Copyright © by Wydawnictwo Psychoskok, 2013

Copyright © by  Stefania Jagielnicka-Kamieniecka

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być reprodukowana, powielana i udostępniana w jakiejkolwiek formie bez pisemnej zgody wydawcy.

Skład: Wydawnictwo Psychoskok

Projekt okładki: Wydawnictwo Psychoskok

ISBN: 978-83-63548-32-2

Wydawnictwo Psychoskok

ul. Chopina 9, pok. 23 , 62-507 Konin

tel. (63) 242 02 02, kom.665-955-131

http://wydawnictwo.psychoskok.pl

http://ebooki123.pl

e-mail:wydawnictwo@psychoskok.pl

Stefania Jagielnicka-Kamieniecka

Zdeptana róża

Wydawnictwo Psychoskok 2013

Konin

Rozdział 1.

Tego ranka obudziłam się z krzykiem rozpaczy, cała zlana potem. Przed oczami wciąż jeszcze miałam swego synka leżącego na bruku z rozwaloną czaszką, broczącego krwią.

- Boże, to się chyba nigdy nie skończy – westchnęłam. – Do końca życia będą mnie dręczyły te koszmarne sny.

Rozglądając się po mieszkaniu i upewniając się, że był to tylko sen, odetchnęłam z ulgą. Jednak nie opuszczała mnie rozdzierająca rozpacz ożywająca po każdym takim sennym horrorze. Od czasu śmierci Pawełka dręczyły mnie one niemal co noc. Zginął tak banalnie, jak wiele innych dzieci – wybiegł za piłką na ulicę, na którą się potoczyła.

Leżałam nieruchomo, rozpamiętując tę tragedię. Nienawidziłam wówczas Boga, który skazał mnie na całe pasmo nieszczęść, przez tę śmierć sięgających zenitu. Gdy zmarł ojciec, a pół roku po nim matka, zabrakło mi już łez. Swój limit płaczu wyczerpałam po śmierci syna.

Patrzyłam na wiszącą nad mym łóżkiem fotografię, a łzy spływały mi po policzkach. Zdjęcie to ukazało się na okładce śląskiego kolorowego tygodnika „Panorama”. Przedstawiało płowego, niebieskookiego chłopczyka budującego zamek z klocków. Od najwcześniejszych lat było to tak śliczne dziecko, że często brano go za dziewczynkę.

- Jak dorosnę ożenię się z tobą, mamusiu – pocieszał mnie – żebyś też miała męża, tak jak inne mamy.

Jego bezinteresowna miłość i akceptacja napełniały mnie poczuciem bezpieczeństwa, którego mi teraz brakowało. Już wówczas, gdy usiłowano mnie zmusić do usunięcia ciąży, czułam w sobie tę niezrównaną miłość i za nic nie chciałam się jej wyrzec. Już wtedy byliśmy na tym świecie zupełnie sami, gdyż nikt w rodzinie nie cieszył się ze zbliżającego się nań nowego przyjścia. Wszyscy uważali, że nie dam sobie rady z pracą i niemowlęciem. A poza tym nie do pomyślenia było dla nich, że dziecko nie będzie znało swego ojca.

Zawsze byliśmy sami. A jednak były to piękne dni. Przymknęłam oczy i poczułam spieszny rytm małego serduszka zmieszany z biciem własnego serca i łapczywe uściski małych rączek, obejmujących mą szyję, kiedy nosiłam go na rękach podczas dłuższych spacerów, gdy małe nóżki odmawiały posłuszeństwa.

Znów spojrzałam na jego zdjęcie i przypomniałam sobie radość z pierwszych wzruszająco niezdarnych kroków i pierwszych zabawnych słów. Zobaczyłam go w granatowym marynarskim mundurku z wypiekami emocji na twarzy, gdy po raz pierwszy przestępował próg szkoły.

Za oknem świeciło słońce. „Pora wstawać“ - pomyślałam. Wyszłam na balkon i znów z mych oczu popłynęły łzy, gdyż ujrzałam dzieci z tornistrami na plecach, stłoczone przed wejściem do szkoły, do której uczęszczał mój pierwszoklasista. Miał biedaczek pecha, bo akurat w jego klasie zarówno w nauce matematyki jak i polskiego, wprowadzono eksperymentalne programy. Były tak kuriozalne, że to my - rodzice - sami musieliśmy uczyć nasze dzieci zarówno czytania jak i rachowania.

Już na pierwszym zebraniu dowiedziałam się, iż klasa Pawełka poddana zostanie eksperymentowi rozpoczęcia nauki czytania i pisania od całych zdań. Polegało to na tym, że dzieci mozolnie odrysowywały zdania z tablicy do zeszytów, nie mając najmniejszego pojęcia, z jakich liter i słów się składają. Tak więc, to rodzice musieli uczyć je w domu poszczególnych liter i składania ich w wyrazy, dzięki czemu eksperyment powiódł się, a pani magister pedagogiki uzyskała doktorat. Najśmieszniejsze w tym wszystkim było pierwsze zdanie, od którego te biedne siedmioletnie dzieci zaczynały naukę pisania. Brzmiało ono: „Lenin jest wiecznie żywy”.

Uśmiechnęłam się przez łzy do pewnego humorystycznego wspomnienia, które kojarzyło mi się z tym zdaniem. Podczas pewnego spotkania religijnego obok mnie siedziała kobieta zamęczająca mnie retorycznymi pytaniami:

- No jak oni mogą pleść takie głupoty, że Chrystus żyje? - irytowała się nieustannie. - A co ja mam zrobić, jak mi córka powie: „Mama, to zaprowadź mnie do Niego, chcę go zobaczyć”? -No, co ja wtedy mam zrobić? Jak można pleść takie bzdury? Oni tu chyba powariowali!

W pewnym momencie wszystkie oczy zwróciły się na mnie, gdyż nie mogłam powstrzymać się od głośnego śmiechu, z innej wszak przyczyny. Rozbawiło mnie wspomnienie zdania: „Lenin jest wiecznie żywy”, od którego mój synek rozpoczął naukę pisania, gdyż skojarzyło mi się ono z utyskiwaniem mej sąsiadki.

Wróciłam do mieszkania i weszłam do łazienki, wzięłam prysznic, umyłam zęby. Następnie ubrałam się, wkładając na siebie pierwszą z brzegu letnią sukienkę, ponieważ było wyjątkowo ciepło jak na jesienną porę. Znów weszłam do łazienki, by jak zwykle zrobić makijaż. W lustrze ujrzałam zaczerwienione od płaczu oczy. Z dezaprobatą patrzyłam na kurze łapki i pierwsze zmarszczki wokół ust. „Starzeję się”- pomyślałam. Nie chciało mi się malować.

Nie miałam też ochoty na śniadanie. Nic mi się nie chciało. „Po co właściwie mam iść dzisiaj do redakcji” – zastanawiałam się. Pisałam artykuł za artykułem, lecz żaden z nich nie ukazywał się w gazecie. Grunt usuwał mi się pod nogami. Zastanawiałam się, czy nie spróbować poprosić zaprzyjaźnionego księdza Sośnickiego o zaprotegowanie w katolickim tygodniku „Gość Niedzielny”. Od wielu lat nosiłam się z tą myślą.

Ostatnio naraziłam się nie tylko cenzurze, lecz również szefowi, który odrzucał wszystko, co napisałam i traktował mnie jak powietrze. Gdy pozdrowiłam go kiedyś pierwsza podczas spotkania na korytarzu, bo udawał, że mnie nie widzi - nie odpowiedział. Kiedy zjawiałam się w stołówce, wszyscy milkli. Unikała mnie nawet moja przyjaciółka Agata. Zaś koleżanka siedząca przy sąsiednim biurku opowiadała historie o księżach pedofilach i erotomanach, o ich kochankach i pokątnie spłodzonych dzieciach. Z pewnością miano mi za złe chodzenie do kościoła, lecz nie była to główna przyczyna mego popadnięcia w niełaskę. Gubiłam się w domysłach. Podejrzewałam nawet swą najlepszą przyjaciółkę Agatę, że doniosła na mnie, gdyż byłam z nią całkowicie szczera w krytyce ustroju i naszej szarej rzeczywistości. Nie mogłam jednak w to uwierzyć, ponieważ darzyłam ją pełnym zaufaniem. Podejrzewałam raczej, że bezpieka zagięła na mnie parol. Zajmowałam się głównie problemami kulturalnymi, pisałam recenzje teatralne i muzyczne, więc przebywałam w środowisku, o którym mogłabym dostarczać cennych informacji.

Ostatnie moje publikacje stanowiły sprawozdania z festiwalu piosenki w Opolu. Niewiele zresztą brakowało, a nie ukazałoby się podsumowanie tego festiwalu, gdyż zakwestionowała je cenzura.

Okazało się, - co nigdy nie przyszłoby mi do głowy, - że wchodziła tu w grę polityka, i że na jej podłożu wyrósł ów festiwal. A było to tak:

Pewien aparatczyk w Komitecie Wojewódzkim wpadł na doskonały pomysł:

- Trza by dać ludziom trocha rozrywki - wicie, rozumicie – zaproponował na zebraniu - żeby zapomnieli o polityce... Jakiś festiwal piosenki albo... coś w tym rodzaju. Rozmawiałem o tym z towarzyszem Musiołem z Opola. Tam mają taki amfiteatr. A on jest prezesem regionalnego zrzeszenia i powiedział, że chciałby coś takiego zorganizować.

Wkrótce jednak aparatczyk doznał rozczarowania:

- Ten Musioł z Opola za stary jest, żeby sobie poradzić z tymi artystycznymi typami. On dał im wolną rękę: niech tam sobie śpiewają, co im się podoba. A te antysocjalistyczne gadziny czekały tylko na taką okazję i zrobiły z festiwalu polityczną demonstrację. Oj, narobili nam bigosu! Musimy ich tam ostro przycisnąć, bo inaczej...

W ramach festiwalu, podczas koncertu kabaretowego śpiewano piosenki, które opisywały: ponurą rzeczywistość i brak perspektyw na przyszłość, wysiłki w kierunku przystosowania się do koszmarnych warunków, pragnienie ucieczki z beznadziejnej sytuacji do jakiegoś innego wymarzonego świata, walkę o zachowanie tożsamości wobec wszelkiego rodzaju nacisków w postawionym na głowie systemie. Dla władz było to wywrotowe.

Na szczęście szef zainterweniował, gdzie trzeba i artykuł ukazał się. Był to ostatni raz, kiedy wstawił się za mną. Uczynił to zresztą wyłącznie ze względu na to, że festiwal cieszył się ogromnym zainteresowaniem czytelników. Rychło zrozumiałam, iż nasza pozornie niezależna gazeta też była prowadzona przez Komitet Wojewódzki i pomimo kamuflażu, i jej zadaniem było przedstawianie partyjnego punktu widzenia. Niemniej, dzięki fikcyjnej niezależności i dbałości szefa o czytelnika, można było pozwolić sobie w pewnym zakresie na krytykę i prawdę.

Dręczyła mnie świadomość, że bezpieka wie o każdym moim kroku. Starali się mnie zastraszyć. I tak na przykład nękano mnie plugawymi telefonami i oczerniano w redakcji. Przed kilku dniami wybrałam się na spacer do parku, a tam jakiś typ wciągnął mnie do krzaków, usiłując zgwałcić. Ledwo udało mi się wyrwać i uciec.

A choć nie wierzyłam, że szef mnie zwolni, to jednak martwiłam się tym wszystkim. Byłam przygnębiona, czułam jak ogarnia mnie depresja.

„Zamiast do redakcji pójdę do parku” – zdecydowałam – „taka piękna pogoda. Po spacerze poprawi mi się nastrój i powróci apetyt na śniadanie”.

Udałam się do Parku Kultury i Wypoczynku położonego naprzeciw Osiedla Tysiąclecia w Katowicach, na którym mieszkałam. Słońce przedzierało się przez ubarwione jesienią liście, złocące się i czerwieniejące. Przyglądałam się im uważnie, jakbym je po raz pierwszy w życiu ujrzała.

„Co mam teraz robić?“ – zastanawiałam się. Co zrobić, żeby w końcu zaczęto publikować moje artykuły. Przecież ja w tej chwili nie wyrobię nawet normy, a bez wierszówki nie dociągnę do pierwszego. Chyba będę musiała zapisać się do partii, przestać chodzić do kościoła i... Nie, tego nie mogłam zrobić. Nie urodziłam się Judaszem. Nie mogłam zostać donosicielką. Nie nadawałam się do tego. Nie pozwalało mi na to sumienie.

Przyglądając się drzewom, przypomniałam sobie, jak je całą klasą sadziłyśmy w czynie społecznym. Przeżyłam wówczas upokorzenie, ponieważ ja i moja przyjaciółka Ela zasadziłyśmy najmniej drzewek. Trudno było się temu dziwić, gdyż byłyśmy najmniejsze i najsłabsze w całej klasie.

Przed oczami stanęła mi mała Bożenka, którą wówczas byłam. Tak niewiele miałam dziś wspólnego z tą chudą blondyneczką z dwoma grubymi warkoczami zaplatanymi przez matkę, podczas gdy ona w pośpiechu piła kakao z koglem - moglem, by nie spóźnić się do szkoły, gdyż jak zwykle za późno wstały obie.

- Dlaczego ona taka chudziutka? Czy ona nie jest chora? – pytali matkę znajomi, kiedy spotkałyśmy kogoś na ulicy.

- Nie chce jeść. Nie ma apetytu – odpowiadała, wzruszając ramionami.

A ja przypominałam sobie, że należy lekko nadmuchać policzki, żeby twarz była pełniejsza, bo nie znosiłam tych pytań.

Rodzice chodzili ze mną po lekarzach, by zbadać czy nie jestem chora. Jeden z nich - laryngolog - stwierdził, że należy mi wyciąć migdałki, a jego żona doradziła matce, aby mi co dzień rano serwowała kakao z ubitymi z cukrem dwoma żółtkami. Istotnie, to migdałki stanowiły przyczynę braku apetytu. Po ich wycięciu szybko przybrałam na wadze i nie musiałam już nadmuchiwać policzków.

Ogarnęły mnie wspomnienia z dzieciństwa. Pierwszym przeżyciem wyłaniającym się z mroków mej dziecięcej pamięci była śmierć młodszego braciszka w bydlęcym wagonie wiozącym nas na Zachód. Widziałam jak na starej, zniszczonej taśmie filmowej niezwykły obraz ojca, płaczącego nad jego zwłokami. To, że płakała również matka, było czymś zwyczajnym, doświadczanym na co dzień. Ja natomiast cieszyłam się, że wreszcie nikt nie będzie mi wyrywał z rąk zabawek i bił po twarzy.

Szczególnie utkwiło mi w pamięci moje pierwsze traumatyczne przeżycie. Miałam wówczas już siedem lat. Usiadłam na ławce i… byłam zapłakaną małą Bożenką. Ujrzałam scenę, która prześladowała mnie do tej pory:

Ciocia Brońcia leżała w trumnie na katafalku. Bez makijażu, bez fryzury, z dużym, siwym odrostem. Nie, nie mogłam się z tym pogodzić. Zawsze była taka piękna, żywotna, elokwentna, energiczna, wprost pełna życia… W pełni życia - miała dopiero czterdzieści lat. Wyobraziłam sobie, jak bardzo musi się wstydzić, że wszyscy oglądają ją w takim stanie. Płakałam rzewnymi łzami, podczas gdy jej córka Henia nie uroniła ani łezki. W ogóle nikt poza mną nie płakał! Jak to możliwe? Nie byłam w stanie tego zrozumieć. Przecież to było takie straszne, ta śmierć! Często spotykana, bliska osoba, piękna kobieta z płomiennie rudymi włosami, lubująca się w jaskrawych kolorach, czym ściągała powszechną uwagę, zamieniła się w poczerniałe zwłoki w czarnej sukni. W powietrzu unosiła się jakaś złowroga woń przemieszana z zapachem kwiatów.

„Nigdy już cioci nie zobaczę, nigdy już nie będę mogła z nią porozmawiać“ – rozpaczałam. „Puste miejsce przy stole… Pustka po niej zostanie. Nic. Po prostu nic… To tak jakby nagle powstała dziura w niebie“.

- Przestań wreszcie ryczeć! – zezłościła się w końcu moja matka, gdyż przez cały dzień pochlipywałam po kątach. – Ciekawa jestem, czy po mojej śmierci też będziesz tak płakała?

- Wtedy chyba umrę z rozpaczy, mamciu – zapewniłam ją. – Dlaczego ludzie muszą umierać? - pytałam rozpaczliwie. - To takie straszne!

Przez długi czas modliłam się za duszę cioci Brońci, a ona wiecznie ukazywała mi się we snach, w których nie mogłam się nadziwić jak to możliwe, że ona żyje, skoro widziałam ją w trumnie. Czasami bałam się jej, ale na ogół godziłam się z tym, że ona dalej żyje mimo swej śmierci.

Ciocia cierpiała na „manię wyższości“. Tak mówił o niej ojciec. W jego oczach było to coś złego. Mnie jednak ta mania imponowała. Na czym ona polegała? Przede wszystkim na ukrywaniu ubóstwa i braku wykształcenia. Ciocia Brońcia wyrażała się zawsze „wyższym stylem“, którego ojciec używał tylko w rozmowach z „lepszymi ludźmi“. Zastępował wówczas na przykład „całkiem“ słowem „zupełnie“, a zamiast „albo“ mówił „ewentualnie“. Z cioci śmiał się, że wyraża się „per ę, ą“. Poza tym ona stroiła się i perfumowała na co dzień. Farbowała włosy. Zawsze była umalowana i miała wymanikurowane czerwone paznokcie. Najbardziej denerwował ojca fakt, że nigdy nie przychodziła z pustymi rękami.

- No i po co ona to przynosi? – złościł się po jej wyjściu. – Przecież ona nie ma pieniędzy. Końca z końcem nie może związać, a udaje hrabinę.

Istotnie, ciocia przychodziła do nas, by zjeść coś dobrego, bo matka nie żałowała pieniędzy na jedzenie i świetnie gotowała. Ojciec był męskim krawcem, a w tamtych czasach tak zwana „prywatna inicjatywa“ kwitła. Oczywiście nigdy cioci nie odwiedzał.

- Tam do nich, jeszcze na Wschodzie, człowiek nie śmiał wejść w butach – opowiadał z dezaprobatą - bo podłoga była tak napastowana, że można było się poślizgnąć, człowiek bał się gdzieś usiąść, bo wszędzie były poduszki, poduszeczki, serweteczki. Ciocia lizała mieszkanie, a Brońcia piłowała paznokcie, pudrowała się, szminkowała, po całych dniach siedziała przed lustrem i czekała na księcia z bajki. Wykończyły z ciotką i wujka i tego męża Brońci. Nie dziw, że tak wcześnie obaj umarli. Człowiek musi się w domu czuć swobodnie. A tam u nich, to trzeba było oddech wstrzymywać.

Dlaczego ta Henia nie ufarbowała cioci przynajmniej włosów, gdy wiadomo było, że już dogorywa, zżerana przez raka? Kiedy umarła, jej jedyna ukochana córka zostawiła ją samą w mieszkaniu i przybiegła do mych rodziców. Przed jej śmiercią nawet nie wezwała księdza. Cóż, chyba nie kochała matki. Nie, żeby miała jej za złe tę manię wyższości. Sama też ją miała. Ale wiecznie się kłóciły. Nie radziły sobie z niczym po śmierci cioci-babci, to znaczy babki Heni. Na Wschodzie nie było sadzy w powietrzu, myło się okna od czasu do czasu, a w Bytomiu trzeba było je myć niemal co dzień, żeby były czyste. Kto miał to robić po śmierci cioci-babci? A kto miał zająć się sprawunkami, ugotować obiad? Ciocia wracała późno z pracy i robiła Heni wymówki, że w niczym jej nie pomaga. Miała do niej żal, że wiecznie wagaruje, siedzi w domu, czyta romanse i nie uczy się. A przecież chciała zostać aktorką, musiała więc najpierw zdać maturę. Wyobrażam sobie, ile zdrowia kosztowało to ciocię. Pewno z tego wiecznego stresu dostała raka. Chociaż… to było chyba dziedziczne. Na nowotwór umarła też siostra ojca - ciocia Lońcia i jego kuzynka Giza. Inna sprawa, że wszystkie trzy żyły w nieustannym stresie i wiecznie miały mnóstwo zmartwień. Chyba najgorszy był ten brud i smog, nieznany na Wschodzie. No i wszystkie miały manię wyższości. Podejrzewałam, że to ona je wykańczała, tak samo jak życie w obcym, nieprzyjaznym środowisku.

Napływowa ludność przybyła na Śląsk z różnych stron kraju, nie darzyła autochtonów sympatią, oni zresztą odwzajemniali się prawdziwą wrogością, nazywając wszystkich nie-Ślązaków „gorolami”. Kiedyś koleżanka z podwórka powiedziała mi, że na przystanku tramwajowym pobito jakiegoś „gorola". Spytałam ją o powód tego zajścia.

- Jak to, z jakiego powodu? Bo gorol! - odpowiedziała, zdumiona nieświadomością czegoś tak oczywistego.

Pamiętałam też swe przerażenie, gdy jakiś Ślązak napadł na ojca, krzycząc: „Chcesz się bić, ty pieroński gorolu?!"

Na szczęście rozeszło się po kościach, gdyż ojciec nie był skory do bitki. A poza tym w odróżnieniu od matki nie miał nic przeciwko Ślązakom. Jednego zatrudnił nawet u siebie w zakładzie. Był to milczący skromny, mały człowieczek. Nie odzywał się do nikogo, gdyż nie znał polskiego. Na każde pytanie odpowiadał „tak”. Zapamiętałam go ze względu na epizod, opowiadany o nim przez ojca:

Pewnego razu przyszedł do pracy nadzwyczaj odświeżony, ale smutny. Przyczynę stanowiła wizyta u fryzjera, do którego udał się w przeddzień, żeby się ostrzyc. Po ostrzyżeniu fryzjer spytał go o coś, na co on, zgodnie ze swą rutyną, odpowiedział „tak”. Wówczas fryzjer zaczął go golić. Po czym padło parę kolejnych pytań i ta sama odpowiedź. Zaaplikowano mu kompletny zestaw usług, łącznie z masażem i wycięciem włosków w nozdrzach. A w końcu, o nic już nie pytając, wręczono cennik, wskazując końcową sumę. Podobne przygody przeżywało wielu Ślązaków w Bytomiu, który przed wojną należał do Niemiec i mówienie po polsku było tu zabronione. Tylko starsi znali trochę polski język.

Matka natomiast nie akceptowała Ślązaków. W jej ustach określenie „ta Ślązaczka“ oznaczało kogoś na wskroś obcego, człowieka innego gatunku. Nie utrzymywało się kontaktów z nikim poza rodziną i znajomymi ze Wschodu. Zaistniał jednak pewien wyjątek. Jedna ze śląskich sąsiadek, samotna kobieta była chora na gruźlicę. Nikt jej nie odwiedzał, gdyż wszyscy bali się zarażenia. Jedynie moja matka zanosiła jej rosół z kury.

Dla mnie jednak Ślązaczki były bliskimi koleżankami, bawiłam się z nimi na podwórku i rozmawiałam po niemiecku, nie zdając sobie sprawy, że istnieją jakieś dwa odrębne języki. Ich matki zabierały mnie ze sobą na zakupy, podczas których pełniłam rolę dolmeczerki, w zamian za co pozwalały mi bawić się porcelanowymi lalkami, które ukrywały przed swymi dziećmi w obawie, by je nie stłukły. Dobrze się wśród nich czułam, natomiast nie znosiłam sąsiada ze Wschodu, który śmiał się ze mnie, że na kolanach mam łatki. Nie dał sobie wytłumaczyć, że to wcale nie są łatki tylko ślady po upadkach, gdyż nie umiałam tak szybko biegać jak inne dzieci.

Drugi powód frustracji sióstr i kuzynek ojca stanowiło ubóstwo, gdyż wszystkie te kobiety żyły przed wojną na Wschodzie dostatnio, a na Zachodzie w biedzie.

- U nas w domu zawsze były pieniądze – wspominała z dumą jedna z trzech sióstr ojca, ciocia Adela. – Chodziłyśmy sobie do kina, na lody, do Domu Ludowego na teatr. Babka gotowała, mama robiła zakupy, a my trzy… rano szybciutko wysprzątałyśmy dom i nie miałyśmy nic więcej do roboty. Po obiedzie wysztafirowałyśmy się, wystroiłyśmy i szłyśmy na miasto.

Szukały męża. Niestety, ciotki Adela i Walercia wyszły za mąż za Ukraińców, tylko ciocia Lońcia wyszła za Polaka. I tylko ona jedna musiała razem z nami uciekać przed Ukraińcami, gdy chcieli nas zamordować. Całe szczęście, że mąż cioci Walerci nas ostrzegł. Ciocia Adela z córeczką ściągnęła do nas później, zostawiła tego Ukraińca, bo chciała żyć w Polsce. Z kolei ciocia Walercia została na Wschodzie z mężem. Ona również miała manię wyższości. Gdy nas odwiedziła w Polsce, natychmiast skróciła płaszcz i sukienki, bo do Związku Radzieckiego nie dotarła jeszcze moda na długość „za kolano“, a ona – jak twierdziła – ubierała się zawsze „po najnowszej modzie“. Podobnie jak inne ciotki lakierowała paznokcie, - czego nigdy nie robiła moja matka - nakładała sobie plasterki ogórków na twarz, a na noc zakręcała włosy na papiloty. Zaraz po przyjeździe nie tylko gruntownie wysprzątała, ale i przemeblowała całe nasze mieszkanie.

Rozdział 2.

Usiadłam w parku na ławce, zamknęłam oczy i wystawiając twarz do słońca, łowiłam jego schyłkowe letnie promienie. Straciłam poczucie czasu i miejsca. Myślami byłam w powojennych latach.

Nie pamiętałam, w jaki sposób rodzina i znajomi ze Wschodu nas odnaleźli. Z początku tylko ciocia Brońcia z małą Henią i ciocią-babcią do nas ściągnęły. Nieco później zjawił się brat matki, wujek Edziu, który wrócił ze Związku Radzieckiego, gdyż został wciągnięty do Armii Czerwonej, podobnie jak Ślązacy bywali wcielani do Wehrmachtu. Niestety drugi jej brat - wujek Bolek - napluł w twarz radzieckiemu oficerowi i mówiło się o nim, że „zabrali go Ruscy“. Dlatego babcia Kornelia została w Kałuszu. Czekała na wujka Bolka, gdyż przekonana była, że wróci on do niej. Niestety rychło zmarła. Nie doczekała się syna, po którym ślad zaginął. Ale siostra matki - ciocia Wańdzia - zjawiła się w Bytomiu. Zarówno ona jak i moja matka odznaczały się czymś jeszcze gorszym od manii wyższości - były straszliwie uparte. To też ojca irytowało, bo stanowiło powód wiecznych sprzeczek między nimi. Jedna drugiej nigdy nie chciała ustąpić, a w każdej kwestii miały odmienne zdanie.

- Ja będę się biła za prawdę! - krzyczała ciocia Wańdzia zapalczywie.

- Moje musi być na wierzchu – upierała się zawzięcie matka.

Na szczęście ciocia poznała wkrótce pochodzącego ze Wschodu górnika, za którego wyszła za mąż i wyprowadziła się od nas.

Pojęcia nie miałam, w jaki sposób odnaleźli nas inni: pan Józiu z rodziną mieszkający w Katowicach, ciocia Lońcia z babcią Karolcią, które los rzucił do Nowego Wielisławia aż w Sudetach, pani Hrycynowa z rodziną zamieszkała w Ząbkowicach Śląskich i liczni inni znajomi z Kałusza rozrzuceni po całej zachodniej Polsce. Wszyscy wprawdzie zostali, podobnie jak my, repatriowani bydlęcymi wagonami, lecz znacznie później. W każdym bądź razie utrzymywało się z nimi regularną korespondencję. Matka miała ładny charakter pisma w odróżnieniu od ojca, który gryzmolił, więc siadała przy stole w kuchni z piórem w ręku maczanym w kałamarzu, a ojciec dyktował, co do kogo napisać.

Nieustannie ktoś nas odwiedzał, a to babcia Karolcia, a to ciocia Lońcia, kuzynki przyjeżdżały aż z Sopotu, gdzie później spędzałam wakacje. Raz nawet zjawiła się u nas ciocia Bożena - prawdziwa dama, gdyż jej mąż ukończył przed wojną politechnikę i obecnie zajmował stanowisko dyrektora wielkiego przedsiębiorstwa. Była moją matką chrzestną i właśnie po niej otrzymałam imię.

My też jeździliśmy do znajomych. Nie zapomnę, jak raz wybrałyśmy się z matką do Ząbkowic Śląskich. Matka zagapiła się i przejechałyśmy tę stację. Wysiadłyśmy w Henrykowie, gdzie cały dzień aż do wieczora zmuszone byłyśmy czekać na pociąg do Ząbkowic. Tak rzadko jeździły. Stacja była pusta, miejscowość wymarła. Nie miałyśmy niczego do picia, a panował potworny upał.

Najczęściej spędzałam wakacje u cioci Lońci, która była najbardziej pokrzywdzona w całej naszej rodzinie, gdyż musiała żyć na głuchej wsi, „gdzie diabeł mówi dobranoc“. Nie wiem, dlaczego jej mąż zdecydował się przyjąć gospodarstwo rolne, skoro w Kałuszu pracował w kopalni soli potasowych. Ojciec zżymał się, że kobiety, to znaczy ciocia i jej matka, babcia Karolcia, nie pomagają wujkowi w polu.

Obie były nieszczęśliwe. Skończyło się chodzenie do cukierni, do kina, do Domu Ludowego. W Nowym Wielisławie nie było nawet wiejskiego konsumu w pobliżu. Nic, kompletnie nic. Tylko ciągnące się w nieskończoność pola. Sąsiednie gospodarstwa znajdowały się w znacznej odległości. Tak samo kościół był za daleko, by chodzić w niedzielę na mszę.

Po wyprawieniu syna cioci - Januszka - do szkoły, kobiety zajmowały się sprzątaniem. Następnie malowały się i stroiły. Ciocia wkładała nieskazitelnie biały fartuszek i kilka srebrnych bransoletek na lewą rękę, które brzęczały, gdy gotowała obiad. Babcia zajmowała się ogrodem lub pomagała cioci. Po obiedzie zmywały, prały, szyły. A wieczorami ciocia stawiała karty, babcia zaś opowiadała ciekawe historie.

Największym zmartwieniem cioci było troska o syna. Gryzła się, że z Januszka nic dobrego nie wyrośnie, bo nie chciał się uczyć. Po śniadaniu wyprawiała go do szkoły, lecz często okazywało się, że babcia ukryła go w swoim pokoju pod łóżkiem. Litowała się nad nim, gdyż musiał iść do szkoły niemal godzinę pieszo.

Wyobrażam sobie, ile stresu on cioci przysparzał. Podczas pewnego ich pobytu u nas przeżyliśmy z jego powodu istny horror. A było to tak:

Jedną z naszych atrakcji był spacer po pięknym, dużym parku miejskim. Nie omieszkałyśmy z matką zaprowadzić do niego cioci i Januszka. Jednak nie dało się z tym dzieckiem spacerować. Wciąż chciał iść w inną stronę niż my, posłusznie więc nieustannie zawracałyśmy, aż w końcu stało się to niemożliwe, gdyż trzeba było wrócić do domu, a on szedł w przeciwnym kierunku. Zniecierpliwione zostawiłyśmy go samego w nadziei, że przestraszy się i pójdzie za nami. Po chwili jednak, kiedy straciłyśmy go z oczu, wróciłyśmy po niego. Niestety, nie znalazłyśmy go. Biegałyśmy jak szalone po alejkach, krzycząc: „Januszku, Januszku, gdzie jesteś!“. W końcu zrezygnowane poszłyśmy zgłosić na milicję zaginięcie dziecka, gdzie… zastałyśmy go spokojnie siedzącego na ławce.

Beznadziejne życie miała ta ciocia Lońcia. Jedyną jej rozrywkę stanowiło wróżenie. Ojciec wściekał się, gdy przychodził list, w którym pytała zaniepokojona, co mu jest, bo w kartach wyszło, że zachorował.

- Odpisz, że jestem zdrowy jak koń – nakazywał matce zirytowany, chociaż leżał w łóżku z wysoką temperaturą.

Zanim zaatakował ją nowotwór napisała, że niedługo zapadnie na śmiertelną chorobę. Poza tym wiecznie wychodziło jej, że wujek ją zdradza. Istotnie znikał czasami na parę dni, ale ojciec twierdził, że on wyjeżdża do znajomych, by odpocząć od tych dwóch wiedźm. W końcu wyprowadził się na zawsze. Gospodarstwo podupadło, ciocia zmarła na raka, Januszek ożenił się z sąsiadką, której rodzice posiadali duże gospodarstwo rolne, a babcia "zwaliła się nam na kark" - jak to określił ojciec. Miałam mu trochę za złe, że tak często krytykuje babcię, gdyż bardzo ją kochałam, a ona mnie. Chciała dla mnie jak najlepiej. Na przykład, gdy padał deszcz lub śnieg albo panował sążnisty mróz wyrzucała matce, że w taką złą pogodę wysyła mnie do szkoły.

- Przecież ona może się zaziębić. Uczy się dobrze, nic by się nie stało, jakby raz została w domu – mówiła z przekonaniem.

Kiedy matka była już tak wykończona, że zaczęła ojca prosić, by oddał babcię do domu starców, ta umarła. A ja przez dłuższy czas płakałam po kątach. Co sobie o niej przypomniałam, łzy same leciały mi z oczu.

Najbardziej podobały mi się wakacje u państwa Kołomyjców, którzy prowadzili gospodarstwo rolne w Poznańskiem. Tam zabudowa była dość ścisła i utrzymywało się kontakty z wszystkimi sąsiadami. Jeździło się do nich na rowerach wąskimi ścieżkami na skraju pola, gdyż droga była na to zbyt piaszczysta. Wprawdzie wciąż wjeżdżałam w „pyry“, jak nazywano tam ziemniaki, ale za to brałam udział w wykopkach, co stanowiło dla mnie nie lada atrakcję. Tylko do kościoła szło się pieszo, gdyż pani Frania była wystrojona w wieczorową brokatową obcisłą suknię, a na nogach miała szpilki, więc nie mogła jechać na rowerze. Wędrowało się przeszło godzinę wąską, polną ścieżką. Nigdy przedtem nie byłam na wsi tak „zabitej deskami“, że nie było w niej nawet elektryczności. I to był jedyny minus, gdyż jedzenie czuć było naftą, używaną do lampy.

Najbliższe stosunki utrzymywaliśmy z rodziną pana Józia, mieszkającą w Katowicach. Przyjeżdżali oni do nas co drugą niedzielę, a co drugą my jeździliśmy do nich.

- Proszę dwa bilety za dwa złote i jeden dziecinny – zwracał się ojciec do konduktora w tramwaju, gdy Katowice przemianowano na Stalinogród, które to słowo nie mogło mu przejść przez usta.

Zjadało się wspólnie obiad, a po nim panowie zasiadali w pokoju do szachów, panie zmywały i plotkowały w kuchni. Siedziałam w kąciku i podsłuchiwałam, udając że czytam książkę. Pani Hela nieustannie żaliła się na pana Józia, że zdradza ją z jakąś Agnieszką. Bardzo mnie to dziwiło, ponieważ był on wyjątkowo religijny. Co dzień przed szychtą w kopalni „Wujek“, w której pracował jako elektryk, szedł na Mszę świętą. Brat jego był kościelnym, chociaż żył z kochanką „na kocią łapę“, bo nie mógł uzyskać rozwodu z żoną. Długo zastanawiałam się nad pewnym zagadkowym zdaniem, wypowiedzianym przez panią Helę dziwnym tonem:

- Wiesz ty Poldziu, dlaczego on chodzi do tej Agnieszki? Bo ona… przerwała i spojrzała w moim kierunku – nie potrzebuje smoczka. Rozumiesz?

Pan Józiu nie potrafił znieść przegranej, więc wciąż domagał się coraz to nowej partii szachów, żeby się odegrać, ale nic mu z tego nie wychodziło. Siedzieliśmy tam do późna, a ja strasznie się nudziłam. Poza tym brzydziłam się przyrządzanego przez panią Helę jedzenia, gdyż raz ujrzałam, jak ona przed obiadem skaleczyła się w palec. Potrawy rosły mi w ustach, bo zdawało mi się, że jest w nich krew z jej palca.

Dawało mi też do myślenia, dlaczego pan Józiu mówi na Żydów „kudłaje“ i denerwuje się, że żaden z nich nie ima się uczciwej pracy, tylko wszyscy są „kombinatorami“. Było to o tyle dziwne, że jego pierwszą piękną żonę zastrzelili Niemcy, bo była Żydówką. Miał z nią dwóch synów o semickim wyglądzie. Jeszcze bardziej zdziwiłam się wiele lat później, gdy go odwiedzili „kudłaje“, to znaczy krewni jego zabitej żony mieszkający w Izraelu, z którymi – jak się okazało - przyjaźnił się i utrzymywał korespondencję.

Jeszcze jednych dobrych znajomych z Kałusza mieliśmy w Bytomiu. Matka bardzo ich lubiła, ale ojciec ledwo tolerował. Denerwowało go, że pan Sobalewski prawi matce komplementy i wciąż wtrąca do rozmowy słowa „panie dziejku“.

- Naśladuje tych architektów, z którymi pracuje, wydaje mu się, że jest Bóg wie kim, a jest tylko zwykłym kreślarzem – krzywił się z niesmakiem.

Pani Mala Sobalewska co dzień przed południem, gdy wracała z zakupów, wpadała do nas, żeby sobie pogadać. Miała na sumieniu mą matkę, gdyż wciągnęła ją w ten obrzydliwy nałóg, z powodu którego matka zmarła.

- Zapal sobie Poldziu – namawiała matkę, częstując papierosem.

Bardzo mnie lubiła, ponieważ upatrzyła mnie sobie na synową. Niestety jej syn przed maturą popełnił samobójstwo, otruł się gazem w kuchni, gdy kiedyś zostawili go samego w domu. Niepotrzebnie wiecznie robiła mu wymówki z powodu złych stopni. Zależało jej, by miał wyższe wykształcenie, też miała wysokie aspiracje. Niestety, jemu nauka nie wchodziła do głowy, czym bardzo się przejmował.

Nie wiem, dlaczego wszystkie te kobiety ze Wschodu miały manię wyższości, tylko mężczyźni byli normalni. Najgorsze, że i ja na nią cierpiałam. Też wyrażałam się wyższym stylem, wystrzegałam się używania takich kresowych słów jak „zaholukana“ czy „rozdziawiona“ i przestałam mówić do matki „mamciu“, zwracałam się do niej: „mamusiu“. Ojciec zżymał się, że ze mnie to taki „mól książkowy“.

Wszystko z powodu wyglądania przez okno. Podczas, gdy rodziców interesowali ludzie przychodzący do szpitala znajdującego się naprzeciw naszego domu, ja obserwowałam osoby wychodzące z biblioteki, która również mieściła się po przeciwnej stronie ulicy. Wszyscy nieśli książki oprawione w szary papier. Kusiła mnie ta biblioteka. Pewnego razu, w tajemnicy przed rodzicami, rozglądając się dokoła, chyłkiem do niej weszłam. Po raz pierwszy w życiu zobaczyłam takie mnóstwo książek poustawianych na regałach. Z wrażenia zrobiło mi się gorąco, głos utknął mi w gardle, ledwo wykrztusiłam:

- Dzień dobry!

- A czegóż ty tutaj szukasz, dziecino? - wtopiła we mnie łagodne, wyblakłe oczy starsza siwa pani za kontuarem.

- Chciałabym wypożyczać książki do czytania - odpowiedziałam odważnie, ośmielona przyjaznym tonem pani bibliotekarki.

- A dlaczego tatuś lub mamusia nie przyszli z tobą? Mogłaś przecież wpaść pod samochód.

- Mieszkam tu naprzeciwko - wyjaśniłam. - Do szkoły też już chodzę sama – rzekłam z dumą.

Poprawna wymowa nie sprawiała mi trudności, bezwiednie naśladowałam szkolną wychowawczynię, przedwojenną nauczycielkę, która od początku stała się mym ideałem. Też była kresowianką, lecz mówiła bez wschodniego akcentu. Wyróżniała się elegancją i urodą. Do dziś pamiętam jej ogromne czarne, aksamitne oczy i zapach perfum, który mnie oszałamiał, gdy w pierwszych dniach nauki przytulała mnie do siebie i kładąc rękę na moim walącym jak szalone sercu, mówiła: „Głośniej, Bożenko, głośniej! Czego się tak boisz, dziecino?”

- Ale ja tu nie mam bajek dla dzieci. To jest biblioteka dla dorosłych. A ty nie masz w domu żadnych bajeczek? - spytała bibliotekarka.

- Mam, ale znam je już na pamięć i po odrobieniu lekcji nudzę się w domu, idę do tatusia do zakładu, siadam sobie w kąciku i słucham, o czym on rozmawia z klientami. A jeden klient raz powiedział: „O, nawet nie zauważyłem, że tutaj jest dziecko. Siedzi cichutko jak trusia” - ciągnęłam ośmielona zainteresowaniem bibliotekarki, która słuchała mnie z uwagą.

Bardzo mi zależało na tym, by ją przekonać, że mogę już czytać książki dla dorosłych.

- A ten pan, co tak powiedział, to jest całkiem inny i mówi tak inaczej, a tatuś też rozmawia z nim inaczej niż z innymi klientami. A kiedy spytałam dlaczego, to powiedział, że z tym panem trzeba rozmawiać wyższym stylem...

Zaczerpnęłam powietrza, gdyż zabrakło mi tchu z przejęcia.

- Kiedyś ten pan przyszedł z takim innym panem – ciągnęłam swą opowieść po chwili - i zaczęli między sobą rozmawiać, to nawet tatuś się nie odzywał, bo tak wysokim stylem to on chyba nie umie. I kiedy tak ich słuchałam, to tak mi się to spodobało, że pomyślałam sobie, że ja też bardzo bym chciała umieć tak mówić i - wypuściłam powietrze z płuc - takie właśnie książki chciałabym czytać... Ale tatuś potem powiedział do mamusi, że to byłoby niebezpieczne, gdyby tak tych dwóch panów spotkał kiedyś taki jeszcze inny pan, który też do warsztatu przychodzi, bo tatuś mówi, że ten inny pan to chyba pracuje w UB...

- A jaką książkę chciałabyś przeczytać? O czym? - przerwała mi bibliotekarka, patrząc w stronę drzwi.

- No... taką normalną, taką dla dorosłych - powiedziałam ucieszona. Wyglądało na to, że starsza pani zapisze mnie do biblioteki.

I tak to się zaczęło. Znajdując się z jednej strony pod wpływem antykomunistycznego nastawienia rodziców a z drugiej pod naciskiem indoktrynacji komunistycznej, szukałam ucieczki od tej schizofrenicznej sytuacji w łapczywym pochłanianiu książek i w marzeniach o ucieczce do innego piękniejszego świata. Chyba z tego czytania dostałam owej „manii”. Podczas przygotowywania się z katechizmu do spowiedzi przed przystąpieniem do Pierwszej Komunii Świętej stwierdziłam, że mam tylko jeden z wymienionych w nim grzechów: „Wynosiłam się nad innych“. Oczywiście chodziło o tę przeklętą manię.

W tym czasie wciąż nawiedzały mnie we śnie wizje mych rzekomych arystokratycznych krewnych, pochodzących z przeczytanych książek. A w dodatku prześladowało mnie dręczące uczucie obrzydzenia i lęku wobec otaczającej mnie PRL-owskiej rzeczywistości. Czułam się, jakbym należała do świata z pochłanianych łapczywie książek. Tęskniłam wprost nieprzytomnie za pięknem, którego nie znajdowałam wokół siebie. I straszliwie cierpiałam z tego powodu.

Przekonana byłam, że ciocia Brońcia dostała raka też z powodu kompleksu wyższości, no i z tych zmartwień, z tego wiecznego denerwowania się. Często zastanawiałam się nad przyczynami powstawania nowotworu, gdyż bałam się, że również mogę umrzeć na raka. Podejrzewałam, że są one związane z psychiką, bo przecież obie siostry ojca o pogodnym usposobieniu, Adela i Walerka były już po osiemdziesiątce, a jedynie Lońcia, żyjąca w nieustanym stresie, zmarła na raka. Tak samo na przykład kuzynka Giza, nieustannie przejmująca się zdradami męża.

Podsłuchałam kiedyś, jak opowiadała mej matce o pewnym humorystycznym zdarzeniu.

Jakaś nieznajoma zatelefonowała do niej i oznajmiła:

- Muszę z panią poważnie porozmawiać. Kochamy się z Olesiem i zamierzamy zamieszkać razem, ale on boi się pani to powiedzieć. Musimy więc załatwić to między sobą.

Pod Gizą ugięły się nogi, jednak opanowała się i umówiła się z nią na rozmowę. Gdy ta do niej przyszła, poczęstowała ją ciastem i kawą, lecz nim zdążyły przystąpić do sedna sprawy, zjawił się Oleś. Na widok kochanki poczerwieniał ze złości i krzyknął:

- Ty kurwo, jak śmiałaś przyjść do mojej żony!

Podobnie jednego z synów pana Józia Leszka zaatakował nowotwór wyłącznie z powodu stresu i zmartwienia. Nie miał przecież żadnych genetycznych obciążeń. Nikt w jego rodzinie nie zmarł na raka. Studiował na politechnice i dorabiał jako trener gimnastyki akrobatycznej. Prowadził grupę dziewcząt w Siemianowicach. Basia, jasna blondynka z niebieskimi oczami, była najzdolniejszą i najładniejszą z nich. Zakochał się w niej i poślubił, gdy zaszła w ciążę. Zamieszkali w jednopokojowym mieszkaniu pana Józia. Teraz pani Hela oprócz dwóch młodzieńców i męża miała na głowie synową i wnuczkę. Gnieździli się w typowym śląskim familoku, bez łazienki, ba, bez ciepłej wody, ze wspólną ubikacją na klatce schodowej. Jednak dla Basi, prostej dziewczyny po podstawówce żyjącej w wielodzietnej ubogiej śląskiej rodzinie był to awans społeczny, zwłaszcza mąż - przyszły inżynier. Mówiła śląską gwarą, więc nie otwierała ust, a gdy się do niej zwracano, wypowiadała jedno słowo: „Dlaczego?“ Lecz i później, kiedy już nauczyła się mówić po polsku, na ogół milczała. W niczym nie pomagała teściowej, pozwalała się obsługiwać, gdyż była gwiazdą zdobywającą pierwsze miejsca na turniejach, nawet w Związku Radzieckim, a później jeździła po całym świecie i przywoziła medale. Pani Hela była z niej dumna, z poświęceniem wychowywała wnuczkę - Anetkę. Nawet, gdy Leszek po ukończeniu studiów i podjęciu pracy otrzymał służbowe mieszkanie, dziecko najczęściej przebywało u babci, ponieważ Basi nigdy nie było w domu. Podróżowała po świecie i puszczała się z kim popadło. Leszek niesamowicie cierpiał z tego powodu. Jeździł za nią czasami na zawody, gdzie przeżywał straszliwy stres, gdyż ona na jego oczach zadawała się z innymi. I to był dla mnie jeszcze jeden dowód, że przyczyną choroby nowotworowej są zmartwienia, gdy okazało się, że Leszek ma raka. Po operacji przez pięć lat miał spokój, ale gdy Basia niemal oficjalnie zaczęła się wodzić z jakimś wojskowym, okazało się, że ma przerzuty do mózgu. Cierpiał straszliwie, dogorywał w mieszkaniu, gdyż stwierdzono, że nie ma dla niego ratunku i wypisano ze szpitala po krótkim pobycie.

Podczas stypy Basia opowiedziała mi coś zastanawiającego. Ten rak w jego mózgu był już tak agresywny, że Leszek wył dosłownie z bólu, którego nawet morfina nie uśmierzała. Jednak po wizycie księdza uspokoił się całkowicie, tak jakby nic mu nie dolegało i niepostrzeżenie wyzionął ducha. Ciekawa byłam, co takiego mu ksiądz powiedział, bo nie chodzili z Basią do kościoła i byli raczej ateistami, ale ona nie miała pojęcia.

Ciekawe jednak było, że zarówno pan Józiu jak i jego synowie, nie wspominając już o beztroskiej Basi, którzy mieli pogodne usposobienie, nie żyli zbyt długo, natomiast pani Hela wiecznie cierpiała i narzekała, a tylko ona jedna dożyła niemal dziewięćdziesiątki. I proszę – mimo stresu nie miała nowotworu. Zawsze obserwowałam ją z podziwem. Robiła wszystko równocześnie: na węglowej kuchni gotował się obiad, na stole rozłożony był materiał na szytą przez nią sukienkę dla Basi, a ona paliła papierosa, czytała książkę i nogą kołysała wnuczkę. Nigdy nie widziałam jej bez papierosa i książki. Czytanie stanowiło jej jedyną rozrywkę i pasję, ale nie zaniedbywała domu i w dodatku obszywała całą rodzinę. To było niesamowite, jak ona sobie ze wszystkim radziła. Wciąż była niewyspana i przemęczona, wyglądała jak anorektyczka, sama skóra i kości, jednak zawsze schludnie ubrana we własnoręcznie uszyte rzeczy. Miała niesamowitą energię, ale też wiecznie się skarżyła, zwłaszcza na to, że nigdy nie usłyszała dobrego słowa ani od pana Józia, ani od Zbyszka (jego drugiego syna, którego wychowała od niemowlęctwa), nie wspominając o Basi. Tylko Leszek przynosił węgiel z piwnicy i w miarę możliwości jej pomagał. Natomiast pan Józiu traktował ją per noga, wiecznie upokarzając. Wiadomo było, że uwielbiał zamordowaną żonę, której ogromny portret wisiał w pokoju, a z panią Helą ożenił się tylko dlatego, bo nie mógł sobie sam poradzić z wychowaniem dwóch małych chłopców.

Kiedy już oni wszyscy byli w grobie, z wyjątkiem jej wnuczki Anetki, która uciekła do Niemiec i tylko przysyłała listy, odwiedziłam panią Helę w jej skromnym mieszkaniu. Miała wówczas osiemdziesiąt lat, a wyglądała najwyżej na sześćdziesiąt. Zmieniła się nie do poznania. Przestała palić papierosy i narzekać. Nie miała na kogo, gdyż była samiutka jak palec. Radziła sobie doskonale. W lecie nie gotowała obiadów, tylko przyrządzała kanapki i sałatki, a w zimie sąsiad przynosił jej węgiel z piwnicy. Uczestniczyła w życiu swojej parafii i jeździła na pielgrzymki. Była bardzo zadowolona z życia. Przynajmniej na starość. Mimo podeszłego wieku śpiewała w kościelnym chórze, gdyż miała jeszcze jeden talent. W Kałuszu występowała w chórze Domu Ludowego jako solistka. Podczas naszych dawnych wspólnych imieninowych i świątecznych przyjęć wyśpiewywała walce Straussa przepięknym sopranem z koloraturą.

Moja matka też pięknie śpiewała, zwłaszcza przy wtórze ojcowskiego klarnetu. Były to wspaniałe wieczory. Oczywiście walce Straussa: „Nad pięknym, modrym Dunajem“ i „Wiedeńska krew“ stanowiły gwóźdź programu, ale głównie ich repertuar składał się z patriotycznych pieśni, które śpiewali wspólnie, matka sopranem a ojciec barytonem. Ja również im wtórowałam:

Witaj maj, trzeci maj

U Polaków błogi raj.

albo

My pierwsza brygada,

strzelecka gromada,

na stos rzuciliśmy

nasz życia los,

na stos, na stos

lub

Wojenko, wojenko,

cóżeś ty za pani,

że za tobą idą,

że za tobą idą

chłopcy malowani,

a także

O mój rozmarynie

rozwijaj się,

o mój rozmarynie

rozwijaj się.

Ułani wędrują,

strzelcy maszerują,

zaciągnę się.

Najbardziej podobały mi się dwie smutne piosenki:

Rozkwitają

pęki białych róż.

Wróć Jasieńku,

z tej wojenki wróć.

Wróć, ucałuj

jak za dawnych lat.

Dam ci za to róży

najpiękniejszy kwiat.

Jasieńkowi

już nie trzeba nic.

Tam pod lasem,

gdzie Jasieńku padł

zakwitł na mogile

białej róży kwiat.

oraz

Czerwone maki na Monte Casino

zamiast rosy piły polską krew.

Po tych makach szedł żołnierz i ginął,

lecz silniejszy od śmierci był gniew!

Przejdą lata i wieki przeminą,

pozostaną ślady dawnych dni

i tylko maki na Monte Casino

czerwieńsze będą,

bo z polskiej wzrosły krwi.

Zaś w ciągu dnia, podczas domowych czynności, matka wyśpiewywała przedwojenne szlagiery: Miłość ci wszystko wybaczy, Ada to nie wypada, Taki już jestem zimny drań. Zdarzało się, że w romantycznym nastroju nuciła - tak cichutko, by nie usłyszał ojciec za ścianą - ukraińską dumkę, wyłącznie tę jedyną:

Oj ty diłczyno czernobrywaja

czoho ty hodysz zasmuczenaja?

Oj jak ja maju weseła buty?

Kohom lubyła ne moż zabuty.

Oj, podejrzewałam matkę, że jako młoda dziewczyna zakochana była w jakimś Ukraińcu. I było mi jej żal. Wyobrażałam sobie, że gdy siedzi w zamyśleniu, paląc papierosa, to marzy o nim. Była piękną kobietą, czarnowłosą i ciemnooką, a ojciec nie odznaczał się urodą. Często powtarzał, że mężczyzna nie musi być przystojny, wystarczy, żeby był ładniejszy od diabła. Sądzę, że matka wyszła za niego ze względu na to, że miał dobrze prosperujący zakład krawiecki z dwoma czeladnikami. Chciała sobie poprawić życiowy standard, gdyż pochodziła z ubogiej rodziny. Dziadek był bezrobotny.

We wspomnieniach ojca poczesne miejsce zajmował Dom Ludowy, w którym odbywały się różnego rodzaju imprezy kulturalne i prelekcje oświatowe. Znalazło się tam miejsce na przedstawienia teatralne i na próby orkiestry, uświetniającej wszelkie imprezy, a w której mój ojciec grał na klarnecie.

Poszłam kiedyś, gdy ojciec już nie żył, właśnie ze względu na niego, na koncert orkiestry składającej się z dwudziestu kobiet. Podczas tego koncertu stanął przede mną jak żywy w mej wyobraźni:

- No popatrz, popatrz, kto to kiedy widział, żeby kobita grała na klarnecie!... Ta ja słyszę: grają. I to dobrzy grają. Ta, co ja mówię? Gdzie tam dobrzy. Świetnie... Świetnie grają – zachwycał się.

- Ta Stasiu - odezwała się wzgardliwie matka leżąca obok niego na cmentarzu w Bytomiu - ta po co ty się do niej odzywasz? Przecież ona nie lubi orkiestry dętej. Co ty, nie wiesz?

- Ona nie lubi dętej orkiestry? – oburzał się ojciec. – Ta to nieprawda. Jak można nie lubić dętej orkiestry?...

Idąc w ślady ojca, ukończyłam podstawową szkołę muzyczną, grałam na fortepianie i na harfie. Nauczycielka proponowała, bym wybrała harfę jako główny przedmiot, gdyż w symfonicznych orkiestrach odczuwano brak harfistek. Ja jednak kochałam fortepian. Ale później ze szczególnym sentymentem wspominałam godziny samotnych ćwiczeń na harfie w pustej klasie, sam na sam z tym tak szczególnym, dawnym instrumentem, wywołującym we mnie fascynujące uczucie przenoszenia się w czasie do odległej przeszłości. Było to jedno z najmilszych wspomnień.

Jesienny zmierzch. Pod stopami szeleszczą zbutwiałe liście, a ja spieszę na spotkanie z... harfą. Odbieram na portierni klucz od klasy. Biegnę po schodach. Przekręcam klucz w zamku. Zapalam światło. I od razu witam się z tym pięknym anielskim instrumentem, delikatnie dotykając strun... Nie przepadałam za lekcjami, bo wówczas nie byłam sama. Nie znosiłam występów na popisach szkolnych, gdyż zżerała mnie trema. Ale ćwiczenia w pustej klasie... To było to!

Chciałam kontynuować naukę w średniej szkole muzycznej, lecz rodzice stanowczo się sprzeciwili, każąc mi iść do normalnego ogólniaka. Twierdzili, że nie nadaję się do tego, zarzucając mi głównie lenistwo. Uważali, że za mało ćwiczę. Właściwie nigdy nie byli ze mnie zadowoleni. Zawsze uważali, że stać mnie na więcej.

Najważniejsze, że nie było telewizji. Wspaniale żyło się bez niej. Zastępowało ją zresztą okno. Dość powszechny był widok kobiet przesiadujących w oknach. A było na co popatrzeć na naszej ulicy. Do znajdującego się naprzeciw naszego domu szpitala nieustannie wchodziło mnóstwo ludzi. Ojciec oburzał się niezmiennie, gdy widział kobietę mocującą się z jego ciężkimi drzwiami wejściowymi, podczas gdy jej towarzysz spokojnie czekał, aż uda jej się je otworzyć. Kiedy to zobaczył po raz pierwszy, nie posiadał się z oburzenia, przywołując do okna matkę:

- Chodź tutaj Poldziu, zobacz, co za chamstwo!

Tuż obok, począwszy od ulicy Bolesława Prusa i Placu Słowiańskiego znajdowała się nieco lepsza od naszej, zielona dzielnica przesiedlonych Niemców, z pięknymi kamienicami i willami, otoczonymi ogrodami. Pozostawili w mieszkaniach meble i całe wyposażenie. Inni repatrianci zajmowali je bez skrupułów, jako że na Wschodzie też porzucili swój dobytek. Idąc do śródmieścia, przechodzili naszą ulicą. Co dzień przewijał się przed naszymi oknami tłum barwnych postaci. Zakład krawiecki ojca mieścił się w pokoju przylegającym w amfiladzie do kuchni i drzwi do niego były zawsze otwarte, więc gdy zobaczył coś ciekawego, przywoływał do okna matkę. Dyrektora szpitala, ordynatorów i lekarzy znaliśmy po nazwisku, ale inne osoby regularnie przechodzące przez naszą ulicę określało się: „ta czarna“, „ta mała“, „ten przystojniak“ itp.

- Zobacz, zobacz Poldziu – wołał ojciec matkę – idzie ta czarna.

I my podbiegałyśmy z matką do okna zobaczyć, jak ta czarna jest dzisiaj ubrana.

Gdy wylądowaliśmy w Bytomiu, zamieszkaliśmy w nędznych warunkach, w oficynie składającej się z małego pokoju i kuchni bez łazienki, gdyż rodzice przekonani byli, że niebawem Niemcy powrócą, a my udamy się z powrotem na Wschód, o czym zresztą marzyli. Pamiętałam, z jakim podekscytowaniem słuchali w radio jakiegoś „blondyna”. Wśród straszliwych trzasków i mrugania zielonego magicznego oka rozlegał się sygnał: „Bum, bum, bum - tu mówi blondyn”. Co wieczór usypiałam przy tych dźwiękach, nie rozumiejąc ni słowa z tego, co ów „blondyn” mówił. Rozumiałam natomiast dobrze, o czym rodzice rozmawiali między sobą. Nadzieja powrotu na Wschód nie schodziła z ich ust. Jednakże po pewnym czasie ożywienie zamieniło się w ponure milczenie, przerywane narzekaniami matki na ból głowy od tego „smrodu i brudu na Śląsku”. Z biegiem czasu pogodzili się z myślą, że muszą tu trochę dłużej pozostać, więc przenieśliśmy się do lepszego mieszkania w domu znajdującym się właśnie naprzeciw szpitala, obserwacja którego zastępowała nam telewizję.

Dobrze też, że nie było telefonów, bo przecież mama godzinami plotkowałaby z panią Malą albo z panią Helą. I tak wiecznie brakowało jej czasu na szycie, a obie lubiłyśmy się stroić. Niestety, w sklepach nie było gotowych sukienek. A ojciec umiał szyć tylko męską konfekcję.

Chociaż… dwukrotnie telefon byłby się przydał. Kiedyś, gdy leżeliśmy już w łóżku, rozbolało mnie serce. Biedny tata musiał się ubrać i szukać po mieście lekarzy. Widocznie nie było jeszcze wówczas w Bytomiu pogotowia ratunkowego ani budek telefonicznych. Niestety, żaden lekarz nie chciał do mnie przyjść. Ojciec wrócił zrozpaczony, na szczęście ja już spokojnie spałam. Gorzej było, gdy odwiedziła nas ciocia Lońcia i pewnego wieczoru dostała straszliwych boleści. Na ogół jednak telefon nie był potrzebny.

Najważniejsze, że nie siedziało się przy telewizji. Dzięki temu mieliśmy czas na nasze domowe muzykowanie, chodziliśmy do kina, a przy ładnej pogodzie na spacery do parku i na lody. Poza tym odwiedzało się znajomych. Wiele czasu spędzało się na grze w tysiąca. Radio było bardzo ważne, gdyż nadawało najnowsze przeboje: Mkną po szynach czerwone tramwaje, Pójdę na Stare Miasto, Ujrzałem pierwszy siwy włos na twojej skroni, Wio koniku, a jak się postarasz… Moim ulubionym była piosenka zespołu „Mazowsze“ Ej przeleciał ptaszek kalinowy lasek.

Najwspanialsze jednak przeżycie stanowiły dla mnie spektakle w operze. Chodziłam do niej tylko z matką, gdyż ojciec nie potrafił zrezygnować z wieczornych wiadomości „Wolnej Europy”. Opera Bytomska była w tym czasie najlepszą w Polsce, ponieważ ściągnęli do niej niemal wszyscy artyści z Opery Lwowskiej. Nazajutrz po każdym przedstawieniu odgrywałam poszczególne sceny w sypialni rodziców, przed ogromnym wiszącym nad ich łóżkiem obrazem Matki Boskiej, która w każdym kącie pokoju patrzyła człowiekowi prosto w oczy.

Miałam też małego kundelka Dżokusia. Woziłam go w wózeczku dla lalek i wszędzie ze sobą zabierałam. W kinie zawsze spał na moich kolanach, podczas gdy ja z wysiłkiem śledziłam niezrozumiałą akcję. Pewnego razu Dżokuś właśnie pod kinem gdzieś się zapodział. Bezskutecznie szukaliśmy go po ulicach. Baliśmy się strasznie, że go może złapać hycel.

Gdy w końcu ojciec zdecydował, że trzeba mi kupić innego psa, niespodzianie zjawił się pod naszymi drzwiami, lecz w ślad za nim przybiegła wymalowana dama, która na wpół po rosyjsku krzyczała, że mamy jej go oddać. Moi rodzice trochę bali się Ruskich, więc skłonni byli zrezygnować z Dżokusia, lecz ja zalałam się łzami i trzymałam go mocno na rękach, nie dając go sobie wyrwać. Wtedy dama zagroziła, że wezwie milicjanta, co podchwycił ojciec i wszyscy udaliśmy się na komisariat, gdzie dama zaczęła krzyczeć, że jej rebionok musi dostać sobaczkę z powrotem. Komendant jednak był niewzruszony:

- Pies należy do właściciela – rzekł zdecydowanym tonem i odprawił ją z kwitkiem.

To były wspaniałe czasy. W ramach skromnych PRL-owskich możliwości niczego mi nie odmawiano. Pamiętam, jak po raz pierwszy przed Bożym Narodzeniem „rzucono“ do sklepów pomarańcze. Jadłam jedną po drugiej aż w końcu dostałam uczulenia. Potem żal mi było rodziców, że ich nawet nie skosztowali. Szynkę też „rzucano“ jedynie przed świętami. Mama „wystawała” w kolejce taką owiązaną sznurkami i musiała ją ugotować. Nią też objadałam się do tego stopnia, że bolał mnie brzuch.

W odróżnieniu od naszych klepiących biedę na państwowych posadach krewnych i znajomych opływaliśmy w dostatki, gdyż zakład krawiecki ojca wspaniale prosperował. Matka żyła sobie jak pączek w maśle, zajmowała się jedynie wydawaniem pieniędzy i gotowaniem, gdyż miała do pomocy sypiającą na kanapie w kuchni pannę Romcię. Tylko ojciec był wiecznie niezadowolony, do szału doprowadzała go „komunistyczna propaganda“.

Rodzice oczywiście mieli mnóstwo powodów do frustracji, przez dziecko niedostrzeganych. Jednak jeden z nich utkwił mi w pamięci. W pierwszym mieszkaniu w sobotę nagrzewało się wodę na piecu w dużym garnku do gotowania bielizny, a następnie wlewało do blaszanej wanny. Kąpaliśmy się wszyscy po kolei w tej samej wodzie, najpierw ja, potem matka, a na końcu ojciec. W tym drugim zajmowaliśmy trzy pokoje z kuchnią w wielopokojowym mieszkaniu w starej kamienicy i musieliśmy dzielić łazienkę z sąsiadkami, które przybyły do Bytomia aż z Warszawy, gdyż ich dom legł w gruzach. Gnębiły nas wieczne naprawy węglowego piecyka, ogrzewającego wodę. Ojciec twierdził, że nasze sąsiadki wciąż go przepalają. Nie wiem, na czym to polegało, pamiętam tylko, że rodzice wiecznie kłócili się z nimi z tego powodu. A zapamiętałam to chyba dlatego, że ojca do końca życia gnębił problem łazienki, nawet wówczas, gdy wymienił piecyk na gazowy, który też wiecznie trzeba było naprawiać.

Jednak sen spędzały mu z powiek przede wszystkim dwa słowa: domiar i Urząd Skarbowy. Rzemieślnik posiadający prywatny zakład stanowił relikt kapitalizmu, który należało wytępić „domiarami”, to znaczy uzupełniającymi podatkami, by nie wzbogacił się kosztem klasy robotniczej.

Tak. To było najgorsze. Te domiary. Rosły w niesamowitym tempie. Doszło do tego, że ojciec musiał zlikwidować warsztat i zatrudnić się w spółdzielni krawieckiej. I wówczas skończyło się nasze wspólne muzykowanie. Ojciec musiał wieczorami dorabiać, ponieważ pensja nie wystarczała na życie. Matka zaś siadała przy stole w kuchni i paląc papierosa za papierosem posępnie milczała, wpatrzona w przestrzeń. Na domiar złego okazało się, że spodziewa się dziecka. Gdy jednak urodził się śliczny chłopczyk, wszyscy cieszyliśmy się z tego.

Table of Contents

Rozdział 1.

Rozdział 2.