartościowe papiery zrealizuje ten sam adwokat w ciągu najbliższych dni, a uzyskane pieniądze przekaże również do Szwajcarii. Kupiła już bilety. Wszystkie najważniejsze formalności są już poza nimi… Kiedy zdążyła dokohać tego wszystkiego, było całkowicie niezrozumiałe. Jedyna rzecz, nad którą nie mieli czasu się zastanowić, to kwestia, jak przewieźć przez granicę wszystkie te dokumenty, o których mówił Robert. Jeśli papiery te wpadną w ręce nazi, koniec z nimi. Podobno na granicy starannie przetrząsają rzeczy…

Ernest pokazał im, jak ze zwyczajnej walizki zrobić walizę z podwójnym dnem. Poprosił Margaretę o neseser, rozpruł go, ułożył w nim papiery i doprowadził potem znowu do pierwotnego stanu przy pomocy jednej jedynej tuby „Pelicanolu”. Neseser wyglądał jak nowy.

Śledząc zręczne manipulacje przyjaciela Robert trochę poweselał, Zaczął nawet robić plany na najbliższe tygodnie. Najpierw zatrzymają się w Bazylei, skąd prawdopodobnie udadzą się do Genewy…

Ale Margareta sprzeciwiła się bezapelacyjnie: najpierw zatrzymają się w jakimś górskim sanatorium i dopiero, kiedy Robert przyjdzie do siebie, ruszą w dalszą drogę.

Ernest całkowicie zgadzał się z Margaretą.

— No dobrze, ale jakże będą się teraz porozumiewać z Ernestem?

To już bardziej skomplikowane. Prawdopodobnie w najbliższym czasie nie będą się mogli komunikować.

Margareta zaproponowała, że może przesyłać listy przez przyjaciółkę, jeżeli Ernest zostawi jakiś adres…

Nie, Ernest nie może zostawić żadnego adresu.

Robert spytał, czy nie można by się porozumiewać z Ernestem za pośrednictwem tapicera Gotfryda Scheffera, tak jak niegdyś.

Nie, w żadnym razie! Niechże Robert z łaski swojej zapomni o tym adresie i nie wyjawia go nigdy nikomu, jeżeli nie chce poróżnić się z Ernestem na zawsze.

Kiedy zaczęli się żegnać, Ernest wyraził żal, że nie może ich odprowadzić na dworzec. Ucałowali się. Robert nalegał, żeby Ernest pocałował się również z Margaretą i przeszedł z nią na „ty”. Mocno ściskając jej dłoń Ernest oświadczył patrząc w oczy Margarety, że tym razem zyskała jego całkowity szacunek.

Uśmiechnęła się, w jej oczach zabłysły łzy: Ernest nie wyobraża sobie nawet, jak im obojgu ciężko zostawić go tu samego!

— Ach, co tam! Jak to samego? Jest nas tu przecież dobrych kilka milionów! Żeby się Hitler nie wiem jak starał, i tak wszystkich nie wymorduje.

Życzył im szczęśliwej podróży, pomachał żartobliwie w progu chusteczką i zniknął na schodach…

16

Minęło kilka miesięcy. Żadnych wiadomości od Roberta nie było i być nie mogło: wieści zza granicy przychodziły skąpe, przesiane przez sito wyjątkowo ostrej cenzury.

Ernestowi źle się wiodło w tym okresie klęsk i prowokacji. Aresztowanie Thaelmanna spadło na wszystkich jak grom. Partia dostosowywała się powoli do warunków pracy podziemnej, tłuszczyk wieloletniej legalności topniał. Coraz trudniej było pracować.

Wtedy to właśnie przyszła nagle pierwsza wieść o Robercie. Przyniosła ją jedna ze zunifikowanych niemieckich gazet.

Ernest przeczytał pierwsze linijki i zrobiło mu się zimno. Długo siedział wpatrzony w gazetę, nie wierząc własnym oczom. Gazeta komunikowała, że znany uczony i literat o marksistowskich poglądach, doktor Robert Eberhardt, przebywający w ostatnich miesiącach na emigracji, przeszedł w tych dniach granicę szwajcarską i dobrowolnie oddał się w ręce placówek niemieckich. Kiedy przyprowadzono go do najbliższego punktu granicznego, zeznał, że nie może dłużej żyć poza ojczyzną, w środowisku szkalujących ją cudzoziemców, i nad dobrowolne wygnanie przedkłada zasłużoną karę, którą przyjmie radośnie z rąk znieważonego przezeń narodu niemieckiego.

W odpowiedzi na propozycję złożenia na piśmie motywów, swej szczerej skruchy doktor Eberhardt napisał, co następuje…

I dalej następowało krótkie oświadczenie, w którym zbieg szkalował i wylewał pomyje na działaczy politycznych niemieckiej emigracji, potępiał swoje napady na najlepszych przedstawicieli niemieckiej nauki, która stoi wiernie w służbie narodu, i oświadczał, że jedynie narodowi socjaliści zwrócili zdeptanemu niemieckiemu narodowi honor i świadomość ważkiej misji historycznej. U dołu widniał podpis: doktor Robert Eberhardt.

Ernest zmiął gazetę i siedział długo jak skamieniały, nie mogąc oprzytomnieć. Kiedy wreszcie powróciła mu zdolność rozumowania, pierwszą myślą, jaka mu się nasunęła, była myśl o mistyfikacji. A swoją drogą, gdyby Robert wciąż jeszcze przebywał za granicą, nazi nie zdecydowaliby się na takie fałszerstwo, Co innego kaczka dziennikarska, z której w każdej chwili można się wycofać, a co innego sfałszowane oświadczenie z podpisem człowieka żyjącego. Nie, jakoś tu musiało być inaczej!…

A może przyłapano Roberta od razu na granicy i długotrwałym znęcaniem się zmuszono do podpisania takiego oświadczenia? Gdyby jednak Robert nie obracał się nigdy w środowisku wymienionych przezeń emigrantów, łatwo byłoby obalić te kłamliwe wieści.

Pozostawała trzecia hipoteza, najprzykrzejsza: panna von Waldenau. Ale Robert to ostatecznie nie sztubak, który, wpadłszy pod wpływ jakiejś damulki, zmienia dla niej przekonania! Oczywiście, że to nie tylko o nią chodzi. Okazuje się, że nie bez powodu Ernest od pierwszego spojrzenia poczuł taką antypatię do tej czarno-biało-czerwonej Fräulein. Co prawda, wreszcie i jego potrafiła sobie okręcić koło palca… Nie, to wszystko razem jest niezrozumiałe! Po co tedy wywoziła Roberta za granicę, czemu zdobywała dla niego jakieś dokumenty, kompromitujące nazi? Głowa może pęknąć!

Doświadczenie ostatnich miesięcy wskazywało, że nawet najbliżsi towarzysze mogą się okazać prowokatorami. Ale niepodobieństwem zdawało się zastosować ten aksjomat do Roberta, to przekraczało jego siły, wszystko się w nim buntowało przeciwko tak uproszczonemu rozwiązaniu.

Spróbował zasięgnąć informacji, ale niczego się nie dowiedział.

Wiele miesięcy później doszły go słuchy, że jakiś Eberhardt siedzi w obozie koncentracyjnym w Dachau. Czy jednak ten Eberhardt miał jakiś związek z Robertem, pozostało w dalszym ciągu kwestią nie rozwiązaną. Słuchy te doszły okrężnie do Ernesta, a ludzie, którzy je przynieśli, mogli przekręcić nazwisko. Robert nie był w partii i prawie nikt z towarzyszy nie znał go osobiście.

Miesiące mijały. Już po raz drugi Ernest zaczynał zapominać o Robercie. Wspomnienie o nim było teraz nie tyle gorzkie, ile po prostu przykre.

Pewnego wieczora otrzymał karteczkę pozostawioną dla niego u tapicera Scheffera. A oto jej treść:

„Erneście, błagam, odezwij się! Daj znak, gdzie cię można spotkać. Od kilku dni mieszkam znów u ojca. Telefon ten sam. Za wszelką cenę muszę cię widzieć!

Twój Robert”

Ernest w zamyśleniu obracał kartkę w palcach. Oto po raz wtóry w jego życiu niemal zapomniany Robert wyłania się z niebytu. Ale tym razem wezwanie Roberta nie sprawiło Ernestowi radości.

Starannie obejrzał kartkę. Duże nierówne pismo, biegnące w dół litery. Nie, to nie jest charakter pisma Roberta, Ernest zbyt dobrze je pamiętał. Więc dalsza prowokacja? Ciekawe, co może oznaczać zdanie: „mieszkam znów u ojca”? Czy należy rozumieć, że dotąd mieszkał gdzie indziej? Ale gdzie? Przypomniał sobie wiadomość o Dachau. Bzdura! Klasyczny kruczek policyjny! List napisany obcym charakterem pisma. Ktoś postanowił nabrać jego, Ernesta, na starą przyjaźń. A nuż połknie haczyk! E, żarty! Nie takich się za nos wodziło! Trzeba tylko uprzedzić starego Scheffera, że jego dom jest spalony. Jaka szkoda, że podał kiedyś Robertowi ten adres! Ale przecież wtedy partia była jeszcze legalna i nie miał powodu ukrywać adresów. Jakże to już dawno! Wydaje się, że w ubiegłym stuleciu!

Ernest podarł kartkę na drobne kawałki i rzucił do rynsztoka. Ale jej treść trudniej było wyrzucić z głowy. Coś tam ćmiło, jak ząb pod na stałe założoną plombą. Ach, brednie! Nigdy nie było żadnego Roberta!

Jeszcze jedna zmiana dekoracji. Ernest w eleganckim garniturze z walizą, w niezbyt drogim, ale bardzo przyzwoitym hotelu, pokój 444. Paszport: doktor Klaus Sauerwein z Drezna. Zadanie: w najlegalniejszy sposób pojechać do Paryża i wrócić. Pierwszy to raz od czasu spokojnego kejfu w willi Eberhardtów pozwala sobie znów na kilka dni nieróbstwa w sztucznej, nieledwie teatralnej atmosferze bezpieczeństwa i komfortu.

I znów natrętna myśl o Robercie. A jeżeli to właśnie z Robertem zaaranżowano jakiś okropny żart? Obóz w Dachau.. „Mieszkam już kilka dni u ojca…” Ale pismo, pismo przecież nie jego! Diabli wiedzą, z jakim charakterem pisma wychodzą ludzie z Dachau! Jeśli to była prowokacja, to dobrze obmyślona: stary, mądry wyga Ernest dał się jak płotka złapać na wędkę! Najniebezpieczniejszą rzeczą dla takich ludzi jak Ernest jest przymusowa bezczynność!

Wieczorem Ernest nie miał już żadnych wątpliwości, że popełni jakieś głupstwo. Może na przykład zadzwoni do Roberta z automatu i umówi się z nim w Zoo. „Ernest, nie bądź idiotą! Jeśli chcesz im wpaść w łapy, możesz to zrobić o wiele prościej. Podejdź do pierwszego lepszego szupowca: pan pozwoli, że się przedstawię!… Nie, nie wolno dzwonić do Roberta! Wpierw trzeba rzecz wyjaśnić. Może był u Scheffera i pozostawił jakąś bardziej zrozumiałą wiadomość?”

W ten oto sposób czcigodny doktor Klaus Sauerwein z Drezna w przeddzień swego wyjazdu za granicę poszedł o jedenastej wieczór na Keibelstrasse do tapicera Gotfryda Scheffera, aby dowiedzieć się o zamówioną kozetkę.

Wiadomość o śmierci Roberta uderzyła w Ernesta jak piorun. Starszy pan, który dwa razy przychodził do Scheffera, to chyba nikt inny, tylko Eberhardt-senior. Wedle słów córeczki Scheffera mówił on jej ojcu, że gdyby właśnie Ernest zobaczył się wówczas z Robertem, może by do tego nie doszło. „Do tego” czyli — do śmierci Roberta. A więc śmierć tę otacza jakaś tajemnica? Ale jaka? A może to wszystko razem — pułapka. Po odwiedzinach Eberhardta-seniora gestapowcy zabrali Scheffera. Nie ulega wątpliwości, że między tymi odwiedzinami a aresztowaniem tapicera zachodzi prosty związek przyczynowy. Ale wtedy wszystko staje się jeszcze bardziej niezrozumiałe!

Bo znów jeśli to tylko haczyk, na który gestapo pragnie złowić Ernesta, to aresztowanie Scheffera byłoby błędem nie do pomyślenia u tak doświadczonych rybołówców. Sam fakt aresztowania musiałby zmusić Ernesta do czujności, zbudzić podejrzenia, odwieść od myśli spotkania z Eberhardtem. Tak mogłyby postąpić tylko ofermy, nie mające pojęcia o pracy policyjnej. Gdyby gestapo rzeczywiście podsuwało Ernestowi na przynętę Roberta i jego ojca, nigdy by nie aresztowało tapicera.

Oznacza to, że stary mógł przypadkowo przywlec za sobą szpiclów, sam niczego nie podejrzewając. Ależ w takim razie i kartka Roberta nie była pułapką?

Tej nocy Ernest długo nie zmrużył oka.

Trzeba się koniecznie zobaczyć ze starszym panem. W przeciwnym razie Ernest nigdy nie będzie wiedział, co się stało z Robertem. Ale załóżmy najszczęśliwszy wariant, że stary nie ma nic wspólnego z policją. W takim razie sam jest inwigilowany. Jeśli przyciągnął szpicli do Scheffera, tym bardziej napuści ich na Ernesta. Nie wolno się z nim spotkać! Nie wolno też dzwonić: jego rozmowy telefoniczne są na pewno kontrolowane. Ernest nie miał prawa ryzykować teraz, kiedy żyje na legalnej stopie i nie wypełnił jeszcze zadania partyjnego. Dość się wygłupił wybierając się dziś do Scheffera, powinien błogosławić przypadek, że nie został za to należycie ukarany.

Na drugi dzień Ernest wstał późno, z bólem głowy, ubrał się i poszedł do gmachu prezydium policji na Alexanderplatz. Na drugim piętrze zajrzał do jednego pokoju, potem do drugiego. W czwartym pokoju jakaś samotna panienka wystukiwała coś na maszynie. Ernest powitał ją uprzejmym „Heil Hitler” i spytał, czy może skorzystać z telefonu: wszystkie automaty zajęte, a on musi koniecznie powiadomić klienta, którego pilnie wzywają do prezydium policji.

Elegancka powierzchowność i wytworne maniery Ernesta zrobiły swoje. Panienka powiedziała: „Bardzo proszę” i — wskazała aparat.

Ernest wezwał profesora Eberhardta i oficjalnym tonem poprosił o stawienie się w policji około godziny drugiej, pokój 48. Na trwożne pytanie starszego pana, po co go wzywają, Ernest odpowiedział sucho: „Jakieś formalności” i — położył słuchawkę. Podziękował panience, która wynagrodziła go bardzo miłym uśmiechem, i wyszedł na korytarz.

Tak więc wypełnił pierwszą część dzieła. Jeśli aniołkom czuwającym nad telefonem Eberhardta przyjdzie nawet na myśl sprawdzić, dowiedzą się, że telefon był istotnie z policji. Na takie wezwanie Eberhardt-senior przyjdzie na pewno. Szpiclowi, który mu będzie towarzyszyć, absolutnie nie wpadnie na myśl, by pętać się za nim po gmachu prezydium. Najprawdopodobniej będzie czekał u wyjścia. Jeśli zaś nawet wejdzie na górę, na pewno nie będzie zbyt bacznie obserwował osób, z którymi profesor Eberhardt spotyka się w policji.

Spacerując po korytarzu punktualnie o godzinie drugiej Ernest zobaczył na podeście Eberhardta-seniora. Po schodach szedł niedołężny staruszek. Wygląd miał zaniedbany i nieporządny. Ani śladu nie pozostało z dawnego bon vivanta, ani śladu dawnej staranności w ubiorze. Widocznie śmierć Roberta bardzo podcięła starego.

Przy drzwiach do pokoju 48 Ernest podszedł do niego i powiedział półszeptem:

— Dzień dobry i proszę się nie dziwić!

Starzec zatrzymał się jak wryty i ze zdumieniem patrzył na Ernesta.

— Jak to? Pan pracuje w policji? — krzyknął z nieukrywanym przerażeniem.

— Niech pan nie gada głupstw — burknął surowo Ernest i niech pan słucha uważnie. Proszę się tu przechadzać ze dwie minutki. Potem niech pan idzie na sam koniec korytarza. Ostatnie drzwi na prawo to toaleta. Wejdzie pan tam i zamknie drzwi za sobą na zasuwkę. Zrozumiane? — zakręcił się na pięcie i wolno poszedł wzdłuż korytarza.

Zdążył już doskonale poznać topografię tego miejsca. Toaleta przy końcu korytarza należała do typu pojedynczych. Składała się zaś z dwóch części: małego pomieszczenia z pisuarem i umywalką oraz właściwej toalety — kabinki z drewnianym przepierzeniem. Ernest wszedł do kabinki. Po jakichś trzech minutach profesor wszedł do pomieszczenia z umywalką i zaczął szczękać zasuwką. Ernest zawołał go i poprosił do kabinki.

— Proszę usiąść — powiedział zamykając drugie drzwi i wskazując staruszkowi sedes — we dwóch tu stać nie możemy.

Profesor siadł, posłusznie, spoglądając ze strachem na Ernesta.

— Czy aby na pewno nie służy pan w policji? — spytał jeszcze raz.

Ernest wyjaśnił mu w paru słowach przyczynę, dla której wybrał na ich spotkanie tak nieodpowiednie miejsce. Profesor westchnął z ulgą. Sięgnął zaraz ręką do kamizelki i zaczął wyciągać jakieś papiery.

— To list Roberta do pana, a to do Margarety. A to znów papiery, które udało mi się ocalić. — Drżącymi rękami podał je Ernestowi.

— I pan tak to ciągle nosi przy sobie?

— Tak, boję się zostawiać w domu.

— Świetnie — powiedział Ernest chowając listy — a teraz proszę prędko opowiadać! Nie możemy tu długo siedzieć…

… w dziesięć minut później Eberhardt-senior wyszedł z toalety i zgodnie ze wskazówkami Ernesta wszedł do pokoju 48. Zapytał siedzącego tam burkliwego urzędnika, gdzie jest oddział paszportowy, po czym zabawiwszy jeszcze chwilkę wyszedł na korytarz, zszedł ze schodów, wsiadł do autobusu i pojechał do domu.

Ernest siedział jeszcze jakieś pięć minut w toalecie. Zawinął w gazetę listy i papiery Roberta i schował je starannie za rezerwuar z wodą. Potem wyszedł poprawiając garderobę. Pokręcił się trochę po najludniejszym oddziale i wyszedł na ulicę. Z ostrożnością, do której już przywykł, objechał cały niemal Berlin zmieniając często środki komunikacji, zjadł obiad w małej restauracyjce w Dahlem i dopiero pod wieczór, zmęczony, wrócił do hotelu.

Postanowił wyspać się przed jutrzejszą podróżą, więc szybko się rozebrał i już chciał się położyć, kiedy ktoś zapukał do drzwi. Doświadczonym uchem wyczuł za drzwiami obecność kilku ludzi. Rzucił się do ubrania szukając, gdzie by uciec, gdy trzasnęły wyłamywane drzwi. Nie czas na ubieranie się! W samej tylko bieliźnie i nocnych pantoflach wyskoczył, niewiele myśląc, na balkon. Był to długi balkon, wychodziły tu drzwi kilku pokoi. Na dworze ściemniło się już, mżył lodowaty przenikliwy deszczyk.

Przebiegłszy do końca balkonu Ernest oparł się ramieniem o ostatnie drzwi i wpadł z rozmachem do czyjegoś jasno oświetlonego apartamentu. Na jego widok starsza rozebrana dama wydała krótki okrzyk. Ernest obejrzał się. Odgłos kroków na balkonie sprawił, że wyskoczył na korytarz. Dobiegłszy do zapasowych schodów zjechał po poręczy na pierwsze piętro, skoczył w korytarz i smyrgnął w pierwsze drzwi. Nie były zamknięte. W pokoju na pół rozebrany mężczyzna drzemał na kanapie. Na odgłos otwieranych drzwi poruszył się. Ernest wpadł do łazienki…

Opuszczając niegościnny hotel w garniturze Relicha i z zimną krwią oceniając sytuację, Ernest musiał przyznać nie bez wisielczego humoru, że jednak mimo wszystko byli od niego sprytniejsi. Co prawda, nie udało im się schwytać jego samego, ale mają za to w rękach doktora Klausa Sauerweina razem z jego paszportem, wizą, pieniędzmi i biletem. Doktor Sauerwein nigdzie już jutro nie pojedzie. A czy pojedzie Ernest Heil, to jeszcze pytanie…

Przypomniał sobie papiery Roberta i pochwalił sam siebie za przezorność. A może to wszystko było jednak pułapką? No nic, jakoś to się ułoży. Miejmy nadzieję, że przy całej ich nietuzinkowej pomysłowości nie przyjdzie im do głowy przetrząsać toalety w prezydium policji.

Odszukawszy któregoś z towarzyszy Ernest szybko zdobył garnitur, buty, nawet jakiś stary płaszcz i urządził się na noc w jednym z konspiracyjnych mieszkań w Wilmersdorf.

Kładąc się spać na rozesłanym na podłodze cienkim sienniku i usiłując owinąć się krótkim bajowym kocykiem, klął siebie w duchu solidnie za niedopuszczalną lekkomyślność. A mimo to — zdawał sobie doskonale z tego sprawę — gdyby można było przeżyć raz jeszcze te ostatnie dwa dni, postąpiłby na pewno tak samo.

Pozostawało obmyśleć tylko, w jaki sposób wyjechać zgodnie z otrzymanym poleceniem, i to nie później niż jutro wieczorem. Głowiąc się nad tym skomplikowanym zagadnieniem zasnął snem sprawiedliwego.

Rozdział szósty

1

Jedenastego stycznia 1935 roku wyruszyły z Berlina na zachód dwa pociągi. Pociąg A — ekspres Berlin—Paryż— wyruszył ó jedenastej trzydzieści, rozwijając szybkość do osiemdziesięciu kilometrów na godzinę. Pociąg B — zwyczajny osobowy o średniej szybkości około pięćdziesięciu kilometrów — wyruszył do Kolonii dwie godziny później. W pociągu A, w czteroosobowym przedziale wagonu międzynarodowego, jechał dyrektor fabryki w N., Konstantin Nikolajewicz Relich. W radzieckim paszporcie miał francuską wizę. W pociągu B, w zatłoczonym wagonie trzeciej klasy, jechał Ernest Heil. Heil nie miał ani zagranicznego paszportu, ani francuskiej wizy, lecz również jechał do Paryża, chociaż pociąg szedł tylko do Kolonii, a na bilecie Ernesta jako stacja końcowa figurował Trewir.

Jednocześnie z pociągami A i B ze stu tysięcy innych stacji rozrzuconych po całym globie ziemskim wyruszyły tego dnia tysiące innych pociągów: jedne w tym samym kierunku, inne w przeciwnym, a jeszcze inne w najróżniejszych kierunkach. W pociągach tych jechały dziesiątki milionów ludzi z paszportami i bez paszportów, z biletami i bez biletów. Jechali oni za chlebem, szukać pracy, jechali handlować, żenić się, rozwodzić, rodzić, chować krewnych, odwiedzać znajomych, leczyć się, odpoczywać w uzdrowiskach, uprawiać sporty zimowe, szpiegować, prowadzić rozmowy dyplomatyczne; jechali po naukę, na polowanie, jechali reprezentować firmy, włamywać się do kas ogniotrwałych, krajać pacjentów, hulać, przegrywać w ruletkę, wygłaszać mowy, pstrykać aparatami fotograficznymi…

W epoce, kiedy na pięciu szóstych kuli ziemskiej całe życie ludzkie rozgrywało się w wąskich ramach niewzruszonych państwowych i społecznych ograniczeń, nierozwiązalnych małżeństw, nie przewietrzanych kancelarii, bilet kolejowy był biletem na loterię. Dawał nabywcy prawo uczestniczenia w loterii szczęśliwych spotkań, był paszportem do kraju nieprzewidzianych przygód.

Nie wszyscy pasażerowie wyjeżdżający w podróż przybywali do miejsca przeznaczenia. Mimo że „Rakietę” Stephensona dzielił od aerodynamicznej lokomotywy produkcji 1934 roku okres stu dziesięciu lat, pociągi jak dawniej często zderzały się i wykolejały. Ścisłą statystykę katastrof kolejowych ukrywano niemal tak starannie, jak tajemnice wojskowe.

By uchronić pociągi od katastrofy, dniem i nocą, w upał i mróz, miliony ludzi z zielonymi chorągiewkami stały wzdłuż torów, przestawiały zwrotnice, biegały koło pociągów z oliwiarkami smarując przegrzane panewki, stukały na stacjach młotkami w dźwięczące koła wagonów, dyżurowały bezsennie przy aparatach telefonicznych w dyspozytorni. W każdej setce ludności świata był jeden kolejarz.

Cały glob ziemski jak olbrzymia piłka hokejowa owinięty był sznurami szyn. Ciągnęły się one przez pola i jary setki tysięcy kilometrów, szarpiąc gęstą sierść lasów i znacząc głębokimi bliznami nie osłonięte łysiny pustyń. Poeci porównywali te szyny do macek ośmiornicy, która ściska w swoich objęciach ziemię, uczeni — do systemu naczyń krwionośnych: kurczą się i zamierają w kończynach lądów dotkniętych paraliżem, na ziemiach zdrowych zaś rozgałęziają się coraz to dalej, zbożodajną krwią Syberii przywracając życie martwym pustyniom Turkiestanu.

Na każdy kilometr szyn przypada około półtora tysiąca podkładów. Pociągi dwudziestego wieku biegły po trupach lasów, zwalonych po barbarzyńsku odwiecznym toporem drwala. Ludzie wyrzuceni poza nawias lubili kłaść się na szyny pod nadchodzące pociągi, przysparzając maszynistom kłopotów służbowych.

Po nie kończących się szynach biegły dniem i nocą wagony. W biegnących wagonach żyli ludzie. Ludzie ci oderwani od swego powszedniego życia nudzili się, czytali powieści kryminalne, grali w karty, w szachy, kołysali na kolanach cudze dzieci. Dzieci deptały im uparcie po odciskach i przepychały się do okien. Obraz tego zazwyczaj nieruchomego i sztywnego świata, który nagle puścił się w cwał, wprawiał je w zachwyt pełen podniecenia. Dorośli uśmiechali się pobłażliwie z tego złudzenia wzrokowego dzieci i cieszyła ich świadomość własnej wyższości. Poczuliby się bardzo zawstydzeni, dowiedziawszy się, że współczesna teoria względności dawno już osądziła ich konserwatywny punkt widzenia, zakładając, tak jak dzieci, że to właśnie pociągi stoją w miejscu, a porusza się otaczający je świat. Jeśli zaś przedmioty i ludzie na peronie nie kołyszą się przy każdym nagłym zatrzymaniu, przyczyną jest pole grawitacyjne, które natychmiast pochłania ich energię kinetyczną.

Na pasażerów siedzących w pociągu pole grawitacyjne działało w sposób specjalny: im dalej jechali, tym wyraźniej zaczynali wzajemnie ku sobie grawitować. Oderwawszy się na krótko od ziemi stawali się o wiele bardziej towarzyscy i życzliwi. Pili z obcymi ludźmi herbatę lub wino z jednego kubeczka, dzielili się swymi zmartwieniami i kłopotami, wysłuchiwali ze szczerym zainteresowaniem nie kończących się opowiadań współtowarzyszy podróży, biegli usłużnie do skrzynek pocztowych, by wrzucać na stacjach cudze listy, usypiali cudze dzieci, płakali nad cudzymi nieszczęściami i cieszyli się cudzym powodzeniem…

Pociągi idą na północ wśród z lekka osędziałych drzew. Pociągi idą na zachód. Pociągi idą na południe. Pociągi obracają ziemię jak wiewiórka koło. Rozpoczął się taniec. Sosny cwałują. Ludzie płaczą i śpiewają.

W czteroosobowym przedziale międzynarodowego wagonu siedzi Konstantin Nikołajewicz Relich i jego przypadkowi współtowarzysze. Niemiec — okrągły i łysy, nieokreślonego wieku standardowy egzemplarz szeroko rozpowszechnionego gatunku „człowiek interesu”. Nazywa się pan Herbst, Herman Herbst, a jedzie z chorą żoną do Mentony. Żona jeszcze młoda, może nawet ładna, ale przerażająco szczupła i przezroczysta, na pół leży w kącie, zakutana w szal. Trzeci pasażer to Francuz — dyplomatycznie tępa twarz turysty z plakatu reklamowego „Paryż — — Lyon — Morze Śródziemne”, najprawdopodobniej urzędnik francuskiej ambasady czy konsulatu w Berlinie. Znalazłszy się w przedziale w towarzystwie kobiety uważa za swój męski obowiązek pogładzić jej nogę, zręcznie wsunąwszy rękę pod pled i spoglądając zamyślonym wzrokiem w okno. Noga jest szczupła i chłodna jak sopel. Dotknąwszy palcami sterczącej rzepki kolanowej cofa rękę. Ma wrażenie, że pogładził szkielet. Kobieta leży nieruchoma. Jej wielkie błękitne oczy jak prześwietlona klisza fotograficzna nie reagują już na żadne podniety.

Francuz ze złością szeleści gazetą. To nie kobieta, to trzecie stadium gruźlicy. Takie powinno się przewozić specjalnym wagonem dla zakaźnych!…

Z obrażoną miną opuszcza przedział i idzie do wagonu restauracyjnego, aby pić cierpkie reńskie wino.

Pan Herbst kręci się, zabiega, przynosi pomarańcze, poprawia żonie pled. Pan Herbst czuje się winny wobec sąsiadów z przedziału, wobec żony, wobec konduktorów, wobec całego świata. Czyta zimny wyrzut w oczach wszystkich: za późno zdecydował się pan, panie Herbst, wieźć żonę do Mentony. Żeby się usprawiedliwić, opowiada, opowiada, opowiada bez końca, u kogo to ją leczył, gdzie już ją posyłał! Każdy lekarz radzi co innego. Ostatnie konsylium zaleciło Mentonę. Mentona na pewno jej pomoże.

Relich, zmęczony natrętną gadaniną Niemca, wychodzi. na korytarz! Ale pan Herbst i tu go nie opuszcza. Proponuje Relichowi cygaro i niezmieszany odmową terkocze z uporem, tym razem zniżonym głosem, żeby go nie było słychać w przedziale: jakże to nie w porę wypadło, jakże nie w porę! A właśnie teraz absolutnie nie powinien był wyjeżdżać! I oto musiał porzucić wszystkie interesy i na gwałt wyjechać.

Zgrywa się nawet trochę, dając do zrozumienia, że inny w jego położeniu nie zdobyłby się na to, a tymczasem on, Herman Herbst, rzucił wszystko i wyjechał, aby ratować żonę.

Sprawy jego wyglądają rzeczywiście nietęgo! Od czasu wyjazdu z Berlina dopędziły go już dwa telegramy. Po każdym z nich stawał się jeszcze bardziej niespokojny, wybiegał na korytarz, wtykał konduktorowi nową depeszę do wysłania, wracał do przedziału, siadał, znów się zrywał, wychodził do toalety i, być może, zamknąwszy się tam, bił głową o ścianę.

Relich wraca do przedziału i wyciąga z teczki książkę. Ale jakoś źle mu się czyta. Przezroczysta pani Herbst przypomniała mu zbyt wyraźnie jego własną żonę, Zoję.

I on również, jak Herman Herbst, odwoził ją rok temu na Krym w dusznym przedziale międzynarodowego wagonu, krzątał się i troszczył, przynosił mleko i pomarańcze. Widocznie wszystkie kobiety przysparzają otoczeniu zawsze wiele kłopotu. Zoja była w tym mistrzynią. Postarała się nawet umrzeć nie w porę, żeby mu pokrzyżować wyjazd za granicę. Właśnie w dzień wyjazdu dostał telegram o jej śmierci. Dla samej przyzwoitości wypadało odłożyć podróż i pojechać na pogrzeb. Ale ten kolejny, tym razem ostatni już, wybryk żony przeciągnął strunę. Zakleił depeszę i zostawił na stole. Przecież wiadomość mogła przyjść o kilka godzin później!…

Za oknem płyną, jak tratwy, rude kwadraty pól. Na drutach telegraficznych schnie ołowiane styczniowe niebo. Niemiec wybiegł na korytarz. W przedziale nie ma nikogo prócz Relicha i chorej pani Herbst. Chora zamyka oczy i szczelnie otula się szalem.

O tak, tak samo rok temu jechał z Zoją. Przedział był tylko na dwie osoby, ale siedzieli właśnie tak samo: ona — półleżąc na kanapce, on — naprzeciw niej na krzesełku. Było to na trzeci dzień po jej bezsensownym przyjeździe z Jałty, kiedy to zjawiła się gnana jakimś wariackim przeczuciem, że jemu, Konstantinowi, grozi niebezpieczeństwo.

O, doskonale zdawała sobie sprawę, że już nie wyzdrowieje! Sama mu to powiedziała: „Wiem, że moje dni są policzone. Najprawdopodobniej nie zobaczymy się więcej. I dlatego bardzo bym chciała, żebyś mnie odwiózł, choćby tylko do Moskwy. Sądzę, że przynajmniej raz na piętnaście lat powinniśmy ze sobą porozmawiać…” I dodała: „Z umarłymi można rozmawiać szczerze…”

Ale rozmowa nie odbyła się.

A teraz już jej nie ma. Gdyby zmarli mogli pojawiać się swoim bliskim, jak to bywa w angielskich powieściach, tym razem na pewno nie odmówiłby jej szczerej rozmowy. Powiedziałby: „Miałaś rację, tylko ze zmarłymi można mówić szczerze. Jeśli chcesz, porozmawiajmy. Usiądź. Wiem, że duchy są niematerialne, ale jeśli mogą się zjawiać, mogą również siedzieć. Prowadźmy dalej naszą dawną rozmowę…”

Bo wszystko było tak samo jak teraz: stukały koła, a za ścianą dzwoniąc szklankami kręcił się konduktor.

„Owiń się w pled i połóż. A może już się położyłaś? Więc na czym tośmy się zatrzymali…”

2

… W zadymionym przedziale trzeciej klasy jedzie Ernest Heil. Pociąg długo stoi na każdej stacji. Do przedziału, otwierając drzwi to z prawa, to z lewa, wpadają zdenerwowani ludzie z walizkami. Przekonawszy się, że nie ma miejsc, cofają się niezadowoleni, zostawiając drzwi otwarte na oścież. Ernest, który siedzi z brzegu, podnosi się cierpliwie za każdym razem i zatrzaskuje drzwi. Ta rola portiera z własnej woli nawet go bawi. Dobre i takie zajęcie!

Podróż koleją sprawia mu zawsze jednakową przyjemność. Nigdy nie można dogadać się z ludźmi tak szybko, jak w pociągu, w więzieniu i w piwiarni. Jako stary agitator doskonale zdaje sobie z tego sprawę. Niestety, w ciągu ostatnich dwóch lat ludzie w Niemczech jakby wody w usta nabrali. Żeby nie wiem jak się starać, ani rusz nie można wyciągnąć ich na rozmowę ani w piwiarni, ani w pociągu. Nawet w więzieniu też wolą milczeć.

Z nigdy nie słabnącym, pożądliwym zainteresowaniem przygląda się Ernest przypadkowym milczącym towarzyszom podróży. Większość z nich trzyma w ręku gazetę „Völkischer Beobachter”. Zdumiewające, że pismo to, które, jak upewniali sprzedawcy, słabo szło w kolportażu, rozchodziło się raczej w prenumeracie, w zakładach pracy, cieszyło się wielkim powodzeniem wśród podróżnych. Trudno powiedzieć, żeby się w nim rozczytywali! Ale niemal każdy trzyma je w ręku w pogotowiu, niby bilet kolejowy.

Za oknami kulejąc i sapiąc biegnie cały kraj — Niemcy. Inaczej biegnie on na spotkanie tranzytowych ekspresów. Każdy kraj poczytuje sobie za wielki honor, gdy błyśnie na międzynarodowej olimpiadzie. Ale jeśli kto chce zobaczyć, jaki jest prawdziwy bieg kraju, musi obserwować zawody prowincjonalne. Niemcy widziane z okien zwyczajnego pociągu pasażerskiego i Niemcy widziane z okien ekspresu — to różne kraje. Koń, który biegnie o nagrodę Derby, ma dwadzieścia par nóg, koń wlokący się polną drożyną ma ich tylko cztery…

Pasażerowie jedni z zainteresowaniem, inni znudzeni, a jeszcze inni po prostu dla zabicia czasu patrzą przez okno. Jest ich dużo — dwunastu przypadkowo zgromadzonych ludzi.

Oto starszy mężczyzna, wyglądający na rzemieślnika, wąskie wargi pod cienistą strzechą słomianych wąsów. Sądząc po rękach — to szewc. Twarze często kłamią, ręce nigdy.

Oto stara chłopka w czepcu kiwa rytmicznie głową jak dziecinna zabawka-kura na drewnianej podstawce. Obok niej stary chłop z porcelanową fajką w zębach — skóra na policzkach pomarszczona jak harmonijka, twarz ogorzała, surowa, oczy płochliwe niby zające pod jesiennymi krzakami brwi.

Oto szary pan nieokreślonego zawodu — może nauczyciel gry na skrzypcach, a może drobny urzędnik powiatowy na emeryturze — ostrożnie podsuwa pod siebie nogami skromny koszyczek. Udaje, że nikogo nie widzi, a jednak ukradkiem, spode łba maca spojrzeniem twarze sąsiadów: któryś z nich na pewno obmyśla w tej chwili, jakby się dobrać do jego koszyka. Ale kto? Może ten ruchliwy, który co chwila zamyka za wszystkimi drzwi?

Oto na samym brzeżku ławki pod oknem, pod kołyszącym się na wieszaku melonikiem, siedzi niemłody, ale rozmowny osobnik; ma fiołkowe skarpetki, zniszczoną marynarkę w kratę — to komiwojażer firmy patentowanych wyrobów gumowych. Dokładniej niż paszport informuje o tym jego laseczka zakończona kościaną figurką gołej dziewczyny w długich pończochach, która nachyla się, by poprawić podwiązkę. Biodra i zgięte pod kątem prostym plecy dziewczyny tworzą rączkę, która już dawno się wytarła od uchwytu palców; osobnik ów przebiera nimi nieustannie, jakby grał na okarynie. To jeden z ahaswerów komiwojażu, którzy tułają się całe życie w wagonach trzeciej klasy wśród gderliwych staruszek i przesiąkniętych zapachem tytoniu prowincjuszy, a usiadłszy wieczorkiem w jakiejś przytulnej, piwiarni w Koblencji czy Kolonii opowiadają młodym kolegom po fachu o swoich romantycznych przygodach w sleepingach międzynarodowych ekspresów.

Oto ubogo ubrana nauczycielka — czerwony „ogień” na połowie lewego policzka prześwieca przez woalkę. Biedulka kręci się ciągle na ławce, odsuwając się starannie od ostrowąsego potężnego podoficera, donżuana jadącego na urlop.

A oto cała rodzinka. — On — w kamizelce, z wąsikami postrzyżonymi à la Führer, z dużym guzem na tyle głowy i wyraźną skłonnością do apopleksji — handlarz bydłem albo raczej masarz: mówią o tym jego czerwone, przywykłe do wrzątku ręce i zawodowy nawyk wycierania ich w braku fartucha o spodnie. Ona — chuda i ostronosa — bezustannie porusza szczęką. Długa szyja nad prostą poprzeczką ramion. Czarne boa z piór wisi na niej jak wieniec pogrzebowy na cmentarnym krzyżu. Obok — dwa ablegierki: jeden trzynastolatek, ostrzyżony na jeża, z ołowianymi oczami onanisty. Drugi, nieco starszy, długi i rumiany, całkowicie oddany żarciu. Żarcie spoczywa w mamusinej torbie na kolanach.

Pociąg sapie i od czasu do czasu wyje przeciągle z nudy. Przy każdym gwizdku śpiąca staruszka zrywa się ze strachem na równe nogi, podoficer wzdryga się jak przy strzale, omiatając przedział gniewnym spojrzeniem, komiwojażer uśmiecha się dobrodusznie zaczynając po raz dwudziesty narzekać na porządki panujące na kolejach, a podobna do krzyża mamusia kamienieje na chwilę, dławiąc się nie przeżutym kęsem.

Czas wlecze się powoli. Twarze rozciągają się w ziewaniu, jakby były z gumy.

— I co państwo powiedzą o tym Hauptmannie? — wykrzykuje komiwojażer uderzając dłonią po gazecie. — Wziął pięćdziesiąt tysięcy dolarów i zamiast uciekać, czekał spokojnie, aż go posadzą na fotel elektryczny.

Nauczycielka wyciera nos w chusteczkę. Jeśli kogokolwiek żałuje, to chyba pani Lindbergh: stracić w ten sposób dziecko, nie wiadomo dlaczego i po co!

Masarz ma własny pogląd na te rzeczy: cały ten flemingtoński proces urządziła Ameryka tylko na złość Niemcom. Kto to jest Hauptmann? Uczciwy Niemiec, żołnierz frontowy, stary kaemista. I tego właśnie Amerykanie nie mogą mu przebaczyć!…

Niezmordowany komiwojażer po raz setny dorzuca wiórów do rozmowy, ale rozmowa dymi i przygasa. Nawet plebiscyt, który ma się pojutrze odbyć w Saarze, nie może jej rozpalić.

— Kiedy czerwoni chcieli urządzić swój wiec, elektrownia nie dała im światła. Prowodyrzy ich biegali z donosami do tych panów z Ligi Narodów i mimo to musieli urządzić zebranie po ciemku!

Podoficer zainteresował się:

— Czy doprawdy nikt się nie znalazł, kto by w ciemności dał po pysku temu łotrowi i zdrajcy Maksowi Braunowi?

— Co pan gada? Jak tak można? Wyobraża pan sobie, jaki by się krzyk podniósł?

— Ej, jeżeli o krzyk chodzi, to i tak krzyczą, ile wlezie! Ale bądźcie państwo spokojni, po plebiscycie porozmawiamy z tymi świniami inaczej. Wyprawiliśmy tam przecież trzydzieści siedem pociągów ludzi urodzonych w Saarze, żeby mogli wziąć udział w głosowaniu. To chyba coś znaczy: trzydzieści siedem pociągów uczciwych Niemców!…

3

W czteroosobowym przedziale międzynarodowego wagonu jedzie Konstantin Nikołajewicz Relich. Pociąg pędzi mglistymi polami, zawleczonymi woalem deszczu. Z kominów fabrycznych, jak pasta do zębów z tubki, pełznie leniwo dym. W przedziale cisza. Na przeciwległym siedzeniu kaszle pani Herbst podnosząc do ust chusteczkę. A w ogóle pani Herbst to po prostu pseudonim Zoi: pani Jesień…

„Więc cóż, jeżeliś się już zdecydowała mnie odwiedzić, to porozmawiajmy. Na czym tośmy się zatrzymali?…

Pytałaś mnie wówczas, czemu to my, dwoje ludzi zupełnie sobie obcych, uważamy się w dalszym ciągu za męża i żonę. Usiłowałem przekonać cię, że przemawia przez ciebie rozdrażnienie. Jeśli w ciągu tych piętnastu lat od czasu naszego ślubu udało nam się przeżyć razem nie więcej niż pięć czy sześć, to winna temu epoka, w której żyjemy. Jeśli rzuca się ludzi na lata całe każdego w inną stronę, cóż dziwnego, że w końcu powstaje między nimi jakieś uczucie obcości… Mówiłem to wszystko, żeby cię uspokoić, i ty, zdaje mi się, zrozumiałaś. Tak, miałaś rację: tylko z umarłym można mówić szczerze. W istocie zaś jeśli mogliśmy tak długo być małżeństwem, to przede wszystkim właśnie dlatego, że większość czasu przeżyliśmy oddzielnie.

Bo osądź sama. Na froncie zeszliśmy się przypadkowo, tak jak się wtedy ludzie schodzili — oszołomieni bohaterską romantyką. Miałem wówczas konia i legendarną burkę. Wyróżniałem się spośród innych dowódców i dlatego nikt mnie w armii nie lubił. Powiadali, że jestem zbyt okrutny i że za wielu ludzi rozstrzeliwuję. Inni woleli cackać się i wiecować. Byłaś wówczas młodziutką, egzaltowaną dziewczyną z prowincji. Wicher wydarzeń, który wdarł się do twojego rodzinnego miasteczka, wydawał ci się jakąś mieszaniną przeczytanych powieści historycznych. W tym otoczeniu nie mogłem ci się nie podobać. Spojrzałaś na mnie nie mrugając oczami i powiedziałaś, że przypominam przyszłego marszałka Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Nie było to tak głupio powiedziane! Gdybyś wówczas nie wypowiedziała tego zdania, z pewnością nie zwróciłbym na ciebie uwagi. To, co ty wyczułaś we mnie, zapewne wyczuwali również inni. Wspólnymi siłami postarali się, by kandydat na marszałka nie został marszałkiem, i całkowicie im się to udało…

Nie przypuszczałem ani przez chwilę, że nasza przypadkowa przygoda miłosna może się okazać »powieścią z ciągiem dalszym«, ale zaczęłaś pętać się za mną po różnych frontach. Twoje bezgraniczne oddanie wzruszyło mnie. Jednak zgubiwszy ciebie wówczas w czasie odwrotu, nie cierpiałem zbytnio.

Po demobilizacji, kiedy urządziłem się w Moskwie, miałem niemało przelotnych miłostek i nie mogę powiedzieć, żebym zbytnio za tobą tęsknił albo próbował cię odnaleźć. Sama mnie znalazłaś. Stało się to, o ile pamiętam, akurat w tym czasie, gdy zostałem samotny i na lodzie. Postanowieniem KC wepchnięto mi wówczas jakąś zniszczoną fabryczkę. Polecono mi odbudować te ruiny, a potem metodą wpływu »moralnego« przekonać i zmusić do pracy grupę nierobów, która dawno odwykła od jakichkolwiek elementarnych zasad dyscypliny. Nie bardzo się do tej roboty spieszyłem.

I wtedy spadłaś ty. Odszukałaś mnie i przyszłaś do mnie do domu ze swoją walizeczką i egzaltowanym uwielbieniem. Trafiłaś na dobry moment. Czułem się w tym okresie diabelnie samotny, otoczony niechęcią towarzyszy. Ty jedna zgadzałaś się ze mną, że skrzywdzono mnie niezasłużenie, że nie jestem stworzony do małostek dnia powszedniego. Dla ciebie byłem zawsze »przyszłym marszałkiem«, który popadł w niełaskę. Gdyby zresztą było inaczej, wątpię, czy uczyniłbym ciebie swoją żoną…

Zresztą, jak sobie przypominam, stosunki nasze popsuły się szybko i w sposób dość zasadniczy. Miałem w tym okresie kilka żon, dowiedziałaś się o tym i przestaliśmy ze sobą korespondować.

Kiedy po kolejnych nieprzyjemnościach przerzucono mnie do innej pracy — a działo się to chyba na początku 1926 roku — znów zjawiłaś się u mnie nieoczekiwanie w Ałma-Acie. Przeczytałaś w jakiejś gazecie o moich tarapatach i zadecydowałaś, że w ciężkiej chwili twoje miejsce jest przy mnie. Miałaś zdumiewający węch. Ofiarowywałaś mi swoją miłość wtedy, kiedy jej najbardziej potrzebowałem. Ostatnia moja żona okazała się zupełną szmatą i zniechęciła mnie wreszcie do kobiet. Twoje bezgraniczne oddanie, które wytrzymało wszelkie próby czasu, musiało mnie w tych warunkach rozczulić. Przysiągłem sobie skończyć z babami i stać się przykładną głową rodziny.

W tym okresie pracowałaś już w Moskwie i żeby mnie odwiedzić, wzięłaś miesięczny urlop. Można było sądzić, że rzucisz pracę w Moskwie i przeprowadzisz się do mnie. Ale już w ciągu tego miesiąca poczuliśmy oboje, że nasze wzajemne stosunki nie dadzą się ułożyć. Już pierwszego wieczoru powiedziałaś mi, że stałem się podobny do ryby, której dorobiono nogi i kazano chodzić po ziemi. Wybuchnąłem śmiechem i odciąłem się, że duża ryba i na ziemi potrafi odgryźć palec. Dowcip ten nie spodobał ci się, zauważyłem to od razu.

Przez cały miesiąc przyglądałaś mi się. Umiałaś wpatrywać się długo nie mrugając oczami. Niegdyś podobało mi się to u ciebie. Teraz zaczęło drażnić. Kiedy twój urlop dobiegał końca, zaczęłaś się śpieszyć do Moskwy. Nie było już więcej mowy o tym, że mogłabyś zostać. Uważałem twój wyjazd za coś zupełnie naturalnego. Wyjeżdżając powiedziałaś mi na peronie, że stałem się jakiś dziwny, niepodobny do siebie samego i zbyt potulny. Wzruszyłem ramionami i powiedziałem, że widocznie nigdy ci już nie dogodzę. I chociaż żadne z nas nie wypowiedziało słowa »rozstanie«, nie mieliśmy żadnych wątpliwości, że wspólne życie nam się nie ułoży.

Wiadomość, że zaszłaś w ciążę i będziesz miała dziecko, była w tych warunkach nieoczekiwana i absurdalna, po prostu — niepotrzebna komplikacja. Kiedy Inka przyszła na świat, wymieniliśmy suche depesze z powinszowaniem. Przyjście na świat dziecka stało się powodem, że nie przeprowadziliśmy formalnego rozwodu. Nikt z nas, ani ty, ani ja, nie wypowiedział decydującego słowa. Gdyby mnie kto w owym czasie spytał, czy jestem żonaty, trudno byłoby mi odpowiedzieć.

Potem zaczęłaś chorować. Chore kobiety pragną zazwyczaj mieć własny kąt i iluzję rodzinnego ogniska. Nic w tym złego. Mówią, że chore kotki też ciągną do nagrzanego miejsca. Kiedy musiałaś się zwolnić z pracy z powodu choroby i bez zawiadomienia zjawiłaś się wraz z Inką u mnie na budowie, to na pewno odczułaś, że byłem porządnie zaskoczony. Przez zwykłą uprzejmość nie dałem ci poznać swego zdziwienia, ale oboje w pierwszej chwili czuliśmy się nieswojo…

Dlaczego jednak zaczęliśmy znów wspólne życie? Pewnie dlatego, że wbrew oczekiwaniom przywiązałem się do dziecka. Gdyby nie twój charakter, być może, stworzylibyśmy coś w rodzaju normalnej rodziny. Ale choroba wzbudziła w tobie nie istniejącą dawniej podejrzliwość. Oczywiście miałaś w zasadzie rację: byliśmy dwojgiem kompletnie obcych sobie ludzi; nie rozumiałaś, czym żyję, i dręczyłaś się usiłując się w tym zorientować. Twój zwyczaj patrzenia na mnie uporczywie bez mrugania powiekami potrafił mnie zupełnie wyprowadzić z równowagi. Mimo to te dwa lata (a może dwa i pół) na budowie, a potem w nowej fabryce, przeżyliśmy stosunkowo zgodnie.

»Ktoś«, kto zjawił się u nas pewnego wieczoru, »nie spodobał ci się od pierwszego spojrzenia«. Wieczorem po jego wizycie pokłóciliśmy się gwałtownie. Zaczęło się od jakiegoś głupstwa. W rezultacie nagadałaś mi mnóstwo impertynencji. Tego wieczora upewniłem się po raz pierwszy, że widzisz i umiesz zauważyć sprawy, które dawniej nie wchodziły w zakres twojego pojmowania. To nieoczekiwane odkrycie uderzyło mnie w sposób bardzo przykry… Nocą krew rzuciła ci się gardłem. Lekarze długo nie mogli jej zatamować.

Tej nocy i następnych zastanawiałem się nieraz, czy przypadkiem nie podsłuchałaś mojej rozmowy z gościem. Ale w domu, we własnym gabinecie, nie rozmawiałem przecież z nim o niczym nieodpowiednim. Ale tak się zachowywałaś w ciągu tych dni, jakbyś zgadywała, że dzieje się ze mną coś złego, i wszelkimi siłami starałaś się mnie od tego »czegoś« uchronić. Twoja wyostrzona intuicja, niezaprzeczalny produkt postępującej choroby — teraz mogę ci to otwarcie powiedzieć — przysporzyła mi wiele niemiłych chwil.

Kiedy poczułaś się lepiej, stanowczo — wbrew wskazaniom lekarzy — odmówiłaś wyjazdu na kurację, jakbyś się bała zostawić mnie samego. Byłaś dla mnie teraz specjalnie czuła, było to gorsze niż wszelkie kłótnie domowe. Chyba w grudniu stan twojego zdrowia pogorszył się gwałtownie. Pamiętasz? Namęczyłem się porządnie, nim zdołałem cię wyprawić do Jałty. Prawdę powiedziawszy cieszyłem się szczerze, że lekarze uznali cię za tak chorą i polecili ci zostać na południu co najmniej rok.

Zupełnie nieoczekiwanie wróciłaś na początku marca. Było to akurat w dzień pogrzebu ofiar wielkiej katastrofy „F 12”. Samolot, na którego produkcję Moskwa tak bardzo nalegała, zapalił się podczas próbnego lotu i spadł na dachy domów przedmieścia. Zginął pilot, mechanik pokładowy i czterech robotników. Operacja ta, jeżeli cię to interesuje — a przecież ze zmarłymi można mówić zupełnie szczerze — została przeprowadzona na stanowcze żądanie mojego gościa z owego wieczora: wszystkimi sposobami przeszkodzić seryjnej produkcji nowego modelu. Miasto było tego dnia w żałobie. Mimo niepogody za trumnami poszła na cmentarz wielotysięczna rzesza robotników. Mnie przypadło w udziale wygłoszenie mowy pogrzebowej. Komisja nie zdała jeszcze sprawy z wyniku badań nad przyczyną katastrofy. Nie czułem się zbyt pewien i przemówienie moje wypadło słabo.

Wróciwszy, zastałem w domu ciebie. Uciekłaś z sanatorium i przyjechałaś gnana przeczuciem, że grozi mi niebezpieczeństwo. Z rozdrażnieniem i dość ordynarnie podziękowałem ci za opiekę. Patrzyłaś na mnie wielkimi przestraszonymi oczami — z całej twarzy zostały ci tylko oczy.

Następnego dnia nie wstałaś z łóżka. Znów trzeba było wzywać lekarzy. Uważali, że twój powrót w taką pogodę był szaleństwem, i radzili natychmiast odesłać cię z powrotem na południe. Wszystko to było diablo nie na czasie. Nie mogłem cię przecież odesłać samej, a odprowadzenie cię na Krym było dla mnie w danej chwili całkowicie niemożliwe. Sprawa została rozwiązana kompromisowo: wezwano mnie do Komisariatu Ludowego. Postanowiłem więc odprowadzić cię do Moskwy, a stamtąd wyprawić dalej z pielęgniarką.

Przez całe te trzy dni w domu i potem w pociągu nic prawie nie mówiłaś, ale nie spuszczałaś ze mnie oczu. W drodze spytałaś nagle, czy nie mógłbym postarać się o przeniesienie do innej fabryki. Było to tak nieoczekiwane, że nie zdobyłem się na natychmiastową odpowiedź. Wreszcie burknąłem, że moim zdaniem zaczynasz tracić zdrowy rozsądek.

Wieczorem, kilka godzin przed Moskwą, zaczęłaś wreszcie mówić. Powiedziałaś: »Widzimy się na pewno po raz ostatni. Długo już chyba nie pociągnę. Czy nie moglibyśmy raz w życiu porozmawiać ze sobą szczerze?«

Rozmowa ta nie odbyła się.

W Moskwie, gdy ruszył pociąg sewastopolski uwożąc ciebie i pielęgniarkę — wierz mi — westchnąłem z prawdziwą ulgą. Powiedziałem sobie: »Chore kobiety należałoby wywozić na bezludną wyspę; stają się nie do zniesienia…«”

— Przepraszam, że pana niepokoję…

Relich wzdryga się i otwiera oczy.

Pan Herman Herbst zdejmuje walizkę z półki i zaczyna czegoś szukać, byle jak rozgrzebując rzeczy.

Śmieszne, że mu tak ręce drżą. Czyżby naprawdę tak przejmował się chorobą żony?

Relich przeciąga się i ziewa. Może by zjeść kolację? Wychodzi na korytarz i wpada na pana Herbsta. Dziwną właściwość ma ten tłuścioch — jest wszędzie jednocześnie! Można by pomyśleć, że brzuch go boli.

— Źle się pan czuje? — pyta Relich z udanym współczuciem.

Pan Herbst podtyka mu pod nos paczkę depesz.

— Jestem już na wpół zrujnowany! Wszystko dlatego, że musiałem w takiej chwili wyjechać! Czułem, że nie wolno mi wyjeżdżać!… Ach, jeśli się ona o tym dowie, to ją zabije!

— No to niech jej pan powie — radzi spokojnie Relich.

Niemiec patrzy na niego z trwogą.

— Co pan… — mruczy cofając się do przedziału.

4

… W małej piwiarence w Kolonii siedzi Ernest Heil. Pociąg do Trewiru odchodzi dopiero za dwie godziny. Na słomianych wąsach szewca srebrzy się piana z piwa jak siwizna.

— Jeszcze kufelek?

Przy końcu podróży jednak się trochę rozgadali i wysiadłszy z pociągu przyszli tutaj, żeby utrwalić przelotną znajomość. Swoją drogą staruszek był twardy. Nawet tutaj trzeba z niego kleszczami wyciągać każde słowo.

Tak, jest szewcem. Jak mu się powodzi? Tak sobie. Innym gorzej się dzieje. No, a jednak? Cóż, niczego sobie. W ogóle to niezdrowo zbyt wiele gadać. Mniej mów, więcej słuchaj.

Ernest odpowiada śmiejąc się, że słuchać też nie jest zdrowo! Jeden z jego znajomych dostał się do obozu koncentracyjnego tylko dlatego, że słuchał przez radio jakichś innych stacji, nie tylko berlińskiej.

Stary rozgląda się trwożnie i kręci głową z naganą:

— Mielesz ozorem po próżnicy!

— Jeszcze kufelek?

Przy trzecim kufelku wyjaśnia się, że szewc ma niemałą rodzinę: sześć osób. Średnia córka siedzi w więzieniu. Nie za politykę, nie! Za to, że żyła z Żydem. Oprowadzali ją po mieście z deseczką: „Jestem nędznica i zdrajczyni…” Czegóż nie przeżyliśmy! A teraz połowa klientów nie oddaje do naprawy bucików — bojkot. Mimo to, przebiedujemy. Wojna nie za górami…

— A czy podczas wojny będzie lżej?

Stary wstaje od stołu. Zasiedział się, a rodzina czeka. Nie, ani jednego kufelka więcej! Wszystkiego najlepszego. Dzięki za poczęstunek.

Ernest odprowadza oczami jego zgarbione plecy.

Twardy stary! Boi się wygadać. Zbędny kufel — zbędne słówko. A ma ochotę pogadać, oj, ma!

Ernest wychodzi na ulicę. Przeczekuje deszcz pod cienistymi arkadami domu handlowego Johann Maria Farina oglądając w zamyśleniu paradę flaszeczek, flakonów i buteleczek. Teraz dopiero przypomina mu się, że przecież Kolonia to ojczyzna wody kolońskiej.

Wychodzi na plac i staje z zachwytem przed wspaniałym strzelistym budynkiem ulepionym z kamiennych sopli. Dwie spiczaste wieże jak zlodowaciałe gigantyczne sosny wparły się czubami w niebo. Gdyby na Boże Narodzenie ubrać te wieże jak choinki i zapalić na szczycie elektryczne gwiazdy, dzieci z tamtego brzegu Renu klasnęłyby w dłonie z zachwytu. Jak mógł Goebbels jeszcze nie wpaść na ten pomysł?

Odwrócił się na szczęk aparatu fotograficznego. Koścista miss wyjmując kasetę obdarza go miłym uśmiechem. Okazuje się, że gdy tak się gapił, ta wariatka zdążyła go sfotografować na tle katedry. Najchętniej dałby jej w pysk i odebrał tę kasetę, ale rozumie doskonale, że to ze wszech miar słuszne pragnienie jest niewykonalne. Miejmy nadzieję, że ta fotografia nie wyjdzie poza okładki albumu rodzinnego!…

Ernest idzie na dworzec, ale ma już popsuty humor. Za dwadzieścia minut odchodzi jego pociąg do Trewiru.

W Trewirze po długich poszukiwaniach odnajduje mieszkanie towarzysza, którego adresu nauczył się na pamięć jeszcze w Berlinie.

Niewysoki człeczyna z ogoloną głową, w szelkach, bez marynarki wstaje zza stołu. Ernest zamyka za sobą drzwi i wypowiada słowa umówionego hasła. Gospodarz patrzy na niego w milczeniu, podejrzliwie i nieprzyjaźnie.

„Niech to diabli wezmą, czyżbym pomylił adres? Ładna historia!”.

Ale nie! Gospodarz po chwili wymawia słowa odzewu. Ernest z radości zapomina, co właśnie teraz należy odpowiedzieć. Ale to ostatecznie pół biedy, już jest w domu.

— Poczekajcie — mówi z uśmiechem.— Za chwileczkę.

Jakże mu to mogło wyskoczyć z głowy? Najlepiej było zapisać, ale tego nie wolno robić.

Gospodarz podejrzliwie mruży oczy.

— Co pan powiedział?

Już przypomniał sobie! Dobrą chwilę ciągnie się jeszcze umowny ceremoniał. Ernest oddycha z ulgą. Chyba tym razem wytrzymał próbę mnemotechniki. Twarz gospodarza rozpływa się w uśmiechu. Podchodzi do gościa, klepie go po ramieniu. po przyjacielsku ściska mu rękę aż do bólu w palcach i ciągnie do stołu.

— Siadaj, stary! Napijesz się z nami kawy. Nie miej za złe, że bez cukru. Już szósty tydzień nie mam pracy.

Ernest z uszanowaniem kłania się pani domu. Ależ to jeszcze zupełnie młodzi ludzie! Od progu wydali mu się raczej starym małżeństwem. Trudno powiedzieć, by wyglądali bardzo kwitnąco!

Ernest siada do stołu i przysuwa sobie imbryk z kawą.

— Muszę cię uprzedzić, że kawa własnego wyrobu — tłumaczy się z zażenowaniem gospodarz. — Na pewno nie pije się takiej w Berlinie. A z jedzeniem, jak widzisz, także cienko. Chleb. Masła nie używamy.

— Poczekaj no, z jakiej racji mam was objadać? Powiedz mi, gdzie tu w pobliżu jest wędliniarnia. Pójdę i przyniosę kiełbasy czy czegoś tam takiego. Zrobimy składkową kolację.

Na dźwięk słowa „kiełbasa” taje nawet nieżyczliwa pani domu.

— Po co macie się sami fatygować? Rudi pobiegnie.

Rudi, ośmioletni chłopak o zwichrzonej czuprynie, zeskoczył już ze stołka i pośpiesznie wpycha do ust nie dojedzony kawałek chleba. Jego postawa wyraża pełną gotowość.

Ernest wyciąga z kieszeni trzy marki i podaje chłopcu.

— No, to biegnij po kiełbasę.

— Za wszystko? — pyta niedowierzająco Rudi.

— Za wszystko. Policz, ile nas jest? Cztery osoby.

Rudiego już nie ma w pokoju.

— A pamiętaj, nie odgryź po drodze, bo wywącham — krzyczy za nim matka. — Kawał urwisa! Gdy go się po coś posyła, połowę wsuwa idąc!…

Za chwilę pojawia się Rudi potrząsając triumfalnie w powietrzu bumerangiem kiełbasy.

— Chodź no tu! — woła matka. — Chuchnij! Proszę, czosnkiem od ciebie jedzie! Na pewno zżarłeś kawałek, który dorzucili do wagi!

Rudi przysięga, że ani tycio nie wziął do ust.

Wszyscy siadają do stołu. Pani domu kraje pół kiełbasy na cienkie plasterki i podsuwa najpierw gościowi. Chłopcu podaje na talerzyku odliczone sześć kawałków.

— Nie żryj samej kiełbasy! Jedz z chlebem!

Ernest rozmawiając z panem domu spostrzega, że talerzyk przed Rudim jest pusty. Malec siedzi jak zaczarowany, nie spuszczając oczu z kiełbasy.

Ernest odkrawa sobie spory kawałek i zagryzając suchym chlebem, nieznacznie podsuwa pod stołem kiełbasę chłopcu. Ten nie od razu orientuje się, o co chodzi. Zrozumiawszy, nie każe się namawiać. Ernest śledzi ukradkiem, jak malec zawinąwszy pod stołem kiełbasę w miękisz chleba, ze smutną miną podnosi ją do ust, niby że je sam chleb. Następny kawałek kiełbasy, skierowany przez Ernesta pod stół, znika w oka mgnieniu z jego palców.

Zagadawszy się z panem domu Ernest wzdryga się od dotknięcia niecierpliwej ręki, ciągnącej go za nogawkę. Kiełbasa na półmisku gwałtownie się zmniejszyła. Ernest czuje się niezręcznie wobec pani domu. Będzie go uważała za obżartucha, który sam pożarł dobrą połowę poczęstunku. Ale co robić? Kolejny kawałek kiełbasy zgrabnie znika pod stołem.

Kolacja skończona. Gospodarz proponuje, że pokaże gościowi miasto. Pociąg do granicy odchodzi jutro z samego rana, i tak Ernest będzie musiał przenocować.

Wesoło gawędząc wychodzą na ulicę. Gospodarz łapczywie zaciąga się papierosem, jakby go chciał wchłonąć w siebie razem z ustnikiem.

— Już tydzień, jak przestałem palić. Nie mam na to. Ale trudno mi się odzwyczaić. Nieraz gotów byłbym oddać kawał chleba za najgorszego papierosa… Chcesz zobaczyć dom Karola Marksa?

Ernest zgadza się ochoczo. Być w Trewirze i nie widzieć domu, w którym urodził się Marks!

— Tylko trzeba szybko przejść, nie zatrzymując się. I nie przyglądać się specjalnie. Sledzą. Jeśli chcesz lepiej obejrzeć, przejdźmy się po przeciwległym trotuarze.

Po drodze Johann — tak nazywa się towarzysz — mówi bez przerwy. Widać, że za długo milczał. Naturalnie najbardziej przejęty jest plebiscytem, który ma się pojutrze odbyć w Saarze. Czy jest nadzieja na zwycięstwo Frontu Narodowego, czy choćby tylko na podział Saary? Czy towarzysz nie sądzi, że katolicy zdradzą w ostatniej chwili i będą głosować za Hitlerem?

Ernest odpowiada wymijająco: jakkolwiek mała byłaby nadzieja, trzeba walczyć do końca.

Johann rozgląda się wokoło, a przekonawszy się, że w pobliżu nie ma przechodniów, wyciąga z kieszeni starannie złożoną ulotkę i podaje Ernestowi.

— Znam to. Wielu z nas zbija ona z tropu. Moim zdaniem to wyraźny falsyfikat.

Ernest rozwija odezwę wydrukowaną na bibułce wedle wszelkich przepisów sztuki podziemnej.

„Towarzysze, komuniści niemieccy, starzy bojownicy za prawdziwe idee komunizmu! Jeśli chcecie mi pomóc, głosujcie 13 stycznia na Niemcy! Walczcie razem ze mną o wolne Niemcy! Narodowy Socjalizm to tylko etap na drodze wiodącej do naszych ostatecznych celów!

Maks Braun, Pfordt i ich przyjaciele nie mają nic wspólnego z komunizmem i marksizmem.

Swoją propagandą zdradzają was, proletariusze Niemiec, sprzedają was kapitalistom francuskim. Rzucam wam hasło: głosujcie na Niemcy! Zwycięstwo Niemiec to wstęp do waszej dalszej walki.

Za władzę Rad! Każdy prawdziwy komunista głosuje w dniu 13 stycznia na Niemcy!

Rotfront! Ernest Thaelmann”.[a]

Ernest gniecie ulotkę w palcach, marszczy brwi.

— Skąd masz to świństwo?

— Jeden z towarzyszy przywiózł z Saabrücken. Powiada, że tam rozrzucają to wszędzie.

— I co, nie zrozumieliście od razu, że to najobrzydliwszy falsyfikat?

— Przecież sam ci o tym powiedziałem. I wszystkim tłumaczę, że to falsyfikat!

— A jednak niektórzy wierzą?

— Żaden towarzysz partyjny oczywiście nie wierzy. Ale sympatycy…

— To znaczy tylko, że źle prowadzicie pracę uświadamiającą!

Johann chce zaoponować, ale milknie widząc zbliżających się przechodniów. Chwilę idą w milczeniu.

— Jeszcze na prawo, za rogiem. Po lewej ręce będzie dom Karola Marksa — uprzedza Johann szeptem.

Wymawia to nazwisko zniżając za każdym razem głos i oglądając się, ale zawsze w pełnym brzmieniu, czasami nawet z odcieniem poufałości: „dom towarzysza Karola Marksa”, Od razu widać, że trewirscy komuniści są wielce dumni z zaszczytu, jaki im przypadł w udziale. Po rewolucji Trewir zostanie przemianowany na Marksstadt, a być członkiem Rady marksstadzkiej to nie to, co jakiejkolwiek innej!

— Oto on! Popatrz na lewo! Nie ma tablicy pamiątkowej, nazi zerwali ją… Ale i tak u nas w Trewirze każde dziecko wie… Chodźmy, zaprowadzę cię teraz na wybrzeże Mozeli. Było to ulubione miejsce jego spacerów.

Gdy w pobliżu nie widać przechodniów, Johann natychmiast zaczyna opowiadać o miejscowych trewirskich sprawach. Ze zwięzłych odpowiedzi Ernesta, z jego opanowanego sposobu bycia wyczuwa, że to nie jest zwykły emigrant! To ktoś z centrali! Jeżeli nawet nie z samego KC, to w każdym razie ktoś do tych kół zbliżony. Kto wie, czy zdarzy się jeszcze okazja porozmawiać z kimś takim osobiście.

Najbardziej jednak Johann boi się, żeby towarzysz z centrali nie wziął jego skarg za małoduszne utyskiwania. Dlatego też nawet zgrywa się nieco, lekceważąco mówiąc o powszednich niedolach swoich i towarzyszy.

— Oczywiście niezbyt dobrze się nam wiedzie… Ale to nic, wytrzymamy. Wojna nie za górami!

— Co?… — to zdanie Ernest już gdzieś dzisiaj słyszał. — Co chcesz przez to powiedzieć?

— Wojna jest nieunikniona. Myślisz, że my na prowincji tego nie rozumiemy? Wystarczy, aby Związek Radziecki dał Hitlerowi po pysku, a wszystko tu się przewróci do góry nogami. Bądź spokojny, ludzie tylko na to czekają…

— Aha! Jak się okazuje, jest to rozpowszechnione u was przekonanie! Słyszałem to już dzisiaj z ust jednego towarzysza z Kolonii. To znaczy, że ponieważ my sami nie możemy sobie jeszcze dać rady z nazi, trzeba czekać, aż się z nimi rozprawi Związek Radziecki? Czy tak?

5

… Jaskrawo płoną żarówki w wagonie restauracyjnym ekspresu Berlin — Paryż. Szczelnie zapuszczone story. Radio gra cicho jakąś żartobliwie tęskną melodię, w której żałosna skarga samotnej gitary hawajskiej ginie zdeptana obcasami całego tabunu saksofonów. Energicznie pobrzękują talerze, subtelnie dzwonią kieliszki tuląc się do chłodnego szkła butelek.

Kolacja skończona, ale Relich nie ma ochoty wracać do przedziału. Zamawia ser, przyjemnie pachnący nawozem końskim, dolewa jeszcze trochę wina do kieliszka i usiadłszy wygodnie otwiera wczorajszą gazetę paryską. Pogrąża się teraz — jak w musującą kąpiel mineralną — w mieniącą się falę ostatnich ploteczek i nowości.

Dowiaduje się, że Douglas Fairbanks rozwiódł się z Mary Pickford. Że wczoraj w nocy Hauptmann usiłował zbiec z flemingtońskiego więzienia. Że Buster Keaton jest czarujący w „Królowej Pól Elizejskich”, filmie wyświetlanym z nie słabnącym powodzeniem w kinie „Marivaux”. Że siedemdziesiąt pięć procent naszych cierpień jest wynikiem obstrukcji — tak dowodzą największe autorytety w dziedzinie medycyny. Że były król hiszpański Alfons XIII zwrócił się do papieża z prośbą o rozwód, a była królowa hiszpańska nie będzie obecna na ślubie swej córki Beatryczy z księciem Torlonia. Że na ostatnim popołudniowym przyjęciu u hrabiny Cossé-Brissac pani Rajmundowa Patenôtre miała na sobie czarną wełnianą suknię od Chanela, bardzo skromną i elegancką, oraz długą pelerynę ze srebrnych lisów, a pani Jean Bonnardeuil czarowała obecnych klasycznym tailleur z korynckiego aksamitu firmy Lucien Lelong, pelerynką z niebieskich lisów i wytwornym pilśniowym kapelusikiem od Chanela. Jeśli zaś chodzi o samą hrabinę Cossé-Brissac, to była ona w sukni z czarnej tafty od Chanela, spódnica po kostki, a pas i dekolt przybrany strasami — to doprawdy czarujący zwyczaj, że pani domu przyjmuje gości w długiej, szalenie kobiecej sukni, co stwarza atmosferę wyszukanej intymności…

„1935! Czyż cyfra ta nie wydaje się wam zwykła, a jednocześnie tajemnicza? Zwykła, bo to przecież tylko nowa data. Tajemnicza, ponieważ dla każdego z nas kryje w sobie niepokojącą tajemnicę. 1935 — to nowy rok, to przyszłość, to niewiadoma. Obejrzyjcie się wstecz: ileż nieszczęść, niepokojów, ileż rozwianych nadziei w przeciągu jednego tylko roku!… Mahatma Joga, wielki współczesny prorok, potomek w prostej linii jednej z najstarszych sekt Indii, tej kolebki astrologii, uchyli przed wami zasłonę przyszłości! Zdumiewająca nieomylność przepowiedni Mahatmy Jogi, jego zaskakująca intuicja zyskała mu uwielbienie wielotysięcznych tłumów. Astrologowie całego świata chylą czoła przed jego wysokim autorytetem, bezinteresownością, i szlachetnością, jako że Mahatma Joga poświęcił całe życie dla dobra ludzkości… Napiszcie na zwykłym kawałku papieru — byle własnoręcznie i wyraźnie — swoje nazwisko, imię, dzień i rok urodzenia, załączcie, jeśli chcecie, trzy franki na znaczki pocztowe oraz inne koszty i wyślijcie dziś jeszcze do proroka Mahatmy Jogi. Otrzymacie od niego darmo szczegółowy horoskop. Nie zwlekajcie ani dnia! Kto wie? Jutro już może być za późno…”

Relich odkłada gazetę.

„A gdyby tak rzeczywiście posłać trzy franki temu Mahatmie?..”

6

… W ciasnym pokoiku w Trewirze śpi Ernest Heil. Gospodarz ma tylko jedno łóżko. Posłano więc Ernestowi na podłodze obok siennika malca. Johann przemocą podsunął mu własną poduszkę.

Cicho w pokoiku. Światło ulicznej latarni sennie mruga na podłodze.

Johann nie śpi. Towarzysz z centrali powiedział mu dzisiaj, że rozmowami o tym, iż wojna jest nieunikniona, Johann pomaga nazi. Tak właśnie powiedział: „Jaki z ciebie komunista, jeśli twoje pragnienia idą na rękę wrogom Związku Radzieckiego?” Johann spytał: „Czy to możliwe, by Związek Radziecki i jego Armia Czerwona me dały Hitlerowi rady? Niemożliwe! A jeżeli tak jest, to dlaczego komunista nie ma prawa pragnąć, żeby stało się to jak najprędzej? Czyż nawet marzyć o tym nie wolno?” A właśnie, czy nawet marzyć nie wolno! Towarzysz z centrali powiada: „Zrzucić Hitlera własnymi rękami i wtedy wyciągnąć je do Związku Radzieckiego — oto marzenie godne komunisty!” Cóż, oczywiście, racja. Ale jak? Pracuje człowiek, żyły z siebie wypruwa, a potem ktoś mu powiada: „pracowałeś dla Hitlera”!…

Nocą Ernest budzi się z zimna i podkurczywszy nogi próbuje się owinąć kołdrą.

— Nie śpisz? — słyszy przy samym uchu przejmujący szept.

Ernest unosi się na łokciu macając po ciemku ręką: to Rudi.

— Nie śpię. A bo co? — stara się również mówić szeptem. W pokoju słychać miarowe oddechy gospodarzy.

Rudi podpełza bliżej, aż do samego ucha.

— Tam na szafie — szepcze pośpiesznie — leży w papierku cukier. Osiem kawałków. Mama go tam chowa. Nawet ojcu nie daje. Chcesz, żebym ci go przyniósł?

— Nie chcę. Po cóż mi w nocy cukier?

Chwila ciszy.

— A ja wezmę dwa kawałki: jeden dla ciebie, drugi dla siebie.

— Mama rano zobaczy i co jej powiesz? — pyta podstępnie Ernest.

Powiem, że wziąłem dla ciebie.

— Myślisz, że uwierzy?

Malec chwilę namyśla się.

— Nie, nie uwierzy.

— No widzsz! I dostaniesz baty. A czy plecy wygrałeś na loterii?

— I tak za coś dostanę.

W replice malca dźwięczy tyle beznadziejności i stoicyzmu, że Ernest sam nie wie, jak się zachować.

— Wiesz co — szepcze do Rudiego — lepiej nie ruszaj maminego cukru. Jeżeli chowa, to widocznie tak trzeba. Dam ci jutro dwadzieścia fenigów. Kupisz sobie cukierków.

— Dasz? — pyta niedowierzająco Rudi.

— Na pewno.

Rudi pełznie z powrotem na swoje posłanie, ale za chwilę wraca.

— Wyjedziesz jutro z samego rana, będę jeszcze spać. A jak dasz mamie, nie odda mi. Daj lepiej od razu.

— Szukać teraz marynarki? Wszystkich pobudzimy.

— Podam ci ją po cichutku.

— Dobra, dawaj, co mam z tobą robić!

Ernest znajduje w kieszeni dwadzieścia fenigów i podaje chłopcu.

— Zawsze masz tak dużo pieniędzy? — pyta szeptem malec.

— Nie. Nie mam wiele pieniędzy. Często nie mam wcale. Teraz wyskrobałem trochę na podróż.

— Daleko jedziesz?

— Daleko.

— Do Luksemburga?

— Jeszcze dalej.

— A masz dosyć pieniędzy na drogę?

— Tak.

— A wrócisz jeszcze do nas?

— Na pewno wrócę. Ale teraz będziemy spać!

Rudi posłusznie pełznie z powrotem na swój siennik.

Gdzieś tam, daleko na dworcu, nawołują się parowozy…

7

… Berliński ekspres wjeżdża na Gare de l’Est. Blady styczniowy poranek. Za oknami prószy śnieg, lekki, powiewny, jakby wiatr zdmuchnął całe pole dmuchawców. Do wagonu wesołą gromadą wpadają numerowi.

— Mamy pierwszy śnieg!

Okazuje się, że dziś w Paryżu spadł pierwszy śnieg.

Relich oddaje młodemu barczystemu chłopcu swoją ciężką walizę, a sam idzie za nim. Wśród odgłosów dzwonków elektrycznych i pocałunków przecina peron. Wydaje się, że tylko na niego nikt tutaj nie czeka. A właściwie spotykają go tylko trzej ciągle ci sami starzy paryżanie, którzy pierwsi witają każdego przyjeżdżającego: aperitif Dubonnet, czekolada Meunier i emalia Ripolin.

Ponure, szare hotele otoczyły plac jak senny tłum szwajcarów czekających na tradycyjne napiwki. Relich rzuca szoferowi adres hotelu na lewym brzegu Sekwany i rozparłszy się na siedzeniu rozwija kupione na dworcu świeże gazety.

Otwiera więc „Humanite”. Prześliznąwszy się oczami po pierwszej stronicy dowiaduje się, że głodowe pochody bezrobotnych departamentu Sekwany pomimo wielokrotnych usiłowań policji, by im zagrodzić drogę, idą uporczywie naprzód i dziś dotrą do rogatek Paryża. O dziesiątej rano na przedmieściach zorganizowane grupy bezrobotnych Paryża będą oczekiwały swych klasowych braci. Zapamiętajcie marszrutę! Głodowy pochód ze wschodu — spotkanie przy Porte de Vincennes; głodowy pochód z południa — przy Porte d’Italie; z północy — przy Porte de la Chapelle; z zachodu — spotkanie przy Porte de Versailles, Porte Maillot i Saint-Cloud.

Relich rozdrażniony składa „Humanite” i otwiera „Petit Parisien”. Zobaczmy lepiej, co mówi Mahatma Joga i w jakiej sukni czarowała wszystkich wczoraj wieczorem markiza Cossé-Brissac.

… Pociągi idą na zachód. Pociągi mkną na południe…

Z dworca Lyońskiego idzie pociąg do Marsylii. Na stopniach wagonu trzeciej klasy otoczony gromadą dziennikarzy i fotoreporterów stoi starszy pan z długim nosem, w nasuniętym na czoło podniszczonym brązowym kapeluszu. Były skazaniec Beniamin Ulno przebywał dwadzieścia sześć lat na zesłaniu w Kajennie, z tego piętnaście lat w zupełnym odosobnieniu na Wyspie Diabelskiej, teraz po sześciomiesięcznym pobycie we Francji powraca dobrowolnie do Gujany.

— Pan opuszcza Francję, żeby tu nigdy już nie wrócić. A przecięż w ciągu dwudziestu sześciu lat pobytu w Kajennie na pewno nie raz marzył pan o powrocie do ojczyzny. Cóż tu pana tak bardzo rozczarowało, że z lekkim sercem wyrzeka się pan dobrodziejstw współczesnej cywilizacji? — z szacunkiem pyta reporter.

Dziennikarze szeleszczą notesami. Mają na ten temat ustalone zdanie: ten stary sfiksował, żyjąc samotnie na swojej Wyspie Diabelskiej, i wyobraża sobie, że jest prorokiem, który został powołany do nauczania ludzkości. Ale czytelnicy lubią takie bezsensowne historie.

Beniamin Ulmo uśmiecha się.

— Nim siadłem na ławie oskarżonych, byłem marynarzem. Opuściłem statek, kiedy jego szybkość nie przekraczała osiemnastu węzłów. Dzisiejsze statki są trochę większe i szybkość ich wynosi dwadzieścia sześć węzłów. Czy trzeba wiele pomysłowości, żeby rozdmuchać wymiary i zwiększyć szybkość? Do tego stopnia zatraciliście poczucie wartości rzeczy, że nawet nie zdajecie sobie sprawy, jak bardzo nieciekawe i głupie są wasze wysiłki, żeby wszystko było większe, szybsze, a nie lepsze…

Zamyśla się na chwilę i mówi dalej, przymknąwszy oczy jak ktoś, kto przyzwyczaił się dyktować stenografistce:

— To, co najbardziej zdumiewa człowieka, który przespał dwadzieścia sześć lat nie mając styczności z waszą cywilizacją, to może nawet nie tyle upadek moralny, co bezgraniczna tępota tego pokolenia, które jest głęboko przekonane o swej wyższości…

Rozlega się gwizdek — sygnał odjazdu. Dziennikarze chowają wieczne pióra.

Beniamin Ulmo wchodzi na stopień wagonu i raz jeszcze zwracając się do ludzi, którzy osaczali go w ciągu tych ostatnich dwóch dni, mówi jak w natchnieniu:

— Odjeżdżam w spokoju. Już niedługo nastąpią wielkie wypadki. Niezbyt dużo czasu wam pozostało. Jeśli się opamiętacie przed wojną, może jej jeszcze unikniecie…

Pociąg rusza. Trzaskają aparaty fotograficzne. W oknie wagonu miga zapłakana twarz Magdaleny Poirier, mistycznej narzeczonej Beniamina. Ta postarzała kobieta, która przez dwadzieścia sześć lat oczekiwała powrotu narzeczonego, po raz drugi i ostatni odwozi go do Marsylii.

Dziennikarze, rozbawieni, idą do najbliższego bistro. Po takich bredniach nic lepiej nie poprawia trawienia niż kieliszek Cinzano…

8

… Podczas gdy Relich rozgaszcza się w hotelu i bierze kąpiel, Ernest Heil ciągle jeszcze trzęsie się w pociągu gdzieś w pobliżu granicy luksemburskiej. Nagie drzewa, na widok pociągu smutnie kuśtykając, uciekają w dal. Garbate domki pokryte dachówką pełzną za nimi jak niezgrabne czerwone żółwie. Mętne strumyki wody ciekną po szybach wagonu.

Johann siedzi na przeciwległej ławce, w samym kącie. Obaj zachowują się tak, jakby się wcale nie znali. Wiele osób zna tutaj Johanna, zbyt często przeprowadza obcych ludzi przez granicę. Trzeba bardzo uważać.

Na nieznanej małej stacyjce Johann wychodzi. Po chwili Ernest opuszcza wagon. Oczami szuka Johanna: gdzież on się podział? Zagląda do poczekalni, do toalety — nie ma. Wraca na peron. Ale po Johannie ani śladu. Ernest krzywi się pod wpływem jakiegoś niejasnego, przykrego przeczucia. Nie, to niemożliwe! Ogląda się raz jeszcze. Urzędnicy kolejowi spoglądają na niego z ironiczną ciekawością. Czyżby pułapka?

Szybko opuszcza stację. W pierwszej chwili chce wejść w aleję, która biegnie prosto, ale natychmiast skręca w lewo wzdłuż toru. Według wszelkiego prawdopodobieństwa granica powinna być z tej strony. Nie oglądając się przyspiesza kroku.

Aleja skręca w prawo. Jeżeli to pułapka, to tu właśnie, na zakręcie, będzie najwygodniejsze miejsce. Nie zwalniając kroku Ernest zbliża się do zakrętu. Umyślnie trzyma się lewej strony drogi, bliżej drzew. Zimne krople deszczu wpadając za kołnierz ciekną po skórze pleców.

Na zakręcie nie ma nikogo. W głębi alei, w odległości jakich stu kroków, Ernest spostrzega powoli oddalające się plecy Johanna. Oddycha z ulgą. Ciągle tym samym równym krokiem idzie za Johannem.

Johann nie oglądając się kroczy naprzód. Przeszedłszy ze dwa kilometry przystaje i zaczyna poprawiać sznurowadło. Ernest nie jest pewny, czy ma do niego podejść, czy też nie. Decyduje jednak, że Johann zatrzymał się po to, by się z nim zrównać, idzie więc dalej, dogania Johanna i mija go. W chwilę potem Johann go dopędza.

— Gdzieś tak długo był? Już chciałem po ciebie wracać.

— A czyś ty mi powiedział, w jakim kierunku mam iść? Z równym powodzeniem mogłem pójść prosto — mruczy Ernest usprawiedliwiając się. Przykro mu, że posądził towarzysza o zdradę. — Zapalimy? — mówi przyjaźnie, starając się złagodzić jakoś swoją winę wobec Johanna.

Zapalają na deszczu papierosy. Pierwszy papieros na czczo jest nadzwyczaj smaczny. Dalej idą już razem, nie zachowując specjalnych ostrożności.

— Czemu czekaliśmy do rana? Nie lepiej było przejść granicę nocą? — pyta Ernest po długim milczeniu.

— Nocą jest najniebezpieczniej. Teraz o wiele lepiej. Zaczyna się ruch ciężarówek. Ludzie z pobliskich wiosek również idą tędy na targ. Oni tu przecież nie potrzebują paszportów. Najwyżej jednorazową przepustkę. Najłatwiej przejść razem z nimi.

— Daleko jeszcze?

— Nie, z pół kilometra. O, z tego wzgórka już widać.

Za wzgórkiem droga biegnie ku rzeczce i skręca na mały kamienny most.

— To właśnie granica — mówi Johann — po tamtej stronie jest już Luksemburg. Pójdziemy teraz osobno. Ty idź naprzód. Idź spokojnie, nie oglądaj się. Trzymaj w pogotowiu przepustkę. Przejdź mostem najlepiej wtedy, jak będą jechały ciężarówki. Straż pograniczna zajmie się nimi i nie będzie specjalnie obwąchiwać twojej przepustki. Gdy spytają, skąd jesteś, to pamiętasz przecież nazwę wsi. A najważniejsze, żeby mieć taką minę, jakbyś chodził tędy codziennie. Po przejściu mostu idź pod górę, a jak wejdziesz do miasteczka, czekaj na mnie przy pierwszej kawiarni.

Ernest milcząc kiwa głową.

Koło mostu i na samym moście czeka już kilka ciężarówek. Strażnicy przepuszczają po jednej, oglądając wpierw papiery i ładunek. Ernest podsuwa strażnikowi przepustkę i chce przejść.

— Poczekaj!

— Kiedy nie mam czasu!

Strażnik łapie go za rękaw.

— Poczekaj, mówię!

Przepuściwszy ciężarówkę zabiera się do przeglądania przepustki Ernesta.

— Co, przestał pan poznawać znajomych, panie sierżancie?

Łańcuch czekających ciężarówek rośnie z każdą chwilą.

Sierżant w milczeniu zwraca przepustkę.

Ernest czyni wielki wysiłek, żeby wolno przejść przez most, nie przyśpieszając kroku.

— Ej, ty tam!

Idzie nie oglądając się. „Czy to mnie wołają, czy kogo innego?”

Wspinając się niezdarnie w górę chrapie za nim ciężarówka.

„Nie, chyba nie mnie”.

Przy samym miasteczku Johann dogania Ernesta. W narożnej kawiarence piją przy bufecie po filiżance gorącej kawy ze słodkim rogalikiem, zapalają papierosy i idą dalej.

— A teraz dokąd?

— Teraz na dworzec. Zaraz odchodzi twój pociąg.

Idąc za wskazówkami Johanna Ernest bierze bilet do Luksemburga.

— Tam wysiądziesz, zjesz obiad i weźmiesz bilet na wieczorny pociąg do francuskiej granicy.

— Napijemy się po kufelku? — proponuje Ernest.

— Teraz już można. Akurat mamy piwiarnię.

— Okazuje się, że to nie taka znów skomplikowana sprawa, coś w rodzaju podmiejskiej wycieczki — żartuje Ernest trącając się kuflem z Johannem.

— Owszem, w tę stronę ujdzie. Z powrotem gorzej, sprawdzają.

Piją na stojąco, oparłszy łokcie o bufet.

Za chwilę trzeba się będzie pożegnać. „Powinienem pomóc człowiekowi — myśli Ernest. — Oni tu przecież po prostu zdychają z głodu”. Ma niestety bardzo mało pieniędzy. Jeśli mu w drodze zbraknie, może się znaleźć w głupiej sytuacji.

I nagle pomyślał o zegarku. Ma srebrny zegarek — prezent od Luizy. Ostatnimi laty przechowywał go dla bezpieczeństwa u pewnego towarzysza, w Wilmersdorfie, u którego spędził ostatnią noc. To on właśnie namówił Ernesta, by zabrał zegarek z sobą w drogę: z zegarkiem wygląda się solidniej.

Ernest łapie się na tym, że mu trochę przykro rozstawać się z zegarkiem Luizy. Tyle lat go przechowywał… Ale wstydzi się sam przed sobą tego podświadomego skąpstwa.

— Wiesz co, Johann — mówi wziąwszy towarzysza za łokieć — chodzi mi o taką rzecz: czy ty żresz, czy nie, to twoja rzecz. Miejmy nadzieję, że nie zdechniesz. Ale twój malec rośnie i nie masz mu co dać jeść. Na twojej kawie nie utyje. Nie mam pieniędzy, ale tu mam, ot, taką sobie drobnostkę, sprzedaj ją. Coś ci tam za to dadzą… — I podsuwa Johannowi zegarek.

— To mi za drogę dajesz, tak?— mówi czerwieniąc się Johann.

— Dałbym ci po pysku za takie gadanie, ale w piwiarni nie wypada! Robotnik, swój chłop, a kryguje się jak panna z dobrego domu! Jeśli za tydzień przyjadę do ciebie bez feniga w kieszeni i zostanę na miesiąc, to co, wypędzisz mnie czy nie podzielisz się chlebem?

— Głupie gadanie. To całkiem inna sprawa!

— Jak to inna sprawa? Kładź do kieszeni i żebyśmy więcej o tym nie mówili. Idziemy, bo mi pociąg ucieknie.

Przy wejściu na dworzec długo ściskają sobie ręce.

— Ty się na mnie tego… nie gniewaj za wczorajsze gadanie — mówi Ernest. — Mówiłem prawdę. Nieźle tu pracujecie. A sądząc z twoich opowiadań macie nienajgorszych ludzi. Tylko nie dajcie się zbić z tropu! Każdemu pilno. Myślisz, że mnie nie? Jeszcze jak pilno! Ale trzymaj się! Bądź rozsądny… No, może jeszcze się gdzie spotkamy!

9

… Pod wieczór śnieg znów zaczyna prószyć. W blasku pąsowych, niebieskich i pomarańczowych reklam śnieg wygląda jak różnokolorowe confetti zrzucane wieczorem z samolotów na Montmartre z okazji święta tej dzielnicy.

Relich idzie środkiem bulwaru Clichy w takt wesołego ryku pianol i dźwięcznych uderzeń bębna, wśród pstrych bud stojących po obu stronach jak domki z kart. Z przeciągłym skrzypieniem wylatują w górę i znów opadają huśtawki, kręcą się karuzele, fruwają w kółko zawieszone na linkach dwuosobowe avionetki, skrzypiące pod ciężarem całujących się par. Od pocałunków na takiej karuzeli chyba podwójnie kręci się w głowie. Wirują ogromne ustawione pionowo tarcze ruletek mieniąc się w oczach wszystkimi kolorami tęczy. Zaryzykujcie jeden su, a możecie wygrać kilo cukru w ładnym opakowaniu albo fajansową lalkę.

W strzelnicy, gdzie kręcą się zawieszone na rafii gliniane fajeczki i kołyszą jak wahadło różnobarwne piłki, szczękają głucho mechaniczne pistolety. W budce obok — wesele u fotografa. Na długiej ławce siedzi pełno lalek: panna młoda, pan młody, teść, teściowa, drużbowie — wszystko naturalnej wielkości. Próba zręczności i siły: tak trafić twardą szmacianą piłką, żeby lalka przewróciła się do góry nogami. Najwięcej dostaje się teściowej, która co chwila pada pokazując ku ogólnej radości długie flanelowe pantalony.

Relich przystaje koło strzelnicy, która przedstawia dziedziniec więzienny. Miniaturowy skazaniec klęczy złożywszy głowę na pniu i czeka na uderzenie topora, wzniesionego nad jego szyją przez wąsatego kata. Wystarczy trafić z pistoletu w malutkie okienko więzienne, a zaraz rozlegnie się dzwonek, opadnie topór kata i głowa skazańca potoczy się do kosza. Zajęcie dla amatorów!

Tuż obok skupiona grupka rybaków wyławia butelki szampana. Kto w ciągu minuty zdąży przed sygnałem dzwonka zarzucić na szyjkę butelki małe drewniane kółko zawieszone na końcu linki, może zabrać złowioną butelkę.

Wszystko to jest z pewnością bardzo zabawne i interesujące, jeśli się jednocześnie obejmuje ładną dziewuszkę i całuje się z nią zapamiętale po każdej przegranej tak, jak to czyni większość tych rozbawionych mężczyzn w czapkach i kapeluszach, mężczyzn, których miedziaki sprawiają, iż wszystko kręci się, dzwoni, grzmi i gwiżdże w tym wesołym miasteczku, zbudowanym na ulicach wielkiego stołecznego miasta. Ale jeśli się człowiek włóczy tu sam, Wszystko wydaje mu się niezbyt śmieszne i nawet trochę smutne — w skroniach huczy od mechanicznej muzyki, a jemu samemu zaczyna się wydawać, że tarcza loterii wraz z cukrem kostkowym i fajansowymi lalkami obraca się w jego głowie.

Relich opuszcza zgiełkliwy środek bulwaru i przechodzi ha trotuar.

Zapach upudrowanych kobiet podnieca go lekko. Przed każdą bramą, przed każdą wystawą, na każdym rogu całują się parki. Można by pomyśleć, że ci paryżanie nie mają naprawdę nic innego do roboty.

Na placu Clichy wchodzi do kawiarni i znalazłszy w rogu wolny stolik zamawia kieliszek Dubonnet. I tu pełno tulących się parek. Matowo wygolone policzki mężczyzn są poranione odciskami maleńkich umalowanych ust. Relich nie zdążył się obejrzeć, a już jakaś kobieta przysiadła się do jego stolika. Malutki kapelusik, bardzo czerwone wargi, bardzo biała szyja, długie nogi, ciasno obciągnięte pajęczyną jedwabnych pończoch.

— Czy można?

Relich namyśla się chwilę. Jeśliby ktoś z radzieckiej kolonii zobaczył go w takim towarzystwie…

Kobieta wyczekująco patrzy na niego. Ma wielkie czarne oczy dziewczyny z Południa i białka koloru kości słoniowej.

— Proszę bardzo! Co pani zamówi?

Zamawia kieliszek porta. Otwiera torebkę, starannie ogląda w lusterku twarz, poprawia z lekka kredką wargi i ściera małym palcem odrobinę pudru koło lewego nozdrza. Potem rozpina płaszcz odsłaniając ramiona. Relich nie czuje się wcale rozczarowany wyborem.

Mówią o ostatnich sztukach teatralnych bieżącego sezonu. Właściwie mówi ona, gdyż on zdołał już zapomnieć język francuski i woli odpowiadać krótkimi, prostymi zdaniami.

Czy on gdzieś się dzisiaj wybiera?

Na myśl, że miałby się z nią pokazać w teatrze czy w jakimś music-hallu, Relich zaczyna się niepokoić. Co prawda, powierzchownością i strojem niby nie różni się od tych wszystkich dam, które oglądał dzisiaj na Wielkich Bulwarach. W ogóle trudno na pierwszy rzut oka odróżnić te „kurki” — jak pieszczotliwie nazywają je paryżanie — od innych kobiet. Ale starzy mieszkańcy stolicy na pewno mają na to oko.

Niestety nie będzie mógł się nigdzie dzisiaj wybrać. O pół do jedenastej ma spotkanie służbowe.

A, to się świetnie składa, bo i ona jest od dwunastej zajęta.

Może ma teraz ochotę?

Owszem, teraz ma.

Płaci i wychodzą.

10

… Niebo nad miastem Münster goreje czerwonymi łunami wielkich pieców. Po brudnej ulicy prowadzącej od dworca człapie Ernest Heil. W ciągu tych kilku godzin zdążył przemierzyć w poprzek całe Wielkie Księstwo Luksemburg i w jego stolicy zjeść na obiad kanapkę z serem.

Stąd tylko ręką sięgnąć do granicy francuskiej.

W bistro „Pod Niezapominajką” rży wesoło harmonia, a harmonista w granatowym berecie podrygując ramionami wystukuje obcasem takt zamaszystego fokstrota. Ale i tak nie ma tu gdzie tańczyć. Cała sala zastawiona stolikami. Nawet chude kelnerki z trudem przeciskają się między krzesełkami.

Ernest zamawia w bufecie ćwiartkę czerwonego i uchwyciwszy odpowiednią chwilę zapytuje gospodarza o Giovanniego. Gospodarz milcząc płucze kieliszki i nie podnosi oczu, jakby nie słyszał. Ernest chce powtórzyć pytanie.

— Siadaj przy stoliku. Jak Giovanni przyjdzie, przyślę ci go — rzuca niecierpliwie gospodarz.

Jak przy stoliku, to przy stoliku! Co prawda, nie ma wolnych stolików, ale przy tym, gdzie siedzi tych dwóch włoskich robotników, jest jeszcze wolne miejsce. Ernest zamawia jeszcze ćwiartkę czerwonego: trzeba się trochę rozgrzać.

Włosi kłócą się o coś, waląc zapamiętale pięściami w stół. Czerwone wino Ernesta rozpryskuje się po ceracie. Młodszy z Włochów chwyta Ernesta za łokieć: na Boga, niech się towarzysz nie obraża, oni się trochę zdenerwowali!

— Mademoiselle, ćwiartkę czerwonego. Ja płacę.

Zanim mademoiselle z nową szklaneczką na tacy dotarła do nich, przysiada się do stolika trzeci Włoch. Wita się ze swoimi rodakami i wyciąga rękę do Ernesta:

— Giovanni jestem.

Kelnerka biegnie, żeby przynieść jeszcze jedną szklankę czerwonego wina.

Giovanni pochyla się do Ernesta:

— Zbieraj manatki i czekaj na mnie przy wyjściu.

Ernest płaci i kiwając ręką sąsiadom przeciska się do wyjścia.

Na dworze leje deszcz. Nie tak dotkliwie odczuwa się go pod brezentową markizą. Za chwilę w drzwiach bistro pojawia się Giovanni:

— Idziemy!

Podnoszą kołnierze i pogrążają się w ulewę.

— Tu często bywają obławy — objaśnia w drodze Giovanni. — Jeśli nie masz dokumentów, nie powinieneś tu siedzieć.

Na rogu wskakują do przepełnionego autobusu. Autobus pędzi skrzypiąc i kołysząc się na wybojach. Po pół godzinie takiego tańca zatrzymuje się. Ludzie wysypują się hurmem. Ernest czuje, że z tyłu ktoś z całej siły napiera na niego ramieniem. Ogląda się z gniewem. To Giovanni! Przepychają się w tłumie przez jakąś furtkę z turnikietem i schodzą w dół, ciężko stąpając po błocie.

— No więc jesteś we Francji! — mówi Giovanni. — Błoto tu i tam jednakie.

Niedaleko widać już światła stacji kolejowej.

— Czy mam teraz iść na stację? — pyta Ernest.

— Na stację, ale nie na tę. Za prędko chciałbyś jechać! Tu mnóstwo żandarmerii. Musisz machnąć pieszo siedem kilometrów.

— Prosto?

— Niezupełnie. Odprowadzę cię.

— Po co masz człapać czternaście kilometrów w taką pogodę?

— Nic nie szkodzi! Muszę cię wsadzić do pociągu, a dalej radź sobie, jak umiesz.

Deszcz wali na całego. Ciemno choć oko wykol. Żeby się nie stracić z oczu, biorą się pod rękę i usiłują iść noga w nogę: raz, dwa, raz dwa, lewa, lewa…

Po dobrej godzinie deszcz uspokaja się nieco.

— Teraz tylko ręką sięgnąć!

Miasteczko nie śpi. Tu i tam patefony krzyczą kogucimi głosami.

Niedaleko stacji Giovanni przystaje.

— Zaczekaj no tutaj. Pójdę sam, rozejrzę się. Daj pieniądze na bilet. Nie masz po co kręcić się po stacji. Jak nadjedzie pociąg, wsiądziesz…

Po chwili wraca z biletem.

— Wszystko w porządku. Żandarmów nie widać.

— Może wejdziemy do bufetu?

— Nie, lepiej, żebyś się tu za bardzo nie pokazywał.

— To znaczy, że musimy się już pożegnać, a nie zdążyliśmy się nawet zapoznać jak należy.

— To nic. Poznamy się bliżej, jak będziesz wracać.

— Dawno tu pracujesz?

— Rok.

A przedtem?

— W Paryżu, u Thomeson-Houstona. Potem po wysiedlaniu w Belgii w kopalni.

— Stamtąd też cię wysiedlili?

— Tak.

— A tu jak? Gorzej, czy lepiej?

— I tu za byle co wysiedlają. Emigrantów wszędzie dosyć.

— Gdzież ciebie mogą wysłać? Do Francji nie wolno ci jechać, do Włoch nie wolno, do Niemiec tym bardziej…

— Co ich to obchodzi!

— A przypuśćmy, że cię wysiedlą. Gdzie się podziejesz?

— Spróbuję jeszcze raz do Marsylii. Tam zawsze można się urządzić, ot, choćby jako palącz na jakiejś łajbie. Dojadę do Chin i przedostanę się do Chińskiej Armii Czerwonej. Coś mi się zdaje, że tam się wcześniej zacznie… No, czas na ciebie! Bądź taki dobry i wrzuć ten list w Paryżu na dworcu. Prędzej dojdzie.

— Zostawiłeś sympatię w Paryżu?

— Tak, jest tam jedna dziewczyna. Pisujemy do siebie.

— A może wpaść do niej i pozdrowić ją od ciebie?

— Ej, jaki chybki! Chcesz mieć przyjaciółkę, to sobie poszukaj. Nie jestem dla ciebie biurem adresowym. Daj, sam wrzucę.

— Wariat! Co ty sobie myślisz, będę ci odbijał narzeczoną?

— Znamy takich przyjaciół!

— Nie wygłupiaj się! Dawaj, wrzucę. Co ty wyprawiasz?

— Dobra, wrzuć. Tylko nie chodź do niej.

— Cóż to, bracie, nie dowierzasz swojej narzeczonej?

W odblasku papierosa smagła urodziwa twarz chłopaka wydaje się ponura i chmurna.

— Co to ja dzieciak? Myślisz, że wierzę, że ona od roku na mnie czeka! Nie znam Francuzek? Nic nie wiem — i dobra jest.

— Dziwny z ciebie chłopak! Dawaj łapę, mój pociąg jedzie. Dziękuję, żeś mnie odprowadził. Chciałem ci za przysługę odpłacić przysługą. Nie chcesz — nie trzeba. Bywaj! Rotfront!

Pociąg gwiżdże i rusza z miejsca. W przedziale pustawo. Mętnie płoną żarówki. Głucho stukają koła:

„Nach Paris, nach Paris…”

Więc to jest Francja. Wszystko poszło cudownie. Jutro rano — Paryż. Spróbujmy zdrzemnąć się. Powieki kleją się ze zmęczenia. Ostatnia świadoma myśl prześlizguje się jeszcze poprzez opary snu: Johann po włosku to Giovanni. Odkrycie to nie wiadomo dlaczego wydaje się Ernestowi bardzo ważne, ale nie może już myśli tej doprowadzić do końca. Zasypia.

Ktoś dotyka jego ramienia. Budzi się. Konduktor pyta o bilet. Ernest szuka w portfelu i wyciąga wreszcie kawałeczek tekturki z czarodziejskim napisem „Paryż”. Przyjemny kawałek tekturki, wystarczy za paszport i wizę! Ernest dotyka go palcami nieledwie z czułością i chowa do kieszeni. Ręką natrafia na szorstką kopertę. Co to może być? Ach tak! To papiery Eberhardta. Nawet nie zdążył ich jeszcze przejrzeć jak należy. Jednak rozsądnie postąpił ukrywszy je w toalecie prezydium policji! Towarzysz, który podjął się pójść po nie raniutko, znalazł wszystko w najlepszym porządku.

Ernest wyciąga kopertę z kieszeni. Niewielka paczka zapisanych ołówkiem kartek. Przy tym oświetleniu nic nie można przeczytać. Trzeba poczekać do jutra. Rozerwana koperta z napisem: „Dla Ernesta”. Tak, to już czytał. Jeszcze jedna koperta, tym razem zaklejona: „Dla Margarety Waldenau w Paryżu…” Trzeba ją będzie odnaleźć.

Ni stąd, ni zowąd przypomina mu się Giovanni: „Dobra, wrzuć, tylko tam nie chodź… Znamy takich przyjaciół!”

Ernest uśmiecha się sennie: dziwak!

Wkłada papiery i list z powrotem do kieszeni, owija się płaszczem i natychmiast zasypia. Śni mu się Margareta, która, jak się okazuje, jest narzeczoną nie Roberta, ale Giovanniego. Chce ją już przeprosić i odejść, gdy ktoś kładzie mu rękę na ramieniu:

— Ej, monsieur, proszę wychodzić! Jesteśmy w Paryżu!…

Rozdział siódmy

1

Szyby okienne znów zaczynają dzwonić. Najpierw lekko, jakby to dzwoniły zęby, potem coraz głośniej, wreszcie stopniowo narastający dźwięk przechodzi w przenikliwy trel fleksotonu. Na kominku nieśmiało wtórują mu filiżanki, każda w swojej własnej tonacji, zaczynając od wysokiej, kończąc na najniższej. Zamknąwszy oczy można by pomyśleć, że obok za ścianą cyrkowy żongler rzuca jak talary na stół dźwięczne metalowe krążki, które wibrują wydzwaniając wymyślne melodie.

Tak się zaczyna poranek. Kapelą wróbli tam na dworze, w pobliskim Ogrodzie Luksemburskim. Koncertem szyb i filiżanek tutaj, w małym hoteliku, wstrząsanym co chwila słoniowatym biegiem autobusów.

Margareta leży jeszcze chwilę, mocniej zacisnąwszy powieki, przysłuchuje się porannej rozmowie otaczających ją rzeczy. Potem kołdra jak ciężki ptak sfruwa na podłogę. Za nią leci pidżama. Bose nogi szurając po podłodze same znajdują pantofle, kosmate i miękkie jak łapy niedźwiedzia. Stoi naga pośrodku pokoju, wzniósłszy wysoko ręce i odrzuciwszy włosy do tyłu gwałtownym ruchem głowy. Po czym chowa się po szyję w barwny włochaty szlafrok. Poły szlafroka zachodzą na siebie jak okiennice i w pokoju nagle robi się jak gdyby ciemniej.

W niebieskim gumowym czepku oblepiającym głowę jak hełm, zapiąwszy szlafrok pod samą brodą, Margareta wyślizguje się na korytarz. Cicho nucąc idzie do łazienki. Słyszy, jak drzwi naprzeciw jej pokoju otwierają się i pozostają otwarte. To znów ten natrętny Anglik czekał jej wyjścia, żeby wodzić za nią oczami aż do końca korytarza. Śmieszny typ! Nigdy nie spróbował nawet odezwać się do niej. Tylko ściga ją ciągle pokornym spojrzeniem psich oczu.

Zamknąwszy na zasuwkę drzwi łazienki Margareta zrzuca szlafrok i puszcza prysznic. Zimne bryzgi przejmują ją chłodem od stóp do głowy. Drżąc na całym ciele kuli się od zetknięcia z zimnymi strumieniami wody. Po czym nabrawszy odwagi podstawia pod nie plecy, ścisnąwszy splecione dłonie między kolanami. Gumowy hełm zakrywający uszy, wąskie ledwo zarysowane biodra sprawiają, że wygląda jak wydelikacony chłopak. Odchyla głowę podstawiając pod rzadkie lodowate promienie twarz i piersi. Strumyki wody przebiegając między nimi omywają szeroką deltą płaskowzgórze brzucha i ściekają po kurczowo stulonych nogach.

Gest ręki — i ulewa raptownie ustaje. Wodzi dłonią po ciele, jakby wyżymała z niego ostatnie krople wody. Noga szuka miękkiego futra pantofli. Ciało połyskujące jeszcze łzami dżdżu znika w kosmatych objęciach szlafroka.

Margareta udaje się w powrotną drogę przez korytarz. Naturalnie, można się było domyślić! Anglik waruje na progu pokoju. Jego psie spojrzenie, pełne zachwytu i błagania, odprowadza Margaretę aż do drzwi. Najchętniej pokazałaby Anglikowi język, ale nie warto zaczynać.

Powróciwszy do pokoju zdejmuje gumowy czepek, rozczesuje przed lustrem kasztanowate włosy ze złocistym odcieniem. Jakkolwiek by je uczesała, zawsze w końcu i tak ułożą się po swojemu.

Chwilę bada w lustrze swoją twarz. Jeszcze jako dziewczynka lubiła długo przeglądać się w lustrze. Otoczenie Margarety widziało w tym objaw przedwczesnej kokieterii. Właściwie jednak było to raczej zdumienie. Zdumienie, co mianowicie w jej twarzy tak zachwyca spotykanych mężczyzn, że oglądają się za nią na ulicy. To wysokie, bardzo białe czoło? Ależ to raczej czoło mężczyzny niż dziewczyny, nie mówiąc już o tym, że jest ono wyraźnie nieproporcjonalne. Więc ten prosty nos? Czy może oczy? W szkole mówiono zawsze, że ma krowie oczy: wielkie, podłużne, koloru morskiej wody, z długimi czarnymi rzęsami podwiniętymi jak dach pagody. Czy te dziwne niesymetryczne brwi unoszące się gdzieś do góry, co sprawia, że wyraz oczu wydaje się zawsze jakby pytający czy też zdziwiony.

Bynajmniej nie uważała się za piękną. Czy można porównać jej urodę z urodę przyjaciółek? Ale żaden mężczyzna w jej obecności nie zwracał na nie uwagi. Widocznie mężczyźni nie znają się zupełnie na urodzie kobiet, jak nie znają się na ich sukniach.

Było przyjemnie odczuwać powszechny zachwyt, a jednocześnie trochę strasznie. A to dlatego, że w tym, jak jej się zdawało, niezasłużonym zachwycie było coś niepokojącego, nietrwałego jak zbiorowa hipnoza. W pewnej chwili wszyscy jednocześnie spostrzegą, że wcale nie jest ładna. A stanie się to na pewno, jak bywa w bajce, tego właśnie dnia, kiedy ona kogoś pokocha i zechce mu się wydać piękna…

Z latami uczucie to zatarło się. Powoli przyzwyczaiła się patrzeć na siebie oczami tych, którzy ją otaczali. Czasem tylko z rana zatrzymywała się nagle przed lustrem i długo wpatrywała się w swoją twarz, jakby widziała ją po raz pierwszy. Brwi jej podnosiły się wówczas jeszcze wyżej, a w spojrzeniu pytających oczu malowało się zdumienie i przestrach.

Odchodzi od lustra, zrzuca szlafrok i zaczyna się ubierać. Zakończywszy poranną toaletę sprząta pokój, zmienia wodę w wazonach i je śniadanie składające się z kefiru i chrupiących rogalików. Dzisiaj niedziela, nie ma żadnych specjalnych spraw do załatwienia na mieście: nie chce jej się schodzić na dół do kawiarni tylko po to, żeby się napić gorącej kawy.

Nucąc chodzi po pokoju, przestawiając to lub owo, drze niepotrzebne notatki i wrzuca do piecyka- „salamandry”, składa gazety rozrzucone na stole i kominku. Spojrzenie jej pada na wielki nagłówek: „Violette Nozière w więzieniu”.

Violette Noziére? Ach, tak! To przecież ta, która otruła ojca i usiłowała zamordować matkę! Ileż hałasu narobił ten proces w ubiegłym roku! Osiemnastoletnia dziewczyna, córka maszynisty na trasie Paryż—Lyon—Morze Śródziemne, w tajemnicy przed rodzicami trudniąca się prostytucją, z zarobionych pieniędzy, jak wyjaśniło się w śledztwie, utrzymywała „przyjaciela” Jeana Dabin, studenta prawa, syna solidnych mieszczuchów, który za mało otrzymywał kieszonkowego od ojczulka. Violette zachorowawszy na syfilis i obawiając się, że rodzice się zarażą, namówiła ich, by zażywali profilaktycznie co dzień jakieś patentowane proszki. W rzeczywistości przez długie miesiące w proszkach tych podawała im niewielkie dawki trucizny, mając nadzieję, że w ten sposób po cichu i niepostrzeżenie wyśle na tamten świat papę i mamę. Ale staruszkowie mieli prawdziwie wyługowane żołądki. Chorowali, ale nie śpieszno im było umierać. Wtedy Violette straciła cierpliwość i wymierzyła ojcu taką dawkę, która od razu zwaliła go z nóg. Matka, wziąwszy mniejszą dawkę, przeżyła, chociaż córka czy też jej kochanek, chcąc wykończyć ją dokładnie, wychodząc na wszelki wypadek pozostawili odkręcony kurek od gazu.

Violette Nozière skazano na dożywotnie więzienie. Studencik, który spłacił swoje długi pieniędzmi zdobytymi od Violette, nie był pociągnięty do odpowiedzialności.

W ciągu dobrych dwóch miesięcy wszystkie gazety paryskie poświęcały Violette Noziére całe szpalty i kolumny. I oto teraz epilog. Mały artykulik na ostatniej stronie: „Violette Nozière w więzieniu”. To więzienie kobiece dla dożywotnich miało złą sławę.

Margareta stojąc przebiega oczami artykulik. Suche reporterskie sprawozdanie:

„Autobusy wjechały na dziedziniec. Zamknęła się ciężka więzienna brama. Więźniarki ustawiono parami i przeliczywszy oddano za pokwitowaniem czterem zakonnicom. W murze zamykającym pierwsze podwórko otworzyła się furtka. Tędy przeprowadzono wszystkie na wewnętrzne podwórze. W kancelarii kazano im oddać wszystko, co mają przy sobie: pieniądze, klejnoty, zegarki. Violette wraz z torebką, lusterkiem i pomadką do ust zostawiła tu także swoje imię i nazwisko. Za tymi drzwiami nie ma już Violette Nozière, jest tylko więźniarka numer taki a taki.

Przy wejściu do okratowanej łaźni wydano im bieliznę więzienną, igłę i nici. Na każdej sztuce bielizny muszą zamiast monogramu przyszyć kwadracik z własnym numerem. W łaźni ustawiono je w dwa szeregi jak żołnierzy. W tył zwrot! Trzy kroki naprzód! Na komendę »Rozbierać się!« — zrzuciły suknie, bieliznę i weszły do kabin. Te, które marudziły i weszły ostatnie, zostały zapisane do ukarania. Myły się i wycierały na komendę.

Po wyjściu nie znalazły ani swych ubrań, ani bielizny. Nigdy więcej nie zobaczą już tych rzeczy. Od tej chwili aż do śmierci będą się ubierać wedle tutejszej więziennej mody, która nie zmienia się od wieków.

Długa płócienna koszula niemal do kostek. Gruba halka związana w pasie. Brązowa parciana spódnica sięgająca ziemi. Gdyby ją zdjąć i postawić na podłodze, stałaby sama, jak z tektury. Obszerna bluza nie na miarę. Fartuch. Kraciasta chustka. Drewniane chodaki i grube bawełniane pończochy. Wszystko to połatane i pocerowane od góry do dołu. Nową odzież otrzymują tylko więźniarki odznaczające się wzorowym zachowaniem. Na prawym rękawie kwadrat z numerem zamiast nazwiska. Na głowie — biały czepiec zawsze opuszczony na czoło, z tasiemkami wiązanymi pod brodą…

W więziennym ubraniu poszły do gabinetu dyrektora, gdzie w obecności matki przełożonej wysłuchały krótkiego regulaminu, obowiązującego w więzieniu Aghenau. Punkt pierwszy i najważniejszy: absolutne, milczące posłuszeństwo wobec personelu więziennego. Drugi: absolutna cisza. Przy pracy, w przerwach, w celach — ani słowa. Ani jednego słowa, ani zbytecznego gestu. Spis kar za naruszenie porządku: pozbawienie spaceru. Zamknięcie w pojedynczej celi, karcer i kaftan bezpieczeństwa. Łagodniejsze kary — wedle uznania matki przełożonej. Może ona skazać więźniarkę na chleb i wodę, może kazać jej klęczeć, wykonywać dodatkowe prace, nosić na piersiach tabliczkę z poniżającymi napisami, błazeński kołpak, suknię z worka.

Ponieważ więźniarki przybyły wieczorem, odprowadzono je po przemówieniu dyrektora do refektarza. Chóralna modlitwa. Uderzenie kołatki siostry nadzorującej — zajmować miejsca za stołem! Drugie uderzenie — wziąć do ręki blaszaną łyżkę! Trzecie uderzenie — jeść! W czasie kolacji jedna z więźniarek czyta na katedrze Pismo święte.

O siódmej wieczór odprowadzono więźniarki do cel, cztery rzędy klatek, po dwie w rzędzie. Przed wejściem do klatki rewizja. Drzwiczki zatrzaskują się za nimi automatycznie. Rozlega się komenda: »Więźniarki, zdjąć fartuchy! Złożyć! Zdjąć chusteczki! Złożyć! Zdjąć bluzy! Złożyć!…«

Klęcząc w samych koszulach powtarzają za dozorczynią słowa modlitwy.

Przez całą noc do rana pali się w celach światło…

Tak będzie jutro i za rok, i za dziesięć lat, tak będzie zawsze. Lata przeminą, Violetta oduczy się mówić, a gdy będzie chciała krzyczeć, by usłyszeć własny głos, włożą na nią kaftan bezpieczeństwa, a krzyk jej i tak nie przedostanie się nigdzie poza ciemną studnię głuchych więziennych ścian…”

Margareta wzdryga się: — Nie, lepiej zginąć na szafocie!

Ktoś puka. Kto to może być? Tak wcześnie?…

— Proszę!

Ale na widok mężczyzny, który wchodzi do pokoju, Margareta wydaje okrzyk i cofa się gwałtownie. Butelka po kefirze chwieje się chwilę, jakby się namyślała, potem spada rozbijając się na drobne okruchy. Margareta zmieszana klęka i macając rękami po podłodze patrzy z dołu na wchodzącego mężczyznę szeroko otwartymi oczami.

Na progu stoi Ernest.

2

— Przepraszam — mówi Ernest pochylając głowę w ukłonie. — Przestraszyłem pąnią, może mam wyjść?

Margareta szybko podnosi się z podłogi, drżącą ręką poprawiając włosy.

— Nie, nie! Po prostu wszedł pan tak niespodziewanie…

— Niespodziewanie czy nie w porę?

— Co pan mówi? Jak pan może! Bardzo się cieszę! Nigdy bym nie sądziła, że spotkamy się tutaj, w Paryżu.

— Przywiozłem pani pozdrowienia od Roberta.

Drgnęła i zaczerwieniła się. Oczy jej spoglądają pytająco, z nieopisaną trwogą.

— Widział go pan?

— Niestety, nie zdążyłem się z nim zobaczyć. Widziałem jego ojca.

Margareta dotyka ręką policzka. Próbuje się uśmiechnąć.

— No i jak on? Jak się czuje?…

Ernest milcząc obserwuje ją bacznie: dlaczego się tak zmieszała?

Uśmiech na jej twarzy przechodzi w grymas strachu. Oczy otwierają się coraz szerzej.

— Niechże pan mówi! Niech mnie pan nie męczy! Przecież wiem o wszystkim! — krzyczy jakby w napadzie szału.

— Jeśli pani wie, po co mnie pani pyta?

— Ależ skąd, oczywiście nic nie wiem. Po prostu oczekuję czegoś najgorszego… Po co pan przyszedł? Przyszedł pan, żeby się nade mną znęcać?

— Niechże się pani uspokoi. W ten sposób się nie dogadamy. Przyszedłem, żeby pani oddać list od Roberta. Proszę! Tylko niech się pani weźmie w garść i postara się spokojnie przeczytać.

Margareta gorączkowo rozrywa kopertę. Zaczyna czytać: parę kartek zapełnionych dużym pismem. Jej twarz w czasie czytania to rozjaśnia się, to gaśnie. Przeczytawszy do końca, zaczyna od początku.

— Nic nie rozumiem! Pisze, że rok przesiedział w Dachau. A jego artykuł? Nic o nim nie wspomina! Czy to on go pisał, czy nie on?

— O ile rozumiem, artykuł napisał nie Robert, ale go widocznie podpisał.

— Co to ma znaczyć, że Robert nie napisał, ale podpisał? Czy to nie to samo?

— Prawnie, tak. Subiektywnie — nie całkiem.

— Czy chce pan przez to powiedzieć, że zmuszono go siłą do podpisania?

— Bardzo możliwe.

— Torturami?

— Najpewniej.

— I kiedy to uczynił, wypuścili go?

— Nie, właśnie potem wysłali go do Dachau. Możliwe, że Robert chciał cofnąć podpis.

— Ale potem go mimo wszystko wypuścili?

Ernest przytakuje.

— Po roku.

— Co on teraz robi?

— Czy sam pani o tym nie pisze?

— Nie, pisze tylko, że go nigdy więcej nie zobaczę.

— Tak, nigdy go już pani nie zobaczy — powtarza cicho Ernest. — Już go nie ma. Popełnił samobójstwo miesiąc temu.

Margareta przysiada na brzegu kozetki zagryzając palce, żeby nie krzyczeć.

Ernest kręci czapkę w rękach.

— To pan go zabił! — woła nagle Margareta, prostując się. Teraz wydaje się Ernestowi jeszcze wyższa i szczuplejsza. — Pan i pańscy przyjaciele! Nie mogliście mu darować chwilowej słabości. Stworzyliście wokół niego pustkę i swoją chłodną wzgardą doprowadziliście go do samobójstwa.

— Proszę nie mówić głupstw. Ani ja, ani moi towarzysze nie wiedzieliśmy nawet, że wyszedł z obozu.

Przypomina mu się pierwsza kartka Roberta pozostawiona u Scheffera. Tak, to niezupełnie tak było. On, Ernest, oczywiście wiedział. Zarzut jej, na który odpowiedział tak ostro i z takim rozdrażnieniem, dotyka go teraz jeszcze boleśniej. Przecież sam zarzucał sobie podświadomie, że milczeniem przyśpieszył w pewnym stopniu śmierć Roberta. Zresztą to wszystko głupstwa! Wiadomo, kto go zabił!

Ostatnie zdanie mówi głośno, odpowiadając jednocześnie Margarecie i własnym myślom.

— Wiadomo, kto go zabił!

— Czy popełnił samobójstwo natychmiast po wyjściu z obozu? — pyta głucho Margareta.

— Nie, ale dość prędko.

— Czy nie można było w tym okresie wpłynąć na niego, podtrzymać go moralnie?

Jej głos brzmi surowo jak głos oskarżyciela. Najgłupsze jest to, że Ernest rzeczywiście czuje się jak podsądny, który musi odpowiadać i bronić się. Rozdrażnienie rośnie w nim razem ze świadomością tej bezsensownej zmiany ról.

— Jeżeli wierzyć temu, co powiedział jego ojciec, trudno sobie wyobrazić, żeby interwencja z zewnątrz mogła tam coś zmienić.

— Co tu może zrozumieć ojciec? Proszę się nie chować za plecy jego ojca! Jakaś interwencja z zewnątrz mogła nic nie zmienić, ale pana interwencja dałaby na pewno wiele. Pan doskonale wie, ile zawsze znaczyło dla Roberta każde pana słowo.

— Ale istniały przesłanki, których by żadne moje słowo nie mogło zmienić.

— Cóż to znowu za zagadka?

— Myślę, że nie warto, żeby pani nalegała na jej rozwiązanie.

— Wprost przeciwnie, nalegam! Pan musi powiedzieć mi wszystko!

— Były przesłanki natury fizycznej.

— Co to znaczy? Nie rozumiem. Niech pan się jaśniej wyraża!

— Myślę, że wyrażam się dosyć jasno. Zdaje się, że czytuje pani prasę antyfaszystowską.

— Nie rozumiem pana zagadkowych aluzji. Pan coś kręci! Proszę mówić prawdę! Chcę wiedzieć wszystko!

— Dobrze. Jeśli pani nalega, proszę bardzo. Wykastrowano go… Czy pani to rozumie, czy też mam wyjaśnić?

Margareta zakrywa twarz rękami.

Ernest odwraca się. Kręci w palcach guzik marynarki. Oderwany guzik spada na podłogę. Nachyla się, żeby go podnieść, ale guzik potoczył się pod kozetkę. Odwraca głowę. Margareta stoi oparta plecami o kominek. Po jej policzkach płyną wielkie powolne łzy.

— Proszę mi wybaczyć — mówi wyciągając do niego rękę. — Nie miałam prawa tak z panem rozmawiać. Jeśli pan może, proszę mi wybaczyć. Jestem taka zmęczona…

Ernest przytrzymuje w dłoniach jej zimną szczupłą rękę.

— Więcej męstwa, Margareto! — mówi miękko. — Nie trzeba płakać, trzeba walczyć! Wiem, że pani ciężko. Przyjdę innym razem. Muszę z panią pomówić.

— Nie, niech pan nie odchodzi. Proszę zostać. Nie chcę siedzieć sama. Cieszę się, że wreszcie pana zobaczyłam. Chwilę tylko będę milczeć, dobrze?

Zlizuje łzy wiszące w kącikach warg. Idzie do okna, opiera się o ramę i długo patrzy na ulicę. Jej ramiona są nieruchome.

Szyby okienne zaczynają dźwięczeć. Odpowiadają im filiżanki na kominku. Potem dźwięk zamiera. I znów dzwoni w równych odstępach czasu. O, zaraz zacznie się znowu. Ile to już przejechało autobusów?

Ernest oparłszy się o kominek trąca czubkiem buta odłamek rozbitej butelki. Wzdryga się słysząc głos Margarety.

— Chciał pan ze mną porozmawiać, Erneście? Słucham pana.

— Chciałem, żeby mi pani opowiedziała, jak to się wszystko tam odbyło, w Bazylei. Nie wszystko rozumiem. Jeśli pani trudno mówić o tym teraz, przyjdę kiedy indziej.

— Czy pan jest dawno w Paryżu?

— Od miesiąca.

— I dopiero dzisiaj pan do mnie przyszedł?

— Rozumie pani chyba, że przyjechałem tu w innych sprawach…

— Owszem, rozumiem.

Margareta wchodzi za parawan i obmywa twarz zimną wodą. Potem wraca i zbliża się do stołu. Bierze papierosa i podsuwa pudełko Ernestowi.

— Niech pan siada, pan ciągle jeszcze stoi. Zbiorę myśli i opowiem wszystko po kolei…

Zaczyna opowiadać. Najpierw mówi spokojnie, siedząc z łokciami opartymi na stole. Potem, gorączkując się coraz więcej, wstaje i chodzi po pokoju przystając od czasu do czasu i rozdzielając słowa długimi pauzami.

Kiedy widziała Ernesta po raz ostatni? W trzydziestym trzecim roku, zaraz po przewrocie hitlerowskim. No więc tak… Przejechali wówczas szczęśliwie. Robert zaczął szybko przychodzić do siebie i już w sanatorium zabrał się do pracy. Pracował bez przerwy, schodził tylko na obiady i kolacje. Wieczorami czytywał jej urywki pisane w ciągu dnia. Była to niezwykła książka! Raczej nie książka, ale namiętne oskarżenie! Suche fakty i dokumenty, oświetlone ogniem nienawiści i oburzenia, dźwięczały w tym kontekście jak fragmenty „Piekła” Dantego. Trudno to dokładnie powtórzyć! Jego jadowity sarkazm, talent urodzonego satyryka po raz pierwszy zabrzmiał tu pełnym głosem. Wobec galerii straszliwych portretów współczesnych działaczy Trzeciej Rzeszy fantasmagorie. Goyi mogły się wydawać sennymi widziadłami niewinnego dziecka. Wszyscy, którym Robert czytał urywki czy całe rozdziały, wychodzili od niego oszołomieni i ściskali mu ręce błagając tylko: prędzej, prędzej trzeba to wszystko opublikować!

Robert nie chciał wydawać tego dzieła w odcinkach. Brak mu zaś było materiału, by je odpowiednio wykończyć. Wyjechali więc z Margaretą do Paryża. Robert zebrał tu wszystko, co mu było potrzebne. Rozmawiał z setkami emigrantów. Potem powrócił do Bazylei, aby skończyć książkę.

W Paryżu różni wydawcy proponowali mu swoje usługi. Tutaj też Robert zapoznał się z przedstawicielem jakiegoś wielkiego wydawnictwa amerykańskiego, który mu zaproponował wydanie książki jednocześnie w siedmiu językach, zapewniając reklamę w prasie całego świata. Warunki, które proponowało wydawnictwo, były wprost bajeczne. Roberta jednak skusiły nie warunki, ale perspektywa, że jego oskarżycielskie dzieło nabierze światowego rozgłosu. Toteż podpisał umowę wstępną, gwarantującą wydawnictwu wyłączne prawo publikowania książki we wszystkich językach świata. Przedstawiciel wydawnictwa nazywał się Jonathan Drish. Nalegał na szybkie ukończenie książki, i umówił się, że za miesiąc przyjedzie do Bazylei po rękopis.

Rzeczywiście przyjechał w umówionym czasie. Brudnopis książki był już gotów. Na korektę trzeba było jeszcze jakich dwóch tygodni. Jonathan Drish namówił Roberta, żeby zorganizować wieczór autorski, na którym zapoznano by przedstawicieli prasy i wpływowych działaczy frontu antyfaszystowskiego z wyjątkami książki. Miało to się odbyć w mieszkaniu pewnego znanego amerykańskiego liberała, dysponującego całą willą położoną w okolicy Bazylei. Wieczorem tegoż dnia Jonathan Drish przyjechał po Roberta samochodem. Margareta nie czuła się dobrze i została w domu.

Kiedy przyszedł ranek, a Robert nie wrócił, Margareta dowiedziawszy się, gdzie znajduje się willa amerykańskiego liberała, pojechała tam samochodem. Zastała tam dobrodusznego starszego pana, który słuchał jej słów z nie ukrywanym zdumieniem. Nie widział nigdy żadnego pana Jonathana Drisha, nie było i nie mogło być mowy o żadnym wieczorze autorskim w jego mieszkaniu, chociażby dlatego, że nie rozumie on ani słowa po niemiecku.

Wówczas Margareta popędziła na policję, do redakcji gazet. Udało jej się wyjaśnić tylko tyle, że pewien pan nazwiskiem Jonathan Drish rzeczywiście przybył dwa dni temu z Paryża do Bazylei i że wczoraj wieczorem wyjechał w niewiadomym kierunku.

Wróciwszy do hotelu przekonała się, że znikły z biurka wszystkie bruliony Roberta oraz dokumenty, które były schowane w żelaznej szkatułce.

Policja potraktowała bardzo sceptycznie zniknięcie papierów Roberta. Młody inspektor powiedział Margarecie, że w ciągu ostatnich paru lat w hotelach Bazylei nie było ani jednej kradzieży. Rzecz nieprawdopodobna, żeby ni z tego, ni z owego ktoś się nagle złakomił na jakieś papierki. Czy nie przemawia to raczej za tym, że nikt pana Eberhardta nie porwał, lecz że wyjechał on raczej z własnej woli, zabierając z sobą rękopisy? Postąpił oczywiście nielojalnie, nie uprzedzając o tym madame, ale co robić, takie rzeczy zdarzają się dość często wśród cudzoziemców. W ubiegłym tygodniu na przykład…

Zwymyślała inspektora od niemieckich agentów i zażądała widzenia z szefem policji. Udało jej się dotrzeć zaledwie do starszego inspektora. Wysłuchał grzecznie i stwierdził w końcu, że zeznania jej różnią się zasadniczo od zeznań dyrektora hotelu i portiera. Obaj słyszeli wczoraj wieczorem w hallu rozmowę pana Eberhardta z nieznajomym jegomościem, który przyjechał po niego samochodem. Nie było mowy o wyjeździe za miasto, a raczej o wyjeździe do Niemiec. Pan Eberhardt zapytywał znajomego, co zrobić z paszportem. Tamten zapewniał, że wszystko załatwione — nikt nie będzie ich zatrzymywać na granicy.

Starszy inspektor oświadczył, że nie widzi powodu, dlaczego nie miałby wierzyć zeznaniom dwóch uczciwych szwajcarskich obywateli, a polegać na fantastycznych opowiadaniach cudzoziemskiej damy. I poza tym, proszę pani, te wszystkie wasze niemieckie historie, diabeł się tam w nich rozezna! Wczoraj się pokłócili, dziś się godzą…

Redakcje gazet, otrzymawszy sprzeczne informacje z policji, nie chciały na razie wszczynać alarmu. Oczywiście tylko do czasu! Skoro się sprawa wyjaśni, natychmiast zmobilizują opinię społeczną przeciw możliwości takich bezeceństw. „Ale sprawa jest jeszcze niejasna… Sama pani rozumie… Proszę wpaść za trzy dni. Zbierzemy w tym czasie jak najściślejsze informacje…”

Po trzech dniach pokazano jej w redakcji berliński numer gazety z oświadczeniem Eberhardta. „No i widzi pani, w co nas pani chciała wplątać! Ładnie byśmy wyglądali, gdybyśmy pani posłuchali i pierwszego dnia uderzyli na alarm! Cała prasa światowa śmiałaby się z nas! Ale, dzięki Bogu, mamy do tych spraw nosa!”

Krzyczała ze łzami w oczach, że to wszystko podła mistyfikacja, uknuta, żeby zapobiec kampanii protestów z zagranicy. Odpowiedziano jej sceptycznymi uśmieszkami i wzruszeniem ramion. Ostatecznie, kim ona jest? Nie jest przecież żoną pana Eberhardta. O ile pamiętają, nosi inne nazwisko. A mężczyźni… wiadomo, przyjedzie, zabawi się, a potem — manatki pod pachę i już go nie ma… Cóż, takie jest życie!

W hotelu i na ulicy emigranci przestali się Margarecie kłaniać. Dokądkolwiek się zwracała, wszędzie trafiała na mur obojętności i wzgardy. „Czemużby i pani, Fraülein von Waldenau, nie miała również wrócić? Mówią, że pani ojciec zajmuje w Niemczech wysokie stanowisko…”

Przeniosła się do Paryża. Ale i tu nie spotkała się z lepszym przyjęciem. Eberhardt w swoim oświadczeniu szkalował szereg znanych działaczy niemieckiej emigracji. Ludzie ci więc nie mieli żadnego powodu dowierzać jego byłej żonie czy kochance. Jej pochodzenie i histeryczny upór, z jakim zapewniała każdego o niewinności Roberta, zrażały do niej wszystkich. „Ludzie, których się porywa, panno von Waldenau, nie publikują potem takich oświadczeń. Niech pani raczej napisze o tym romans kryminalny…”

Tak często powtarzała wersję o porwaniu Roberta, że sama przestała w nią wierzyć. Powtarzała ją raczej z przyzwyiczajenia.

Próbowała pracować w różnych komitetach antyfaszystowskich. Odsuwano się od niej. Pozbywano się jej uprzejmie, lecz stanowczo. Oddała niemal wszystkie pieniądze na fundusz antyfaszystowski. Ale nawet i tym nie zdobyła niczyjego zaufania.

Tyle wreszcie zdziałała uporem i stanowczością, że zaczęto ją tolerować. Nie, nigdy nie dawano jej żadnej poważniejszej roboty! Dotąd jeszcze zdarza się, że rozmawiający ze sobą ludzie milkną na jej widok. Ale teraz przynajmniej pozwalają jej pracować. Pracuje w Lidze Antyfaszystowskiej. Zbiera pieniądze, wypełnia różne drobne polecenia… Zresztą to nie ma już żadnego związku ze sprawą, która Ernesta interesowała.

Przez cały ten czas nie miała żadnych wiadomości o Robercie. Dopiero teraz — list. Pierwszy i ostatni…

Ernest siedzi w milczeniu, przygarbiony, podparłszy głowę rękami. Owszem, tak samo opisywał mu te wypadki stary Eberhardt opierając się na słowach Roberta. Tak też widocznie było. Nie ma żadnych podstaw, żeby nie dowierzać starcowi.

Wyciąga z kieszeni plik kartek zapisanych ręką Roberta i podaje Margarecie.

— Oto wszystko, co przekazał mi stary Eberhardt. Jak wynika z listu Roberta do mnie, martwi się o swoje bruliony. Miał widocznie nadzieję, że zostały u pani. Odnoszę wrażenie, że po pobycie w Dachau miał zamiar wnieść pewne zmiany i poprawki do poszczególnych rozdziałów książki „Cesarz Pithecanthropus Ostatni”. Niech pani to przejrzy, wątpię, żeby się udało coś z tego zrobić. Drobne urywki, uwagi, początkowe zdania… Czy nic u pani nie zostało? Żadnych szkiców?

— Nie. Wszystko zabrali. Nawet jego stare listy pisane do mnie.

— A czy nie mogłaby pani zrekonstruować z pamięci chociaż planu książki, dać krótki spis materiałów, z których korzystał?

— Obawiam się, że nie potrafię. Powiadomiłam już tutejszych towarzyszy o treści dokumentów, którymi Robert rozporządzał. Odnieśli się do nich jednak z niedowierzaniem. Powiedzieli, że trudno występować z tego rodzaju sensacyjnym demaskującym oskarżeniem nie mając dowodów w ręku. Zresztą korzystając z innych źródeł opublikowano już niektóre materiały dotyczące podpalenia Reichstagu. A odtworzenie samego ducha książki, całokształtu jej problematyki, oddanie nieodpartej siły jej argumentacji — to ponad moje możliwości.

Ernest palcami masuje brodę. To dowód, że myśli nad czymś głęboko i jest mocno zafrasowany.

— Cóż, jeżeli nic nie można zrobić, trzeba uratować choćby to, co jest. Trzeba ocalić starego Eberhardta. Jeśli go się nie wywiezie z Niemiec, naprawdę straci rozum. Cały list Roberta do mnie przepełniony jest wołaniem o ratunek dla starca. Ze słów Roberta wynika, że jego ojciec ma jakieś bardzo cenne prace naukowe, których nie może ani ukończyć, ani opublikować. Tępią go na każdym kroku. Usuwają zewsząd, jako marksistę… Jak to się pani podoba? Eberhardt-senior marksista!… Słowem, jeśli mu nie pomożemy w ucieczce za granicę, wykończą go. Zresztą tutaj jest list, niech pani sama przeczyta.

— W czym ja tu mogę pomóc — pyta z goryczą Margareta zwracając po chwili list. — Jestem kompletnie bezsilna. Spróbować rozpocząć kampanię za pośrednictwem naszej Ligi Antyfaszystowskiej? Ależ wtedy gestapo powiąże to ze sprawą Roberta i z całą pewnością nie Wypuści profesora.

— Nie, trzeba to zrobić dyskretnie. W przeciwnym razie go wykończą. Niedużo już mu brakuje. Widziałem go po śmierci Roberta — to już niemal ruina… Pani musi spróbować napisać do Einsteina. Einstein zna go i podobno bardzo ceni. Potrafiłby załatwić to przez poważne organizacje naukowe za granicą. Można by, powiedzmy, zaprosić Eberhardta na jakiś kongres międzynarodowy. Postarać się, żeby mu wydano paszport. Nie przedstawia przecież specjalnego niebezpieczeństwa dla nazi. Mogą go wypuścić, choćby dlatego, by uniknąć międzynarodowych protestów.

— Nie sądzę. Będą się bali, że roztrąbi za granicą, co zrobili z jego synem.

— A ma pani inną drogę?

— Nie.

— To znaczy, że trzeba tej spróbować.

— Dobrze, napiszę. Ale czy pan nie myśli, że smutna sława Roberta może w naszych antyfaszystowskich kołach zaszkodzić jego ojcu? Postępowi uczeni, którzy nie znają go osobiście, nie okażą chyba specjalnego entuzjazmu usłyszawszy nazwisko Eberhardt.

— Roberta zrehabilitujemy w najbliższym czasie… jeśli to będzie możliwe.

— Dobrze, napiszę dziś jeszcze.

— Napisać to mało, Einstein może pani nie odpowiedzieć. Niech pani spróbuje zaatakować go z paru stron jednocześnie. Najlepiej przez któregoś ze sławnych uczonych francuskich: przez Langevina, Mineura czy ja wiem wreszcie? Niech się pani zwróci do Romain Rollanda, niech i on napisze. Jeśli mu pani szczegółowo wszystko opowie, na pewno nie odmówi. Niech pani spróbuje wykorzystać wszelkie możliwe drogi.

— Może pan być spokojny, zrobię więcej, niż jest w mojej mocy.

— To byłoby mniej więcej wszystko — powiedział Ernest wstając.

— Erneście!

— Tak?

— Wraca pan do Niemiec?

— Jak wypadnie.

Margareta oblewa się ciemnym rumieńcem.

— Więc i pan mi nie dowierza?

— Dlaczego nie dowierzam?

— Czyż nie można mi powiedzieć wprost: tak, jadę do Niemiec.

— Jadę, droga Margareto, tam, gdzie mnie wyślą. Jeśli mi powiedzą: jedź do Niemiec — pojadę do Niemiec. Jeśli powiedzą: do Chin — to pojadę do Chin.

— Po co te wykrętne odpowiedzi? Wiem, że pan jedzie do Niemiec. Niech mnie pan weźmie ze sobą, Erneście!

— I po cóż to?

— Chcę pracować w podziemiu. Och, dawno już o tym marzę! Niech mi pan pomoże, Erneście! Pamięta pan chyba, że przed wyjazdem do Szwajcarii Robert prosił pana o przyjaźń dla mnie? Niech pan choć troszeczkę będzie moim przyjacielem! Niech mnie pan zabierze do Niemiec! Jeśli nie chce pan tego zrobić dla mnie, niech pan to zrobi dla Roberta! Próbowałam tu się napraszać, ale zrozumiałam, że to bezcelowe. Nie wierzą mi. Pan jeden zna mnie lepiej niż inni i nie ma ani powodu, ani prawa mnie, podejrzewać. Pan jeden może mi w tym pomóc. Niech mnie pan weźmie do Niemiec!

Ernest wzrusza ramionami.

— Jak pani to sobie wyobraża? Jak mogę wziąć panią do Niemiec? Czy ja mam fabrykę paszportów?

— Wiem, że to trudno, bo jestem bezpartyjna. Ale przecież jeśli pan da mi rekomendację, przyjmą mnie do partii tam, na miejscu. — Patrzy na niego błagalnie.

— I co pani tam ma zamiar robić? — pyta z uśmiechem.

— Wszystko, co każą! Choćby rozklejać proklamacje na płotach. Niech się pan nie uśmiecha, z radością przyjmę najcięższą robotę. Czy tam jest mało do zrobienia?

— Dziecinada, droga Margareto. Niech pani spojrzy na siebie. Jakaż może być z pani konspiratorka? Co pani zdziała będąc w Niemczech nielegalnie? Nic. W fabryce nie będzie pani pracować — nawet ślepy spostrzeże, że nie jest pani robotnicą. Brak pani jakiegokolwiek doświadczenia nie tylko w pracy podziemnej, ale w ogóle w partyjnej masowej robocie. W ostatnich czasach rozlepiamy bardzo mało proklamacji i malarzy nam nie trzeba. Więc jaka będzie z pani korzyść?

— Czy naprawdę nie będzie ze mnie nigdzie żadnej korzyści? — W jej oczach błyszczą łzy.

— Nie, dlaczego? Ja tylko mówię, że przebywając na nielegalnej stopie nie może nam pani przynieść żadnego pożytku.

— A gdzież mogłabym być pożyteczna?

— Chce pani usłyszeć moją radę?

— Oczywiście, że tak.

— Niech pani legalnie wraca do Niemiec.

— Jak to?

— Zwyczajnie. Niech się pani pogodzi z ojcem.

— Coo? I to pan mi tak radzi?

— O, proszę, nie trzeba się zaraz czerwienić i gniewać. Widzę, że gotowa mnie pani zbić. Przecież nie radzę pogodzić się z ojcem naprawdę. Mówię tylko, żeby pani to zrobiła na niby. Byłby to dla pani najprostszy sposób zalegalizowania swego pobytu w Niemczech. A właśnie będąc tam legalnie, przyniosłaby nam pani wiele pożytku.

— Nie, to niemożliwe! Pan by chciał, żeby odwrócili się ode mnie nawet ci nieliczni, którzy mi dziś nieco ufają!

— Jeżeli pani uzależnia swoją rewolucyjną robotę od tego, czy kto się od pani odwróci, czy nie odwróci…

— Gdybym po tym wszystkim, co było, pogodziła się z ojcem, śledziliby każdy mój krok i nie wierzyliby żadnemu mojemu słowu. Będę żyła jak w więzieniu pod nieustannym nadzorem. Nie zdołam wam przynieść w takiej sytuacji żadnego pożytku. Gdybym nigdy nie uciekała z Robertem i nie pracowała przez półtora roku na emigracji w ruchu antyfaszystowskim, mogłabym może liczyć na to, że ich oszukam i wśliznę się w ich zaufanie.

— To byłoby zupełnie łatwe. A teraz jest trudniej, to wszystko. Ale przecież pani sama mówi, że gotowa pani podjąć się każdej pracy, nie tylko takiej, która łatwo przychodzi.

— Żąda pan ode mnie ofiary zupełnie niepotrzebnej.

— Przede wszystkim niczego od pani nie żądam. To pani żąda ode mnie rady i ja jej pani udzielam. Jeśli rzeczywiście pragnie pani pracować dla rewolucji, to słowo „ofiara” trzeba będzie w ogóle wyrzucić ze słownika.

Margareta odwraca się do okna. Wodzi w milczeniu palcem po szybie. Zmarszczyła brwi. Ernest powoli nabija fajeczkę tytoniem. Niech się dziewczyna namyśli. To zawsze się przyda.

— Przypuśćmy, że bym się na to zgodziła… na pogodzenie się z rodziną… — ostatnie słowa wymawia z widocznym trudem. — Jak pan sobie wyobraża moją pracę?

— Jak sobie wyobrażam? Więc na przykład tak: przyjeżdża pani do domu jako zbłąkana owieczka. Stęskniła się pani za rodziną, za Berlinem, za Niemcami. Rozczarowała się pani do emigracji. Nie miała pani zresztą nigdy specjalnie silnych przekonań rewolucyjnych. Po prostu zakochała się pani w Robercie i dlatego poszła za nim…

— Co to ma być, pana opinia o mnie, czy moja ewentualna rola?

— Też pomysł! Gdybym miał o pani takie złe wyobrażenie, czyżbym z panią rozmawiał o tak poważnej pracy?… A więc od chwili ucieczki Roberta zerwały się faktycznie pani kontakty z ruchem rewolucyjnym. Sprawa Roberta nie jest zupełnie dla pani jasna, ale fakt zostaje faktem: jego oświadczenie, które zostało opublikowane, utwierdziło panią w przekonaniu, że i on się rozczarował do dawnych przekonań. Przez krótki czas szła pani jeszcze siłą inercji z antyfaszystami, reszty dokonała emigracja. W gronie emigrantów zawsze czuła się pani obco. I oto — żeby się tak wyrazić — psychologiczne przesłanki pani decyzji powrotu do Niemiec. To wszystko będzie brzmiało dosyć prawdopodobnie.

— Nie jestem tego całkiem pewna.

— Oczywiście z początku będą panią obserwować, bez tego się nie obejdzie. Niech się pani zachowuje w sposób naturalny. Żadnych cielęcych zachwytów nad reżymem hitlerowskim. Taka zbytnia gorliwość może im się wydać podejrzana. Niech pani nie szczędzi krytycznych spostrzeżeń, oczywiście zachowując odpowiednią proporcję — rzeczy pozytywne muszą przeważać. Gdyby pani mogła dostać pracę u ojca w biurze, może nawet w jego sekretariacie, byłaby pani dla nas nieocenionym źródłem informacji. I wtedy może pani być spokojna, roboty partyjnej nie zbraknie!… Jakie były dawniej pani stosunki z ojcem? Bardzo chłodne?

— Średnie. Ale oczywiście po wyjeździe zupełnie się urwały.

— Niechże pani teraz napisze do niego liryczny list. Starsi ludzie bywają bardzo sentymentalni w stosunku do zbłąkanych córek.

— Ach, jeśli o niego chodzi, pogodzi się ze mną z największą chęcią! Sam pan rozumie, że porządnie go kompromituję, cierpi na tym jego stanowisko. Wiele by dał, żeby zlikwidować ten rodzinny skandalik. Nie dalej jak wczoraj otrzymałam pocztą pneumatyczną kartkę od jego znajomego, będącego przejazdem w Paryżu. Ten pan z polecenia ojca prosi o spotkanie i rozmowę. To już trzeci parlamentariusz w tym roku. Zresztą podarłam kartkę i wyrzuciłam jak wszystkie poprzednie.

— Szkoda, akurat by się przydała. Obeszłoby się nawet bez lirycznego listu.

— Chwileczkę, zdaje się, że wrzuciłam ją do pieca.

Przysiadła na podłodze i otworzywszy drzwiczki „salamandry” wyciąga stamtąd kupkę podartych papierków. Niebieskie świstki „pneumatyku” zmieszane są z opakowaniem od mydła i zgniecionymi wycinkami gazety.

— Wstrętna kanalia! — mówi zbierając strzępy niebieskiej karteczki. — Nie ojciec. Zresztą ojciec także. Ale ja mówię o tym, o Frischhofie. Aferzysta, jakich mało. Organizował razem z Himmlerem oddziały SS. Teraz pracuje chyba w gestapo. Oczywiście nie omieszkałam wczoraj powiadomić naszych towarzyszy o jego przybyciu. Nie przyjechał tutaj przecież po to, żeby mi złożyć wizytę. Tak tylko przy okazji mała przysługa dla Bernarda von Waldenau. Frischhof przeprowadza tu bez wątpienia jakieś swoje ciemne machinacje. Dałam naszym chłopcom jego adres. Chcą sfotografować tego pana, gdy będzie wychodzić z hotelu i zamieścić zdjęcie w „Humanité”, dodając krótką biografię polityczną. A wszystko pod soczystym nagłówkiem: „Kaci narodu niemieckiego bezkarnie włóczą się pośród nas!” Proszę, zebrałam chyba wszystkie kawałeczki. Niech pan zaczeka, już składam… Pomóc panu, czy pan sam da radę?

— Nie, tu jednak czegoś brak.

— Pan pozwoli, zaraz rozszyfruję… „Szanowna panno Margareto! Ośmielam się usilnie prosić o poświęcenie mi, jeśli uzna pani za możliwe, kilku minut rozmowy…” — widzi pan, jaki wytworny szubrawiec! — „Szanowny ojczulek pani prosił przed moim wyjazdem z Berlina o przekazanie pani kilku słów. Znając pani dobre serce…” A to podły! —”… mam nadzieję, że pomoże mi pani spełnić życzenie starego, głęboko nieszczęśliwego człowieka, który prosi tylko, żeby mnie pani zechciała wysłuchać. Nasza rozmowa z pewnością nie będzie miała charakteru politycznego…” — Nie, to już jest najlepsze ze wszystkiego! —”… więc spotkanie ze mną nie narusza w żadnej mierze pani osobistych przekonań…” — Jak panu się to podoba? — „… Jeśli jednak będzie pani uważała, że nie może mnie pani przyjąć, spotkanie nasze może się odbyć gdziekolwiek na neutralnym gruncie, w miejscu, które pani wybierze i będzie uważała za odpowiednie. O rozmowie naszej, jakikolwiek byłby jej rezultat — daję pani na to uroczyste przyrzeczenie — nikt ani z pani, ani z moich przyjaciół nigdy się nie dowie…” — Zręcznie, co? — „Szacunek mój dla pani czcigodnego ojca jest w tym wypadku wystarczającą gwarancją. To, co mam pani do powiedzenia, nie może — moim zdaniem — nie zainteresować pani, dotyczy bowiem w równym stopniu pani rodziny jak i pana R. E.” — Widzi pan, co za kanalia? Chce mnie złapać na haczyk!… Następuje adres i różne tam takie najgłębsze uszanowania.

Ernest w zamyśleniu pali fajeczkę.

— Dobrze pani zna tego pana Frischhofa?

— Jak by to panu powiedzieć? Był on częstym gościem w rodzinie Waldenau. Coś w rodzaju przyjaciela domu. Przez jakiś czas usiłował mnie emablować. Czy pan go wcale nie zna?

— Na szczęście nie osobiście. Ale niemało o nim słyszałem. To gruba ryba. On, na przykład, mógłby w jednej chwili wypuścić starego Eberhardta!

— Cóż, pana zdaniem, mam teraz uczynić?

— Trzeba mu odpowiedzieć. Umówić się z nim w jakiejś kawiarni. Lepiej nie spotykać się z takimi panami w cztery oczy. W rozmowie należy wyrazić chęć powrotu do Niemiec.

— Jakże mam do niego pisać? Niech mi pan poradzi.

— Ma pani pod ręką „pneumatyk”? I maszyna do pisania jest? Wspaniale. Nie trzeba pisać odręcznie. Proszę usiąść, podyktuję pani. Gotowe?

— Tak.

— „Szanowny panie Frischhof! Jutro o dziesiątej rano będę…” No, gdzie?

— W Café de la Paix.

— „… będę w Café de la Paix. Tam możemy porozmawiać”. Kropka, to wszystko. Data. Podpisu nie trzeba… I jeszcze jedno… jeśli chodzi o Roberta, cokolwiek ten pan Frischhof pani powie, musi pani przyjąć za dobrą monetę. Jeżeli powie, że Robert nie żyje, niech mu pani nie da poznać, że pani już wie o tym z innego źródła. Ale jeśli nie wspomni i spróbuje panią szantażować — jeśli pokaże pani na przykład list Roberta, wzywający panią do Niemiec — niech mu pani da do zrozumienia, że między wami już od dawna wszystko skończone i perspektywa spotkania z Robertem nie może w żadnym razie wpłynąć na pani postanowienie. Raczej wprost przeciwnie, byłoby to dla pani przykre.

Naprawdę nie wiem, czy potrafię zapanować nad sobą do tego stopnia, żeby odegrać tę całą komedię. Obawiam się, że pan przecenia moje siły.

— To zależy jedynie od stopnia pani nienawiści. Jeśli ich pani naprawdę nienawidzi, doskonale potrafi ich pani oszukać.

Margareta wodzi ręką po policzku, jakby chciała zetrzeć z niego barwę wzburzenia. Przez chwilę patrzą na siebie.

— Erneście! — mówi zaglądając mu w oczy. — Zrobię wszystko, co pan każe. Ale po przyjeździe tam… czy będę się mogła z panem spotykać? Dostawać od pana instrukcje? Choćby od czasu do czasu?

— Będzie to bardzo trudne, Margareto.

— Ale skontaktuje mnie pan z którymś z towarzyszy?

— Na razie nie ma żadnej potrzeby.

— Jak to „nie ma potrzeby”? A kiedy ta potrzeba będzie?

— Jak pani się zaaklimatyzuje i zacznie dobrze pracować.

— Sama? Zupełnie sama?

— Zaaklimatyzować musi się pani oczywiście sama. Nikt z nas pani w tym nie pomoże.

— Pan mi po prostu nie dowierza. Jak wtedy, kiedy wyjeżdżałam z Robertem. Wtedy również nie chciał mi pan podać żadnego adresu.

— Nie mam powodów, żeby nie wierzyć w pani szczerość. Ale to mało, Margareto. Trzeba jeszcze dowieść, że pani potrafi pracować. Każdy adres — to życie ludzkie. Czy chciałaby pani, żebyśmy życie towarzyszy oddawali w tak niedoświadczone ręce?

— Dobrze. Dajcie mi jakieś konkretne zlecenie. Dajcie mi możność zdobycia waszego zaufania.

— Więc proszę, oto pierwsze zlecenie: niech pani wyprawi Eberhardta-seniora za granicę. Jeśli pani tego dokona, wówczas zobaczymy.

— A jeśli mi się nie uda, pozostawicie mnie tam samą sobie? Przecież ja nie potrafię pana znaleźć.

— To nie jest trudne zadanie, Margareto. Jeśli nawet tego nie potrafi pani przeprowadzić, będzie to dowód, że nie umiała się pani tam zaaklimatyzować jak należy, że nie umiała pani wyzyskać wszystkich możliwości. Będzie to oznaczało, że z trudniejszymi zadaniami tym bardziej nie da sobie pani rady.

— Jakiż pan jest surowy, Erneście!

— Jestem pewny, że pani się z tego wywiąże.

— A jeśli się wywiążę, skontaktuje się pan ze mną?

— Wtedy, to co innego.

— A gdyby pan wyjechał? Mogą pana przecież wysłać do innego miasta, za granicę. Jakże wtedy? Przecież ja sama nigdy w życiu nie znajdę kontaktu z pana towarzyszami. Rozumie pan? Przecież mi nikt nie zaufa!

— Niech się pani nie boi. Nie zostawimy pani samej.

— Ale na wszelki wypadek, Erneście! Choć jakiekolwiek imię, chociaż nazwę piwiarni. Żebym czuła, że gdy coś się stanie, w najgorszym razie mam się do kogo zwrócić.

— Nie, Margareto, niech pani nie żąda rzeczy niemożliwych.

Margareta ściska rękami skronie.

— To znaczy, że mam tam jechać sama. Zupełnie sama. Żyć w jednej klatce z dzikimi zwierzętami, które rozszarpały Roberta. Chodzić jak one na czterech łapach. Otoczona wzgardą towarzyszy. Pozbawiona zaufania zarówno przyjaciół, jak i wrogów…

— Nie namawiam pani, Margareto. Pani sama chciała pracować w podziemiu. To trudna rzecz. Bardzo trudna. Niech się pani wpierw namyśli.

Margareta potrząsa głową.

— Erneście, mam do pana jedną prośbę. Niech mi pan nie odmawia! Chcę, żeby pan był obecny przy mojej rozmowie z Frischhofem. Przy sąsiednim stoliku, z nosem w gazecie. Dobrze?

— Po cóż to pani? Jeśli pani się obawia, że jej nie dowierzam, to bzdura.

— Będzie mi łatwiej mówić, gdy będę wiedziała, że pan mnie słucha.

— Trzeba być samodzielną, Margareto. Przecież nie będę mógł być obecny przy każdej pani rozmowie.

— Potem powiedziałby mi pan, czy dobrze mówiłam. Czy przyjęłam odpowiedni ton?

— Doskonale zda pani sobie sama z tego sprawę.

— Więc nie zgadza się pan nawet na to, na taki drobiazg?

— Kto chce się nauczyć pływać, Margareto, nie powinien zaczynać nauki od pływania z pasem korkowym.

Wstaje.

— Już pan odchodzi?

— Tak, czas na mnie.

— Ale jeszcze pan do mnie wpadnie? Jutro może?

— Wątpię. Obawiam się, że nie zdążę.

— To znaczy, że więcej pana nie zobaczę?

— To tylko od pani zależy. Sądzę, że nieprędko będę w Paryżu… Wszystkiego najlepszego! Niech się pani nie śpieszy, niech się pani dobrze zastanowi. Ale gdyby się pani rozmyśliła, proszę nie zapomnieć napisać do Einsteina w sprawie Eberhardta.

— Przecież pan wie, że pojadę!

Uśmiecha się do niej od progu i rotfrontowskim pozdrowieniem zgina ręke w łokciu. Drzwi się zatrzasnęły. Słychać jeszcze jego kroki w korytarzu.

— Erneście!

Kroki zatrzymują się. Wraca.

— Wołała mnie pani?

— Tak, czegoś się boję. Ale to nic. Wie pan, przed pana przyjściem czytałam pewną notatkę w gazecie. O, tę właśnie. Proszę, niech pan przeczyta ostatnie zdanie.

Ernest zdumiony bierze z jej rąk gazetę przebiegając oczami wskazany ustęp: „…lata przeminą, Violette oduczy się mówić, a gdy będzie chciała krzyczeć, by usłyszeć własny głos, włożą na nią kaftan bezpieczeństwa, a krzyk jej i tak nie przedostanie się nigdzie poza studnię głuchych więziennych ścian…”

Szuka oczami tytułu: „Violette Nozière w więzieniu”.

— Co to takiego?

— Nic. Chciałam tylko, żeby pan na chwilkę wrócił. Teraz może już pan iść… Czy pamięta pan, jak to żegnaliśmy się tamtym razem? Robert uparł się wówczas, żebyśmy przeszli na „ty”. Zapomniał pan?

— Pamiętam. Więc proszę pani… proszę cię, mówmy sobie „ty”.

— Dobrze, Erneście. No idź już, śpieszysz się. Myślę, że nie będziesz się za mnie rumienił…

3

Kiedy w dwie godziny później Margareta opuszcza pokój już ubrana do wyjścia i przekręca klucz w zamku, drzwi pokoju Anglika są nadal uchylone. Czy ten dureń nie ma innego zajęcia?

Nie patrząc przechodzi mimo.

„Niech żyje paryżanka! Oto hasło dnia i program polityczny nowego ilustrowanego czasopisma »Paryż«. Znajdziecie tam: »Noc w Singapurze«, »Niemal królowa«, »Dziewictwo 35«, »Salon nr 4«, »Miłość po amerykańsku«. Sensacyjny dział: »Miłość przez pryzmat książek«. Oryginalny konkurs idealnie zbudowanych czytelniczek. Sto śmiałych fotografii! Cena numeru 5 franków”.

Margareta przechodzi na drugą stronę. Nagie drzewa Ogrodu Luksemburskiego obstępują ją jak starzy znajomi. Idzie sama środkiem pustej alei. „Paryżu drogi, żegnaj mi, pora dziś rzec: do widzenia…” Skąd to? Ach tak, to Heine! A dalej? „Zostawiam cię w powodzi dni radości i rozbawienia…” Nie, tego o sobie powiedzieć nie może. Przeciwnie, nie jest jej wcale wesoło, w umyśle tłoczą się słowa smutku i żałoby. „Niemieckie serce moje boleje, że tak mnie dręczy tęsknota…” No, dajmy spokój tym sentymentalnym rozmyślaniom.

Pod nagą kamienną nimfą przytuleni do siebie stoją mężczyzna i dziewczyna. Margareta przyspiesza kroku. Od strony bulwaru Saint Michel dolatują tony harmonii, towarzyszy im ochrypły natrętny głos — ktoś uczy popularnej piosenki. Przy ogrodzeniu skupiła się wokół harmonisty i śpiewaka grupa ludzi z nutami w rękach; posłusznie powtarzają chóralnie refren „Bo przecież miłość, mój drogi, to jak ból zęba czy nogi. Ból nie żartuje, każdy go czuje, bogaty czy też ubogi!”

Margareta machinalnie skręca w stronę senatu. Mijając basen słyszy nagle za plecami jakiś błagalny męski głos, który niemiłosiernie kaleczy francuskie słowa:

— Mademoiselle tak śpieszy… Nie mogę za panią nadążyć…

Odwraca się. To Anglik z hotelu.

— Czego pan chce? — pyta gniewnie.

— Chcę na panią patrzeć… I żeby się pani na mnie nie gniewała… — odpowiada z miną uczniaka, który coś przeskrobał.

Jego szczere zażenowanie jest tak zabawne, że Margareta musi się uśmiechnąć. Najwidoczniej on sam jest przytłoczony własnym zuchwalstwem.

— Niech pan posłucha, mister… Jak się pan nazywa? — mówi Margareta już bardziej uprzejmie po angielsku.

— Calmy.

— Niechże pan wysłucha, mister Calmy. Dam panu radę. Mówię z panem, bo nie wydaje mi się pan łobuzem. Ale trafił pan pod niewłaściwy adres… Nic nie będzie z naszej znajomości. Jeśli będzie się pan mnie czepiać, nic pan nie osiągnie prócz kłopotów…

— Ma pani przyjaciela?…

— Jeśli to panu bardziej trafia do przekonania — tak, mam przyjaciela. I wcale mnie pan nie interesuje. Nic w tym nie ma obraźliwego. Niech pan nie traci czasu na próżno i poszuka dziewczyny według swojego gustu. W Paryżu jest duży wybór. Nie będzie pan długo rozpaczać po mnie, bo i tak w tych dniach wyjeżdżam. Niechże mi pan nie zatruwa ostatnich dni. Dobrze? A teraz proszę mnie zostawić w spokoju. Chcę być sama. Zdaje się, że jest pan dość dobrze wychowany, żeby nie narzucać swego towarzystwa kobiecie, kiedy ona sobie tego nie życzy. Żegnam, panie Calmy.

Tym razem rzeczywiście odczepił się. „Śmieszny chłopak. Tyle dni nie mógł się zdecydować, wreszcie odważył się, a tu taki zawód. Bardzo żałuję, ale nic na to nie poradzę”.

Ulica du Bac biegnie obok kraty Ogrodu Luksemburskiego. Poprzez kraty niby przez obnażone żebra ulicy dolatuje schrypnięty oddech samochodów.

„… Bo przecież miłość, mój drogi, to jak ból zęba czy nogi…”

Wąską krętą uliczką wychodzi Margareta na bulwar Saint Germain. Na widok poczty przypomina sobie, że ma w torebce niebieski „pneumatyk” zaadresowany do pana Frischhofa. Jeśli teraz minie ten gmach, nie wyciągnie „pneumatyku” z torebki i nie wrzuci do skrzynki, nic się w jej życiu nie zmieni. Będzie mieszkać nadal w „przyjaznym Paryżu” i nikt się nigdy nie dowie, że miała zamiar go opuścić. Trzeba tylko iść dalej tą samą drogą i przestać o tym myśleć. Jest jeszcze wolna. Nic się chwilowo nie stało…

I nagle widzi przed sobą smutne, trochę ironiczne oczy Ernesta i fantazyjnie wijącą się spiralę tytoniowego dymu.

„Czyż koniecznie trzeba to uczynić natychmiast? Można jutro. Sprawa nie zając, nie ucieknie”.

Machinalnie otwiera torebkę, wyciąga niebieski liścik i nie zastanawiając się wrzuca w szczelinę przewodu pneumatycznego. Ma takie uczucie, jakby sama rzuciła się głową w dół w jakiś bezdenny dół pozbawiony powietrza. Na chwilę przymyka oczy i opiera się o ścianę, żeby nie upaść. W głowie jej się kręci.

— Mademoiselle, pani się źle czuje? Może wezwać taksówkę?

Smagły elegancki młodzieniec — Egipcjanin, a może Argentyńczyk — uchyliwszy szarego pilśniowego kapelusza patrzy na Margaretę z niekłamanym współczuciem.

— Nie, dziękuję. Jestem zupełnie zdrowa.

Gwałtownie skręca za róg i przyśpieszając, kroku schodzi ku Pont Neuf. Mały holownik ciągnie po Sekwanie sznur wyładowanych barek. Kamienny most przelatuje nad nim jak parabola pocisku, wystrzelonego z lewego brzegu od Tuileries.

Przeszedłszy most Margareta zatrzymuje się na chwilę, by przepuścić rząd samochodów. Trzeba dość długo czekać. Skręca więc w prawo, na Place du Carroussel. Szara podkowa Luwru zamyka horyzont od wschodu jak wyniosła kamienna pułapka. Margareta zawraca w szeroką przesiekę. Tuileries. Łuk na skrzyżowaniu Place du Carroussel zdaje się być pomniejszoną kopią Łuku Triumfalnego, który wznosi się tam, na drugim krańcu horyzontu.

Margareta idzie aleją Tuileries. Przechodzi koło zwiędłych klombów, koło ławek z niańkami i dzieciarnią, koło par zakochanych, którym pięć obnażonych drzew wydaje się nieprzeniknioną gęstwiną.

„Francuzi drodzy, żegnajcie mi, o bracia z humorem złotym. Oblędna tęsknota wygania mnie stąd, lecz wkrótce tu będę z powrotem!” Nie, nie wraca się stamtąd, dokąd ona jedzie!

Plac Zgody rozpościera się u jej nóg jak jezioro pokryte skorupą asfaltu. Migają w oczach lśniące wielorybie grzbiety samochodów. Być samej! Choć z pół godziny być samej! Schodzi w gościnną, rozwartą paszczę stacji metro, pochłonięta marzeniem o cichych bezludnych uliczkach górnego Montmartre.

Na stacji Caulaincourt przepełniona winda unosi ją z dna głębokiej murowanej studni na zbocze wzgórza Montmartre. Pustą uliczką, która stromo wznosi się w górę, Margareta prawie wbiega na szczyt i staje zdyszana u podnóża kościoła Sacre Coeur.

Od dawna nienawidzi tego białego teatralnego kościoła, nasadzonego zdradziecko na głowę Paryża jak szyderczy kołpak na głowę heretyka skazanego na stos. Widzi w nim zawsze symbol niebezpieczeństwa grożącego ze strony ciemnych sił średniowiecza temu miłującemu wolność miastu. Ale teraz nie chce jej się o tym myśleć. Odwróciwszy się plecami do kościoła zatrzymuje się u samego brzegu zbocza, skąd białe wodospady stopni zbiegają całą Niagarą w dół na leżące u stóp miasto.

Wsparłszy się na balustradzie nachyla się nad rozpostartą u nóg wypukłą mapą Paryża. Wydaje jej się, że po raz pierwszy rozumie, czemu tak mocno pokochała właśnie to miasto — swoistą mozaikę dziesiątka niepodobnych do siebie miast, a połączonych ze sobą podziemnymi korytarzami metra.

Oto zagubione gdzieś pośrodku miasto Wielkich Bulwarów, które zawsze przypomina jej Wiedeń. Oto skupione wokół placu Giełdy hałaśliwe miasto handlowe — mieszanina Hamburga i londyńskiej City. Oto tam dalej, na wschód, mroczne Ménilmontant z labiryntem ukośnie wspinających się uliczek — miasto portowe oderwane od morza i dławiące się w kamiennym tłumie domów. Oto rozdzielone dziesiątkami kilometrów różnorakich ulic i placów dwa miasta, które latem jednako toną w zieleni: miasto umarłych, Père Lachaise, na wschodzie i miasto bogaczy — Passy, na zachodzie, gdzie wille rozrzucone są wśród drzew jak komfortowe grobowce rodzinne. Oto Gare de l’Est, miasto drzemiących kanałów i zawsze nieruchomych barek. Oto pod nogami cichy prowincjonalny Górny Montmartre. I inne, i inne, trudno wszystkie wyliczyć — od zaniedbanego pustkowia wzgórza Chaumont do starannie poliniowanego i wystrzyżonego Pola Marsowego, skąd wyciąga w niebo swą niepomiernie długą szyję krzywołapa wieża Eiffla — skrzyżowanie jamnika z żyrafą.

Margareta długo stoi przechyliwszy się przez balustradę i wodzi oczami jak palcem po wypukłej mapie Paryża. Wzdryga się na głęboki, miedziany dźwięk: to dzwon Sacre Coeur.

Jak długo tu stoi? Nie ma już dużo czasu. A chciałaby być jeszcze wszędzie. Przejść się po bulwarze Ornano. Postać chwilę na rogu placu d’Italie. Zajrzeć na rue de la Gaîtė. Pobiec do parku Montsouris.

Szybko schodzi po zboczu szerokiej białej drabiny. Pod nogami migają stopnie. Ile ich jest?

Ostre uczucie niepowtarzalności tego wszystkiego, co teraz widzi, staje się niemal bolesne. Tak pewno schodzą po raz ostatni mieszkańcy domu przeznaczonego na rozbiórkę, starając się unieść na podeszwach niepowtarzalne zetknięcie z każdym znajomym wydeptanym stopniem. Albo ludzie opuszczający dom, żeby udać się do kliniki na ciężką operację, której rezultat nie jest nigdy wiadomy.

Zbiega w dół, ale nie ma końca stopniom i zdaje się jej, że utknęła gdzieś w połowie drogi między szczytem a podnóżem. Wolno, odliczając takt, bije samotny dzwon Sacre Coeur: co cztery stopnie — jedno uderzenie. „Francuzi drodzy, żegnajcie mi, o bracia z humorem złotym. Obłędna tęsknota wygania mnie stąd, lecz wkrótce tu będę z powrotem!”

4

Wieczorem metro wyrzuca ją na stacji Montparnasse. Margareta wchodzi na trotuar przez szeroki korytarz, który prowadzi na taras kawiarni „Rotonde”. Ludzie wychodzą z korytarza i znikają w nim jak zjawy teatralne. Już palą się wieczorne światła. Na trotuarze pod brezentową markizą, wokoło ażurowych żelaznych piecyków nafaszerowanych po same gardło żarzącymi się węgielkami, stłoczyły się zmarznięte jednonogie stoliki i czworonogie letnie krzesła. Zwyczaj ogrzewania ulic za pomocą dwóch żelaznych piecyków wygląda jak dobroduszna kpina z zimy.

Margareta idzie obok sklepu Felixa Potin, który hojnie wystawił swoje gastronomiczne arcydzieła wprost na ulicy, obok kawiarni i restauracyjek, idzie w kierunku alei de l’Observatoire. W sali „Bullier” ma się odbyć dziś wieczorem wielki mityng z okazji dwóch rocznic: strajku generalnego 12 lutego 1934 roku i powstania wiedeńskiego.

Za szybami oświetlonych witryn przepływają koło Margarety całe cmentarze stalug, lasy pędzli, białe kwadraty nie skażonych farbą płócien — okna na świat zamknięte jeszcze okiennicami.

Na rogu bulwaru Port Royal i alei de l’Observatoire gęsty tłum ściskany niebieskim szpalerem policjantów wolno przecieka do sali „Bulliera”. Pomimo takiego napływu ludzi wszystko odbywa się zadziwiająco sprawnie i cicho. Nie na próżno poranna „Humanité” uprzedzała uczestników dzisiejszych zebrań, by zachowywali się spokojnie i nie dali się sprowokować policji. Wzdłuż alei i bulwaru snują się tam i z powrotem stadka żandarmów na nieodłącznych rowerach. Gdzieś niedaleko słychać stukot kopyt końskich. Zapewne w sąsiednich uliczkach, na uboczu, ukryto na wszelki wypadek oddziały gwardii narodowej.

Przez nabitą salę mogącą pomieścić chyba pięć tysięcy ludzi Margareta przeciska się ku ścianie, gdzie zostało jeszcze kilka wolnych krzeseł. Sądząc po ilości ludzi czekających na ulicy chyba połowa nie dostanie się na wiec i wkrótce zatarasuje aleję. Jak zwykle w takich wypadkach nie da się uniknąć starcia z policją.

Wiec otwiera Franchon. Proponuje uczcić przez powstanie pamięć bojowników frontu antyfaszystowskiego, którzy zginęli w sławetnym dniu 9 lutego oraz w następnych starciach.

Sala z hałasem wstaje.

Franchon zaczyna odczytywać listę:

— Vincent Perez, lat 31, metalowiec; Louis Lochin, lat 20, członek Powszechnej Federacji Pracy; Maurice Bureau, lat 27; Ernest Scharbach, lat 30 — zabici w Paryżu w dniu 9 lutego. Albert Perdreau, lat 35, betoniarz, zabity przez „Jeunesse Patriotique” w Chaville; Marc Taillé, lat 38, metalowiec — zabity 12 lutego na barykadach Boulogne sur Seine; Vincent Maurice, lat 35 — zabity w alei Malakoff; Eugène Boudin, lat 37, cieśla; Vautereau lat 22, listonosz — zabity 12 lutego w Marsylii…

Sala stoi nieruchomo, wstrzymawszy oddech. Przy każdym nowym nazwisku palce rąk mocniej ściskają się w pięści.

—… Seraneau — zabity 12 lutego w Algierze; Lucien Rivet, szofer taksówki — zabity 20 lutego przez łamistrajka; André Villemain, lat 19, betoniarz — zabity 26 lutego na Menilmontant; Maurice Yves, lat 30 — zabity 3 marca w więzieniu Santé; Joseph Frontaine, lat 57, górnik — zabity 11 kwietnia przez „Camelots du Roi” w Henin-Liétard; Roger Scotiratti, lat 16…

Głuchy szmer na sali.

—… zabity 9 maja przez komisarza policji Pochona w Livry-Gargan; Jean Lamie, lat 20, blacharz — zabity przez „Jeunesse patriotique” w Montargis…

Wydaje się, że końca nie będzie tej żałosnej liście. Twarze wyprężonych na baczność ludzi są nieruchome i surowe. Ostro zarysowane brody. Oczy zmrużone nienawiścią. Gdzieś w końcu sali rozległo się nagle i zamilkło rozpaczliwe łkanie kobiety. Zapewne żona któregoś z zabitych. Ani jedna głowa nie zwróciła się w jej stronę.

—… Roussel, lat 40 — zabity w Tuluzie uderzeniem kolby „Garde mobile”; Justauque, lat 36 — zabity uderzeniem kolby w Lyonie; Gabriel Besse, lat 35 — zabity w Lyonie przez łamistrajków i policję…

„Wyklęty powstań…” — rozlega się nagle przy ścianie czyjś dźwięczny, śpiewny głos. Cisza uciska bębenki uszu.

„… ludu ziemi…” — ni to krzyczą, ni to próbują śpiewać jakieś pojedyncze głosy.

I nagle cała sala wybucha „Międzynarodówką”. Burza głosów. Suche półotwarte usta z ulgą łowią słowa wielkie i ciężkie jak krople. Sala huczy. Dzwonią szyby wstrząsane gromami pieśni. Każdemu zdaje się, że to w jego uszach dzwoni.

Kiedy wreszcie następuje milczenie, Franchon zabiera głos.

Mówi o historycznym starciu w dniu 9 lutego, kiedy to paryski proletariat był w ciągu pięciu godzin gospodarzem ulicy. O bohaterskiej odpowiedzi ludu paryskiego, który potrafił wznieść tego dnia na drodze napierającego faszyzmu nieprzebytą przegrodę barykad. O jedności wszystkich postępowych sił narodu w walce przeciwko heroldom reakcji, czerpiącym natchnienie z bezkarnych łotrostw swych niemieckich braci w faszyzmie. O bohaterskich próbach wiedeńskich członków Schutzbundu, którzy własnymi trupami chcieli zagrodzić drogę do faszyzacji Austrii. Opowiada o okrutnych rozprawach w tych wszystkich krajach, gdzie proletariat w sojuszu z drobnomieszczańskimi warstwami miast i wsi nie potrafił w porę odeprzeć wrogich zakusów. Mówi o drakońskim wyroku na Matyasie Rakosim wydanym przez faszystowskie organa sprawiedliwości na Węgrzech. O ludowym froncie jedności wszystkich pracujących i myślących Francuzów, o który jak o betonową zaporę rozbiją się szalejące fale reakcji.

Towarzyszą mu ogłuszające salwy oklasków. Wreszcie znowu panuje cisza. I oto wchodzą z ulicy na salę Maurice Thorez i Leon Blum, i znów zrywają się brawa.

Socjalistyczny poseł Longuet powiadamia z trybuny, że komisja spraw zagranicznych Izby Deputowanych wysłała do rządu węgierskiego protest przeciw skazaniu Rakosiego.

Brodaty mężczyzna w okularach — przedstawiciel Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela — mówi szeroko o sprawach kultury, o nowym średniowieczu, które jej zagraża, i o prostym człowieku z młotem, który teraz musi stanąć na straży tysiącletnich zdobyczy ludzkiego rozumu.

Głos ma Leon Blum. Wchodzi na trybunę, poprawia binokle i rozgląda się po sali krótkowzrocznymi oczami.

— Obywatele!…

— Towarzysze! — poprawia go sala chórem.

— Obywatele!…

— Towarzysze! — grzmi sala jak nieposłuszne echo. — Mów: towarzysze!

Zgiełk rośnie zagłuszając słowa mówcy.

Blum próbuje przeczekać. Potem zwraca się do Thoreza i gestem prosi, by uspokoił zebranie. Thorez podnosi rękę. Cisza zalega na sali.

Blum wygłasza wspaniale skonstruowane przemówienie w obronie słowa „obywatel”, dziecka Wielkiej Rewolucji Francuskiej, które po raz drugi otrzymało prawo obywatelstwa z rąk Komuny Paryskiej. Okrągłe zwroty retoryczne pełne gracji i szlachetnego patosu miękko spadają na salę. Margareta zapomina na chwilę, że znajduje się na mityngu w sali otoczonej kordonem policji. Mównica przekształciła się w katedrę Sorbony, skąd subtelny lingwista czaruje słuchaczy wycieczkami w przeszłość, pełnymi dowcipu i erudycji.

W niektórych rzędach rozlegają się oklaski.

Nowy chwyt krasomówczy — i mowa wygłoszona w obronie słowa „obywatel” zmienia się w obronę idei Frontu Ludowego. Teraz już niemal połowa sali klaszcze. Blum mówi o konieczności zjednoczenia wszystkich pracujących — bez względu na różnice przynależności partyjnej — w imię obrony wolności i demokracji.

„Czemu to reformistyczne związki zawodowe sabotują połączenie z CGTU?” krzyczą do niego z sali.

Blum nerwowo poprawia binokle. Wyczuwa się, że przywykł, iż sala słucha go nie przerywając i że te repliki audytorium, dezorganizujące prawidłową budowę przemówienia, nie pozwalają mu rozwinąć zaczętej myśli wedle wszelkich prawideł sztuki krasomówczej. Odpowiada jednak, że niestety, nie orientuje się dostatecznie w przebiegu negocjacji między CGT i CGTU. Przypuszcza jednak, że jeśli partie socjalistów i komunistów potrafiły w obliczu wroga znaleźć wspólny język i stworzyć organ koordynujący nawzajem ich posunięcia, to osiągnięcie jedności związków zawodowych tym bardziej jest pożądane i niezbędne. Osobiście nie tylko jest przekonany o jak najlepszym rezultacie rozmów, ale całą duszą pragnie ich powodzenia.

Odpowiadają mu zgodne oklaski całej sali.

Teraz wstaje Franchon zawiadamiając, że głos ma przedstawiciel niemieckiej partii komunistycznej, który niedawno przybył z faszystowskich Niemiec.

Jakby prąd elektryczny przebiegł po sali. Wszystkie twarze zwracają się w stronę prezydium. Gdzie? Który to?

I nagle na mównicy nie wiadomo skąd wyrasta człowiek. Czarne nieprzezroczyste okulary, duży beret gaskoński zakrywa włosy. W zestawieniu z czarnymi okularami i granatowym beretem twarz wydaje się blada i zmizerowana. Towarzysz z Niemiec! Choć do granicy jest wszystkiego kilka godzin jazdy, brzmi to prawie jak — „widmo z tamtego świata”.

Cała sala wstaje w żywiołowym porywie. Grzmot oklasków nagły jak lawina. Powietrze dzwoni „Międzynarodówką”.

Margareta nie może śpiewać. Spazm chwycił ją za gardło. Ciało drży jak w febrze. Chciałaby wesprzeć głowę o ścianę i rozpłakać się. Stoi wyprostowana, powtarzając bezdźwięcznymi wargami słowa pieśni.

Nowa elektryczna eksplozja braw.

Tymczasem wokół mównicy pojawiło się już niepostrzeżenie kilku rosłych chłopaków w beretach, z czerwoną gwiazdą w butonierce. To zaimprowizowana ochrona dla niemieckiego towarzysza na wypadek wkroczenia policji. Margareta uśmiecha się przez łzy. O, ci nie dopuszczą do niego nikogo na odległość trzech kroków.

Niemiecki towarzysz zaczyna mówić. Mówi po francusku z lekka obcym akcentem, miękko zaokrąglając słowa.

Mówi o kraju zamienionym w katownię, o dzikich krwawych rozprawach, przy pomocy których klika hitlerowska usiłuje złamać opór najlepszych synów Niemiec. O słowach, które czuć ludzkim mięsem: Dachau, Oranienbaum… I wszyscy rozumieją — żałobna lista ofiar faszyzmu tutaj, na francuskiej ziemi, którą przed chwilą odczytał Franchon, to tylko jedna stronica wyrwana z tomu strasznego aktu oskarżenia.

Towarzysz mówi o nędzy ludu niemieckiego spowodowanej wyścigiem zbrojeń, o rozszalałej propagandzie nowej jak najszybszej wojny, o dziesiątkach tysięcy butli z gazami trującymi, które produkuje co dzień farbiarski, perfumeryjny i farmaceutyczny współczesny przemysł niemiecki. W sali cisza pełna napięcia. Przygłuszony szum wentylatorów. Wszystkim wydaje się nagle, że oto nad śpiącym Paryżem przelatują już eskadry niemieckich bombowców.

Towarzysz mówi o triumfie głupoty i tępoty, o planowym wyniszczaniu wszystkich tych, którzy umieją myśleć i tworzyć, o dzieciach, których czaszki już od kolebki ściska stalowy hełm, jak niegdyś bandaż ściskał nogi Chinek. Mówi o mackach inkwizycji faszystowskiej, które zapuszcza w sąsiednie kraje, żeby przekupstwem, terrorem i zdradą zdławić opór mas demokratycznych i przygotować grunt dla inwazji zbrojnej; mówi o wielu agentach Hitlera, którzy myszkują w całej Europie. Odczytuje krótki niepełny spis agentów gestapo, działających pod fałszywymi nazwiskami tu, w Paryżu, i Margareta wzdryga się usłyszawszy nazwisko Anglika Calmy, pod którym ukrywa się szpieg niemiecki Hans Meyer.

Mówi o zbrodniach komiwojażerów pana Hessa, dokonywanych bezkarnie na terytoriach krajów demokratycznych…

— Chcę wam opowiedzieć dla przykładu historię młodego antyfaszysty, uczonego, emigranta, doktora Roberta Eberhardta, który został porwany w Szwajcarii przez agentów gestapo i zamęczony w obozie Dachau…

Stary robotnik Pierre Borignac w osiemnastym rzędzie pochyla się podnosząc czapkę z podłogi. Co to się dzieje z tą panną, która siedzi obok. Ni z tego, ni z owego zerwała się z miejscal i zrzuciła mu czapkę. Teraz siedzi cała w wypiekach. To znowu blednie. Wsunęła palce w usta, jakby się bała, że będzie krzyczeć. Jeszcze chwila, a znów się zerwie.

— Mademoiselle, niech pani siedzi spokojnie, przeszkadza pani słuchać!

Ale Margareta nie słyszy. Ernest, to przecież Ernest! Siłą wstrzymuje się, żeby nie krzyknąć. Jakże mogła nie poznać go od razu po głosie? To dlatego, że mówi po francusku. A poza tym nie słyszała go nigdy przemawiającego na wiecu.

Zdaje się jej, że poprzez czarne okulary widzi szare, nieco drwiące oczy, a poprzez beret jasne, zaczesane do tyłu włosy. Znajoma, droga twarz!

A on ciągle jeszcze mówi o Robercie. O jegO książce, która nigdy nie ujrzała światła dziennego. O najściu pithecanthropusów. O zmowie obojętnych.

Margareta słucha w napięciu. Nie widzi, że obecni na sali emigranci niemieccy, którzy wczoraj jeszcze odnosili się do niej z ukrywaną odrazą i jawną nieufnością, patrzą teraz w jej stronę z ciepłym, pełnym winy uśmiechem. Nie widzi nic prócz twarzy Ernesta, dla niej jednej wyłaniającej się wyraźnie zza czarnych okularów.

Mówi teraz o rozpaczliwej sytuacji ludzi pracy w Niemczech, o sytuacji robotników, chłopów, drobnych urzędników, drobnych kupców, inteligencji. Słowa jego przytłaczają. Straszliwym ciężarem kładą się na barki. I kiedy słuchacze, opuściwszy nisko głowy, wyda ją się przytłoczeni jego strasznym sprawozdaniem, rzuca im, jak koło ratunkowe, krótkie męskie „ale”…

Ale klasa robotnicza Niemiec nie da się złamać żadnymi represjami! Walczy, organizuje się, staje się coraz bardziej jednolita, skupiając wokół siebie wszystkie zdrowe i twórcze siły narodu.

Ale walka o jednolity front — prawdziwego grabarza faszyzmu — rośnie i krzepnie we wszystkich ocalałych krajach demokratycznych!

Wrzód faszystowski zniknie z oblicza ziemi dopiero wówczas, kiedy zostanie rozbita zmowa obojętnych, kiedy tysiące ludzi przestaną okazywać pomoc katom samym faktem swej neutralności. Ani jeden świadomy człowiek pracy nie może pozostawać poza frontem antyfaszystowskim!…

Na sali rozlega się już nie grzmot, lecz niesamowita burza oklasków. Niemiecki towarzysz znikł z mównicy równie nagle, jak się na niej pojawił. Chłopcy w beretach również gdzieś się zapodzieli.

Margareta miałaby ochotę wybiec z sali, dopędzić Ernesta przy zapasowym wyjściu, zamienić z nim choćby parę słów. Ale rozumie, że tego uczynić nie może.

Na mównicę wchodzi Thorez.

Margareta przyszła na dzisiejsze zebranie specjalnie po to, żeby go posłuchać, ale teraz nic nie słyszy prócz szumu w skroniach. Patrzy na skupione twarze sąsiadów. Dla nich wszystkich człowiek, który przed chwilą przemawiał, to „niemiecki towarzysz”. Ona jedna tutaj zna jego nazwisko. Prostuje się dumnie, że oto po raz pierwszy powierzono jej poważną tajemnicę partyjną. Nikt z obecnych nie domyśla się, że „niemiecki towarzysz” powiedział do niej dziś rano w jej mieszkaniu: „W ciągu najbliższego czasu zrehabilitujemy Roberta…”

„Niemiecki towarzysz” spełnił swoją obietnicę. A ona? No cóż, czy nie wypełniła swojej? Czy nie wysłała listu do Frischofa? Tak, to prawda, ale po jakim namyśle! Wstydzi się teraz całego dzisiejszego dnia, który był wypełniony małodusznym wahaniem i poczuciem własnej ofiary. Teraz nie czuje się tu już emigrantką pracującą w Lidze Antyfaszystowskiej, lecz przedstawicielką partii, w której imieniu przemawiał Ernest.

Tak, jest szczęśliwsza od wielu siedzących na tej sali. Jedzie do legowiska wroga nie jako zakładniczka, nie! jako bojownik, który wypełnia zaszczytne zlecenie okrytej chwałą Komunistycznej Partii Niemiec. Jeśli wróci tu kiedykolwiek, nie będą jej już nazywać mademoiselle Margueritte, lecz „niemiecki towarzysz”.

A kiedy sala po raz trzeci wybucha „Międzynarodówką”, Margareta podnosi się i śpiewa razem ze wszystkimi, ale tym razem śpiewa już po niemiecku.

5

Na ulicy Belleville poranek zaczyna się od krzyku gazeciarza, który wpada w senne jeszcze zaułki ze świeżym numerem „Humanité”, od trzasku otwieranych okiennic i skrzypienia ręcznych wózków, ustawionych w gotowości wzdłuż trotuarów.

Na turkoczących wózkach wjeżdżają na Belleville oderwane od ziemi ogrody warzywne, pachnące grzędy selerów, pietruszki buraków i rozczochrane główki kędzierzawych i karbowanych sałat. W tej porze roku są wprawdzie dość drogie, ale gdy się je przyprawi z lekka octem i musztardą, poda do nich pół litra czerwonego wina, wówczas najgorszy kawałek najmarniejszego mięsa będzie lepiej smakował od najwyborniejszego befsztyka z koniny.

Na turkoczących wózkach wjeżdża na Belleville bydło. Ani śladu, że wczoraj jeszcze wszystko to beczało, chrząkało, skakało, wymachiwało ogonem, nazywało się „Nanette” czy „Coco” i odwracało głowę na dźwięk własnego imienia. Teraz zwie się to: dyszek, szponder, pręga, pierwsza krzyżowa, gicz… Kiedy człowiek pracuje jak wół, nie w głowie mu jaroszostwo! Musi mieć porządny kawał wołowiny.

Na turkoczących wózkach wjeżdża na Belleville morze. Nie jest ono znów tak daleko, ale mało kto z tutejszych mieszkańców — z wyjątkiem chyba byłych marynarzy — widział je inaczej niż na filmie. Za to każdego dnia mogą się cieszyć jego przysmakami. Co prawda, langusty rzadko tu zabłądzą ale jakie takie rybki walą rankiem całymi ławicami. Tańsze to od mięsa, a gospodarny Pan Bóg nie darmo nakazał wierzącym żywić się rybami przynajmniej raz w tygodniu… Mieszkańcy Belleville, żeby związać koniec z końcem, przeważnie z nadwyżką wypełniają to boskie przykazanie. Jeśli ci się sprzykrzyły merlany, a flądra zbrzydła doszczętnie, możesz zjeść ze smakiem zupę ze ślimaków i zakąsić gotowanymi skorupiakami.

Wychodząc rankiem do pracy mężczyżni wdychają zmieszany zapach ogrodów, rzeźni i morza. Spieszą się, więc najwyżej pozwalają sobie wypić przy bufecie z przypadkowo spotkanym kolegą ćwiartkę czerwonego wina i rzucić okiem po drodze na świeży numer „Huma” — jak w skrócie nazywają pieszczotliwie swoją gazetę.

— Czytałeś, Gascon? Te świnie, Anglicy, wysłały naszego Cachina.

— Bądź spokojny, Etienne, Quai d’Orsay nie pośle im z tego powodu noty protestacyjnej.

Na ulicy, w metrze, przy bufecie obitym cynkową blachą— wszyscy mówią tylko o zjednoczeniu związków zawodowych. Rozmowy wyraźnie przeciągają się. Czy w końcu uda się osiągnąć całkowite porozumienie między oboma ugrupowaniami związkowymi? Prawdę powiedziawszy tu, w Belleville, w dołach, czy jak się tu mówi „w bazie”, porozumienie zostało już dawno osiągnięte, rok temu, 9 lutego. Ale przywódcy nie spieszą się, a wielu „konfederatów” znosi już spokojnie docinki „unitarianów” na temat rozłamowej roboty reformistycznych bonzów. Lecz mimo wszystko po ostatniej niedzielnej demonstracji na placu Republiki każdy rozumie, że jednolity front proletariatu już istnieje. Żeby nie wiem jak długo trwały rozmowy przywódców związkowych, nie będą już mogli rozbić żywiołowo powstałej jedności. Tym większe jednak i bardziej intensywne jest zrozumiałe uczucie niecierpliwości mieszkańców Belleville.

Ostatnie zdania sporów politycznych zamierają w rozwartej paszczy metra.

Sprzedawcy zostawiając na chwilę swoje wózki wchodzą do najbliższego bistro, aby przepłukać gardło. Ostatni artykuł Thoreza w obronie interesów drobnych sklepikarzy właśnie tu jest najdokładniej i najgoręcej dyskutowany.

— Monsieur Albert, niech mi pan wierzy! Każdy człowiek chce co dzień zjeść befsztyk. Jeśli jednak sam na niego nie zarobię, żaden rząd — choćby najbardziej lewicowy z lewicowych — nie poda mi go na patelni. A z kim ja handluję? Kto kupuje moje ślimaki? Czy bogacze z Pól Elizejskich? Czy jestem może wspólnikiem Pruniera? A może ci panowie przyjeżdżają tu i piją szampana? Nie, codziennie stoję przed pańskim bistro i jakoś ich u pana nie widziałem. Ja i pan, monsieur Albert, karmimy robotników, a oni nas karmią. Kto obcina zarobki naszych klientów, wyciąga nam te pieniądze z kieszeni, monsieur Albert. Mam rację?

Ernest idzie ulicą Belleville w kierunku bulwaru. Mija otwarte na rozcież sklepy warzywnicze, jatki ze złotym końskim łbem wzniesionym dumnie nad trotuarem, mija wózki z warzywem i frykasami morskimi, otoczone już o tej godzinie tłumem gospodyń z ceratowymi torbami. Jak dobrze naostrzone noże w rękach jarmarcznego kuglarza migają w powietrzu srebrzyste ryby, spadając na płask w miedzianą misę wagi. Z torb sterczą jak włosy rusałki pośród jeży morskich i krewetek — długie kosmyki selerów…

Na rogu bulwaru zebrał się tłum. Przy akompaniamencie schrypniętych westchnień harmonii niski przyjemny głos męski pół mówi, pół śpiewa, podniecony afektowanym skomleniem gitary:

„Monsieur de la Rocque miota się jak smok, bo dostał po gębie swej butnej, gdy trzymając knut na paryski lud, zamierzył się w złości okrutnej. Lecz gdy jezdnią mknie, spotkał was i mnie, a nas przecież jest wiele tysięcy! My bez zbędnych słów wychłoszczemy znów jego zgraję, co chce naszej nędzy. Lecz jeśli zaczną jeszcze raz, to zaśpiewajmy im, bracia, wraz…”

I nagle tłum, wraz ze śpiewakiem, chórem skanduje nieoczekiwany, niemal marszowy refren.

Ernest przygląda się z ciekawością wciąż rosnącej grupie mężczyzn i kobiet, która z zapałem uczy się z nut piosenki. Niedaleko majaczą obojętne plecy policjanta w kusej pelerynce — umowny geometryczny symbol władzy: niebieski równoramienny trójkąt na cienkich oskubanych nóżkach.

„… Monsieur Tétangeais już zapomniał, że…”

Ernest idzie po bulwarze na głoś podśpiewując zapamiętany refren: „Dzień zguby faszystów już bliski!… W Berlinie przechodnie patrzyliby na niego jak na wariata, nie mówiąc już o tym, że pierwszy spotkany szupowiec czy nazi zrozumiawszy słowa kazałby mu podnieść ręce do góry i iść wcale nie w tym kierunku, dokąd chciał. Tu nikt nie zwraca na niego uwagi. Piosenka ta jest widocznie dość popularna. Napotkana dziewczyna darzy go przyjaznym uśmiechem i podchwytuje półgłosem: „Strzeżcie się, koniec wasz bliski! Nie pozwoli przecież lud paryski, by mu deptać bezkarnie odciski…”

Nucąc idzie dalej. Dawno już nie było mu tak lekko, tak radośnie. W tej dzielnicy miałoby się ochotę uścisnąć dłoń każdemu przechodniowi, każdej mijanej dziewczynie. Towarzysze! I to jacy towarzysze!

Przykro mu się robi na myśl, że jutro musi pożegnać Belleville i Paryż, może na zawsze, i wracać do Niemiec. Ernest stara się odegnać te myśli. Ale ustępują one tylko na chwilę, by znów wrócić w innej postaci. Teraz już trudno je odegnać. Mają na imię — Margareta.

Czy dobrze postąpił namawiając ją, by wróciła do Niemiec? Po co to uczynił? Owładnęło nim znienacka jak cios nożem w plecy współczucie dla Margarety. Cóż za głupstwo! Przecież ona sama chciała pracować. Pokazał jej odcinek, na którym może być użyteczna, i tyle. Jeśli człowiek pragnie szczerze pracować, czemu go nie wykorzystać?

Ale teraz wydaje mu się, że niezasłużenie skrzywdził Margarętę, że obszedł się z nią zbyt oschle i surowo. Czemu odmówił jeszcze jednego spotkania? Doskonale mógł wykroić czas, dziś nie ma znów wcale tak wiele do roboty.

Woli nie przyznać się nawet przed samym sobą, że nie chciał spotkać się z Margaretą, gdyż tak bardzo właśnie pragnął tego spotkania. Podczas rozmowy były przecież chwile, kiedy, gdyby popuścił wodze głupim nerwom, wiłby się z niewypowiedzianej litości nad nią — takiej zwykłej ludzkiej niemęskiej litości. Były chwile, kiedy miał chęć pogłaskać Margaretę po włosach, zetrzeć palcami łzy zastygłe w kącikach oczu. W porę przypomniał mu się Giovanni. Ładny mi przyjaciel, który przyjeżdżając do narzeczonej zamordowanego przyjaciela odkrywa w sobie tego rodzaju uczucia. Dlatego pewno obszedł się z nią surowiej i bardziej szorstko, niż tego wymagały okoliczności.

Ale jakiż jej udział w tym wszystkim? Co ona temu winna? Chyba tyle tylko, że go raz jeszcze zawołała, kiedy już odchodził, i przypomniała scenę ostatniego pożegnania… A czyż nie zarumieniła się pytając: „Czy pan o tym zapomniał?” Możliwe jednak, że powiedziała to bez żadnej ubocznej myśli. W każdym razie — ta litość nie jest warta funta kłaków! Cóż on naprawdę wie o tej pannicy? W Niemczech miał się przed nią zawsze na baczności i to było po tysiąckroć słuszne. A teraz? Czy teraz nie ma o wiele więcej powodów, by jej nie dowierzać? Co o niej wie? To, co sama o sobie opowiedziała?

Nie, to jednak niezupełnie tak! Zanim się z nią zobaczył, zebrał o niej dość wszechstronne informacje, o jej życiu i pracy na emigracji. Dlatego też przyszedł do Margarety dopiero w przeddzień odjazdu. Prawdę powiedziawszy nie powiedziała mu nic takiego, czego by już nie wiedział z innych źródeł.

Mimo wszystko trzeba było skorzystać z jej prośby i być obecnym przy rozmowie z Frischhofem. Z powodu głupich, jak najbardziej osobistych urojeń stracił okazję, żeby ją raz jeszcze skontrolować. Bóg wie, jakie tam były dawniej ich stosunki i o czym ci starzy znajomi będą ze sobą rozmawiać! Zresztą może to wszystko tylko komedia? Może prosiła go do kawiarni tylko po to, żeby pokazać Frischhofowi? Jakkolwiek by to było, postąpił zupełnie słusznie uchylając się od tego spotkania.

Nagle przypomina mu się niemiecki szpieg Hans Meyer, który mieszka, jak się o tym dopiero wczoraj dowiedział, w tym samym hotelu co Margareta. Ernest zatrzymuje się w niepewności. Czy nie powinien uprzedzić o tym Margarety? Oczywiście powinien! To prosty obowiązek. Nie miałoby jednak sensu iść do niej do hotelu. Najprościej spotkać się z nią, gdy będzie wracała z Café de la Paix. Już pół do jedenastej. Jeśli się pośpieszy…

Nie zastanawiając się dłużej, schodzi do najbliższej stacji metra.

Wysiadając na plecu Opery nie wie jeszcze dokładnie, jak właściwie powinien postąpić. Oczywiście nie wejdzie do kawiarni. Poczeka na Margaretę przy wyjściu, pójdzie za nią i dopędzi w drodze. A najgłupiej będzie, jak się spóźni. Już za kwadrans jedenasta!

Rozpychając przechodniów biegnie na górę. Tabun samochodów zagradza mu drogę. Przeciska się między autami ryzykując każdej chwili, że go zgniotą — i staje na rogu ulicy de la Paix. Według wszelkich danych musi to być gdzieś w pobliżu. Samochody rozstępu ją się dając mu drogę. Potok przechodniów wynosi Ernesta prosto pod drzwi wielkiej kawiarni i niemal zderza się z Margaretą, która wychodzi w towarzystwie wysokiego, nawet bardzo wysokiego mężczyzny w eleganckim płaszczu zimowym z kangurowym kołnierzem. Długi szary samochód zręcznie podjeżdża do trotuaru.

Ernest nie ma gdzie się podziać. Wystarczy, by zrobił krok, a zagrodzi Margarecie i panu Frischhofowi drogę do samochodu. Z tyłu napierają przechodnie. Skręca ostro, popycha drzwi i wchodzi do kawiarni. Przez szyby turnikietu widzi, jak pan Frischhof pomaga Margarecie wejść do samochodu. Margareta podaje mu rękę. Frischhof gnie się w ukłonie i składa na palcach Margarety pieczęć pełnego czci pocałunku. Potem odstępuje na trotuar i zatrzaskuje za nią drzwiczki. Samochód odjechał. Pan Frischhof wraca do kawiarni.

Ernest gwałtownie przeciska się ku wolnemu stolikowi przy oknie zamawiając kawę i „Journal de Debats”.

Pan Frischhof wraca spokojnie do swego stolika i podnosi filiżankę do ust. Ernest obserwuje go spoza gazety. Twarz gładko wygolona, z prostym jak dziób, sterczącym nosem. Łysiejąca głowa, rzadkie, nieliczne włoski starannie uczesane z rozdziałkiem. Łapki zmarszczek w kącikach czarnych uważnych oczu. Wygląda na lat czterdzieści, ma może mniej. Duże zmysłowe usta, z przodu dwa złote zęby — doskonały znak szczególny. Jest zamyślony i wygląda raczej na zatroskanego. Nie ma w nim specjalnej pewności siebie. Widocznie Margareta niezbyt dobrze odegrała swoją rolę, zmusiła swego współtowarzysza do rozmyślań. Ale tak czy inaczej, jeśli odjechała jego samochodem, pokój został zawarty. Zuch, Margareta! Jeśli nawet nie potrafiła z miejsca owinąć sobie dokoła palca tego szalbierza, w każdym razie dokonała zasadniczo tego, czego się od niej żądało.

Pan Frischhof gładzi palcem górną wargę. Widocznie nie tak dawno zdobił ją wąsik. Czyżby go zgolił przed wyjazdem za granicę?

Ale nagle Ernest odwraca oczy od pana Frischhofa. Całą jego uwagę pochłania dwóch mężczyzn, którzy właśnie weszli i z progu rozglądają się po sali. Jakie zabawne spotkanie! To przecież ten sam radziecki towarzysz, w którego ubraniu udało się Ernestowi uciec miesiąc temu z hotelu w Berlinie i prześliznąć się między palcami gestapo, jak to mówią! Gdyby nawet Ernest nie zapamiętał tak dokładnie jego twarzy, zna w każdym razie doskonale kapelusz i palto.

Ale co najciekawsze, drugi mężczyzna we wspaniałym płaszczu z szarego sukna z nieco zbyt szerokimi klapami również wyda je się Ernestowi znajomy. Nie ulega wątpliwości, że spotykał go niejednokrotnie w towarzystwie podejrzanych osobników ściśle związanych z policją. Zdaje się, że to renegat rosyjski, jakiś emigrant. Ale nie. To chyba przypadek, że weszli razem. Radziecki towarzysz siada przy stoliku sam.

Za to ten drugi przysiada się natychmiast do stolika Frischhofa. Proszę bardzo! To pachnie konspiracyjnym spotkaniem. Ernest natęża słuch, ale ci panowie mówią zbyt cicho, dolatują go jedynie niezrozumiałe urywki zdań.

Frischhof woła garçona. Płaci. Co! Radziecki towarzysz też płaci. A przecież dopiero co przyszedł!

Frischhof ze znajomym wychodzą. W chwilę potem wstaje również i wychodzi radziecki towarzysz. Co to może znaczyć?

Ernest idzie za nimi. Szara limuzyna, która odwiozła Margaretę, znów podjeżdża do trotuaru. Pan Frischhof mówi coś do szofera. Samochód odjeżdża. Frischhof w towarzystwie Rosjanina podchodzi wolno do postoju taksówek. Towarzysz radziecki idzie kilka kroków za nimi. Frischhof siada z Rosjaninem do taksówki. Silnik warczy, ale maszyna nie rusza, czekają widać na kogoś trzeciego. Oczywiście! Towarzysz radziecki zbliża się do taksówki i otwiera drzwiczki. W tej chwili ogląda się i spostrzega Ernesta.

Ernest cofa się za plecy jakiejś obszernej madame, ale już za późno, został poznany! Tamten zastygł na chwilę z nogę na stopniu taksówki. Potem szybko znika we wnętrzu samochodu, zatrzasnąwszy ostro drzwiczki. Taksówka rusza. Ernest widzi dokładnie czyjąś twarz, która przylgnęła do tylnej szyby samochodu. Potem taksówka znika w szerokim potoku innych maszyn.

Powolnym krokiem idzie Ernest ulicą de la Paix. Jest poruszony. Kto to może być? Szpieg z radzieckim paszportem? Czy przyjechał z ZSRR…? Można to zresztą sprawdzić. Można się dowiedzieć, kto z radzieckich obywateli mieszkających obecnie w Paryżu zatrzymywał się w danym hotelu w Berlinie miesiąc temu.

Godzinę później Ernest wstępuje do małej kawiarenki na lewym brzegu Sekwany, zamawia szklankę kakao, prosi o pióro i papier: Na małej ćwiartce papieru z firmą zakładu pisze W rożku: „Tajne!…” — i dalej pośrodku papieru drobnym, równym charakterem pisma: „Do sekretarza organizacji partyjnej Przedstawicielstwa ZSRR w Paryżu, rue de Grenelle”.

Dopiero pod wieczór udaje się Ernestowi odnaleźć zaufanego towarzysza Francuza, któremu wręcza list z prośbą o przekazanie pod wskazany adres. List jest nadzwyczaj ważny i musi dostać się prosto do rąk tego, do którego został skierowany. Towarzysz Jean obiecuje mu to. Jutro odda go adresatowi. Na pożegnanie Ernest i Jean mocno ściskają sobie dłonie. Towarzysz Jean śpieszy się. Dziś wieczór ma trzy wiece.

W sali „Mathurin-Moreau” odbywa się wiec. Towarzysz Jean otrzymuje głos natychmiast po następnym mówcy. Wygłasza płomienne przemówienie o zjednoczeniu związkowców i odprowadzany oklaskami mknie do „Grange-aux-Belles”. Przeciska się do prezydium obmyślając po drodze swoje następne przemówienie. Trzeba przynajmniej naszkicować tezy. W te gorące dnie niepodobna zdążyć, nigdy człowiek nie jest przygotowany jak należy.

Wyjmuje ołówek, wyciąga z kieszeni jakąś kopertę — codziennie tyle listów — i zapisuje na odwrocie kilka tez. Wołają go na mównicę. Mówi z zapałem. Rozwijając kolejną tezę zwija kartkę. Przy końcu przemówienia trzyma już w ręku skręcony w rurkę papierek. Drze go machinalnie na strzępki i wrzuca do popielniczki. Odprowadzany oklaskami śpieszy do „Belle Villoise”.

Wieczorem sprzątaczka wytrząsa popiół z popielniczek do wiadra ze śmieciami. O świcie pracownicy zakładów oczyszczania wywożą śmieci.

Następnego dnia towarzysz Jean przypomina sobie obietnicę daną towarzyszowi z Niemiec i długo przetrząsa kieszenie. Ale listu w kieszeni nie znajduje. Gdzie mógł się zapodziać?

Zmartwiony, udaje się na poszukiwanie niemieckiego towarzysza. Przeprosi go, dowie się, co było w tym nieszczęsnym liście i — jeżeli to rzecz do naprawienia — uczyni wszystko, co w jego mocy.

W odpowiedzialnej komórce dowiaduje się ze szczerym żalem, że towarzysz z Niemiec dziś o świcie wyruszył do kraju.

KONIEC CZĘŚCI

Moskwa 1937 r.

PRZEDMOWA DO PIERWODRUKU

„ZMOWY OBOJĘTNYCH”

DRUKOWANA W MIESIĘCZNIKU „NOWYJ MIR”

Na szpaltach „Nowego Miru” rozpoczęto druk pierwszej części nie dokończonej powieści „Zmowa obojętnych”. Rozdziały te udało mi się znaleźć w papierach pozostałych po moim zmarłym mężu, Brunonie Jasieńskim. Czas nie oszczędził rękopisu, udało mi się jednak odtworzyć go, zredagować i przygotować do druku w tej formie, w jakiej zapozna się z nim teraz czytelnik. Bruno Jasieński pracował nad powieścią „Zmowa obojętnych” w 1937 roku. Oszczerstwa prowokatorów sprawiły, że został aresztowany i musiał przerwać pracę. Wprawdzie poszczególne wątki tematyczne, rozpoczęte w tych rozdziałach, nie zostały zakończone, sądzę jednak, że szeroki obraz życia z połowy lat trzydziestych w Związku Radzieckim, Niemczech i Francji na pewno zainteresuje czytelnika.

Co miał na myśli Bruno Jasieński dając powieści tytuł „Zmowa obojętnych”?

Odpowiedzią są słowa jednego z bohaterów książki, Ernesta Heila, wypowiedziane na paryskim wiecu, w ostatnim rozdziale części pierwszej. Wzywając wszystkich ludzi pracy do zjednoczenia się w jednolitym froncie przeciw groźbie faszyzmu, Ernest mówi:

„Wrzód faszystowski zniknie z oblicza ziemi dopiero wówczas, kiedy zostanie rozbita zmowa obojętnych, kiedy tysiące ludzi przestaną okazywać pomoc katom samym faktem swej neutralności”.

Słowa te są odpowiednikiem motta poprzedzającego powieść.

Jakie miało być zakończenie książki?

Niestety, nie zachowały się żadne szkice ani plany dotyczące dalszych rozdziałów. Latem 1937 roku Jasieński kończył ostatnie rozdziały pierwszej części — rozdziały paryskie. Pisał zapamiętale, codziennie spędzał wiele godzin przy biurku, bądź też chodził z kąta w kąt po swym gabinecie. Z tego, co opowiadał mi o części drugiej, w pamięci mojej zachowały się jedynie poszczególne fragmenty.

Pamiętam, że stary profesor Eberhardt miał się spotkać z Siemionem Porchaczowem. Spotkanie to tak było pomyślane:

Siemion Porchaczow, dowiedziawszy się o przyjeździe profesora Eberhardta do Związku Radzieckiego, zjawia się pewnego wieczora u starego uczonego, który ma zamiar kontynuować swoje prace w radzieckim instytucie naukowo-badawczym. Nie znając dobrze niemieckiego i w dodatku plącząc ze wzruszenia słowa, Siemion zaczyna mówić o problemach, które od dawna już go pasjonują: o galaktyce, kosmosie, nowych gwiazdach. W wyniku tej namiętnej dysputy rodzi się u profesora uczucie szczęścia, iż nie żył na darmo. Gorące słowa Siemiona głuszą nawet ból starego Eberhardta po stracie syna.

Margareta wraca do Niemiec. Obce i nie do zniesienia staje się dla niej towarzystwo własnego ojca, Frischhofa i otaczających ich faszystowskich urzędników. Margareta usiłuje uciec od nich i od bezwolnej matki i znów wyjechać za granicę, ale Frischhof pragnie ją zatrzymać. Oświadcza Margarecie, że Ernest jest aresztowany, i daje do zrozumienia, że może postarać się o jego zwolnienie, jeśli Margareta zgodzi się zostać jego, Frischhofa, żoną. Wymusiwszy w ten sposób jej zgodę Frischhof „przypadkiem pozostawia” sfałszowaną karteczkę, z której Margareta dowiaduje się, że Ernest został powieszony.

Margareta popełnia samobójstwo.

Tymczasem Ernest, któremu udało się szczęśliwie uniknąć faszystowskiej pułapki, przyjeżdża do Moskwy jako delegat na kongres Kominternu. Spotkawszy przypadkiem na ulicy zdrajcę na żołdzie faszystów, Relicha, Ernest współdziała w jego zdemaskowaniu.

U starego Eberhardta Ernest poznaje Siemiona Porchaczowa i uczonego Iwanowa — komunistę. Między Ernestem a Iwanowem rodzi się przyjaźń prawie tak bliska, jak ta, która niegdyś łączyła Ernesta z Robertem Eberhardtem. Odprowadzając Ernesta wyjeżdżającego do Niemiec, znajdujących się pod terrorem faszystowskim, Iwanow wyraża przekonanie, że on i jego nowy przyjaciel spotkają się jeszcze we wspólnej walce przeciw znienawidzonemu faszyzmowi.

Anna Berzin

Uwagi

Rozdział szósty

1. a Oryginalny tekst faszystowskiej fałszywej ulotki, rozpowszechnianej w Saarze w przededniu plebiscytu.

O książce Zmowa obojętnych

Co miał na myśli Bruno Jasieński dając powieści tytuł “Zmowa obojętnych”? Odpowiedzią są słowa jednego z bohaterów książki, Ernesta Heila, wypowiedziane na paryskim wiecu. Wzywając wszystkich ludzi pracy do zjednoczenia się w jednolitym froncie przeciw groźbie faszyzmu, Ernest mówi:

“Wrzód faszystowski zniknie z oblicza ziemi dopiero wówczas, kiedy przestaną okazywać pomoc katom samym faktem swojej neutralności”. Słowa te są odpowiednikiem motta poprzedzającego powieść: “Nie bój się wrogów - w najgorszym razie mogą cię zabić. Nie bój się przyjaciół - w najgorszym razie mogą cię zdradzić. Strzeż się obojętnych - nie zabijają i nie zdradzają, ale za ich milczącą zgodą mord i zdrada istnieją na świecie.” Ernest, któremu udało się szczęśliwie uniknąć faszystowskiej pułapki, przyjeżdża do Moskwy jako delegat na kongres Kominternu. Spotkawszy przypadkiem na ulicy zdrajcę na żołdzie faszystów, Relicha, Ernest współdziała w jego zdemaskowaniu.

Table of Contents

Tytuł

Kolofon

Rozdział pierwszy

– 1

– 2

– 3

– 4

– 5

– 6

Rozdział drugi

– 1

– 2

Rozdział trzeci

– 1

– 2

– 3

Rozdział czwarty

– 1

– 2

– 3

Rozdział piąty

– 1

– 2

– 3

– 4

– 5

– 6

– 7

– 8

– 9

– 10

– 11

– 12

– 13

– 14

– 15

– 16

Rozdział szósty

– 1

– 2

– 3

– 4

– 5

– 6

– 7

– 8

– 9

– 10

Rozdział siódmy

– 1

– 2

– 3

– 4

– 5

Uwagi

O książce Zmowa obojętnych