Redakcja naukowa

Dominika Wetoszka

Prawo cywilne

Podręcznik dla aplikantów

Redaktorzy tomu

Dominika Wetoszka, Marcin Derlacz

Redakcja naukowa

Anna Chabowska, Karol Chabowski, Marcin Derlacz, Joanna Gręndzińska, Sylwia Grzybowska, Andrzej Koziołkiewicz, Anna Koziołkiewicz-Kozak, Jakub Kudła, Patryk Łukasiak, Robert Standowicz, Dominika Wetoszka

WYDAWNICTWO C.H.BECK
WARSZAWA 2019

Prawo cywilne. Podręcznik dla aplikantów

Stan prawny: styczeń 2019 r.

Poszczególne części opracowali:

Anna Chabowska – Część VI.1.–2., Część VI.4.,

Karol Chabowski – Część V.4.–5.,

Marcin Derlacz – Część I.2.–6., Część II.3.,

Joanna Grendzińska – Część III., Część VI.3.,

Sylwia Grzybowska – Część II.4., Część IV.2.–3.,

Andrzej Koziołkiewicz – Część II.4.11.–4.15.,

Anna Koziołkiewicz-Kozak – Część I.7., Część II.4.7.–4.10.,

Jakub Kudła – Część IV.4.1., Część V.7.–8.,

Patryk Łukasiak – Część II.1.–2., Część V.1.–3.,

Robert Standowicz – Część V.6.,

Dominika Wetoszka – Część I.1., Część II.4.1.–4.6.

Wydawca: Joanna Ablewicz

Recenzja: dr hab. Sebastian Sykuna, prof. UG

Redakcja: radca prawny Grzegorz Dąbrowski

Korekta: Alicja Krzesińska

Projekt okładki: Robert Rogiński

© Wydawnictwo C.H.Beck 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone.
Opinie zawarte w niniejszej publikacji wyrażają osobisty punkt widzenia Autora.
Wydawnictwo C.H.Beck nie ponosi odpowiedzialności za zawarte w niej informacje.

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.
ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: CK Studio
Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-261-0

Wstęp

Szanowni Państwo,

niniejsza publikacja stanowi kompendium materiału z zakresu prawa i postępowania cywilnego omawianego w ramach zajęć obowiązkowych na aplikacji adwokackiej. Jest efektem wielomiesięcznej pracy wielu autorów – głównie adwokatów Pomorskiej Izby Adwokackiej w Gdańsku – prowadzących zajęcia szkoleniowe z aplikantami. Zakres merytoryczny oparto na ramowym programie szkolenia uchwalonym przez Naczelną Radę Adwokacką.

Założeniem „Podręcznika dla aplikantów” jest przekazanie Czytelnikom wiedzy praktycznej, możliwej do wykorzystania zarówno w codziennej pracy w kancelarii, jak i w praktyce sądowej. Z tego też względu poszczególne zagadnienia omawiane są na przykładach, popartych wzorami i orzecznictwem oraz komentarzami autorów-praktyków. Na łamach niniejszej publikacji przedstawiciele palestry dzielą się swoim know-how z młodszymi kolegami, z tego też względu język podręcznika bywa niekiedy mniej formalny.

Na zakres merytoryczny opracowania składają się zagadnienia z materialnego i procesowego prawa cywilnego. Podręcznik dzieli się na sześć części. W pierwszej z nich opracowane zostały ogólne zasady rządzące postępowaniem cywilnym, w tym kwestie kosztów sądowych oraz alternatywnych metod rozwiązywania sporów. Następnie autorzy omawiają pisma procesowe składane w toku postępowania przed sądem I instancji – zarówno w postępowaniu procesowym, jak i nieprocesowym. Istotnym walorem tego fragmentu jest opracowanie w oparciu o wzory wraz z komentarzami. W części trzeciej analizie zostało poddane postępowanie dowodowe. W dalszej kolejności omówiono rozstrzygnięcia sądu w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Część V podręcznika traktuje o środkach zaskarżenia w postępowaniu cywilnym – zwyczajnych i nadzwyczajnych. Rozważania o postępowaniu zabezpieczającym oraz egzekucyjnym zawarte są w ostatniej części podręcznika.

Niewątpliwym zaszczytem dla autorów jest objęcie całej serii „Podręcznika dla Aplikantów”, w tym również niniejszej części, patronatem Ośrodka Badań Adwokatury. Powyższe utwierdza autorów w przekonaniu o słuszności podjętego przez nich trudu opracowania przedmiotowej publikacji.

Autorzy mają nadzieję, że niniejsze opracowanie posłuży Czytelnikom jako uzupełniające źródło wiedzy z zakresu prawa cywilnego, które może być przydatne w szeroko pojętej pracy zawodowej – w czasie trwania aplikacji, podczas nauki do egzaminu zawodowego oraz w codziennej pracy zawodowego pełnomocnika.

adw. dr Dominika Wetoszka

adw. Marcin Derlacz

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

GospNierU

ustawa z 21.8.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm.)

KM

ustawa z 18.9.2001 r. – Kodeks morski (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2175 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1360 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1987)

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 986 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 300 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1577 ze zm.)

KSU

ustawa z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (Dz.U. poz. 771)

KWiHU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1916)

OdwrKredytHipU

ustawa z 23.10.2014 r. o odwróconym kredycie hipotecznym (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 786 ze zm.)

OKiKU

ustawa z 16.2.2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 798 ze zm.)

OpłSkarbU

ustawa z 16.11.2006 r. o opłacie skarbowej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1044 ze zm.)

PGRPU

ustawa z 15.12.2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2016 r. poz. 2261 ze zm.)

PIPU

ustawa z 13.4.2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 623 ze zm.)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1184 ze zm.)

PrASC

ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2224 ze zm.)

PrAut

ustawa z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1191 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2187 ze zm.)

PrBud

ustawa z 7.7.1994 r. – Prawo budowlane (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1202 ze zm.)

PrCzek

ustawa z 28.4.1936 r. – Prawo czekowe (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 462 ze zm.)

PrGeodKart

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2101 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2291 ze zm.)

PrPrzed

ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2018 r.poz. 646 ze zm.)

PrRestrU

ustawa z 15.05.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1058 ze zm.)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2344 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 23 ze zm.)

PrWłPrzem

ustawa z 30.6.2000 r. – Prawo własności przemysłowej (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 776)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 922)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2179)

RPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2115 ze zm.)

RSGU

ustawa z 24.5.1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 723)

SKOKU

ustawa z 5.11.2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2065 ze zm.)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 5)

WłLokU

ustawa z 24.6.1994 r. o własności lokali (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 716 ze zm.)

ZNKU

ustawa z 16.4.1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 419 ze zm.)

2. Organy orzekające

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

sąd okręgowy

SR

sąd rejonowy

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma i publikatory

Dz.U.

Dziennik Urzędowy

MoP

Monitor Prawniczy

MoPr

Monitor Prawa Pracy

NP

Nowe Prawo

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego. Orzeczenia Izby Cywilnej

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

PME

Prawo Mediów Elektronicznych

PPE

Przegląd Prawa Europejskiego

PS

Przegląd Sądowy

RPr

Radca Prawny

Wok.

Wokanda

4. Inne skróty

art.

artykuł

ds.

do spraw

itp.

i tym podobne

m.in.

między innymi

n.

następne

niepubl.

niepublikowany

np.

na przykład

orz.

orzeczenie

OZSS

Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

rep.

repertorium

RP

Rzeczpospolita Polska

s.

strona

t.j.

tekst jednolity

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany

USC

Urząd Stanu Cywilnego

ust.

ustęp

w zw.

w związku

ww.

wyżej wymieniony

wyr.

wyrok

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zł

złoty

zob.

zobacz

Bibliografia

M. Balwicka-Szczyrba, G. Karaszewski, A. Sylwestrzak, Sąsiedztwo nieruchomości. Komentarz, Warszawa 2014.

I. Basior, A. Czajkowska, D. Sorbian, Prawo o aktach stanu cywilnego z komentarzem, Warszawa 2015.

M. Bieniak, Dowód przeprowadzony z naruszeniem art. 74 KC – glosa do wyr. SN z 8.5. 2001 r., IV CKN 290/00, MoP 2003, Nr 3.

Ł. Błaszczak, K. Markiewicz (red.), Dowody i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych. Komentarz praktyczny z orzecznictwem. Wzory czynności sądowych i pism procesowych, Warszawa 2014.

A. Borys, Opinia biegłego lekarza jako dowód w procesie medycznym, wybrane aspekty, Zeszyt Studencki Kół Naukowych Wydziału Prawa i Administracji UAM, Poznań 2017.

J. Ciszewski, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II, Warszawa 1989.

A. Cudak, Skarga na czynności komornika, Sopot 1998.

A. Cudak, Skarga na czynności komornika, Sopot 2015.

H. Dolecki, T. Wiśniewski (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Tom I, Warszawa 2013.

B. Draniewicz, Ł. Piebiak, Postępowania odrębne. Komentarz, Warszawa 2007.

J. Dzierżanowski, J. Studnicka, Kryteria oceny dowodu z opinii biegłego w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, Rocznik Nauk Prawnych 2015, Tom XXV, Nr 2.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2012.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom III. Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2013.

T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom V. Postępowanie egzekucyjne, Warszawa 2012.

K. Flaga-Gieruszyńska, Postępowanie cywilne. Komentarz praktyczny dla sędziów i pełnomocników procesowych. Wzory pism sądowych i procesowych z przykładowymi stanami faktycznymi, linie orzecznicze, koszty sądowe, Warszawa 2016.

K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Biegły w postępowaniu cywilnym i karnym. Komentarz praktyczny, orzecznictwo, wzory pism procesowych, Warszawa 2017.

E. Gniewek (red.), Prawo rzeczowe. System prawa prywatnego. Tom 3, Warszawa 2013.

E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2017.

A. Góra-Błaszczykowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2015.

B. Grabowska, A. Pietryka, M. Wolny, A. Bodnar, Biegli sądowi w Polsce, Helisńska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2017.

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe, Warszawa 1959.

J. Gwiazdomorski, Prawo spadkowe w zarysie, Warszawa 1990.

H. Haak, A. Haak-Trzaskowska, Opieka i kuratela, Warszawa 2017.

I. Hayduk-Hawrylak, B. Kołecki, A. Wleklińska, Prawo o ustroju sądów powszechnych. Komentarz, Warszawa 2017.

J. Ignaczewski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2010.

J. Ignaczewski (red.), Rozwód i separacja, Warszawa 2016.

J. Ignatowicz (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 1990.

A. Jakubecki, Kodeks postępowania cywilnego. Praktyczny komentarz, Warszawa 2001.

A. Kidyba, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Część szczególna, Warszawa 2010.

A. Kidyba, Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2012.

J. Kołaczyński, Akta stanu cywilnego w prawie cywilnym i postępowaniu cywilnym, PME 2015.

B. Kordasiewicza (red.), System Prawa Prywatnego. Tom 10. Prawo spadkowe, Warszawa 2015.

E. Kowalik, Dopuszczalność uwzględnienia przez sąd wieczystoksięgowy okoliczności znanych mu z urzędu, Przegląd Sądowy 2015, Nr 6.

R. Krawczyk, Nagranie jako materiał dowodowy, MoPr 2012, Nr 12.

J. Lang, E. Stefańska, Prawo geodezyjne i kartograficzne. Komentarz, Warszawa 2013.

B. Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady oświadczenia woli w polskim prawie cywilnym, Warszawa 1973.

M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I, Warszawa 2015.

E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2017.

J.P. Naworski, Sprzeciw od nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, Radca Prawny 2003, Nr 3.

K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2017.

K. Osajda (red.) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2017.

K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2010.

K. Piasecki, A. Marcińczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz do art. 1–366, Warszawa 2016.

J.S. Piątkowski (red.), System prawa cywilnego. Tom IV. Prawo spadkowe, Wrocław 1986.

J. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Tom 3, Warszawa 1972.

K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2010.

K. Pietrzykowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Tom 2, Warszawa 2013.

I. Piotrowska, Pozycja i rola biegłego sądowego w świetle oczekiwań organu procesowego, Archiwum Medycyny Sądowej i Kryminologii, LVII, 2007.

J. Policzkiewicz, Zaliczenia w działach spadkowych, NP 1965, Nr 9.

J. Policzkiewicz, W. Siedlecki, E. Wengerek, Postępowanie nieprocesowe, Warszawa 1973.

M. Safjan, K.J. Matuszyk, Odpowiedzialność odszkodowawcza władzy publicznej, Warszawa 2008.

W. Siedlecki, Nieważność procesu cywilnego, Warszawa 1965.

W. Siedlecki, Postępowanie cywilne – zarys wykładu, Warszawa 1998.

M. Szmit, Wybrane zagadnienia opiniowania sądowo-informatycznego, European Association for Security, Kraków 2014.

M. Szymczyk (red.), Słownik Języka Polskiego, Warszawa 1978.

J. Turek, Opinie biegłych w zakresie wycen majątkowych, MoP 2000, Nr 7.

D. Wetoszka, J. Gręndzińska, M. Derlacz, Pozwy z prawa cywilnego na przykładach i wzorach, Warszawa 2017.

M. Załucki, Wydziedziczenie częściowe – głos w dyskusji, MoP 2013, Nr 14.

A. Zieliński, (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2017.

A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012.

Część I. Ogólne zasady postępowania cywilnego

1. Reprezentacja stron

1.1. Przedstawicielstwo ustawowe i pełnomocnictwo

Każda osoba fizyczna, legitymująca się pełną zdolnością do czynności prawnych, może samodzielnie dokonywać czynności prawnych lub skorzystać z pomocy osób trzecich (pełnomocników) przy ich wykonywaniu. Natomiast osoba nieposiadająca zdolności do czynności prawnych lub ograniczona w zdolności do czynności prawnych nie może samodzielnie kształtować swojej sytuacji prawnej, musi zatem korzystać z pomocy osoby trzeciej (przedstawicielstwo). W obu wyżej wskazanych przypadkach, w których dokonywanie czynności prawnych „w imieniu” i ze skutkiem dla danego podmiotu odbywa się za pośrednictwem innych podmiotów, mamy do czynienia reprezentacją. 

PRZEDSTAWICIELSTWO USTAWOWE

Konstrukcja przedstawicielstwa ustawowego ma zastosowanie w sytuacjach niemożności samodzielnego działania przez reprezentowanego. Dotyczy to osób małoletnich lub ubezwłasnowolnionych, które nie mają innej możliwości dokonywania czynności prawnych na swoją rzecz niż korzystając z konstrukcji przedstawicielstwa. Podkreślenia wymaga, że kompetencje przedstawiciela ustawowego są szersze niż kompetencje reprezentowanego, np. przedstawiciel może umocować pełnomocnika do działania w imieniu reprezentowanego.

1. Rodzic

Najczęściej występującym w praktyce przykładem przedstawicielstwa ustawowego jest rodzic względem małoletniego dziecka pozostającego pod jego władzą rodzicielską (art. 98 § 1 KRO). W przypadku ustanowienia dla małoletniego dziecka rodziny zastępczej, bez jednoczesnego pozbawienia władzy rodzicielskiej jego biologicznych rodziców, w postępowaniu przed sądem, dziecko jest nadal reprezentowane przez rodziców biologicznych, nie zaś przez rodziców rodziny zastępczej, w której dziecko zostało umieszczone1.

Małoletnie dziecko pozywające jednego z rodziców o alimenty reprezentowane jest przez drugiego z przedstawicieli ustawowych, który posiada pełną władzę rodzicielską względem dziecka. Rodzic może ustanowić pełnomocnika do działania w imieniu i na rzecz małoletniego dziecka.

Przykład:

Powód: mał. Jeremi Noskowski, PESEL 16032112340, zam. Gdynia, ul. Kamienna 12/12 – repr. przez przedstawicielkę ustawową Kornelię Jeszewską – repr. przez adw. Bartosza Markowskiego

Pełnomocnictwo

Ja, niżej podpisana Kornelia Jeszewska (PESEL 89121201234), zam. w Gdyni, ul. Kamienna 12/12 jako przedstawicielka ustawowa małoletniego Jeremiego Noskowskiego (PESEL 16032112340) udzielam pełnomocnictwa adwokatowi Bartoszowi Markowskiemu w sprawie o ustalenie obowiązku alimentacyjnego przeciwko Robertowi Noskowskiemu.

2. Opiekun

Opiekę ustanawia się dla małoletniego dziecka, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są lub dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie. W literaturze wskazuje się, że opieka nad małoletnim to stała piecza nad osobą i nad majątkiem ustanowiona przez sąd opiekuńczy dla małoletniego niepozostającego pod władzą rodzicielską.

Władza rodzicielska nie przysługuje rodzicowi, jeżeli:

1) nie żyje lub został uznany za zmarłego (art. 31 KC);

2) nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych wskutek nieosiągnięcia pełnoletności lub też wskutek ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego;

3) został pozbawiony władzy rodzicielskiej, na mocy postanowienia sądu opiekuńczego (art. 111 § 1 albo § 1a lub art. 112 KRO) lub w wyroku ustalającym pochodzenie dziecka (art. 93 § 2 KRO); 

4) jego władza rodzicielska została zawieszona (art. 110 § 1 KRO);

5) sąd nie przyznał ojcu dziecka w wyroku ustalającym ojcostwo tej władzy, a matce władza rodzicielska także nie przysługuje;

6) orzeczono w stosunku do niego pozbawienie praw rodzicielskich i opiekuńczych, które orzeka sąd rodzinny w razie popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego lub we współdziałaniu z nim, na podstawie zawiadomienia otrzymanego z sądu karnego (art. 572 § 2 KPC).

Opiekę nad małoletnim ustanawia się z urzędu lub na wniosek osoby mającej być opiekunem. Sądem właściwym dla rozpoznania takiego wniosku jest wydział rodzinny sądu rejonowego. W treści pisma wszczynającego postępowanie wnioskodawca wnosi o ustanowienie go opiekunem prawnym dla małoletniego, wskazuje relacje rodzinne łączące wnioskodawcę z małoletnim oraz uzasadnia wniosek.

Uczestnikiem postępowania jest małoletni, a postępowanie odbywa się w trybie nieprocesowym. Do wniosku należy załączyć odpis aktu urodzenia małoletniego, ewentualnie, w zależności od okoliczności, również odpis wyroku pozbawiającego rodziców dziecka władzy rodzicielskiej, odpis aktu zgonu rodzica/rodziców.

Opiekuna prawnego ustanawia się także dla dziecka małoletniej matki. Najczęściej opiekunem prawnym będzie rodzic/rodzice małoletniej matki, której z racji wieku nie przysługuje władza rodzicielska. Zawarcie (za zgodą sądu opiekuńczego) związku małżeńskiego przez małoletnią matkę, która ukończyła 16. rok życia powoduje uzyskanie przez matkę władzy rodzicielskiej.

Identyczny tryb przewidziany jest dla ustanowienia opieki nad osobą dorosłą ubezwłasnowolnioną całkowicie, przy czym opiekunem dla tej osoby powinien zostać współmałżonek lub – w razie braku – matka lub ojciec ubezwłasnowolnionego.

3. Kurator

Kuratela jest prawną formą częściowej i ograniczonej pieczy nad określoną osobą lub jej majątkiem. Podstawą prawną ustanowienia kurateli może być tylko przepis rangi ustawowej. Oprócz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewidujących ustanowienie kurateli (w szczególności: art. 19 § 1, art. 6110 § 2, art. 6112 § 2, art. 70 § 2, art. 82 § 3, art. 99, 102, 109 § 3, art. 182, 183 § 1, art. 184 § 1) należy zwrócić uwagę na przepisy Kodeksu cywilnego (art. 16 § 2 i art. 42 § 1) oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (np. art. 69, 143–144, 666 § 1, art. 802). Ustanowienie kuratora przewidują też przepisy innych ustaw (np. art. 144 PrBank; art. 26 KRSU; art. 253 § 2 i art. 426 § 2 KSH; art. 26 ust. 1 OdwrKredytHipU)2.

Tym samym, możliwość ustanowienia kurateli dotyczy zarówno dziecka poczętego, a jeszcze nie narodzonego, jak i osoby nieznanej z miejsca pobytu. Wniosek o ustanowienie kuratora składa się do sądu, zgodnie z właściwością określoną w art. 599–605 KPC. Sąd wydaje postanowienie o ustanowieniu kuratora oraz wydaje mu zaświadczenie określające zakres przyznanych mu kompetencji, stosownie do brzmienia art. 604 KPC.

W literaturze wskazuje się, że od ustanowienia kurateli należy odróżnić ustanowienie (powołanie) kuratora. Odróżnienie to jest uzasadnione nie tylko wtedy, gdy celem kurateli jest sprawowanie pieczy prawnej nad daną osobą lub jej majątkiem w zakresie wyznaczonym rodzajem spraw (np. art. 16 § 2 KC). W takim przypadku należy ustanowić kuratelę. Zaś ustanowienie kuratora w celu załatwienia przez niego jedynie określonej sprawy jest równocześnie ustanowieniem kurateli, zatem wystarczające będzie jedynie powołanie kuratora. W istocie w każdym wypadku ustanowienie kurateli, a zatem ustanowienie dla określonej osoby prawnej formy pieczy nad nią lub jej majątkiem w postaci kurateli, jest niezbędnym warunkiem ustanowienia kuratora dla tej osoby3.

Z praktycznego punktu widzenia, warto wskazać, że sądy wielokrotnie ustanawiają adwokatów, radców prawnych i aplikantów kuratorami np. kuratorami spadku lub dla osób nieznanych z miejsca pobytu. Właściwa izba adwokacka lub izba radców prawnych przekazuje sądom listę osób, które wyraziły chęć pełnienia czynności kuratora. Za wykonywane czynności kuratorowi przysługuje wynagrodzenie.

4. Wspólnik spółki cywilnej

Zgodnie z art. 866 KC, każdy wspólnik spółki cywilnej jest umocowany do reprezentowania spółki w takich granicach, w jakich jest uprawniony do prowadzenia jej spraw. Wspólnik reprezentujący spółkę jest jej przedstawicielem ustawowym. W literaturze wskazuje się, że prowadzenie spraw polega na podejmowaniu decyzji o charakterze gospodarczym, organizacyjnym, personalnym oraz finansowym i organizowaniu działalności spółki4.

Kodeksowe uprawnienie do reprezentowania spółki ma charakter dyspozytywny, o ile wspólnicy w umowie, bądź w uchwale, nie postanowią inaczej. W przypadku braku modyfikacji w umowie spółki, kodeksowego modelu reprezentacji, konieczne będzie każdorazowe (kazuistyczne) ustalanie czy dana czynność mieści się w zakresie zwykłych czynności czy też nie. Przy rozstrzyganiu o tym, czy dana czynność mieści się w pojęciu czynności zwykłego zarządu, konieczne jest uwzględnianie celu i determinowanego nim rodzaju działalności spółki, doniosłość danej czynności z punktu widzenia rozmiaru działalności spółki itp.5. Ustawodawca nie wyjaśnia analitycznie znaczenia określenia „zwykłe czynności spółki”; odpowiednio dotyczy to także „czynności przekraczających zwykłe czynności spółki”. Oba te określenia wykazują zbieżność znaczeniową z określeniami „czynności zwykłego zarządu” oraz „czynności przekraczające zwykły zarząd”, jednak również w odniesieniu do nich ustawodawca nie wprowadził definicji ustawowej (zob. art. 199 i 201 KC)6.

Kodeks cywilny nie rozstrzyga skutków działania wspólnika będącego przedstawicielem ustawowym spółki bez umocowania. Wobec czego, jeżeli wspólnik działa bez umocowania lub z przekroczeniem umocowania, czynności prawne podejmowane przez niego są nieważne, natomiast ważność zawartej umowy zależy od potwierdzenia jej przez pozostałych wspólników. Podmiot dokonujący czynności prawnej ze spółką cywilną może wyznaczyć pozostałym wspólnikom termin do potwierdzenia czynności rzekomego pełnomocnika. Brak potwierdzenia czynności powoduje, że czynność staje się nieważna, a nieumocowany wspólnik ponosi wszelką odpowiedzialność względem osoby, z którą dokonywał czynności prawnej, do których nie był umocowany.

5. Osoba czynna w lokalu przedsiębiorcy

Lokalem przedsiębiorstwa (przeznaczonym do obsługiwania publiczności) jest każde miejsce wykorzystywane do obsługi klientów przedsiębiorstwa rozumianego funkcjonalnie, tj. jako miejsce prowadzenia działalności gospodarczej7. Możliwe jest także zawarcie skutecznej umowy za pomocą środków porozumiewania się na odległość np. telefonu lub faksu w świetle art. 97 KC. Jak trafnie zwrócił uwagę SN w wyroku z 5.12.2003 r.8, nie ma żadnych podstaw, by wyłączyć możliwość zawierania umów na odległość przy pomocy faksu, jak również, by wyłączyć w takiej sytuacji stosowanie art. 97 KC. Użyte w art. 97 KC pojęcie „lokal przedsiębiorstwa przeznaczony do obsługiwania publiczności” musi być rozumiane szeroko, jako każde miejsce w przedsiębiorstwie, w którym znajdują się osoby i urządzenia służące do kontaktów z klientami i zawierania umów także na odległość.

Osobą czynną, działającą w tym lokalu, jest każda osoba fizyczna, wobec której istnieje obiektywne domniemanie, iż jest ona umocowana do działania w imieniu tego, kto to przedsiębiorstwo prowadzi, bez względu na to, czy znalazła się w lokalu za wiedzą i zgodą przedsiębiorcy. Jeśli czynność prawna, skutecznie dokonana przez osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa, spowodowała szkodę u przedsiębiorcy, w imieniu którego czynność została dokonana, nie wyklucza się powstania odpowiedzialności odszkodowawczej tej osoby wobec przedsiębiorcy. Jeśli zaś chodzi o rodzaj czynności dokonywanych przez osobę znajdującą się w lokalu przedsiębiorstwa, należy przez nie rozumieć typowe czynności związane z działalnością i profilem danego przedsiębiorstwa.

PEŁNOMOCNICTWO

Zgodnie z brzmieniem art. 96 KC, jeżeli umocowanie do działania w cudzym imieniu może być oparte na oświadczeniu reprezentowanego, mamy do czynienia z pełnomocnictwem.

1. Pojęcie pełnomocnictwa

Pojęcie pełnomocnictwa nie jest jednoznaczne. Jest nim z jednej strony czynność prawna, na którą składa się oświadczenie woli mocodawcy i będąca źródłem umocowania pełnomocnika do działania w imieniu mocodawcy (art. 99, art. 101 § 2, art. 106, 107 i 108 KC). W drugim znaczeniu pełnomocnictwo to kompetencja (upoważnienie), tj. sytuacja prawna pełnomocnika występująca w stosunku prawnym pełnomocnictwa, jaki łączy go z reprezentowanym (art. 98, art. 101 § 1, art. 106 in fine KC). Z kolei pełnomocnictwo w języku prawniczym to dokument obejmujący treść pełnomocnictwa jako czynności prawnej9.

2. Rodzaje pełnomocnictw

Przykład – pełnomocnictwo ogólne:

Ja, niżej podpisana Malwina Cegielska, upoważniam Martynę Merecjan do administrowania i zarządu nieruchomością położoną w Warszawie przy ul. Kubusia Puchatka 13/13, stanowiącą lokal mieszkalny, dla którego Sąd Rejonowy w… prowadzi księgę wieczystą nr KW… oraz pomieszczeniami przynależnymi do nieruchomości.

Pełnomocnictwo obejmuje dokonywanie wszelkich czynności faktycznych i prawnych związanych z zarządem powyżej opisanej nieruchomości, w szczególności do:

1) zawierania umów najmu oraz dokonywania innych czynności prawnych i faktycznych związanych z umowami najmu,

2) pobierania w imieniu właściciela czynszu najmu oraz innych opłat związanych z eksploatacją mieszkania,

3) …

Pełnomocnictwo rodzajowe powinno określać rodzaj (typ, grupę) czynności prawnych, do których dokonywania umocowany został pełnomocnik oraz przedmiot tych czynności10.

Przykład:

Ja, niżej podpisany Jacek Tolecki będąc akcjonariuszem spółki ABC S.A. z siedzibą w Lublinie, posiadający łącznie ……… akcji Spółki i tym samym ……… głosów na Walnym Zgromadzeniu Spółki, niniejszym upoważniam ………………………… zamieszkałego w …………………… przy ul. …………… legitymującego się dowodem osobistym seria i numer ………………………

do:

1) udziału w imieniu akcjonariusza w Walnym Zgromadzeniu Akcjonariuszy Spółki, zwołanym przez Zarząd na dzień 20.1.2018 r. na godzinę 13.00 w siedzibie Spółki;

2) podpisania listy obecności w imieniu akcjonariusza;

3) głosowania w imieniu akcjonariusza według uznania pełnomocnika/zgodnie z instrukcją co do głosowania, wskazaną poniżej we wszystkich sprawach objętych porządkiem obrad tego zgromadzenia;

4) składania podczas Zgromadzenia w moim imieniu wszelkich wniosków, wyjaśnień, jak też żądania wyjaśnień od Zarządu itp.

Pełnomocnictwo szczególne powinno z kolei wymieniać konkretną czynność o określonych stronach i przedmiocie11.

Przykład:

Działając w imieniu AGERO spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Konstancinie, ul. Jeziorna 12, KRS 0000123456 jako wiceprezes Zarządu udzielam adwokatowi Markowi Leniowskiemu z Kancelarii MLM Malicki Leniowski Merkusz sp.p. pełnomocnictwa do reprezentowania Spółki w sprawie o sygn. akt IX GC 1234/17, toczącej się przed Sądem Okręgowym w Gdańsku IX Wydział Gospodarczy z powództwa AMOS spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Kościerzynie o zapłatę.

Jaromir Krajeński

PEŁNOMOCNICY STRON12

Strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników, których zamknięty katalog jest wymieniony w art. 87 KPC. Wyodrębnia się cztery rodzaje osób, mogących być pełnomocnikami procesowymi:

1) pełnomocników profesjonalnych (adwokatów, radców prawnych oraz rzeczników patentowych w sprawach własności przemysłowej i doradców restrukturyzacyjnych w sprawach restrukturyzacji i upadłości);

2) osoby związane z mocodawcą umowami cywilnoprawnymi (sprawujące zarząd majątkiem lub interesami strony lub pozostające ze stroną w stałym stosunku zlecenia, o ile przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia);

3) osoby powiązane ze sobą procesowo (współuczestnik sporu);

4) osoby związane stosunkiem bliskości (rodzice, małżonek, rodzeństwo, zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia)13.

Ponadto Kodeks postępowania cywilnego w przepisach szczególnych określa jeszcze osoby mogące być pełnomocnikami procesowymi. Są to mianowicie przepisy: art. 465 § 1 KPC (sprawy pracowników i ubezpieczonych), art. 47929 § 3 KPC (pełnomocnik Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów), art. 6915 KPC (pełnomocnicy rady pracowniczej i dyrektora przedsiębiorstwa), art. 11355 KPC (pełnomocnicy do doręczeń dla strony zamieszkałej za granicą).

1. Adwokaci i radcowie prawni

Kwestię reprezentowania stron przed sądem przez adwokatów i radców prawnych regulują odpowiednio przepisy ustawy z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze14 oraz ustawy z 6.7.1982 r. o radcach prawnych15.

2. Rzecznicy patentowi

Rzecznik patentowy może reprezentować stronę w postępowaniu cywilnym, którego przedmiotem jest ochrona własności przemysłowej, zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z 11.4.2001 r. o rzecznikach patentowych16.

3. Pracownik jednostki organu lub jej organu nadrzędnego

Pełnomocnikiem osoby prawnej lub przedsiębiorcy, w tym nieposiadającego osobowości prawnej, może być również pracownik tej jednostki albo jej organu nadrzędnego (art. 87 § 2 KPC), tj. osoba pozostająca w stosunku prawnym z tą jednostką lub jej organem nadrzędnym.

4. Osoba sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony

Pełnomocnikiem procesowym strony może być osoba fizyczna lub prawna sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony, jeżeli przedmiot procesu wchodzi w zakres tego zarządu.

5. Osoba pozostająca ze stroną w stałym stosunku zlecenia, jeżeli przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia

Ustawodawca przewidział możliwość uczynienia pełnomocnikiem osoby pozostającej z mocodawcą w stałym stosunku zlecenia, jednakże jedynie w stosunku do spraw, których przedmiot wchodzi w zakres tego zlecenia. Oznacza to, że sprawa, w której zleceniobiorca ma być umocowany, musi mieścić się w przedmiotowym zasięgu stosunku zlecenia. Pełnomocnik będący zleceniobiorcą, zgłaszając swój udział w sprawie, musi wykazać istnienie stosunku podstawowego, łączącego go ze stroną17.

W orzecznictwie wskazuje się, że o stałym stosunku zlecenia decydują wzajemnie powiązane elementy czasu jego trwania i powtarzalności czynności stanowiących jego treść. Umowa stałego zlecenia, jako podstawa pełnomocnictwa procesowego, nie może być uznana za zawartą w celu obejścia przepisów o zastępstwie sprawowanym przez adwokatów i radców prawnych. Strona kwestionująca treść tej umowy jako stałego zlecenia powinna to udowodnić18.

6. Współuczestnik sporu, małżonek, rodzeństwo, zstępni lub wstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia

Pełnomocnikiem procesowym może być współuczestnik sporu (osoba fizyczna lub prawna), bez względu na to, czy współuczestnictwo ma charakter formalny, czy materialny19, pod warunkiem, że ten współuczestnik występuje w sporze po tej samej stronie. Interwenient uboczny samoistny, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym nie może być pełnomocnikiem, gdyż nie jest współuczestnikiem sporu.

Jeśli chodzi o pełnomocnictwo wynikające ze stosunku pokrewieństwa, to pełnomocnikiem procesowym mogą być: małżonek będący w związku małżeńskim ze stroną w czasie prowadzenia sprawy i niebędący w prawomocnie orzeczonej separacji, wstępni strony (również dziadkowie), zstępni strony (także dzieci pozamałżeńskie), rodzeństwo – również przyrodnie oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia tak zupełnego, jak i niezupełnego20.

1.2. Udział innych aniżeli strony podmiotów w postępowaniu

1. Prokurator

Prokurator może żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie cywilnej w rozumieniu art. 1 KC (o świadczenie, o ustalenie lub ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa z wyjątkiem spraw o rozwód i separację ze względu na ich osobisty charakter), może również wstąpić do każdego, już toczącego się, postępowania cywilnego.

Stroną postępowania będzie jednakże podmiot, na rzecz którego prokurator wytoczył powództwo i którą oznaczył w pozwie. Wymóg oznaczenia osoby, na rzecz której wytoczone zostało powództwo, nie dotyczy spraw niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego.

Prokurator, wytaczając powództwo, nie ma obowiązku uiszczać należnej opłaty od wniesionego pisma art. 96 KSCU (zwolnienie to obejmuje koszty sądowe, tj. opłaty i wydatki21).

2. Organizacje pozarządowe

W sprawach określonych w art. 61 § 1 KPC organizacje pozarządowe mogą wytaczać powództwa na rzecz obywateli oraz wstępować do toczącego się już postępowania. Powyższe uprawnienia nie są zróżnicowane w zależności od przedmiotu sprawy oraz rodzaju zadań statutowych danej organizacji, gdyż każda organizacja pozarządowa w zakresie swoich zadań statutowych, w sprawach wymienionych w art. 61 § 1 KPC, może zarówno wytaczać powództwa na rzecz danej osoby fizycznej, jak i przystąpić do niej w toczącym się już postępowaniu (art. 61 § 2 KPC).

Podkreślenia wymaga fakt, że bez zgody osoby uprawnionej organizacja pozarządowa nie posiada w ogóle legitymacji procesowej do wytoczenia powództwa na rzecz oznaczonej osoby. Dopiero po uzyskaniu przez organizację zgody uprawnionego zachodzi jego podstawienie procesowe (substytucja procesowa) do wystąpienia we własnym imieniu w charakterze powoda zamiast osoby, która jest stroną stosunku prawnego rozpoznawanego w procesie (strona w znaczeniu materialnym). Brak czynnej legitymacji procesowej implikuje koniecznością wydania wyroku co do istoty sprawy, oddalającego powództwo, nie uprawnia natomiast do rozstrzygnięcia o charakterze formalnym22. Nie można zatem przyjąć na zasadzie art. 61 § 4 KPC, że udokumentowanie zgody osób, na rzecz których organizacja pozarządowa wnosi powództwo, stanowi wymóg formalny pozwu. Zgoda taka ma bowiem charakter materialnoprawny23.

3. Państwowa Inspekcja Pracy

Inspektorzy pracy są organami Państwowej Inspekcji Pracy, którzy działają w ramach terytorialnej właściwości okręgowych inspektoratów pracy (art. 17 pkt 3 PIPU). Przeprowadzają oni kontrole mające na celu ustalenie stanu faktycznego w zakresie przestrzegania prawa pracy, a w szczególności przepisów zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia (art. 21 i 22 PIPU).

Zakres uprawnień inspektorów pracy jest ograniczony jedynie do powództwa o ustalenie istnienia stosunku pracy, również w sytuacji, gdy łączący strony stosunek prawny, wbrew zawartej między nimi umowie, ma cechy stosunku pracy. Inspektorzy pracy nie mogą natomiast wytaczać powództw o ustalenie nieistnienia stosunku pracy. Dla skutecznego wytoczenia powództwa przez inspektora pracy nie jest wymagana zgoda osoby, na rzecz której powództwo to ma być wytoczone24.

4. Powiatowy (miejski) rzecznik praw konsumentów

Powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów wykonuje zadania samorządu powiatowego w zakresie ochrony praw konsumentów (art. 39 OKiKU). Jest on również uprawniony do wystąpienia z określonymi roszczeniami w razie dokonania czynu nieuczciwej praktyki rynkowej, tj. może żądać zaniechania stosowania praktyki, złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie oraz zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny25.

Przepis art. 633 KPC nie zawiera katalogu spraw o ochronę konsumentów, zatem należy przez te sprawy rozumieć wszystkie sprawy wynikające z umowy pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą. Tym samym, przepis ten nie będzie miał zastosowania do spraw pomiędzy konsumentami. Ponadto, rzecznik konsumentów nie może działać w postępowaniu na rzecz interesów grupowych.

Powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów nie ma obowiązku uiszczania opłat sądowych w sprawach dotyczących ochrony indywidualnych interesów konsumentów (art. 96 ust. 1 pkt 11 KSCU). Natomiast już osoba, na rzecz której powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów wytoczył powództwo, ani strona postępowania, do którego rzecznik przystąpił, nie mają prawa do ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych.

2. Zdolność sądowa i procesowa, legitymacja procesowa, współuczestnictwo w sporze

Uwaga!

Przedstawione poniżej zagadnienia mają charakter poglądowy i dotyczą w głównej mierze kwestii praktycznych występujących w obrocie prawnym.

2.1. Zdolność sądowa

Zgodnie z art. 64 § 1 i 2 KPC niczym nie ograniczoną zdolność do występowania jako strona ma każda osoba fizyczna oraz osoba prawna, zaś jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi tylko wówczas, gdy przepis rangi ustawowej przyznaje im zdolność prawną.

Z powyższego wyciągnąć należy zatem wniosek, że zdolność sądowa nie wiąże się bezpośrednio z podejmowaniem czynności procesowych (zdolnością procesową), ale tylko i wyłącznie z możliwością bycia stroną postępowania cywilnego.

Zdolność sądowa, jak jednolicie wskazuje się w orzecznictwie i judykaturze, stanowi bezwzględną i pozytywną przesłankę procesową26. Jej brak powoduje wydanie przez sąd orzeczenia o charakterze formalnym. Brak zdolności sądowej może mieć charakter pierwotny lub następczy. Oznacza to, że może wystąpić bądź przed wszczęciem postępowania, bądź w jego toku.

Pierwotny brak zdolności sądowej jednej ze stron skutkuje odrzuceniem pozwu na podstawie art. 199 § 1 pkt 3 KPC należy jednak zaznaczyć, że zgodnie z § 2 wskazanego przepisu odrzucenie z tej przyczyny nastąpi wówczas, jeżeli brak ten nie zostanie uzupełniony zgodnie z przepisami Kodeksu, a zatem w trybie, o którym mowa w art. 70 oraz 71 KPC regulujących coś w rodzaju postępowania sanacyjnego oraz skutki nieusunięcia braków, niemniej jednak w odniesieniu do zdolności sądowej ma to bardzo ograniczone zastosowanie.

W doktrynie podkreśla się, że usunięcie skutków braku zdolności sądowej u osób fizycznych jest w zasadzie niemożliwe27.

Jeżeli braków w zakresie zdolności sądowej nie można uzupełnić albo nie zostały one usunięte w wyznaczonym terminie sąd znosi postępowanie w zakresie, w jakim jest ono dotknięte brakami, i w miarę potrzeby wydaje odpowiednie postanowienie (art. 71 KPC). Zniesienie postępowania oznacza „skasowanie” dotychczas dokonanych w nim czynności28, przy czym w zależności od charakteru braku sąd bądź tylko znosi postępowanie, bądź też „wydaje odpowiednie postanowienie”. W tej drugiej sytuacji, tzn. gdy zachodzi wypadek, że postępowanie na razie w ogóle nie może być prowadzone, sąd w razie pierwotnego braku zdolności sądowej pozew odrzuci.

Należy pamiętać, że postanowienie wydawane na podstawie art. 71 KPC ma charakter rozstrzygnięcia o charakterze formalnym, ale jego wydanie leży w kompetencji sądu nie zaś przewodniczącego i nie jest czynnością podejmowaną na podstawie art. 130 KPC.

Inne następstwa występują w razie następczego braku zdolności sądowej.

W takiej sytuacji sąd, na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 KPC, co do zasady, zawiesza postępowanie z urzędu. Istotną kwestię w tym zakresie reguluje § 2 wskazanego przepisu stanowiący, że w wypadkach wymienionych w § 1 pkt 1 (m.in. utrata zdolności sądowej) i pkt 4 zawieszenie ma skutek od chwili zdarzeń, które je spowodowały. Zawieszając postępowanie, sąd z urzędu uchyla orzeczenia wydane po nastąpieniu tych zdarzeń, chyba że nastąpiły one po zamknięciu rozprawy. Dalszą konsekwencją utraty zdolności sądowej może być umorzenie postępowania.

Brak zdolności sądowej jest przyczyną nieważności postępowania oraz przesłanką wznowienia postępowania na podstawie art. 379 pkt 2 oraz art. 401 pkt 2 KPC.

W kontekście powyższych uwag, istotne znaczenie ma następcza utrata zdolności sądowej spowodowana śmiercią osoby fizycznej w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Na uwagę w tym zakresie zasługuje pogląd zawarty w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z 15.6.2011 r.29, gdzie wskazano, iż „w postępowaniu procesowym śmierć strony jest przyczyną obligatoryjnego zawieszenia postępowania, jeśli prawo lub obowiązek, będące przedmiotem postępowania, przechodzą na spadkobierców. Niepodejmowanie przez sąd żadnych czynności procesowych, poza przewidzianymi art. 179 § 3 KPC, podyktowane jest koniecznością stworzenia następcom prawnym zmarłej strony możliwości wstąpienia do procesu i podjęcia działań mających na celu obronę ich interesów. Odpowiednie stosowanie przepisów o zawieszeniu postępowania w postępowaniu nieprocesowym uwzględniać musi jego odrębności, w tym także dopuszczalność kontynuowania go z udziałem tylko jednego uczestnika. W każdym przypadku śmierci uczestnika postępowania sąd powinien rozważyć, czy zawieszenie postępowania jest konieczne, czy też może ono toczyć się bez udziału jego następców prawnych, nie dochodzi bowiem do bezpośredniego zastosowania wprost art. 174 § 1 pkt 1 KPC, regulacji charakterystycznej dla postępowania procesowego. W poszczególnych rodzajach tego postępowania potrzeba powstrzymania się z dalszym jego prowadzeniem może różnie się kształtować, odpowiednio do przewidzianej przepisami ich specyfiki. W postępowaniu dotyczącym stwierdzenia nabycia spadku zakresem kognicji sądu spadku jest, zgodnie z art. 1025 § 1 KC, art. 670 i art. 677 KPC, ustalenie kręgu spadkobierców zmarłego i stwierdzenie, że nabyli oni prawa do spadku, co nastąpiło już w chwili jego otwarcia, stosownie do art. 924 i art. 925 KC. Wobec tego stwierdzenie to, będące deklaratoryjnym orzeczeniem, dotyczy osób, które nabyły spadek w chwili jego otwarcia, choćby zmarli w późniejszym czasie. Sąd spadku nie jest związany żądaniem zgłoszonym przez wnioskodawcę, czy też uczestników postępowania, spoczywa na nim obowiązek stwierdzenia nabycia spadku przez osoby, które według ustaleń postępowania są spadkobiercami. Wobec tego w przypadku śmierci uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku prowadzone postępowanie może toczyć się bez udziału jego spadkobierców, którzy mają możliwość dochodzenia ustalenia ich praw do spadku w odrębnym postępowaniu. Nie ma zatem podstaw do podzielenia stanowiska skarżącej o obligatoryjnym zawieszeniu postępowania, w oparciu o art. 174 § 1 pkt 1 KPC, wobec śmierci w dniu 28.1.2010 r. Krzysztofa F. Nie została wyłączona możliwość zawieszenia postępowania z powodu śmierci uczestnika postępowania, w sytuacji uznania tego przez sąd za celowe, w okolicznościach konkretnej sprawy. Zawieszenie to ma wówczas fakultatywny charakter, podlegający w każdym przypadku ocenie sądu”.

Dodatkowo wskazać należy na treść art. 446 KPC, który stanowi, że w razie śmierci jednego z małżonków (ergo utraty zdolności sądowej) postępowanie podlega umorzeniu.

Orzecznictwo:

Wyrok SA w Katowicach z 20.10.2016 r., III AUa 1846/15, Legalis: spółka cywilna nie jest osobą fizyczną, nie ma osobowości prawnej, ani też żadnymi przepisami ustawowymi nie została jej przyznana zdolność prawna. Tym samym, nie ma ani zdolności sądowej, ani też procesowej.

Wyrok SA w Krakowie z 15.7.2015 r., I AC 156/15, niepubl.: wspólnota mieszkaniowa jest nieposiadającą osobowości prawnej jednostką organizacyjną posiadającą zdolność sądową (art. 64 § 11 KPC).

Postanowienie SN z 9.7.2015 r., I CSK 669/14, Legalis: oddział zagranicznej osoby prawnej jest wyodrębnioną i samodzielną organizacyjnie częścią działalności gospodarczej, wykonywanej przez tę osobę prawną poza siedzibą tej osoby lub głównym miejscem wykonywania działalności. Takie wyodrębnienie a samodzielność organizacyjna, pojawiające się w kilku płaszczyznach (np. w zakresie uprawnienia do posługiwania się „formą” oddziału – art. 436 KC; możliwością rejestracji oddziału w KRS – art. 36 pkt 14 KRSU) nie świadczy, oczywiście, o przyznaniu oddziałowi zdolności prawnej, a tym samym zdolności sądowej w rozumieniu art. 64 § 1 i § 11 KPC. Takimi zdolnościami dysponuje jedynie zagraniczna osoba prawna (zagraniczny przedsiębiorca) jako całość.

Postanowienie SN z 20.2.2014 r., I CZ 124/13, Legalis: strona, która według sądu drugiej instancji jest pozbawiona zdolności sądowej, może zaskarżyć niekorzystne dla niej orzeczenie sądu drugiej instancji o charakterze procesowym, jeżeli oczywiście w sprawie przysługuje skarga kasacyjna.

Postanowienie SA w Krakowie z 5.2.2014 r., I ACz 133/14, Legalis: ani Policja, ani tym bardziej Komisariat Policji zdolności sądowej nie mają, gdyż ta – na mocy art. 64 § 1 i 11 KPC – przysługuje wyłącznie osobom fizycznym, prawnym i jednostkom organizacyjnym wskazanym w ustawie.

Wyrok SN z 11.10.2013 r., I CSK 14/13, Legalis: w procesie cywilnym spółkę cywilną można oznaczyć tylko poprzez wskazanie wszystkich wspólników. Wspólnik spółki cywilnej nie może w swoim imieniu dochodzić wierzytelności przysługującej spółce cywilnej.

Wyrok SA w Warszawie z 13.10.2011 r., VI ACa 255/11, Legalis: wniosek o ustalenie, że aktualizacja opłaty jest nieuzasadniona lub uzasadniona w innej wysokości, powinien być złożony przeciwko właścicielowi (Skarbowi Państwa lub konkretnej jednostce samorządu terytorialnego), a nie przeciwko organowi reprezentującemu właściciela (staroście, wójtowi, burmistrzowi, prezydentowi miasta, zarządowi powiatu lub zarządowi województwa). Błędne oznaczenie podmiotu, przeciwko któremu składa się wniosek, wywoła na etapie postępowania sądowego negatywne skutki dla osoby składającej wniosek, w postaci odrzucenia powództwa ze względu na pierwotny, nieusuwalny brak zdolności sądowej (którą mają właściciele gruntu, a nie reprezentujące ich organy). Według bowiem art. 80 ust. 2 GospNierU, w razie wniesienia sprzeciwu od orzeczenia kolegium, złożony wniosek zastępuje pozew. Odrzucenie pozwu powinno w tym przypadku nastąpić bez jakichkolwiek dalszych czynności i bez żadnych postępowań wyjaśniających. Nie powinno też następować żadne dopuszczanie przez sąd prostowania lub doprecyzowania określenia strony pozwanej (bo brak pierwotny i nieusuwalny pozwu nie może być sanowany podczas procesu). Ponadto odrzucenie pozwu powinno nastąpić niezależnie od tego, czy strona pozwana zgłosiła zarzut w tym zakresie, gdyż przesłanka w postaci braku zdolności sądowej pozwanego powinna zostać przez sąd uwzględniona z urzędu.

Postanowienie SA w Warszawie z 2.12.2003 r., I ACa 761/03, Legalis: Okręgowa Rada Adwokacka nie jest osobą prawną ani organizacją społeczną. Żaden przepis ustawy o adwokaturze nie przyznał jej również samodzielnej zdolności sądowej.

2.2. Zdolność procesowa

Zdolność procesową definiuje się jako zdolność do samodzielnego dokonywania czynności procesowych w postępowaniu cywilnym, bez względu na tryb i rodzaj postępowania30. Definicję tę rozwija T. Ereciński wskazując, że „zdolność procesowa pozwala stronie na dokonywanie czynności procesowych osobiście lub przez osobiście ustanowionego pełnomocnika procesowego, a zarazem pozwala innym podmiotom na dokonywanie skutecznych czynności procesowych względem strony”31.

Zgodnie z treścią art. 65 KPC, osoba fizyczna może:

1) nie posiadać zdolności procesowej (małoletni przed ukończeniem 13. roku życia, osoby ubezwłasnowolnione całkowicie);

2) posiadać zdolność procesową w zakresie spraw wynikających z czynności prawnych, których może dokonywać samodzielnie (osoby ubezwłasnowolnione częściowo, małoletni po ukończeniu 13. roku życia) – w tym zakresie zwrócić należy uwagę na pogląd zaprezentowany w postanowieniu Sądu Najwyższego z 12.5.2011 r.32, gdzie wskazano, że „wykładnia art. 66 KPC w zw. z art. 65 § 2 KPC prowadzi do wniosku, że zdolności procesowej nie posiada nie tylko osoba pozbawiona całkowicie zdolności do czynności prawnych, ale także osoba ograniczona w tej zdolności w sprawach wynikających z czynności prawnych, których osoba ta nie mogłaby dokonywać samodzielnie. W tym więc zakresie osoba ta musi być reprezentowana przez swego przedstawiciela”;

3) posiadać pełną zdolność procesową (osoby pełnoletnie nieubezwłasnowolnione całkowicie ani częściowo).

W kontekście brzmienia art. 65 § 1 KPC wydaje się, że osoby prawne oraz jednostki organizacyjne, o których mowa w art. 64 § 11 KPC, posiadają pełną zdolność procesową.

Sąd Najwyższy wyjaśnił w wyroku z 25.8.2004 r.33, co podlega badaniu w kontekście istnienia zdolności procesowej, a mianowicie: „ocena zdolności procesowej obejmuje badanie istnienia osoby fizycznej lub osoby prawnej oraz kwestii zdolności tej osoby do czynności prawnych”.

W kontekście poglądów judykatury wydaje się, że definicja ograniczeń lub braku zdolności procesowej musi być ujmowana ściśle. W wyroku Sąd Najwyższego z 23.9.1999 r.34 wskazano, że: „choroba i leczenie w poradni zdrowia psychicznego nie uzasadniają przyjęcia braku zdolności strony do czynności procesowych (art. 65 § 1 KPC). Choroba taka bowiem nie unicestwia zdolności do czynności prawnych (art. 12 i 13 KC)”. W takiej sytuacji nauka prawa i orzecznictwo wskazują, że sąd w razie uprawdopodobnienia istnienia przesłanek ubezwłasnowolnienia powinien zawiadomić o tym prokuratora i dopiero złożenie przez niego stosownego wniosku warunkuje możliwość zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 KPC. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w nadal aktualnym stanowisku wyrażonym przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 16.4.1970 r.35, gdzie wskazano, że „innym” w rozumieniu art. 177 § 1 pkt 1 KPC jest także postępowanie, którego wynik może mieć wpływ na rozstrzygnięcie w kwestii zdolności procesowej strony.

Podobnie jak w przypadku zdolności sądowej, także zdolność procesowa ma charakter bezwzględnej, pozytywnej przesłanki procesowej. Innymi słowy, musi ona istnieć po obu stronach, aby sąd mógł merytorycznie rozpoznać sprawę. Analogicznie, jak w przypadku zdolności sądowej, braki w zakresie zdolności procesowej mogą mieć charakter pierwotny, tj. istnieć w chwili wszczęcia postępowania bądź też następczy, tj. wystąpić w jego toku.

Pierwotny, nieusuwalny brak zdolności procesowej powoda, skutkuje odrzuceniem pozwu (art. 199 pkt 3 KPC). Braki usuwalne mogą być sanowane na podstawie art. 70 § 1 oraz art. 199 § 2 KPC). Pierwotny brak zdolności procesowej po stronie pozwanej uznaje się za brak formalny, uniemożliwiający nadanie sprawie biegu i uzasadniający zwrot pozwu (art. 130 KPC).

Następczy brak zdolności procesowej powoda i pozwanego uzasadnia zawieszenie postępowania z urzędu (art. 174 § 1 pkt 1 KPC), a skutkiem takiego zawieszenia jest uchylenie z urzędu orzeczeń wydanych po tym zdarzeniu, chyba że nastąpiły one po zamknięciu rozprawy (art. 174 § 2 KPC).

Analogicznie, jak w przypadku zdolności sądowej, jeżeli braków w zakresie zdolności procesowej nie można uzupełnić albo nie zostały one usunięte w wyznaczonym terminie, sąd znosi postępowanie w zakresie, w jakim jest ono dotknięte brakami, i w miarę potrzeby wydaje odpowiednie postanowienie (art. 71 KPC). Ponownie należy przypomnieć, że postanowienie wydawane na podstawie art. 71 oraz 199 KPC ma charakter rozstrzygnięcia o charakterze formalnym, ale leżącym w kompetencji sądu nie zaś przewodniczącego i nie jest czynnością podejmowaną na podstawie art. 130 KPC.

Brak zdolności procesowej jest przyczyną nieważności postępowania oraz przesłanką wznowienia postępowania na podstawie art. 379 pkt 2 oraz art. 401 pkt 2 KPC.

Zgodnie z treścią art. 66 KPC, osoba fizyczna niemająca zdolności procesowej, może podejmować czynności procesowe tylko przez swego przedstawiciela ustawowego. Przedstawicielami osób nie posiadających lub ograniczonych w zdolności procesowej są:

1) w odniesieniu do małoletnich rodzice lub jeden z nich, ewentualnie opiekun lub kurator;

2) w odniesieniu do osoby ubezwłasnowolnionej częściowo – kurator;

3) w odniesieniu do osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie – opiekun.

Przedstawiciel ustawowy ma obowiązek wykazać swoje umocowanie dokumentem przy pierwszej czynności procesowej, przy czym przepisu tego nie stosuje się, gdy stwierdzenie umocowania przez sąd jest możliwe na podstawie wykazu lub innego rejestru, do którego sąd ma dostęp drogą elektroniczną, a także gdy czynność procesowa jest dokonywana za pośrednictwem systemu teleinformatycznego, w przypadku gdy przepis szczególny przewiduje, że czynności można dokonać wyłącznie za pośrednictwem tego systemu. Przedstawiciel ustawowy, organy oraz osoby wymienione w art. 67 KPC mają jednak obowiązek wskazać podstawę swojego umocowania. (art. 68 § 2 KPC).

W odniesieniu do podmiotów niebędących osobami fizycznymi, ale wyposażonymi w zdolność procesową, czynności procesowe są dokonywane przez ich organy albo przez osoby uprawnione do działania w ich imieniu. Za Skarb Państwa podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie lub organ jednostki nadrzędnej. W zakresie określonym odrębną ustawą za Skarb Państwa czynności procesowe podejmuje Prokuratoria Generalna Rzeczypospolitej Polskiej. Podmiot ten może podejmować także czynności procesowe za inne niż Skarb Państwa państwowe osoby prawne, osoby z udziałem Skarbu Państwa i osoby prawne z udziałem państwowych osób prawnych. Prokuratoria Generalna działa na podstawie ustawy z 15.12.2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej36. Zakres jej działania określają art. 4–27 PGRPU. Artykuł 4 PGRPU stanowi, że do zadań Prokuratorii Generalnej należy:

1) wyłączne zastępstwo Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym;

2) zastępstwo Skarbu Państwa przed sądami powszechnymi i polubownymi;

3) zastępstwo organów administracji rządowej przed sądami powszechnymi i Sądem Najwyższym;

4) zastępstwo Skarbu Państwa, państwowych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej albo organów administracji rządowej przed sądami administracyjnymi;

5) zastępstwo Rzeczypospolitej Polskiej przed sądami, trybunałami i innymi organami orzekającymi w stosunkach międzynarodowych;

6) zastępstwo osób prawnych, o których mowa w art. 12 ust. 1, przed sądami powszechnymi, polubownymi i Sądem Najwyższym;

7) przedstawianie sądom powszechnym, sądom administracyjnym, Sądowi Najwyższemu, Trybunałowi Konstytucyjnemu istotnych dla spraw poglądów;

8) przygotowywanie na wniosek Prezesa Rady Ministrów raportów, analiz i stanowisk obejmujących zagadnienia prawne, dotyczące w szczególności projektów aktów normatywnych, czynności prawnych dokonywanych przez podmioty państwowe, a także orzeczeń sądowych zapadających w sprawach dotyczących Rzeczypospolitej Polskiej;

9) wydawanie opinii prawnych;

10) wydawanie opinii o projektach aktów normatywnych, dotyczących istotnych praw i interesów Rzeczypospolitej Polskiej, w tym Skarbu Państwa oraz organów wymiaru sprawiedliwości, a także regulujących postępowania przed sądami, trybunałami i innymi organami orzekającymi;

11) przygotowywanie rekomendacji i wzorów, co do czynności prawnych lub ich części;

12) udział w negocjacjach i mediacjach;

13) prowadzenie działalności wydawniczej i szkoleniowej w zakresie ochrony praw i interesów Rzeczypospolitej Polskiej.

Z mocy art. 7 ust. 2 PGRPU zastępstwo Skarbu Państwa, wykonywane przez Prokuratorię Generalną, jest obowiązkowe do zakończenia sprawy:

1) w sprawach rozpoznawanych w pierwszej instancji przez sąd okręgowy;

2) w sprawach:

a) o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

b) o stwierdzenie zasiedzenia

– jeżeli wartość przedmiotu sprawy przekracza kwotę 1 000 000 zł;

3) w sprawach rozpoznawanych przez sądy polubowne, niezależnie od tego, czy miejsce postępowania przed tym sądem znajduje się na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czy poza jej granicami lub nie jest oznaczone;

4) w sprawach o uchylenie wyroku sądu polubownego oraz uznanie albo stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody przed nim zawartej.

Dodatkowo Prokuratoria Generalna może przejąć zastępstwo Skarbu Państwa w każdej sprawie, jeżeli wymaga tego ochrona ważnych praw lub interesów Skarbu Państwa. Przejęcie zastępstwa Skarbu Państwa może nastąpić w każdym stadium postępowania.

W oparciu o art. 69 KPC sąd może ustanowić kuratora dla strony niemającej zdolności procesowej, która nie ma przedstawiciela ustawowego, jak również dla strony niemającej organu powołanego do jej reprezentowania. Czyni to na wniosek strony przeciwnej, jeżeli strona ta podejmuje przeciwko drugiej stronie czynność procesową niecierpiącą zwłoki.

Odnośnie braku w składach właściwych organów, a także niedziałania przedstawiciela ustawowego, zastosowanie znajduje regulacja zawarta w art. 70, 71 oraz 199 KPC.

Orzecznictwo:

Wyrok SA w Katowicach z 20.10.2016 r., III AUa 1846/15, Legalis: spółka cywilna nie jest osobą fizyczną, nie ma osobowości prawnej, ani też żadnymi przepisami ustawowymi nie została jej przyznana zdolność prawna. Tym samym, nie ma ani zdolności sądowej, ani też procesowej.

Wyrok SA w Poznaniu z 1.4.2015 r., III AUa 951/14, Legalis: wykładnia art. 66 KPC w zw. z art. 65 § 2 KPC prowadzi do wniosku, że zdolności procesowej nie posiada nie tylko osoba pozbawiona całkowicie zdolności do czynności prawnych, ale także osoba ograniczona w tej zdolności w sprawach wynikających z tych czynności prawnych, których osoba ta nie mogłaby dokonywać samodzielnie.

Wyrok SO w Gdańsku z 3.2.2011 r., III Ca 1263/10, niepubl.: stronami w procesie są tylko te podmioty, na rzecz których i przeciwko którym toczy się postępowanie, a więc które występują w procesie we własnym imieniu. Dlatego też stronami nie są przedstawiciele ustawowi stron, powołani do ich reprezentowania w procesie, aczkolwiek do tych osób gdy działają w procesie, stosuje się przepisy o stronach procesowych.

Postanowienie SN z 5.4.2017 r., II CSK 378/16, Legalis: brak zdolności procesowej może dotyczyć wyłącznie osób fizycznych, nie zaś osób prawnych, które zawsze mają zdolność procesową. Osoba fizyczna pozbawiona zdolności procesowej działa przed sądem przez przedstawiciela ustawowego. W odniesieniu do pozostałych podmiotów wymienionych w art. 65 § 1 KPC, a więc osób prawnych i jednostek organizacyjnych, o których mowa w art. 64 § 11 KPC, może wchodzić w rachubę jedynie brak organu powołanego do ich reprezentowania.

Uchwała SN z 28.9.2016 r., III CZP 38/16, Legalis: wniosek o ubezwłasnowolnienie może złożyć także osoba, która ma być ubezwłasnowolniona.

Postanowienie SN z 2.6.2010 r., II PZ 15/10, Legalis:

1. Działanie osoby prawnej przez jej organy w procesie nie jest powiązane ze zdolnością sądową tej osoby, ale z jej zdolnością procesową (art. 65 § 1 KPC) w tym sensie, że brak takiego organu lub braki w jego składzie uniemożliwiają osobie prawnej korzystanie z posiadanej zdolności procesowej.

2. Przepis art. 96 KPC odnosi się zarówno do osób fizycznych, jak i prawnych i jednoznacznie łączy skutek w postaci wygaśnięcia pełnomocnictwa z utratą przez stronę zdolności sądowej z powodu jej śmierci (w przypadku osoby fizycznej) lub ustania bytu prawnego (co do osoby prawnej). Wynika to z art. 64 § 1 KPC, zgodnie z którym zdolność sądową rozumianą jako zdolność do występowania w procesie jako strona ma „każda osoba fizyczna i prawna”.

3. Dopóki osoba prawna istnieje w obrocie prawnym, dopóty posiada zdolność sądową i zdolność procesową. Zdolności tych nie pozbawia osoby prawnej brak organów uprawnionych do działania w jej imieniu lub braki w składzie tych organów, które mogą jedynie uniemożliwić działanie takiego podmiotu w procesie.

Wyrok SA w Katowicach z 12.5.2016 r., III AUa 958/15, Legalis: osoba pełnoletnia, częściowo ubezwłasnowolniona, dla której ustanowiono kuratora „do prowadzenie wszelkich bieżących spraw, w tym urzędowych” nie ma zdolności do czynności procesowych i w postępowaniu cywilnym może działać tylko przez kuratora (art. 65 i 66 KPC). Postępowanie sądowe o prawo do renty socjalnej prowadzone bez udziału kuratora jest nieważne (art. 379 pkt 2 KPC). Nieważności tej nie sanuje ustanowienie przez sąd, na wniosek ubezpieczonego, pełnomocnika z urzędu.

Uchwała SN z 26.2.2015 r., III CZP 102/14, Legalis: osoba z zaburzeniami psychicznymi, mająca zdolność procesową, może udzielić pełnomocnictwa procesowego.

2.3. Legitymacja procesowa

Legitymacja procesowa to pojęcie oznaczające uprawnienie lub obowiązek do występowania w procesie jako strona. Strona powodowa jest legitymowana czynnie, natomiast strona pozwana powinna posiadać legitymację bierną.

Zagadnienie legitymacji procesowej zostało szeroko wyjaśnione w postanowieniu Sądu Najwyższego z 16.9.2016 r.37. Wskazano w nim, że „podstawą legitymacji materialnej (legitimatio ad causam) jest posiadanie przez stronę, dochodzącą w procesie ochrony własnych praw podmiotowych, prawa lub interesu prawnego, mogącego podlegać ochronie sądowej. Podstawą legitymacji procesowej, czyli formalnej (legitimatio ad processus) jest uprawnienie do wytoczenia powództwa i popierania go w celu uzyskania ochrony praw podmiotowych własnych lub cudzych, które podlega indywidualnej ocenie w każdym procesie i musi wynikać z własnego prawa procesowego lub przepisu. Rozdzielenie legitymacji następuje gdy pozycję stron procesowych zajmują osoby niebędące jednocześnie dysponentami praw i obowiązków stanowiących przedmiot procesu. Taki podstawiony podmiot działa w imieniu własnym (strona w znaczeniu procesowym) na rzecz osoby, której sfery prawnej dotyczy spór. Źródłem podstawienia może być tylko ustawa. W pewnych wypadkach legitymowany materialnie nie traci legitymacji procesowej (prokurator wytaczający powództwo na rzecz oznaczonej osoby, organizacje pozarządowe wytaczające powództwo na rzecz oznaczonej osoby fizycznej, za jej zgodą, w zakresie swych zadań statutowych, wierzyciel egzekwujący)”. Sąd Najwyższy rozdziela zatem tzw. legitymację materialną wynikającą de facto z przepisów prawa materialnego oraz legitymację procesową. W większości przypadków obie postaci łączą się, niemniej jednak, jak wyjaśnia dalej Sąd Najwyższy, może nastąpić ich rozdzielenie.

Podobnie opisuje powyższe zagadnienie Sąd Apelacyjny w Białymstoku w uzasadnieniu wyroku z 22.12.2016 r.38 wskazując w nim, że to ze stosunku prawnego normowanego przez przepisy prawa materialnego wynika uprawnienie do występowania z danym roszczeniem (legitymacja czynna) lub pozostawanie adresatem roszczenia.

Legitymacja procesowa to zatem uprawnienie konkretnego podmiotu (legitymacja czynna) do występowania z konkretnym roszczeniem przeciwko innemu oznaczonemu podmiotowi (legitymacja bierna), wypływająca z prawa materialnego39.

Dodatkowo w powyższych orzeczeniach wyjaśniono, że brak legitymacji czy to po stronie powodowej, czy to po stronie pozwanej skutkuje wydaniem orzeczenia merytorycznego, tj. oddalającego żądanie. Innymi słowy, jedynie sytuacja, w której po obu stronach procesu występują podmioty uprawnione, uzasadnia wydanie wyroku dla strony dochodzącej roszczenia pozytywnego.

2.4. Współuczestnictwo

Współuczestnictwo w sporze stanowi instytucję prawną zakładającą możliwość występowania po stronie powodowej (współuczestnictwo czynne) lub pozwanej (współuczestnictwo bierne) bądź też po obu stronach sporu więcej, aniżeli jednego podmiotu. Jak wskazuje judykatura, przepisów o współuczestnictwie nie stosuje się na podstawie art. 13 § 2 KPC do postępowania nieprocesowego. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z 6.3.2015 r.40, gdzie wskazano, że „kategoria interesu prawnego”, stanowiąca podstawę uczestnictwa w postępowaniu nieprocesowym, wyklucza stosowanie w tym postępowaniu przepisów o współuczestnictwie procesowym. Interes prawny, uzasadniający uczestniczenie w postępowaniu nieprocesowym, łączy się na ogół z potrzebą uregulowania następstw prawnych określonego zdarzenia. W rezultacie uczestnik może mieć interes prawny także w zaskarżeniu postanowienia uwzględniającego w całości jego żądanie, zaś w pewnych sprawach nie może znaleźć zastosowania, ze względu na integralność orzeczenia, przewidziany w art. 384 KPC zakaz reformationis in peius, jak też wykluczone jest – dopóki toczy się postępowanie w sprawie – uprawomocnienie się postanowienia sądu I instancji orzekającego, co do istoty, w odniesieniu do niektórych tylko uczestników.

Od współuczestnictwa w sporze należy odróżnić wielopodmiotowość, która zachodzi w sytuacji połączenia spraw w celu ich łącznego rozpoznania na podstawie art. 219 KPC. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 22.6.2012 r.41: „na skutek połączenia spraw w celu łącznego rozpoznania powstaje po jednej lub obu stronach procesu wielopodmiotowość, ale między tymi podmiotami nie nawiązuje się stosunek współuczestnictwa procesowego”. Tego typu połączenie ma charakter techniczny i służyć ma ekonomice postępowania, jednokierunkowemu postępowaniu dowodowemu.

Przed omówieniem przepisów i zagadnień praktycznych, wynikających z treści art. 72–74 KPC, wskazać należy, że niezależnie od skodyfikowanych postaci współuczestnictwa, doktryna wyróżnia jeszcze inne jego formy jako pierwotne (istniejące od początku procesu) i następcze (takie, do którego doszło w toku procesu – np. art. 192 pkt 3 KPC)42 czy też nienazwane – czego przykładem ma być „współuczestnictwo matki i dziecka w procesie o zasądzenie świadczeń z art. 141 KRO na rzecz matki oraz świadczeń alimentacyjnych z art. 133 KRO na rzecz dziecka43”.

Artykuł 72 § 1 KPC zakłada zatem następujące postaci współuczestnictwa:

1) czynne (po stronie powodowej);

2) bierne (po stronie pozwanej);

3) materialne (czynne lub bierne):

a) oparte na wspólności praw lub obowiązków,

b) oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej;

4) formalne, występujące w razie istnienia, roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, opartego na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej, jeżeli ponadto właściwość sądu jest uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jako też dla wszystkich wspólnie.

W doktrynie wskazuje się, że współuczestnictwo materialne często oparte jest o obie wskazane w art. 72 § 1 pkt 1 KPC podstawy.

Przykłady współuczestnictwa materialnego wskazuje judykatura i tak:

1) w przypadku roszczeń powódek, wywodzących swoje roszczenia z faktu szkód i pogorszenia się ich sytuacji na skutek śmierci męża i ojca wskutek wypadku drogowego, zachodzi współuczestnictwo materialne oparte o tę samą podstawę faktyczną i prawną44;

2) współuczestnictwo materialne dowolne występuje w przypadku dochodzenia świadczeń podzielnych oraz w odniesieniu do zobowiązań solidarnych;

3) w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, wszczętej przez jednego ze współwłaścicieli, istnieje współuczestnictwo materialne niebędące współuczestnictwem koniecznym45.

Należy pamiętać, że w przypadku współuczestnictwa materialnego nie zachodzą ograniczenia dotyczące właściwości sądu.

Współuczestnictwo formalne zachodzi, jeżeli łącznie spełnione są następujące przesłanki:

1) roszczenia lub zobowiązania są jednego rodzaju i oparte na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej;

2) właściwość sądu jest uzasadniona dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jako też dla wszystkich wspólnie.

Współuczestnictwo formalne zakłada zatem istnienie słabszej więzi pomiędzy współuczestnikami, co ma istotne znaczenie praktyczne, dotyczące kwestii związanych z kosztami sądowymi, kosztami zastępstwa procesowego, możliwością złożenia skargi kasacyjnej, o czym w dalszej części opracowania. Dodatkowo współuczestnictwo formalne zakłada, że sąd musi być właściwy dla każdego z roszczeń lub zobowiązań z osobna, jak też dla wszystkich wspólnie.

Jako przykłady współuczestnictwa formalnego wskazuje się:

1) współuczestnictwo wierzycieli dochodzących od pozwanego roszczeń przewidzianych w art. 527 KC46;

2) współuczestnictwo osób dochodzących roszczeń o zachowek47;

3) współuczestnictwo wierzycieli w sprawie o uznanie za bezskuteczną, w stosunku do każdego z nich, czynności prawnej zawartej z osobą trzecią48;

4) roszczenie kilku osób o stwierdzenie nieważności tej samej, wskazanej w pozwie uchwały zarządu pozwanej spółdzielni, w części dotyczącej określenia przedmiotu i ustanowienia odrębnej własności należącego do każdej z nich z osobna lokalu mieszkalnego49.

Kwalifikowanymi postaciami współuczestnictwa materialnego są:

1) współuczestnictwo konieczne,

2) współuczestnictwo jednolite.

WSPÓŁUCZESTNICTWO KONIECZNE

Zgodnie z treścią art. 72 § 2 KPC, jeżeli przeciwko kilku osobom sprawa może toczyć się tylko łącznie (współuczestnictwo konieczne), przepis § 1 stosuje się także do osób, których udział w sprawie uzasadniałby jej rozpoznanie w postępowaniu odrębnym. Wbrew literalnemu brzmieniu przepisu, współuczestnictwo konieczne może występować zarówno w formie czynnej (po stronie powodowej), jak i w formie biernej (po stronie pozwanej). W znaczeniu procesowym, w przypadku istnienia współuczestnictwa materialnego koniecznego, mamy do czynienia z tzw. łączną przymusową legitymacją procesową. Jej brak skutkuje podejmowaniem czynności na zasadzie art. 195 KPC. Jego nieuzupełnienie skutkuje wydaniem orzeczenia merytorycznego w postaci oddalenia powództwa.

Przykłady współuczestnictwa koniecznego w ujęciu judykatury:

1) wynikająca z współwłasności wspólność praw i obowiązków wymaga, w procesie dotyczącym roszczenia wchodzącego w skład majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej, łącznego występowania wszystkich wspólników spółki cywilnej, która sama nie posiada osobowości prawnej ani zdolności sądowej. Niewątpliwie także istniejące po stronie wspólników spółki cywilnej współuczestnictwo procesowe ma charakter współuczestnictwa materialnego koniecznego i jednolitego, o którym mowa w art. 72 § 2 w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 KPC. W konsekwencji, proces o prawo majątkowe należące do majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej może toczyć się tylko przy łącznym udziale wszystkich wspólników takiej spółki, a brak któregokolwiek z nich powoduje brak legitymacji procesowej, która przysługuje tylko łącznie wszystkim wspólnikom spółki cywilnej50;

2) istota więzi prawnych między transseksualistą występującym o ustalenie przynależności do płci, a jego małżonkiem i dziećmi decyduje nie tylko o koniecznym charakterze współuczestnictwa między tymi osobami (art. 72 § 2 KPC), ale i o jego kwalifikowanej, jednolitej postaci (art. 73 KPC)51;

3) w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, w sytuacji gdy działki, których postępowanie dotyczy są objęte dwiema różnymi księgami wieczystymi, powinny wziąć udział wszystkie osoby, których prawa zostały wpisane w dziale drugim tych ksiąg. W postępowaniu tym zachodzi bowiem współuczestnictwo konieczne pomiędzy osobami wpisanymi w dziale drugim księgi wieczystej, jak i osobami, które żądają ujawnienia swoich praw w tej księdze (…). Dopuszczalne jest ograniczenie czynnej legitymacji procesowej po stronie powodowej w sporze o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, w sytuacji gdy z pozwem wystąpił tylko jeden ze współwłaścicieli, a pozostali nie zgłosili sprzeciwu52;

4) zgłoszenie przez wspólników spółki z o.o. żądania wyłączenia wspólnika ze spółki na podstawie art. 266 KSH stanowi o powstaniu na płaszczyźnie prawa procesowego współuczestnictwa w sporze, mającego charakter współuczestnictwa materialnego, jednolitego, koniecznego, z którego wynika, że cofnięcie pozwu przez jednego ze wspólników wymaga dla swej skuteczności zgody pozostałych wspólników tej spółki (art. 72 § 1 pkt 1 i § 2, art. 73 § 2 KPC)53.

WSPÓŁUCZESTNICTWO JEDNOLITE

Kolejną kwalifikowaną postacią współuczestnictwa materialnego jest współuczestnictwo jednolite. Zasadą obowiązującą przy tzw. kumulacji podmiotowej jest samodzielność działania współuczestników, co znajduje swój wyraz w treści art. 73 § 1 KPC. Z kolei z § 2 wskazanego wyżej przepisu wynika, że wypadku, gdy z istoty spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy wynika, że wyrok dotyczyć ma niepodzielnie wszystkich współuczestników (współuczestnictwo jednolite), czynności procesowe współuczestników działających są skuteczne wobec niedziałających. Do zawarcia ugody, zrzeczenia się roszczenia albo uznania powództwa potrzeba zgody wszystkich współuczestników.

Współuczestnictwo jednolite dotyczy więc sytuacji, gdy z istoty spornego stosunku prawnego lub z przepisu ustawy wynika, że wyrok dotyczyć ma niepodzielnie wszystkich współuczestników.

Jako przykłady współuczestnictwa jednolitego, podaje się roszczenie osoby trzeciej konstruowane na podstawie art. 59 KC (ius ad rem). Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 16.11.2016 r.54: „przewidziane w art. 59 KC roszczenie osoby trzeciej może być dochodzone wyłącznie przeciwko wszystkim kontrahentom umowy, między którymi występuje współuczestnictwo konieczne, jednolite, przewidziane w art. 73 § 2 KPC”. Z kolei po stronie powodowej ze współuczestnictwem jednolitym mamy do czynienia w sytuacji dochodzenia przez wspólników nieważności, ewentualnie uchylenia uchwały zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością55.

Istota współuczestnictwa jednolitego zasadza się na tym, że czynności współuczestników działających są skuteczne względem niedziałających, z wyjątkami dotyczącymi tzw. czynności dyspozytywnych, tzn.:

1) zawarcia ugody,

2) zrzeczenia się roszczenia,

3) uznania powództwa.

Współuczestnictwo jednolite pociąga za sobą szczególne skutki procesowe. I tak, zgodnie z art. 259 pkt 4 KPC, współuczestnicy jednolici nie mogą być świadkami. Z kolei art. 378 § 2 KPC stanowi, że w granicach zaskarżenia sąd II instancji może z urzędu rozpoznać sprawę także na rzecz współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa lub obowiązki są dla nich wspólne. Współuczestników tych należy zawiadomić o rozprawie, mogą oni składać pisma przygotowawcze. Natomiast „złożenie wniosku o doręczenie wyroku wraz z uzasadnieniem przez jednego współuczestnika otwiera drogę do wniesienia apelacji czy skargi kasacyjnej wszystkim współuczestnikom”56. W judykaturze sformułowano również stanowisko, że z istoty współuczestnictwa jednolitego wynika, iż: „w przypadku takiego współuczestnictwa nie jest możliwe zróżnicowanie charakteru zapadającego przeciwko pozwanym wyroku i że wyrok taki może mieć charakter zaoczny jedynie wobec wszystkich współuczestników”57. Więź łącząca współuczestników jednolitych (inaczej aniżeli w przypadku współuczestnictwa materialnego niebędącego współuczestnictwem koniecznym bądź jednolitym) istnieje również na etapie postępowania kasacyjnego.

Należy jednak pamiętać, że więź łącząca współuczestników jednolitych nie ma charakteru absolutnego i nie rozciąga się, np. na skutki zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 8.11.2012 r.58, „zwolnienie od kosztów sądowych udzielone jednemu ze współuczestników jednolitych nie rozciąga się na pozostałych, w związku z czym drugi ze współuczestników, którzy wnieśli apelację w jednym piśmie, powinien uiścić należną opłatę; w razie nieuiszczenia jego apelacja podlega odrzuceniu”.

Pozostałe zagadnienia praktyczne związane z instytucją współuczestnictwa w sporze:

1) „każdemu ze współuczestników formalnych (art. 72 § 1 pkt 2 KPC), reprezentowanych przez tego samego profesjonalnego pełnomocnika procesowego, przysługuje zwrot kosztów postępowania w pełnej wysokości”59;

2) „wygrywającym proces uczestnikom, o których mowa w art. 72 § 1 pkt 1 KPC, reprezentowanym przez tego samego radcę prawnego, sąd przyznaje zwrot kosztów w wysokości odpowiadającej wynagrodzeniu jednego pełnomocnika”60;

3) „zaskarżenie orzeczenia wobec kilku współuczestników formalnych (przeciwko nim), choćby było dokonane w jednym piśmie procesowym, jest w istocie wniesieniem kilku środków zaskarżenia wobec odrębnych rozstrzygnięć, formalnie tylko zamieszczonych w jednym orzeczeniu. Stąd też każdy z tak wniesionych (w jednym piśmie procesowym) środków zaskarżenia powinien podlegać odrębnej opłacie. Użyte w art. 3 ust. 2 pkt 2 KSCU pojęcie «pismo» należy interpretować w funkcjonalnym znaczeniu tego słowa, a więc jako czynność procesową (środek zaskarżenia) sporządzoną w formie pisma procesowego, nie zaś w znaczeniu technicznym (jednego dokumentu)”61;

4) wartość roszczeń majątkowych powodów-współwłaścicieli sumuje się – na użytek określenia wartości przedmiotu sporu i zaskarżenia – tylko przy uczestnictwie koniecznym i jednolitym62;

5) w razie współuczestnictwa jednolitego (art. 73 § 2 KPC) prawomocny wyrok ma powagę rzeczy osądzonej wobec wszystkich współuczestników także tych, którzy nie zostali w wyroku wymienieni63;

6) współpozwanemu, będącemu w procesie współuczestnikiem koniecznym i jednolitym, nie przysługuje legitymacja do zaskarżenia wyroku oddalającego powództwo w stosunku do drugiego współuczestnika64.

3. Dopozwanie i zapozwanie

W toku procesu może okazać się, że powództwo nie zostało wniesione przez, bądź przeciwko osobie, która powinna w nim występować w charakterze powoda lub pozwanego. W takiej sytuacji mamy do czynienia z brakami w zakresie legitymacji procesowej, które mogą zostać usunięte w trybie art. 194–198 KPC. Artykuł 194 KPC dotyczy sytuacji, gdy powództwo bądź zostało wytoczone przeciwko osobie, która w ogóle nie powinna występować jako pozwany (§ 1), bądź też jest ona jedną z co najmniej dwóch osób potencjalnie wchodzących w grę jako pozwana, ale nie zachodzi przypadek współuczestnictwa koniecznego (§ 3). Podkreślenia wymaga, że przypadek opisany w § 1 w sytuacji złożenia stosownego wniosku obliguje sąd do wezwania osoby trzeciej, aby wzięła udział w sprawie (sąd na wniosek powoda lub pozwanego wezwie tę osobę do wzięcia udziału w sprawie). W razie dokonania wezwania w trybie art. 194 § 1 KPC:

1) osoba wezwana do udziału w sprawie na wniosek pozwanego może domagać się zwrotu kosztów wyłącznie od pozwanego, jeżeli okaże się, że wniosek był bezzasadny;

2) osoba wezwana do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanego może za zgodą obu stron wstąpić w miejsce pozwanego, który wówczas będzie zwolniony od udziału w sprawie;

3) w razie wyrażenia zgody na zmianę strony pozwanej, pozwany może w terminie dwutygodniowym złożyć sądowi wniosek o przyznanie kosztów od strony powodowej, niezależnie od późniejszego wyniku sprawy.

W doktrynie wskazuje się, że: „jeżeli którakolwiek ze stron nie wyrazi zgody na dokonanie przekształcenia podmiotowego, o którym mowa w art. 194 § 2 KPC, w procesie pozostają obaj pozwani. Występuje wówczas współuczestnictwo konkurencyjne, gdyż dopiero w wyroku sąd decyduje, czy i co do którego pozwanego roszczenie jest uzasadnione. Stosuje się do niego przepisy o współuczestnictwie zwykłym (art. 198 § 4 w zw. z art. 73 § 1 KPC)”65.

Nieco inne skutki występują w sytuacji potencjalnego współuczestnictwa biernego, niebędącego współuczestnictwem koniecznym. Otóż zgodnie z treścią art. 194 § 3 KPC, jeżeli okaże się, że powództwo o to samo roszczenie może być wytoczone przeciwko innym jeszcze osobom, które nie występują w sprawie w charakterze pozwanych, sąd na wniosek powoda może wezwać te osoby do wzięcia udziału w sprawie. Kluczowym jest zatem w tym zakresie sformułowanie „może”, które daje sądowi możliwość, a nie obliguje do wezwania. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 22.7.2015 r.66: „aczkolwiek oddalenie wniosku powoda o dopozwanie podmiotu, przeciwko któremu również powództwo o to samo roszczenie mogłoby być wytoczone a nie występuje on w sprawie w charakterze pozwanego (art. 194 § 3 KPC), może nastąpić wyjątkowo, skoro to powód – co do zasady – jest gospodarzem procesu, to nie jest to wykluczone, co wynika stąd, że wniosek powoda nie obliguje sądu do jego uwzględnienia. Wynika to wprost z treści przepisu, z użytego w nim sformułowania «sąd na wniosek powoda może wezwać te osoby do wzięcia udziału w sprawie». Za przesłankę uzasadniającą oddalenie wniosku opartego na przepisie art. 194 § 3 KPC uważa się stan zaawansowania sprawy w chwili jego złożenia. Oddalenie wniosku może też oczywiście nastąpić, gdy nie są spełnione przesłanki z art. 194 § 3 KPC, to znaczy nie zachodzi ścisły związek między osobami już pozwanymi a tymi, które mają być do sprawy wezwane, wynikający z łączącego je stosunku prawnego albo gdy dopozwanie doprowadziłoby do przedmiotowej zmiany procesu, czyli że nie chodzi o «to samo roszczenie» w rozumieniu tego przepisu”.

W judykaturze podkreśla się również, że wydanie postanowienia na podstawie art. 194 § 3 KPC nie obliguje, ani nawet nie powinno uprawniać sądu do badania na tym etapie sprawy, czy zachodzą materialnoprawne przesłanki do dokonania wezwania, albowiem skutkowałoby to „wyrokowaniem w sprawie o istnieniu bądź braku materialnej przesłanki w postaci legitymacji procesowej, do czego nie uprawnia żaden przepis ustawy procesowej”67. Niejako w uzupełnieniu cytowanego wyżej postanowienia Sądu Najwyższego, Sąd Apelacyjny w Katowicach we wskazanym wyroku zajął stanowisko, że „wniosek o dopozwanie nie powinien być uwzględniony w przypadku, gdy dotyczy podmiotu, który nie ma zdolności sądowej, bądź też z innych przyczyn jego udział w postępowaniu uzasadniałaby odrzucenie pozwu w stosunku do niego”.

Artykuł 195 KPC reguluje sytuację skutków braku łącznej przymusowej legitymacji procesowej czynnej lub biernej. Zgodnie z treścią art. 195 § 1 KPC, jeżeli okaże się, że nie występują w charakterze powodów lub pozwanych wszystkie osoby, których łączny udział w sprawie jest konieczny, sąd wezwie stronę powodową, aby oznaczyła w wyznaczonym terminie osoby niebiorące udziału w taki sposób, by ich wezwanie lub zawiadomienie było możliwe, a w razie potrzeby, aby wystąpiła z wnioskiem o ustanowienie kuratora. Z kolei § 2 wskazuje, że „sąd wezwie osoby niezapozwane do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych. Osoby, których udział w sprawie w charakterze powodów jest konieczny, sąd zawiadomi o toczącym się procesie. Osoby te mogą w ciągu dwóch tygodni od doręczenia zawiadomienia przystąpić do sprawy w charakterze powodów”. Należy podkreślić, że o ile zapozwanie zastępuje pozwanie, o tyle braki w zakresie łącznej legitymacji procesowej czynnej mogą być uzupełnione jedynie w sytuacji gdy osoby zawiadomione przystąpią do sprawy w charakterze powodów.

Nieuzupełnienie powyższych braków skutkuje wydaniem przez sąd orzeczenia merytorycznego, czyli oddalenia powództwa. Wydanie wyroku uwzględniającego powództwo w takim układzie procesowym skutkuje naruszeniem prawa materialnego.

Należy pamiętać, że zapozwanie i dopozwanie to instytucje prawa procesowego obowiązujące przed sądem I instancji. Z mocy wyraźnego uregulowania zawartego w art. 391 § 1 KPC w postępowaniu przed sądem II instancji nie mają zastosowania przepisy art. 194–196 oraz art. 198 KPC. W związku z powyższym pojawia się zagadnienie: jak przy zaistnieniu powyższego braku brzmieć powinno rozstrzygnięcie sądu II instancji. Kwestię tę wyjaśnił m.in. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 22.3.2017 r.68, gdzie wskazano, iż „należy podkreślić, że zgodnie z art. 391 § 1 KPC przepisy art. 194 i 195 KPC nie mają zastosowania w postępowaniu apelacyjnym, w którym obowiązuje zasada niezmienności stron postępowania w stosunku do stanu, który istniał w chwili zamknięcia rozprawy przed sądem I instancji. Naruszenie art. 195 KPC, dotyczącego współuczestnictwa koniecznego, sąd odwoławczy bierze pod uwagę także z urzędu, w ramach badania naruszenia przez sąd I instancji przepisów prawa materialnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli okaże się, że nie występują w charakterze powodów lub pozwanych wszystkie osoby, których łączny udział w sprawie jest konieczny, sąd wezwie stronę powodową, aby oznaczyła w wyznaczonym terminie osoby niebiorące udziału w taki sposób, by ich wezwanie lub zawiadomienie było możliwe, a w razie potrzeby, aby wystąpiła z wnioskiem o ustanowienie kuratora. Natomiast według art. 195 § 2 KPC sąd wezwie osoby niezapozwane do wzięcia udziału w sprawie w charakterze pozwanych. Wezwanie nowych pozwanych do udziału w sprawie, w przypadku współuczestnictwa koniecznego, na podstawie art. 195 § 2 KPC, następuje więc z urzędu. Wyrok uwzględniający powództwo, lecz obarczony omawianą wadą, podlega uchyleniu, jako taki, w którym nie doszło do rozstrzygnięcia istoty sprawy a postępowanie, w wyniku którego został wydany, nie może być sanowane w postępowaniu odwoławczym”. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24.2.2017 r.69, gdzie wskazano, że „skoro sąd II instancji jest zobowiązany wziąć pod uwagę z urzędu naruszenie art. 195 KPC, a uchybienie to nie może być sanowane w postępowaniu odwoławczym z uwagi na treść art. 391 § 1 zd. 2 KPC, to taki przypadek objęty jest przesłanką nierozpoznania istoty sprawy wynikającą z zaniechania przez sąd pierwszej instancji oceny podstaw do zastosowania przepisów, które obowiązany jest wziąć pod uwagę z urzędu”.

Jeżeli braki w zakresie legitymacji procesowej zachodzą po stronie powodowej, a nie zachodzi sytuacja objęta współuczestnictwem koniecznym, sąd na wniosek powoda zawiadomi o toczącym się procesie osobę przez niego wskazaną. Osoba ta może w ciągu 2 tygodni od doręczenia zawiadomienia wstąpić do sprawy w charakterze powoda (art. 196 § 1 KPC). Jeżeli zgłosi ona swoje wstąpienie do sprawy, może wówczas za zgodą obu stron wstąpić do sprawy w miejsce dotychczasowego powoda, który wtedy będzie z udziału w sprawie zwolniony. W tego typu sytuacji pozwany może w terminie dwutygodniowym złożyć sądowi wniosek o przyznanie dotychczasowych kosztów od osoby, która poprzednio występowała jako powód.

Niezależnie od kwestii związanych z kosztami postępowania, zmiany podmiotowe dokonywane w toku procesu, mają istotny wspływ również na inne aspekty procesu i są regulowane w art. 198 KPC. Skutki pozwania następują w chwili wezwania do wzięcia udziału w procesie w charakterze pozwanego, sąd doręcza takim osobom odpisy pism procesowych oraz załączniki. W odniesieniu do strony powodowej, skutki, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa, powstają z chwilą przystąpienia tych osób do sprawy w charakterze powodów. Należy mieć na względzie, że w stosunku do obu ww. kategorii osób zastosowanie znajdą przepisy o współuczestnictwie. Dodatkowo osoby wezwane oraz te, które przystąpiły do sprawy w charakterze powodów mogą przy pierwszej czynności procesowej żądać powtórzenia dotychczasowego postępowania w całości lub w części, stosownie do okoliczności sprawy.

4. Interwencja główna i uboczna

Kolejnymi przykładami przekształceń podmiotowych w procesie są interwencja główna oraz interwencja uboczna.

INTERWENCJA GŁÓWNA

Zgodnie z treścią art. 75 KPC: „kto występuje z roszczeniem o rzecz lub prawo, o które sprawa toczy się pomiędzy innymi osobami, może aż do zamknięcia rozprawy w pierwszej instancji wytoczyć powództwo o tę rzecz lub prawo przeciwko obu stronom przed sąd, w którym toczy się sprawa (interwencja główna)”.

Przykładem interwencji głównej może być sytuacja, gdy z żądaniem przeciwko stronom toczącego się procesu o wydanie ruchomości występuje osoba twierdząca, iż to jej przysługuje prawo własności spornej rzeczy i w konsekwencji żąda jej wydania.

Dyspozycją wskazanego wyżej przepisu objęta jest więc sytuacja, w której osoba trzecia, niebędąca stroną dotychczasowego procesu, występuje z roszczeniem o rzecz lub prawo, o które toczy się już inna sprawa pomiędzy innymi podmiotami. Interwenient główny jest zatem powodem występującym z żądaniem przeciwko stronom innego, będącego już w toku, procesu. Należy podkreślić, że pismem inicjującym działanie interwenienta głównego jest pozew, który powinien spełniać wszelkie wymagania, przewidziane dla tego pisma procesowego i który podlega opłacie w pełnej wysokości.

Skutkiem interwencji głównej jest zainicjowanie nowego procesu, w którym po stronie pozwanej występują łącznie dotychczasowy powód i pozwany. Z tej przyczyny w nauce prawa podjęto próby zdefiniowania charakteru udziału dotychczasowych stron postępowania po stronie pozwanej. Jak zauważa się w doktrynie: „z uwagi na fakt, że istotą powództwa interwencyjnego jest pozwanie obu stron toczącego się już procesu, przyjmuje się niekiedy, że w tym sensie po stronie pozwanej dochodzi do powstania współuczestnictwa koniecznego. Brak jest już jednak podstaw normatywnych do choćby odpowiedniego stosowania do tego typu instytucji przepisów o współuczestnictwie konieczny70. W doktrynie uznaje się także, że w procesie interwencyjnym po stronie pozwanej zachodzi współuczestnictwo nienazwane lub konkurencyjne”71.

Interwencja główna jest w sensie procesowym odrębną od sporu toczącego się pomiędzy dotychczasowym powodem i pozwanym, sprawą obie te sprawy mogą jednak zostać połączone na podstawie art. 219 KPC, ewentualnie wniesienie interwencji może skutkować zawieszeniem wcześniejszego postępowania. Istotę interwencji głównej wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z 26.3.2009 r.72, gdzie wskazano, że „interwencja główna jest powództwem, które inicjuje nowy proces. Po wytoczeniu powództwa interwencyjnego mamy do czynienia z dwiema różnymi sprawami, które mogą być połączone do wspólnego rozpoznania (art. 219 KPC) lub być rozpoznane oddzielnie, lecz kolejno po uprzednim zawieszeniu pierwszej toczącej się już sprawy, co pozwala uniknąć sprzeczności w zapadających w nich rozstrzygnięciach”.

Momentem granicznym, umożliwiającym wystąpienie z powództwem interwencyjnym, jest zamknięcie rozprawy w I instancji.

INTERWENCJA UBOCZNA

W odniesieniu do interwencji ubocznej, kluczowe znaczenie ma pojęcie interesu prawnego. Zgodnie bowiem z art. 76 KPC: „kto ma interes prawny w tym, aby sprawa została rozstrzygnięta na korzyść jednej ze stron, może w każdym stanie sprawy aż do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji przystąpić do tej strony (interwencja uboczna)”. Jak wskazuje nauka prawa „interes prawny musi mieć swoje źródło w stosunku prawnym łączącym podmiot zgłaszający interwencję uboczną z jedną ze stron lub obiema stronami toczącego się postępowania”73. Jako przykład interwencji ubocznej można podać wstąpienie do sprawy po stronie spółki pozwanej o ustalenie nieistnienia uchwały przez wspólnika74.

Wstąpienie do sprawy przez interwenienta ubocznego może nastąpić do momentu zamknięcia rozprawy w II instancji i przybiera postać pisma, w którym wskazuje się:

1) interes prawny,

2) stronę, do której przystępuje interwenient.

Wraz ze wstąpieniem do sprawy interwenient może dokonać innej czynności procesowej, np. złożyć wniosek dowodowy. Należy pamiętać, że interwencja uboczna podlega piątej części opłaty na podstawie art. 19 ust. 3 pkt 1 KSCU. Obu stronom przysługuje prawo negowania zasadności udziału interwenienta w sprawie, czemu mogą dać wyraz, składając tzw. opozycję „nie później niż przy rozpoczęciu najbliższej rozprawy”.

Sąd po przeprowadzeniu rozprawy:

1) opozycję uwzględnia,

2) opozycję oddala w razie uprawdopodobnienia przez interwenienta interesu prawnego.

Postanowienie w przedmiocie uwzględnienia bądź oddalenia opozycji jest zaskarżalne zażaleniem (art. 394 § 1 pkt 3 KPC). Samo wniesienie opozycji bądź też wydanie postanowienia (nieprawomocnego) o jej uwzględnieniu nie pozbawia interwenienta ubocznego prawa do udziału w sprawie. Ma on możliwość podejmowania czynności do momentu gdy orzeczenie nie stanie się prawomocne, skuteczna opozycja. Skuteczna opozycja, skutkująca prawomocnym postanowieniem o jej uwzględnieniu niweczy czynności interwenienta; zostają one uznane za niebyłe.

W projekcie zmian, które mają zostać wprowadzone ustawą o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw75 proponuje się nowe brzmienie art. 78 § 1 i 2:

„§ 1. Każda ze stron może zgłosić opozycję przeciwko przystąpieniu interwenienta ubocznego w terminie dwóch tygodni od doręczenia jej pisma zawierającego oświadczenie o przystąpieniu, w każdym razie jednak nie później niż przy rozpoczęciu najbliższego posiedzenia z jej udziałem.

§ 2. Sąd oddali opozycję, jeżeli interwenient uprawdopodobni, że ma interes prawny w przystąpieniu do sprawy”.

Zgodnie z treścią art. 79 KPC interwenient uboczny od momentu wstąpienia do sprawy jest traktowany de facto jako strona, tzn. należy doręczać mu jak stronie:

1) zawiadomienia o terminach i posiedzeniach sądowych,

2) orzeczenia sądu.

Szczególną postacią interwencji ubocznej, która pomiędzy interwenientem a stroną, do której przystąpił, tworzy stosunek podobny do współuczestnictwa jednolitego jest tzw. interwencja samoistna, uregulowana w art. 81 KPC. W piśmiennictwie jako przykład interwencji samoistnej (opartej na obu podstawach) podaje się sytuację, gdy „nabywca nie wstąpił w miejsce zbywcy w trybie art. 192 pkt 3 KPC, lecz poprzestał na roli interwenienta ubocznego”76. W judykaturze wskazuje się, że „o charakterze interwencji ubocznej decyduje skutek prawny, jaki wyrok w sprawie, w której zgłoszono interwencję, odnosi między interwenientem ubocznym a przeciwnikiem strony, do której interwenient przystąpił. Jeśli skutek ten jest bezpośredni, interwencja uboczna ma charakter samoistny, co powoduje, że do stanowiska interwenienta w procesie odpowiednio stosuje się przepisy o współuczestnictwie jednolitym”77.

Komentatorzy wskazują, że interwenient uboczny samoistny jest objęty wszystkimi zasadami, obowiązującymi współuczestnika jednolitego, tzn. w szczególności:

1) jego czynności mogą pozostawać w sprzeczności z czynnościami strony, do której przystąpił;

2) obejmuje go regulacja z art. 259 pkt 4 KPC;

3) obowiązują go bezpośrednio skutki wyroku, jaki zapadł pomiędzy stroną, do której przystąpił, a jej przeciwnikiem78.

Dodatkowo judykatura wskazuje, że „interwenient uboczny samoistny może więc dokonywać czynności procesowych nawet sprzecznych z czynnościami strony, do której przystąpił, a ponadto zawarcie ugody, zrzeczenie się roszczenia albo uznanie powództwa przez stronę, do której przystąpił wymaga także zgody tego interwenienta ubocznego”79.

W razie śmierci interwenienta ubocznego niesamoistnego postępowanie nie podlega zawieszeniu80.

Wstąpienie do sprawy przez interwenienta ubocznego pozbawia go prawa do skorzystania z instytucji exceptio male gesti processus, tj. zarzutu wadliwego prowadzenia procesu przez stronę, do której przystąpił. Artykuł 82 KPC stanowi, że: „interwenient uboczny nie może w stosunku do strony, do której przystąpił, podnieść zarzutu, że sprawa została rozstrzygnięta błędnie albo że strona ta prowadziła proces wadliwie, chyba że stan sprawy w chwili przystąpienia interwenienta uniemożliwił mu korzystanie ze środków obrony albo że strona umyślnie lub przez niedbalstwo nie skorzystała ze środków, które nie były interwenientowi znane”. Przykładem sytuacji kiedy interwencja nie pozbawia interwenienta możliwości zgłoszenia wskazanego wyżej zarzutu jest, jak wskazuje nauka prawa, fakt nieskorzystania przez niego z pewnych środków dowodowych, o których nie wiedział, a które strona zataiła bądź nie zgłosiła ich przez niedbalstwo, bądź też przystąpienie do sprawy na tak późnym etapie, że niebyło już możliwości aktywnego udziału w czynnościach postępowania dowodowego81. Za zgodą stron interwenient uboczny może wejść na miejsce strony, do której przystąpił.

5. Przypozwanie

Kolejną instytucją rzutującą na układ podmiotowy w procesie jest tzw. przypozwanie. Zgodnie z art. 84 § 1 KPC strona, której w razie niekorzystnego dla niej rozstrzygnięcia przysługiwałoby roszczenie względem osoby trzeciej albo przeciwko której osoba trzecia mogłaby wystąpić z roszczeniem, może zawiadomić taką osobę o toczącym się procesie i wezwać ją do wzięcia w nim udziału. W praktyce procesowej najczęściej przypozwanie ma miejsce w układzie procesowym ubezpieczyciel – ubezpieczony. Tytułem przykładu wskazać można na sytuację, w której przedstawiciele ustawowi małoletniego dochodzą zadośćuczynienia za krzywdę poniesioną przez niego w związku z zaniechaniem nauczyciela szkoły niepublicznej posiadającej ważne ubezpieczenie. W takiej sytuacji pozwany ma możliwość skorzystania z instytucji opisanej w ww. przepisie względem ubezpieczyciela, wobec którego będzie posiadać ewentualne roszczenie regresowe.

Od strony praktycznej wskazać należy, że w celu dokonania przypozwania wnosi się do sądu pismo procesowe spełniające wymogi formalne z art. 126 KPC, które dodatkowo zawierać powinno:

1) przyczynę wezwania,

2) stan sprawy.

Doktryna wskazuje, że przypozwanie jest, co do zasady, dobrowolne i fakultatywne z wyjątkiem wynikającym z treści art. 15 ust. 2 ustawy z 21.6.2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego82, który stanowi, że w sprawie o opróżnienie lokalu sąd z urzędu zawiadamia gminę właściwą ze względu na miejsce położenia lokalu podlegającego opróżnieniu w celu umożliwienia jej wstąpienia do sprawy.

Dodatkową korzyścią dla strony korzystającej z instytucji przypozwania jest uniknięcie w przyszłości zarzutu błędnego rozstrzygnięcia sprawy lub wadliwego prowadzenia procesu i to niezależnie od tego czy wezwany przystąpił, czy też nie do postępowania.

6. Koszty w postępowaniu cywilnym

Kwestia kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym, braków w tym zakresie oraz zasad ich uiszczania uregulowana została w trzech zasadniczych aktach prawnych, tj. w:

• Kodeksie postępowania cywilnego,

• Ustawie z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,

• Rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 21.3.2016 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych83.

6.1. Rodzaje kosztów postępowania cywilnego

W pierwszej kolejności wskazać należy na zakres pojęciowy omawianego zagadnienia. Otóż rozróżnić należy pojęcie kosztów sądowych – instytucji regulowanej w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, od pojęcia kosztów procesu – to jest zagadnienia szerszego obejmującego nie tylko koszty sądowe.

Wskazana wyżej ustawa do kosztów sądowych zalicza opłaty sądowe oraz wydatki (art. 2 KSCU).

Istotnym jest to, że ustawa nakazuje pobierać opłaty od strony postępowania (art. 2 ust. 2), zaś samej opłacie podlega „pismo” – jeżeli przepis ustawy tak stanowi. W tym miejscu zaznaczyć jednak należy, że ustawa zawiera definicję strony i pisma procesowego wskazując w art. 7, iż:

1) stroną w rozumieniu ustawy jest każdy uczestnik postępowania sądowego, w tym także świadek, biegły i tłumacz, a kosztami procesu są również koszty innych rodzajów postępowania;

2) przez pismo wnoszone do sądu rozumie się również składany ustnie do protokołu pozew, wniosek wszczynający innego rodzaju postępowanie lub inny wniosek, jeżeli podlega opłacie.

Ustawa dzieli koszty sądowe na opłaty sądowe i wydatki. Rodzaje wydatków określa w szczególności art. 5 KSCU. W zakresie opłat art. 11 KSCU mówi o opłacie stałej, stosunkowej oraz podstawowej. Niezależnie jednak od tego, ustawa mówi również o opłacie tymczasowej, ostatecznej, kancelaryjnej.

1. Opłata stała

W doktrynie prawa przyjmuje się, że polski ustawodawca dominujące znaczenie przyznał opłacie stałej, co wynikać ma z wykładni systemowej ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Opłatę tę pobiera się w sprawach o prawa niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe, w wysokości jednakowej, niezależnie od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia. Opłata stała nie może być niższa niż 30 złotych i wyższa niż 5000 złotych.

W praktyce rodzi się pytanie, jakie kryteria pozwalają na ustalenie czy dana sprawa ma charakter majątkowy, czy też nie i w związku z czym, czy od pisma wnoszonego w takiej sprawie ma być pobrana opłata stała czy też stosunkowa. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27.3.2008 r.84: „o majątkowym charakterze sprawy decyduje ścisłe powiązanie zasadniczego przedmiotu rozstrzygnięcia z mieniem wyrażające się w bezpośrednim wpływie rozstrzygnięcia na stan i bezpieczeństwo mienia. Jeżeli rozstrzygnięcie ma oddziaływać bezpośrednio na sferę dóbr osobistych, a tylko pośrednio na sferę ekonomiczną, sprawa ma charakter niemajątkowy”.

Dodatkowo podkreślenia wymaga konieczność precyzyjnego i ścisłego interpretowania sformułowania „niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe”. Tak skonstruowana norma skutkuje tym, że „pobranie opłaty stałej w sprawach o prawa majątkowe wymaga wskazania w ustawie przepisu szczególnego, który obejmowałby swoim zakresem dany rodzaj sprawy”85.

W praktyce zdarza się, że w razie objęcia jednym sporem kilku roszczeń, pismo podlegać będzie zarówno opłacie stałej, jak i stosunkowej – tytułem przykładu wskazać w tym zakresie można sprawę o ochronę dóbr osobistych, w której powód dochodzi zarówno złożenia oświadczenia woli odpowiedniej treści oraz w odpowiedniej formie, jak i ponadto zadośćuczynienia. Pomimo tego, że jest to cały czas ta sama sprawa o ochronę dóbr osobistych (art. 26 ust. 1 pkt 3 KSCU) Sąd Najwyższy w uchwale z 17.11.2009 r.86 wskazał wprost, że „pozew o ochronę dóbr osobistych obejmujący roszczenia o charakterze majątkowym i niemajątkowym podlega zarówno opłacie stałej (na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 3 KSCU od żądania niemajątkowego), jak i opłacie stosunkowej (na podstawie art. 13 KSCU od żądania zasądzenia zadośćuczynienia lub kwoty pieniężnej na cel społeczny)”.

Co prawda, w obrocie funkcjonują także poglądy odmienne, w tym ten zawarty w postanowieniu Sądu Najwyższego z 17.5.2012 r.87, nie pozbawia to jednak aktualności wskazanej wyżej uchwały.

Pogląd Sądu Najwyższego zawarty w ww. uchwale z 17.11.2009 r. jest w ocenie autora nieuzasadniony. Po pierwsze, redakcja art. 26 ust. 1 pkt 3 KSCU nie pozostawia wątpliwości interpretacyjnych, zwłaszcza w zestawieniu ze sformułowaniem zawartym w pkt 4 wskazanego przepisu, gdzie mówi się o opłacie stałej w wysokości 600 złotych pobieranej od pozwu o ochronę niemajątkowych praw autorskich. Sprawa o ochronę dóbr osobistych niezależnie od tego, czy obejmuje tylko żądanie złożenia oświadczenia woli, czy też również roszczenia o zapłatę odszkodowania, zadośćuczynienia, czy też świadczenia na wskazany cel społeczny, pozostaje w dalszym ciągu tą samą sprawą o ochronę dóbr osobistych. Dodatkowy argument przemawiający za przedstawionym poglądem wynika wprost z treści art. 12 KSCU. Przepis ten, wskazujący charakter spraw objętych opłatą stałą, posługuje się sformułowaniem „wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe”. Jeżeli sformułowanie to zestawimy z przytoczonym wyżej poglądem, wskazanym w postanowieniu Sądu Najwyższego z 12.1.2007 r.88, sprawa o ochronę dóbr osobistych stanowi klasyczny rodzaj postępowania, w którym pozew podlega opłacie stałej.

W pierwszych latach obowiązywania ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych spornym był stosunek pojęć, tj. opłata stała – opłata podstawowa – opłata w wysokości stałej (art. 1302 KPC). Problem ten rozstrzygnął Sąd Najwyższy wskazując, że pojęcie „opłaty w wysokości stałej” w rozumieniu art. 1302 § 3 KPC oznacza zarówno opłatę stałą, jak i podstawową w rozumieniu art. 12 i 14 KSCU89.

2. Opłata stosunkowa

Opłata stosunkowa została ograniczona wyłącznie do spraw o prawa majątkowe i, co do zasady, jej wysokość nie może być niższa niż 30 złotych a wyższa niż 100 000 złotych, przy czym stanowi ona 5% wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia. Praktyczne znaczenie tej zasady sprowadza się do tego, że wywodząc środek zaskarżenia jego wartość wyliczamy niejako od nowa, tzn. w zależności od wartości przedmiotu zaskarżenia. Przykładowo, składając zażalenie od zawartego w wyroku rozstrzygnięcia co do kosztów postępowania, to ich wysokość wyznacza wartość przedmiotu zaskarżenia, od którego obliczamy piątą część opłaty jako należnej od tego rodzaju środka odwoławczego. Wyjątki od zasady przewidzianej w art. 13 ust. 1 KSCU przewidziane są w szczególności dla roszczeń:

1) wynikających z czynności bankowych, o których mowa w art. 5 ust. 1 i 2 PrBank (pobierana od konsumenta albo osoby fizycznej prowadzącej gospodarstwo rodzinne);

2) o prawa majątkowe dochodzone w postępowaniu grupowym.

3. Opłata podstawowa

Istotą opłaty podstawowej jest to, że jej pobranie w danej sprawie wyłącza możliwość pobrania innej opłaty. Jej wysokość wynosi 30 złotych, a jest ona pobierana w sprawach, w których przepisy nie przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej. Przepisów o opłacie podstawowej nie stosuje się w postępowaniu wieczystoksięgowym oraz w postępowaniu rejestrowym.

4. Opłata tymczasowa i ostateczna

Opłatę tymczasową pobiera się od pisma wniesionego:

1) w sprawie o prawa majątkowe,

2) w której wartości przedmiotu sprawy nie da się ustalić w chwili jej wszczęcia (np. w sprawie o ustalenie odpowiedzialności na przyszłość).

Opłatę tymczasową określa przewodniczący, zaś jej granice to 30–1000 złotych oraz w sprawach dochodzonych w postępowaniu grupowym 100–10 000 złotych. Przewodniczący określa wymiar opłaty zaskarżalnym zażaleniem zarządzeniem.

W orzeczeniu kończącym postępowanie w I instancji, sąd określa wysokość opłaty ostatecznej, która jest:

1) bądź opłatą stosunkową, obliczoną od wartości przedmiotu sporu ustalonej w toku postępowania;

2) bądź opłatą określoną przez sąd, jeżeli wartości tej nie udało się ustalić.

Jeżeli wartości przedmiotu sporu nie da się na tym etapie postępowania ustalić, opłata określona przez sąd nie może być wyższa niż 5000 złotych, a kryterium ustalenia jej wysokości jest społeczna doniosłość rozstrzygnięcia i stopień zawiłości sprawy.

Na rozstrzygnięcie w przedmiocie opłaty ostatecznej służy zażalenie.

5. Opłata kancelaryjna

Jak wskazuje się w nauce prawa, istotną cechą opłaty kancelaryjnej wskazywanej w art. 3 ust. 3 KSCU jest to, że uiszcza się ją nie ze względu na charakter sprawy, a rodzaj czynności90.

Zgodnie ze wskazanym przepisem, opłacie tej podlega wniosek o:

• wydanie na podstawie akt odpisu, wypisu, zaświadczenia, wyciągu, innego dokumentu oraz kopii;

• wydanie odpisu księgi wieczystej.

Opłata ta w zakresie wniosku o wydanie poświadczonego odpisu, wypisu lub wyciągu, odpisu orzeczenia ze stwierdzeniem prawomocności, odpisu orzeczenia ze stwierdzeniem wykonalności, zaświadczenia wynosi 6 złotych za każdą rozpoczętą stronę wydanego dokumentu.

Opłatę od wniosku o wydanie na podstawie akt zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia pobiera się w wysokości 15 złotych za zapis (art. 77 ust. KSCU). Jeżeli odpis sporządzony jest w języku obcym albo zawiera tabelę, pobiera się opłatę w podwójnej wysokości.

Opłatę wskazaną wyżej pobiera się od wniosku o odpis księgi wieczystej, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej.

Z kolei za kopię dokumentu znajdującego się w aktach sprawy, pobiera się opłatę w kwocie 1 złotego za każdą rozpoczętą stronę wydanego dokumentu.

6.2. Zasady ponoszenia kosztów

Zgodnie z ogólną regułą wynikającą z art. 2 ust. 2 KSCU, do uiszczenia kosztów sądowych obowiązana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tytułem wyjątku można wskazać sytuację uregulowaną w art. 17 KSCU, tzn. jeżeli powództwo zostało wytoczone przez prokuratora na rzecz danej osoby bądź też prokurator zgłosił wniosek o wszczęcie postępowania i osoba ta wstąpiła do sprawy – pobiera się od niej opłatę.

Pismo wnoszone przez kilka osób podlega jednej opłacie, z wyjątkiem sytuacji współuczestnictwa formalnego, które charakteryzuje się tym, że każdy współuczestnik uiszcza opłatę oddzielnie, stosownie do swojego roszczenia lub zobowiązania. Dodatkowo w postępowaniu wieczystoksięgowym opłatę od wniosku o dokonanie wpisu w księdze wieczystej pobiera się od osoby, która wystąpiła z takim wnioskiem, także wówczas, gdy na jego podstawie mają być ujawnione prawa osób, które nie są wnioskodawcami.

Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przewiduje możliwość pobrania opłaty całej bądź też ułamkowej.

Całą opłatę pobiera się od:

1) pozwu,

2) pozwu wzajemnego wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego,

3) samodzielnej części, postępowania nieprocesowego,

4) apelacji,

5) skargi kasacyjnej,

6) skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia,

7) interwencji głównej,

8) skargi o wznowienie postępowania,

9) skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego,

– chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Częściową opłatę pobiera się od pism wskazanych w art. 19 KSCU. Połowę opłaty pobiera się od:

1) sprzeciwu od wyroku zaocznego,

2) wniosku o uchylenie europejskiego nakazu zapłaty.

Czwartą część opłaty pobiera się od:

1) pozwu w postępowaniu nakazowym,

2) pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Piątą część opłaty pobiera się od:

1) interwencji ubocznej,

2) zażalenia, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Trzy czwarte opłaty pobiera się od pozwanego w razie wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym.

Interesujące w tym zakresie jest zagadnienie tzw. krzyżowania się postępowań w kontekście opłaty, tj. spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu nakazowym i jednocześnie uproszczonym. W takiej sytuacji judykatura wskazuje, że w pierwszej kolejności należy ustalić opłatę, a tą jest opłata przewidziana w art. 28 KSCU, a dopiero od niej wyliczać jej czwartą część, która nie może być jednak niższa, aniżeli 30 złotych zgodnie z treścią art. 20 ust. 1 KSCU.

Ustawodawca – podobnie jak w przypadku wartości przedmiotu sporu – nakazuje zaokrąglać opłatę w górę do pełnego złotego (art. 21 KSCU). W związku z powyższym, pojawił się problem jak traktować pismo, od którego opłata została uiszczona, bez zachowania tego obowiązku. W zakresie tym wypowiedział się Sąd Najwyższy, którego stanowisko nie jest jednak jednolite. I tak w postanowieniu z 19.2.2009 r.91, wskazano, że: „art. 1302 § 3 KPC nie ma zastosowania w razie wniesienia przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego opłaty stosunkowej w wysokości określonej zgodnie z art. 13 KSCU bez zaokrąglenia w sposób przewidziany w art. 21 KSCU”. Z kolei w postanowieniu z 4.9.2008 r.92 wskazano, że: „w każdym wypadku, kiedy opłata stosunkowa obliczona od podanej przez stronę wartości przedmiotu sporu (zaskarżenia) nie jest wyrażona w pełnych złotych, ulega zaokrągleniu w górę. Pismo, od którego strona uiściła opłatę stosunkową, bez spełnienia obowiązku zaokrąglenia jej w górę do pełnego złotego, nie jest opłacone należycie i podlega odrzuceniu (art. 1302 § 3 KPC w związku z art. 21 KSCU)”.

Odnosząc się do kwestii czysto praktycznych, w ocenie autora, wskazać należy na następujące zagadnienia:

1) wysokość opłaty sądowej od pozwu w razie wypadku komunikacyjnego zależy od tego czy szkoda pokrywana jest z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej sprawcy, czy też polisy autocasco poszkodowanego. W pierwszym przypadku opłata od pozwu będzie stosunkowa i wynosiła 5% wartości przedmiotu sporu (źródłem roszczenia jest delikt), w drugim przypadku, jeżeli sprawa nadaje się do rozpoznania w postępowaniu uproszczonym pobrać należy opłatę wskazaną w art. 28 KSCU;

2) apelacja w sprawie o rozwód, gdzie zaskarżono rozstrzygnięcie o winie i alimentach na rzecz i alimentach na rzecz rozwiedzionego małżonka podlega tylko opłacie stałej w wysokości 600 złotych na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 1 KSCU93; w tym zakresie należy pamiętać, że w sprawach rozwód skumulowanych jest szereg roszczeń, które rozpoznawane osobno podlegają odrębnym opłatom;

3) w postępowaniu uproszczonym w postępowaniu apelacyjnym wysokość opłaty wyznacza wartość przedmiotu zaskarżenia nie zaś wartość przedmiotu sporu, co może mieć znaczenie dla jej wysokości;

4) w razie zmiany trybu postępowania z uproszczonego na tryb zwyczajny na podstawie art. 5057 KPC od apelacji, pobiera się opłatę stosunkową94;

5) zażalenie na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia roszczenia, nawet jeżeli sam wniosek został złożony w piśmie wszczynającym postępowanie w sprawie, podlega opłacie w wysokości 30 złotych (art. 68 i 69 w zw. z art. 19 ust. 3 w zw. z art. 20 ust. 1 KSCU);

6) w sprawach z zakresu prawa pracy opłata podstawowa w wysokości 30 złotych pobierana jest od pism wskazanych w art. 35 ust. 1 KSCU tylko w sytuacji, gdy wartość przedmiotu sporu nie przekracza 50 000 złotych,. W razie przekroczenia tego progu, pobiera się opłatę stosunkową od wszystkich podlegających opłacie pism procesowych. Na kanwie spraw pracowniczych pojawiło się zagadnienie związane ze zróżnicowaniem opłaty sądowej, w zależności od tego, z jakiego roszczenia korzystał pracownik, z którym rozwiązano stosunek pracy, tzn. czy żądał uznania bezskuteczności wypowiedzenia ew. przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach, czy też tylko odszkodowania. W sprawie tej wypowiedział się Sąd Najwyższy w postanowieniu z 15.6.2012 r.95, gdzie wskazano, że: „jeżeli spośród dwóch alternatywnie przysługujących roszczeń przewidzianych w art. 45 § 1 KP powód wybrał majątkowe roszczenie niepieniężne o uznanie wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne (o przywrócenie do pracy), a nie o zapłatę odszkodowania (roszczenie pieniężne), w takiej sytuacji wartość przedmiotu sporu (a w konsekwencji również wartość przedmiotu zaskarżenia w apelacji i skardze kasacyjnej) wyznaczał art. 231 KPC, a nie kwota pieniężna podana w pozwie (art. 19 § 1 KPC). Argumenty, że skala spoczywającego na powodzie obowiązku uiszczenia opłaty sądowej od skargi kasacyjnej jest niesłusznie zróżnicowana w zależności od rodzaju dochodzonego roszczenia, nie mogą odnieść skutku z uwagi na jednoznaczne brzmienie art. 231 KPC, zwłaszcza że to powód dokonuje wyboru roszczenia przysługującego na podstawie art. 45 § 1 KP”;

7) zażalenie na postanowienie w przedmiocie odrzucenia pozwu w części – zagadnienie to rozstrzygnął Sąd Najwyższy uchwałą z 3.2.2008 r.96, wskazując, że „od postanowienia sądu pierwszej instancji o odrzuceniu pozwu w części przysługuje zażalenie chociażby postanowienie to zostało zamieszczone w wyroku; zażalenie to podlega stosownej opłacie niezależnie od opłaty od apelacji wniesionej od zawartego w wyroku rozstrzygnięcia o dochodzonym roszczeniu”;

8) zaskarżenie apelacją rozstrzygnięcia o powództwie głównym i wzajemnym – postanowienie Sądu Najwyższego z 18.12.2006 r.97 „jeżeli wyrok rozstrzyga o powództwie głównym i wzajemnym, to na podstawie art. 18 ust. 2 KSCU pobiera się osobno opłatę od apelacji dotyczącej tej części wyroku, w której orzeczono o powództwie głównym oraz osobno opłatę od apelacji dotyczącej tej części wyroku, która rozstrzyga o powództwie wzajemnym, choćby strona wniosła apelację w jednym piśmie procesowym”;

9) wysłanie pisma odrzuconego lub cofniętego w rozumieniu art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. b KSCU następuje z chwilą wydania przez sędziego zarządzenia wysłania stronie pisma odrzuconego lub cofniętego, a nie z chwilą wykonania technicznej czynności ekspediowania tego pisma (złożenia u doręczyciela)98;

10) ograniczenie żądania powództwa i wartości przedmiotu sporu w sprawach z zakresu prawa pracy poniżej 50 000 zł nie powoduje zmiany opłaty stosunkowej na podstawową (art. 35 ust. 1 KSCU)99;

11) rodzaj opłaty, między innymi od apelacji (podstawowa, czy stosunkowa) w sprawach z zakresu prawa pracy zależy od wartości przedmiotu sporu, a nie od wartości przedmiotu zaskarżenia100.

6.3. Sposób uiszczania opłat sądowych

Kwestia ta jest aktualnie regulowana przez rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 21.3.2016 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 408). Akt ten wskazuje, że opłata może być uiszczona w następujących formach:

1) bezgotówkowej:

a) na rachunek bieżący dochodów sądu właściwego dla podjęcia czynności procesowej, z którą wiąże się uiszczenie opłaty sądowej lub sądu, za pośrednictwem którego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, wnosi się pismo podlegające opłacie sądowej,

b) za pomocą mechanizmów gwarantujących nieodwołalne zainicjowanie procedury wpłaty oraz identyfikację wnoszącego opłatę sądową, udostępnionych przez system teleinformatyczny Ministerstwa Sprawiedliwości obsługujący płatności, z zastrzeżeniem § 5 rozporządzenia;

2) wpłaty gotówkowej bezpośrednio w kasie sądu właściwego dla podjęcia czynności procesowej, z którą wiąże się uiszczenie opłaty sądowej lub sądu, za pośrednictwem którego, zgodnie z obowiązującymi przepisami, wnosi się pismo podlegające opłacie sądowej;

3) znaków opłaty sądowej.

W aktualnym stanie prawnym nie ma ograniczeń kwotowych odnośnie możliwości uiszczenia opłaty w formie znaków opłaty sądowej.

W przypadku uiszczenia opłaty w formie bezgotówkowej przed wniesieniem pisma do sądu albo po wniesieniu pisma do sądu, ale przed wezwaniem do jej uiszczenia, na dowodzie wpłaty, jego kopii albo wydruku zamieszcza się potwierdzoną własnoręcznym podpisem informację, że figurująca na nim kwota stanowi opłatę sądową za wnoszone albo złożone pismo oraz wskazuje się sygnaturę akt sprawy, o ile została nadana, chyba że wynikają one wprost z tytułu wpłaty oznaczonego w treści dowodu wpłaty.

6.4. Zwolnienie od kosztów sądowych

Podmiotem zwolnionym od obowiązku uiszczania opłat sądowych jest Skarb Państwa. Poza tym w art. 95 oraz 96 KSCU znajduje się szereg zwolnień o charakterze podmiotowym i przedmiotowym.

Niezależnie od powyższego ustawodawca przewidział możliwość zwolnienia od kosztów sądowych mocą orzeczenia sądu lub referendarza wydawanego na wniosek. Procedura zainicjowania takiego postępowania i rozpoznania wniosku kształtuje się w następujący sposób:

1) złożenie wniosku o zwolnienie na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy. W razie złożenia wniosku ustnie do protokołu, oświadczenie o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach, o którym mowa w art. 102 ust. 2 KSCU, może być złożone także do protokołu. Jeżeli jednak osoba fizyczna nie ma miejsca zamieszkania w siedzibie sądu właściwego, może złożyć wniosek o przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych w sądzie rejonowym, właściwym ze względu na miejsce swego zamieszkania. Sąd przesyła niezwłocznie ten wniosek właściwemu sądowi;

2) zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny;

3) do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Oświadczenie sporządza się według ustalonego wzoru. Jeżeli oświadczenie nie zostało złożone albo nie zawiera wszystkich wymaganych danych, stosuje się art. 130 KPC. Nie ma konieczności korzystania z wzorca w tym zakresie, konieczne jest jednak, aby składane oświadczenie zawierało wszelkie jego elementy. Wniosek o zwolnienie od kosztów strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego, złożony bez dołączenia oświadczenia, przewodniczący zwraca bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych;

4) sąd może odebrać od osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych przyrzeczenie;

5) sąd może zarządzić stosowne dochodzenie, jeżeli na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej powziął wątpliwości, co do rzeczywistego stanu majątkowego strony domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych lub z niego korzystającej;

6) sąd odmawia zwolnienia od kosztów sądowych stronie w razie oczywistej bezzasadności dochodzonego roszczenia lub obrony praw.;

7) na postanowienie sądu w tym zakresie służy zażalenie, zaś na orzeczenie referendarza skarga. Strona zwolniona w całości od kosztów nie uiszcza opłat sądowych i nie ponosi wydatków, które obciążają tymczasowo Skarb Państwa. Sąd ma także możliwość częściowego zwolnienia od kosztów. Z dobrodziejstwa zwolnienia od kosztów może skorzystać także osoba prawna lub jednostka organizacyjna, niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, jeżeli wykazała, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie.

Należy mieć na uwadze, że w razie oddalenia wniosku o zwolnienie, kolejny wniosek oparty na tych samych okolicznościach jest niedopuszczalny. Jego złożenie skutkować będzie odrzuceniem wniosku, na co nie przysługuje zażalenie. Zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu przeciwnikowi. Dojście przez sąd do przekonania, że okoliczności, na podstawie których przyznano zwolnienie, nie istniały lub przestały istnieć skutkują cofnięciem zwolnienia, koniecznością uiszczenia wszystkich przepisanych opłat i wydatków (w tym drugim przypadku sąd może obciążyć stronę kosztami częściowo). Ponadto sąd może skazać taką osobę na grzywnę. Dodatkowo, zgodnie z treścią art. 111 ust. 1 KSCU, stronę, która uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie świadomego podania nieprawdziwych okoliczności, sąd – cofając zwolnienie – skazuje na grzywnę w wysokości do 1000 złotych. Niezależnie od obowiązku uiszczenia grzywny, strona powinna uiścić wszystkie przepisane opłaty i pokryć obciążające ją wydatki. Osobę, która ponownie złożyła wniosek na podstawie świadomego podania nieprawdziwych okoliczności, sąd – odrzucając wniosek – skazuje na grzywnę w wysokości do 2000 złotych.

Z punktu widzenia fachowego pełnomocnika niezwykle istotny jest art. 112 ust. 2 i 3 KSCU. Ustęp 2 wskazuje, że jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zgłoszony przed upływem terminu do opłacenia pisma został prawomocnie oddalony, przewodniczący wzywa stronę do opłacenia złożonego pisma w trybie art. 130 KPC. Wyjątek odnosi się do pełnomocników fachowych, tj. adwokata, radcy prawnego oraz rzecznika patentowego. W tym przypadku, jeżeli:

1) pismo podlega opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej, obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia i zostało wniesione przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego;

2) wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma został oddalony

– tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia stronie postanowienia, a gdy postanowienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia. W razie złożenia środka odwoławczego od postanowienia oddalającego wniosek termin tygodniowy biegnie od dnia doręczenia stronie postanowienia oddalającego zażalenie, a jeżeli postanowienie sądu II instancji zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od dnia jego ogłoszenia.

Podkreślenia wymaga, że ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, oparty na tych samych okolicznościach, nie ma wpływu na bieg terminu do opłacenia pisma.

Orzecznictwo:

Uchwała SN z 5.6.2008 r., III CZP 142/07, Legalis: zwolnienie od kosztów sądowych nie obejmuje postępowania kasacyjnego. Ponadto, pełnomocnictwo procesowe nie obejmuje z samego prawa umocowania do wniesienia skargi kasacyjnej i udziału w postępowaniu kasacyjnym.

Uchwała SN z 5.12.2007 r., II PZP 7/07, Legalis: w sprawach o roszczenia pracownika z zakresu prawa pracy, w których wartość przedmiotu sporu przekracza 50 000 zł, pracownik wnoszący powództwo ma obowiązek uiszczenia opłaty stosunkowej od pozwu (art. 96 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 35 ust. 1 zd. 2 KSCU).

Uchwała SN z 17.5.2005 r., III CZP 43/07, Legalis: nie ma obowiązku uiszczenia opłaty od apelacji małżonek, który zaskarża wyrok orzekający rozwód jedynie w części rozstrzygającej o kosztach utrzymania i wychowania małoletniego dziecka, domagając się podwyższenia zasądzonej kwoty (art. 96 ust. 1 pkt 2 KSCU).

Postanowienie SN z 20.3.2007 r., II PZ6/07, Legalis: skarga kasacyjna wniesiona przez radcę prawnego będącego pełnomocnikiem pracownika jako przedstawiciel związku zawodowego (art. 465 § 1 KPC) podlega opłacie na zasadach określonych w art. 35 ust. 1 KSCU.

Uchwała SN z 5.3.2007 r., I PZP 1/07, Legalis: sąd w orzeczeniu kończącym w instancji sprawę z zakresu prawa pracy, w której wartość przedmiotu sporu nie przewyższa kwoty 50 000 zł, obciąży pozwanego pracodawcę na zasadach określonych w art. 113 ust. 1 KSCU kosztami sądowymi, których nie miał obowiązku uiścić pracownik wnoszący powództwo lub odwołanie do sądu (art. 96 ust. 1 pkt 4 KSCU) z wyłączeniem opłat od pism wymienionych w art. 35 ust. 1 zd. 1 tej ustawy.

Uchwała SN z 24.11.2006 r., III CZP 89/06, Legalis: wniosek o wyznaczenie przez sąd opiekuńczy przedstawiciela dla nieobecnej strony postępowania administracyjnego (art. 34 KPA) nie podlega opłacie sądowej.

Postanowienie SN z 23.3.2007 r., V CZ 11/07, Legalis: oświadczenie strony o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania (art. 102 ust. 2 KSCU) nie musi być złożone na „urzędowym druku”, powinno natomiast zawierać informacje określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z 31.1.2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym.

6.5. Procedura usuwania braków formalnych w zakresie opłaty sądowej

Zgodnie z treścią art. 130 § 1 KPC, jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty, przewodniczący wzywa stronę, pod rygorem zwrócenia pisma, do poprawienia, uzupełnienia lub opłacenia go w terminie tygodniowym. Mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym. Bezskuteczny upływ tego terminu skutkuje jego zwrotem, natomiast pismo poprawione lub uzupełnione w terminie, wywołuje skutki od chwili jego wniesienia.

Z kolei zgodnie z art. 130 § 6 KPC, jeżeli przepis szczególny przewiduje, że pismo może być wniesione wyłącznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego, pismo wnosi się wraz z opłatą. Pismo wniesione bez opłaty nie wywołuje skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma do sądu, o czym sąd poucza wnoszącego pismo. W razie jednoczesnego wniesienia za pośrednictwem systemu teleinformatycznego więcej niż jednego pisma podlegającego opłacie żadne z tych pism nie wywołuje skutków, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma do sądu, jeżeli nie uiszczono opłaty w wysokości sumy opłat należnych od wszystkich pism. Jeżeli taka sytuacja zaistnieje, przewodniczący zawiadamia wnoszącego pismo o bezskuteczności czynności.

Przepisów o konieczności uiszczenia opłaty w razie wniesienia pisma za pośrednictwem sytemu teleinformatycznego nie stosuje się, gdy wnoszący pismo jest zwolniony z mocy prawa od kosztów sądowych w zakresie opłaty sądowej, należnej od tego pisma, a także w razie zwolnienia od tych kosztów przyznanego przez sąd lub w razie zgłoszenia wniosku o takie zwolnienie.

W odniesieniu do pełnomocników fachowych, tj. adwokatów, radców prawnych oraz rzeczników patentowych, nie stosuje się procedury wezwania do uiszczenia opłaty. Taki brak skutkuje zwrotem pisma, jeżeli pismo podlega opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu. W tej sytuacji, w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma, z przyczyn określonych w § 1, strona może uiścić brakującą opłatę. Jeżeli opłata została wniesiona we właściwej wysokości, pismo wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia. Skutek taki nie następuje w razie kolejnego zwrotu pisma z tej samej przyczyny.

Przepisu o zwrocie bez wezwania nie stosuje się, gdy obowiązek uiszczenia opłaty stosunkowej powstał na skutek sprawdzenia przez sąd wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego w zakresie dotyczącym opłat oraz procedury usuwania braków w tym zakresie stosuje się odpowiednio, gdy przed wysłaniem odpisu pisma innym stronom, a w braku takich stron – przed wysłaniem zawiadomienia o terminie posiedzenia, powstał obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty na skutek ustalenia przez sąd wyższej wartości przedmiotu sporu, cofnięcia zwolnienia od kosztów sądowych albo uchylenia kurateli. „Jeżeli obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty powstał na skutek rozszerzenia lub innej zmiany żądania, z innych przyczyn niż wymienione w § 1, albo po wysłaniu odpisu pisma innym stronom, a w braku takich stron – po wysłaniu zawiadomienia o terminie posiedzenia, przewodniczący wzywa zobowiązanego do uiszczenia należnej opłaty w terminie tygodnia, a jeżeli mieszka on lub ma siedzibę za granicą i nie ma w kraju przedstawiciela – w terminie nie krótszym od miesiąca. W razie bezskutecznego upływu terminu, sąd prowadzi sprawę bez wstrzymywania biegu postępowania, a o obowiązku uiszczenia opłaty orzeka w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji, stosując odpowiednio zasady obowiązujące przy zwrocie kosztów procesu” (art. 1303 § 2 KPC).

6.6. Zaliczka na poczet wydatków

Jeżeli strona wnosi o podjęcie czynności związanej z wydatkami, uiszcza zaliczkę na ich pokrycie w wysokości i terminie oznaczonym przez sąd. W sytuacji, w której o podjęcie czynności wnosi więcej niż jedna strona, sąd zobowiązuje każdą stronę, która z czynności wywodzi skutki prawne, do uiszczenia zaliczki w równych częściach lub w innym stosunku według swego uznania. Termin do uiszczenia zaliczki wynosi nie więcej niż 2 tygodnie, zaś w stosunku do strony mającej siedzibę lub zamieszkałą za granicą nie mniej niż 1 miesiąc.

Sąd podejmie czynność połączoną z wydatkami, jeżeli zaliczka zostanie uiszczona w oznaczonej wysokości. W razie jej nieuiszczenia, sąd pominie czynność połączoną z wydatkami.

W projekcie zmian, które mają zostać wprowadzone ustawą o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw proponuje się następujące zmiany w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych:

• art. 3 w ust. 2 po pkt 1 dodaje się pkt 1a w brzmieniu: „oświadczenie o rozszerzeniu powództwa lub o jego zmianie w sposób powodujący wzrost wartości przedmiotu sporu”;

• w art. 4 uchyla się ust. 3;

• w art. 5 ust. 3 otrzymuje brzmienie: „wydatki związane z doręczaniem pism sądowych nie obciążają stron, z wyjątkiem kosztów doręczenia przez komornika oraz dodatkowych kosztów doręczenia za granicą, w tym kosztów tłumaczenia”;

• w art. 8 ust. 2 otrzymuje brzmienie: „postanowienie w przedmiocie kosztów sądowych może wydać także referendarz sądowy”;

• art. 12. „Opłatę stałą pobiera się w sprawach o prawa niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe, w wysokości jednakowej, niezależnie od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia. Opłata stała nie może być niższa niż 30 złotych i wyższa niż 10 000 złotych”;

• art. 13. „1. W sprawach o prawa majątkowe pobiera się opłatę stałą od pozwu, przy wartości przedmiotu sporu, a od apelacji, przy wartości przedmiotu zaskarżenia:

1) do 250 złotych – 30 złotych;

2) ponad 250 złotych do 500 złotych – 100 złotych;

3) ponad 500 złotych do 1000 złotych – 150 złotych;

4) ponad 1000 złotych do 2000 złotych – 200 złotych;

5) ponad 2000 złotych do 4000 złotych – 300 złotych;

6) ponad 4000 złotych do 6000 złotych – 400 złotych;

7) ponad 6000 złotych do 8000 złotych – 500 złotych;

8) ponad 8000 złotych do 10 000 złotych – 600 złotych;

9) ponad 10 000 złotych do 12 500 złotych – 700 złotych;

10) ponad 12 500 złotych do 15 000 złotych – 800 złotych;

11) ponad 15 000 złotych do 18 000 złotych – 900 złotych;

12) ponad 18 000 złotych do 20 000 złotych – 1000 złotych.

2. W sprawach o prawa majątkowe pobiera się opłatę stosunkową od pozwu, przy wartości przedmiotu sporu, a od apelacji, przy wartości przedmiotu zaskarżenia:

1) ponad 20 000 złotych do 4 000 000 złotych – 5%;

2) ponad 4 000 000 złotych – 200 000 zł i 0,5% od nadwyżki ponad 4 000 000 złotych, nie więcej jednak, niż 500 000 złotych.

3. W sprawach o roszczenia wynikające z czynności bankowych, o których mowa w art. 5 ust. 1 i 2 PrBank od strony będącej konsumentem lub osobą fizyczną prowadzącą gospodarstwo rodzinne, przy wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia wynoszącej ponad 20 000 złotych pobiera się opłatę stałą w kwocie 1000 złotych.

4. W sprawach, w których powód będący konsumentem podjął próbę rozwiązania sporu poprzez złożenie wniosku o rozpatrzenie sporu przez właściwy sąd polubowny ustanowiony ustawą do rozpatrywania sporów konsumenckich albo o wszczęcie postępowania w sprawie pozasądowego rozwiązania sporu konsumenckiego, opłata stała lub stosunkowa od pozwu podlega obniżeniu o dwie trzecie, nie więcej jednak niż o 400 złotych.

5. W sprawach o roszczenia wynikające z art. 36–37 ustawy z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym101 przy wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia wynoszącej ponad 20 000 złotych pobiera się opłatę stałą w wysokości 1000 złotych.

6. Opłata stała lub stosunkowa w sprawach o prawa majątkowe dochodzone w postępowaniu grupowym wynosi połowę opłaty ustalonej zgodnie z ust. 1 i 2, jednak nie mniej niż 100 złotych i nie więcej niż 500 000 złotych.”;

• po art. 14 dodaje się art. 14a w brzmieniu:

„Art. 14a 1. W sprawie, w której powództwo zostało oddalone w trybie art. 1911 KPC, powoda nie obciąża się kosztami sądowymi.

2. Jeżeli jednak apelacja została oddalona w trybie art. 3671 Kodeksu postępowania cywilnego, sąd drugiej instancji obciąży powoda opłatą podstawową od pozwu i od apelacji. Jeżeli powód wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, sąd drugiej instancji może mu je przyznać”;

• w art. 15 ust. 2 otrzymuje brzmienie: „Opłatę tymczasową określa się w granicach od 30 złotych do 2000 złotych, a w sprawach dochodzonych w postępowaniu grupowym od 300 złotych do 20 000 złotych.”;

• art. 19 otrzymuje brzmienie: „1. Połowę opłaty pobiera się od:

1) sprzeciwu od wyroku zaocznego;

2) wniosku o uchylenie europejskiego nakazu zapłaty;

3) pozwu spełniającego przesłanki do rozpoznania w postępowaniu nakazowym;

4) zarzutów od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym.

2. Czwartą część opłaty pobiera się od pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym. W przypadku, o którym mowa w art. 50537 § 2 KPC, uiszczoną opłatę od pozwu w elektronicznym postępowaniu upominawczym zalicza się na poczet opłaty od nowo wniesionego pozwu.

3. Piątą część opłaty pobiera się od:

1) interwencji ubocznej;

2) zażalenia, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej;

3) wniosku o zawezwanie do próby ugodowej.”;

• po art. 21 dodaje się art. 21a w brzmieniu: „Art. 21a. W przypadku przekazania sprawy innemu sądowi nie przekazuje się temu sądowi pobranych w tej sprawie opłat sądowych.”;

• w art. 22: „Art. 22. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od zażalenia na postanowienie w przedmiocie:

pkt 4 otrzymuje brzmienie:

4) wynagrodzenia i zwrotu kosztów poniesionych przez mediatora, biegłego, tłumacza, kuratora lub uprawnioną osobę trzecią.”;

• art. 23: „Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od:”

b) uchyla się pkt 3;

• w art. 24 w ust. 1 uchyla się pkt 5;

• po art. 25 dodaje się art. 25a i 25b w brzmieniu:

„Art. 25a. Opłatę od oświadczenia o rozszerzeniu powództwa lub o jego zmianie w sposób powodujący wzrost wartości przedmiotu sporu pobiera się w wysokości różnicy między opłatą należną od powództwa rozszerzonego lub zmienionego a opłatą należną od powództwa w pierwotnej postaci, nie niższej jednak, niż 30 złotych.

Art. 25b. 1. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od wniosku o doręczenie orzeczenia albo zarządzenia z uzasadnieniem zgłoszonego w terminie tygodnia od ogłoszenia albo doręczenia tego orzeczenia albo zarządzenia.

2. W przypadku wniesienia środka zaskarżenia opłatę uiszczoną od wniosku o uzasadnienie zalicza się na poczet opłaty od środka zaskarżenia. Ewentualna nadwyżka nie podlega zwrotowi”;

• w art. 26 w ust. 1 uchyla się pkt 4 i 5;

• po art. 26 dodaje się art. 26a w brzmieniu: „Art. 26a. 1. W sprawach o:

1) ochronę praw autorskich i pokrewnych jak również dotyczących wynalazków, wzorów użytkowych, wzorów przemysłowych, znaków towarowych, oznaczeń topograficznych i topografii układów scalonych oraz o ochronę innych praw na dobrach niematerialnych, w tym europejskich praw własności intelektualnej,

2) zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji,

pobiera się od pozwu opłatę:

1) w wysokości określonej w art. 13 od każdego roszczenia pieniężnego,

2) stałą w kwocie 300 złotych od każdego innego roszczenia.

2. Opłatę stałą w kwocie 200 złotych pobiera się od wniosku o:

1) zabezpieczenie dowodów, o którym mowa w art. 80 ust. 1 pkt 1 PrAut,

2) zobowiązanie naruszającego autorskie prawa majątkowe lub innej osoby do udzielenia informacji lub udostępnienia dokumentacji, o których mowa w art. 80 ust. 1 pkt 2 i 3 PrAut,

3) zabezpieczenie dowodów, o którym mowa w art. 2861 ust. 1 pkt 1 PrWłPrzem,

4) zobowiązanie naruszającego patent, dodatkowe prawo ochronne lub prawo z rejestracji lub innej osoby do udzielenia informacji, o których mowa w art. 2861 ust. 1 pkt 2 i 3 PrWłPrzem,

5) zabezpieczenie dowodów, o którym mowa w art. 36b ust. 1 pkt 1 ustawy z 26.6.2003 roku o ochronie prawnej odmian roślin102,

6) zobowiązanie naruszającego wyłączne prawo lub innej osoby do udzielenia informacji, o którym mowa w art. 36b ust. 1 pkt 1 ustawy z 26.6.2003 roku o ochronie prawnej odmian roślin.”;

• uchyla się art. 28;

• w art. 29 wprowadzenie otrzymuje brzmienie: „Art. 29. Opłatę stałą w kwocie 5000 złotych pobiera się od pozwu w sprawie o:”;

• po art. 29 dodaje się art. 29a w brzmieniu: „Art. 29a. 1. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych od jednej osoby, której wniosek dotyczy, pobiera się od wniosku o wezwanie na rozprawę świadka, biegłego lub strony.

2. W przypadku konieczności zarządzenia przymusowego sprowadzenia świadka lub biegłego pobiera się dodatkowo opłatę w kwocie 200 złotych.”;

• art. 32 otrzymuje brzmienie: „Art. 32. 1. Opłatę stałą w kwocie 1000 złotych pobiera się od odwołania od decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej oraz Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego, a także od apelacji, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w takiej sprawie.

2. Opłatę stałą w kwocie 500 złotych pobiera się od zażalenia na postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej oraz Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego.”;

• po art. 32 dodaje się art. 32a w brzmieniu: „Art. 32. 1. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od odwołania od decyzji organu regulacyjnego, o którym mowa w ustawie z 7.6.2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków103, a także od apelacji, skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w takiej sprawie.

2. Opłatę stałą w kwocie 50 złotych pobiera się od zażalenia na postanowienie organu regulacyjnego, o którym mowa w ustawie z 7.6.2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.”;

• w art. 44 ust. 1 wprowadzenie otrzymuje brzmienie: „1. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od wniosku o:”;

• w art. 49 ust. 1 wprowadzenie otrzymuje brzmienie: „Art. 49. 1. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od wniosku o:”;

• art. 62 otrzymuje brzmienie: „Art. 62. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od wniosku o wykreślenie zastawu rejestrowego z rejestru zastawów.”;

• art. 64 otrzymuje brzmienie: „Art. 64. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od wniosku o uwierzytelnienie odpisu statutu w postępowaniu rejestrowym.”;

• art. 68 i 69 otrzymują brzmienie: „Art. 68. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera się od wniosku o:

1) udzielenie, zmianę, ograniczenie lub uchylenie zabezpieczenia roszczenia;

2) wydanie, zmianę, uchylenie, stwierdzenie wygaśnięcia, zmianę wykonania, ograniczenie wykonania lub zakończenie wykonania europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym;

3) wystąpienie z wnioskiem o zażądanie informacji o rachunku bankowym, o którym mowa w rozporządzeniu powołanym w art. 11443 § 1 KPC.

Art. 69. 1. Od wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego złożonego przed wniesieniem pisma wszczynającego postępowanie pobiera się czwartą część opłaty należnej od pozwu o to roszczenie.

2. Uiszczoną opłatę zalicza się na poczet opłaty od pisma wszczynającego postępowanie, jeżeli zostało wniesione w terminie przewidzianym do tego w przepisach o zabezpieczeniu. W przypadku oddalenia wniosku termin ten wynosi dwa tygodnie od doręczenia postanowienia, a jeżeli zostało wydane na posiedzeniu jawnym – od jego ogłoszenia.”;

• art. 70 otrzymuje brzmienie: „Art. 70. Opłatę stałą w kwocie 100 złotych pobiera sąd od wniosku o:

1) wezwanie dłużnika do wykonania egzekwowanej czynności w wyznaczonym terminie oraz umocowanie wierzyciela do wykonania tej czynności na koszt dłużnika, w przypadku bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu;

2) ukaranie grzywną dłużnika niewykonującego obowiązku zaniechania czynności lub nieprzeszkadzania czynnościom wierzyciela;

3) przeprowadzenie przez sąd egzekucji czynności o charakterze niemajątkowym, której inna osoba nie może za dłużnika wykonać;

4) ponowne wydanie tytułu wykonawczego w zamian utraconego;

5) nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku,

6) nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu, innemu niż orzeczenie sądu, ugoda sądowa, nakaz zapłaty albo ugoda zawarta przed mediatorem w wyniku prowadzenia mediacji na podstawie postanowienia sądu kierującego strony do mediacji;

7) nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika;

8) nadanie klauzuli wykonalności przeciwko lub na rzecz osoby innej niż wskazana w tytule egzekucyjnym, na którą przeszły uprawnienie lub obowiązek po powstaniu tytułu lub w toku sprawy przed wydaniem tytułu;

9) nadanie klauzuli wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki;

10) ustanowienie zarządcy nieruchomości lub innej rzeczy albo prawa, z których prowadzi się egzekucję według przepisów o egzekucji z nieruchomości;

11) umorzenie książeczki oszczędnościowej w związku z zajęciem wkładu, na który ją wystawiono;

12) wydanie zaświadczenia europejskiego tytułu egzekucyjnego;

13) uchylenie zaświadczenia europejskiego tytułu egzekucyjnego;

14) wydanie zaświadczenia o utracie lub ograniczeniu wykonalności tytułu egzekucyjnego opatrzonego zaświadczeniem europejskiego tytułu egzekucyjnego.”;

• uchyla się art. 71;

• w art. 77:

a) ust. 1 i 1a otrzymują brzmienie:

„1. Opłatę od wniosku o wydanie na podstawie akt:

1) poświadczonego odpisu, wypisu lub wyciągu;

2) odpisu orzeczenia ze stwierdzeniem prawomocności;

3) odpisu orzeczenia ze stwierdzeniem wykonalności;

4) zaświadczenia

– pobiera się w kwocie 20 złotych za każde rozpoczęte 10 stron wydanego dokumentu.

1a. Opłatę od wniosku o wydanie na podstawie akt zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia pobiera się w wysokości 20 złotych za każdy wydany informatyczny nośnik danych.”;

b) uchyla się ust. 2;

• po art. 77 dodaje się art. 77a w brzmieniu: „Art. 77a. Nie pobiera się opłaty od pierwszego wniosku o wydanie odpisu orzeczenia kończącego postępowanie z klauzulą wykonalności, złożonego przez stronę inicjującą postępowanie.”;

• art. 78 otrzymuje brzmienie: „Art. 78. Opłatę od wniosku o wydanie kopii dokumentu, znajdującego się w aktach sprawy, pobiera się w kwocie 20 złotych za każde rozpoczęte 20 stron wydanej kopii.”;

• w art. 79:

a) w ust. 1 w pkt 2 uchyla się lit. c i d;

b) w ust. 1 w pkt 3 lit. b otrzymuje brzmienie:

„b) od pozwu o separację, jeżeli zawarte w wyroku orzekającym separację dodatkowe rozstrzygnięcia wymagane przez przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego uwzględniają zgodne wnioski stron w tym zakresie – po uprawomocnieniu się wyroku, z zastrzeżeniem art. 26 ust. 2,”;

c) po ust. 2 dodaje się ust. 3 w brzmieniu:

„3. Opłatę zwracaną na podstawie ust. 1 pkt 1 lit. a, b i h, pkt 2 oraz pkt 3 lit. a, c i d obniża się o kwotę równą opłacie minimalnej.”;

• w art. 80:

a) po ust. 1 dodaje się ust. 1a w brzmieniu:

„1a. Nie zwraca się różnicy, jeżeli jest niższa, niż koszt jej zwrotu.”;

b) uchyla się ust. 2;

• po art. 80 dodaje się art. 80a w brzmieniu: „Art. 80a. Opłatę, o której mowa w art. 79 i 80, zwraca sąd, przed którym sprawa toczyła się w pierwszej instancji, a sąd drugiej instancji – jeżeli opłatę tę pobrał. Jeżeli opłatę pobrał notariusz, opłatę zwraca sąd, który rozpoznawał wniosek w pierwszej instancji.”;

• po art. 89 dodaje się art. 89a w brzmieniu: „Art. 89a. 1. Tłumaczowi powołanemu przez sąd przysługuje wynagrodzenie za wykonaną pracę oraz zwrot poniesionych przez niego wydatków niezbędnych do wykonania tłumaczenia.

2. Wynagrodzenie tłumacza przysięgłego ustala się według odrębnych przepisów. Wynagrodzenie innego tłumacza ustala się stosując odpowiednio przepis art. 89 ust. 2.

3. Przepisy art. 89 ust. 4 i 4b stosuje się odpowiednio.”;

• w art. 92:

a) ust. 1 otrzymuje brzmienie:

„1. Wynagrodzenie oraz zwrot kosztów podróży, wydatków, utraconego zarobku lub dochodu przyznaje się na wniosek świadka, osoby towarzyszącej świadkowi, o której mowa w art. 88, biegłego lub tłumacza, a także strony lub osoby trzeciej uprawnionej do otrzymania należności.”;

b) ust. 4 otrzymuje brzmienie:

„4. Osobę uprawnioną do otrzymania należności, o której mowa w ust. 1, poucza się o prawie i sposobie złożenia wniosku o jej przyznanie oraz o skutkach niezachowania terminu wskazanego w ust. 2.”;

• art. 93 otrzymuje brzmienie: „Art. 93. 1. Należności, o których mowa w art. 92, ustala i przyznaje sąd albo referendarz sądowy.

1a. Przewodniczący może zarządzeniem w całości uwzględnić wniosek świadka o przyznanie każdej z należności, o których mowa w art. 85-88, jeżeli jego uwzględnienie nie pociągnie za sobą zobowiązania strony do uiszczenia dalszych kwot albo jeżeli strona zgodziła się na pokrycie należności świadka w żądanej przezeń wysokości. Zarządzenie to nie podlega zaskarżeniu.

2. Przyznaną należność należy wpłacić niezwłocznie. W przypadku niemożności niezwłocznej wypłaty należność przekazuje się przekazem pocztowym lub przelewem bankowym bez obciążania osoby, której ją przyznano, opłatą pocztową lub kosztami przelewu.”;

• po art. 93 dodaje się art. 93a w brzmieniu: „Art. 93a. Przepisy art. 92 oraz art. 93 ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio do przyznawania należności mediatorowi w przypadku, o którym mowa w drugim zdaniu art. 1835 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.”;

• w art. 102 ust. 1 otrzymuje brzmienie: „1. Zwolnienia od kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny bądź też ich poniesienie narazi ją na taki uszczerbek.”;

• w art. 103 dotychczasową treść oznacza się jako ust. 1 i dodaje się po nim ust. 2 i 3 w brzmieniu:

„2. Spółka handlowa powinna wykazać także, że jej wspólnicy albo akcjonariusze nie mają dostatecznych środków na zwiększenie swoich wkładów lub udzielenie spółce pożyczki.

3. Przepisu ust. 2 nie stosuje się do spółki handlowej, której jedynym wspólnikiem albo akcjonariuszem jest Skarb Państwa.”.

W kontekście kosztów sądowych istotne znaczenie w szczególności dla pełnomocników fachowych mają wskazane niżej zmiany w zakresie skutków złożenia pisma nieopłaconego:

„Artykuł 1302a. § 1. Wniesiony przez adwokata, radcę prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej środek zaskarżenia, który nie został należycie opłacony, sąd odrzuca bez wezwania do uiszczenia opłaty, jeżeli środek ten podlega opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia.

§ 2. Przepisu § 1 nie stosuje się, gdy środek zaskarżenia jest zawarty w pierwszym piśmie strony w sprawie, lub gdy wysokość opłaty uległa zmianie na skutek sprawdzenia podanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia.

§ 3. Przepisy § 1 i 2 stosuje się odpowiednio do wniosku strony o doręczenie orzeczenia z uzasadnieniem zgłoszonego w terminie tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia orzeczenia. Wniosek złożony ustnie podlega odrzuceniu, jeżeli opłaty nie uiszczono najpóźniej w kolejnym dniu roboczym.

Art. 1303 § 2. Jeżeli obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty powstał z innych przyczyn niż wymienione w § 1 albo po wysłaniu odpisu pisma innym stronom, a w braku takich stron – po wysłaniu zawiadomienia o terminie posiedzenia, przewodniczący wzywa zobowiązanego do uiszczenia należnej opłaty w terminie tygodnia, a jeżeli mieszka on lub ma siedzibę za granicą i nie ma w kraju przedstawiciela – w terminie nie krótszym od miesiąca. W przypadku bezskutecznego upływu terminu sąd prowadzi sprawę bez wstrzymywania biegu postępowania, a o obowiązku uiszczenia opłaty orzeka w orzeczeniu kończącym sprawę w instancji, stosując odpowiednio zasady obowiązujące przy zwrocie kosztów procesu.

§ 4. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw informatyzacji w drodze rozporządzenia określi tryb i sposób dokonywania doręczeń przy użyciu Portalu Informacyjnego oraz sposób przekazywania elektronicznego potwierdzenia odbioru pisma z systemu Portalu Informacyjnego do systemów obsługujących postępowanie sądowe, mając na względzie zapewnienie skuteczności doręczeń oraz ochronę praw osób, którym pisma są doręczane”.

7. Alternatywne sposoby rozstrzygania sporów w postępowaniu cywilnym

7.1. Zawezwanie do próby ugodowej

Praktykującym prawnikom zawezwanie do próby ugodowej zazwyczaj kojarzy się jednoznacznie jako czynność dokonywana w celu przerwania biegu przedawnienia lub zasiedzenia. Faktycznie, jest to istotny skutek, jednak podejście takie sprawia, że owa czynność procesowa rzadko traktowana jest – zwłaszcza przez pełnomocników – jako rzeczywista inicjatywa podjęcia próby zakończenia sporu w sposób polubowny. Zgodzić się zresztą trzeba, że w sytuacji, gdy nie ma zagrożenia przedawnienia roszczenia, o wiele bardziej racjonalne jest zwrócenie się do drugiej strony bezpośrednio lub poprzez mediatora, aniżeli przez sąd. Pismo z sądu, nawet jeśli zawiera w tytule słowo „ugoda” zazwyczaj kojarzone jest jednak z procesem, a nie ugodą.

Nie oznacza to oczywiście, że opisywana instytucja nie jest potrzebna, ani że nie ma możliwości racjonalnego jej wykorzystania. Może być na przykład jedynym sposobem nawiązania dialogu ze stroną przeciwną, z którą nie ma z jakiejś przyczyny kontaktu.

W postępowaniu pojednawczym mogą być załatwione wszystkie sprawy cywilne, w których dopuszczalne jest zawarcie ugody (art. 184 KPC), a więc zarówno sprawy rozstrzygane w trybie procesowym, jak i nieprocesowym. Do czasu nowelizacji, która weszła w życie 1.1.2016 r., zawezwanie do próby ugodowej bywało wykorzystywane jako bardzo niedrogi sposób na sformalizowanie zgodnego stanowiska stron w tzw. „sprawach działowych” (zniesienie współwłasności, dział spadku, podział majątku wspólnego). Wnosząc opłatę w wysokości 40 zł, strony mogły np. przeprowadzić dział spadku w sposób uzgodniony wcześniej u mediatora. Nowelizacja, której celem było ukrócenie praktyki korzystania z zawezwania do próby ugodowej wyłącznie dla wywołania skutku przerwania biegu przedawnienia, odebrała stronom to tanie narzędzie. Ceny nieruchomości jednak na ogół przekraczają graniczną kwotę 10 000 zł wskazaną w przepisie art. 23 pkt 3 KSCU.

Projektowana nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego znów zmienia opłatę za wniosek, uchylając omawiany przepis art. 23 pkt 3 KSCU i wprowadzając w art. 19 ust. 3 pkt 3 nową zasadę – tym razem ma to być piąta część opłaty. W przypadku omawianego przykładu, byłaby to zatem 1/5 z 300 zł, czyli 60 zł.

Sądem właściwym jest, niezależnie od wartości przedmiotu sporu, sąd rejonowy ogólnie właściwy dla przeciwnika (art. 185 § 1 KPC), nie ma zatem możliwości innego określenia właściwości (np. według przepisów o właściwości przemiennej). Warto o tym pamiętać, jeżeli nie jest to sąd, do którego dogodnie jest wzywającemu dotrzeć, gdyż niestawiennictwo na posiedzeniu może doprowadzić do nałożenia na niego obowiązku zwrotu, nieraz dość wysokich, kosztów wywołanych próbą ugodową (art. 186 § 1 KPC).

Zawezwanie do próby ugodowej oprócz elementów wymaganych ogólnie dla każdego pisma wszczynającego sprawę, zawiera 2 charakterystyczne elementy – wniosek o zawezwanie przeciwnika do próby ugodowej oraz zwięzłe oznaczenie sprawy. Konieczne jest nadto precyzyjne sformułowanie żądania.

Wniosek o zawezwanie przeciwnika do próby ugodowej to po prostu sformułowanie „wnoszę o zawezwanie Jana Kowalskiego do próby ugodowej w sprawie…”.

Zwięzłe oznaczenie sprawy to wskazanie, o jakiego rodzaju sprawę chodzi (np. w sprawie działu spadku). Jest to konieczne, żeby sąd miał możliwość ocenić, czy w ogóle jest to sprawa, w której dopuszczalne jest zawarcie ugody, a poza tym oznaczenie to zawarte jest w wezwaniu doręczanym stronie przeciwnej.

Elementem, który decyduje o mniejszej skuteczności tego trybu dążenia do polubownego zakończenia sprawy, aniżeli mediacja jest przede wszystkim konieczność sformułowania, już na etapie pisma wszczynającego sprawę, konkretnego żądania. O ile w mediacji jest przestrzeń do wzajemnego wysłuchania się stron i dopiero w dalszej kolejności następuje etap generowania możliwych do przyjęcia rozwiązań, o tyle w tym postępowaniu przeciwnik, który być może byłby nawet skłonny polubownie załatwić sprawę, może odmówić ze względu na to, że sformułowane żądanie jest dla niego nie do przyjęcia. Efektu tego nie da się jednak uniknąć, formułując zawezwanie do próby ugodowej w sposób bardziej ogólny, gdyż przerywa ono bieg terminu przedawnienia jedynie co do wierzytelności precyzyjnie określonej w tym zawezwaniu – zarówno co do jej przedmiotu, jak i wysokości104.

Nie ma natomiast potrzeby przytaczanie podstawy faktycznej roszczenia ani formułowania wniosków dowodowych.

7.2. Mediacja

ISTOTA MEDIACJI

Na wstępie konieczne jest wyraźne zaprzeczenie rozpowszechnionemu poglądowi jakoby ugoda była równoznaczna z kompromisem, czyli sytuacją, w której każdy musi ustąpić. To nieprawda. Dobra ugoda to nie jest kompromis, tylko wygrana – dla obu stron. Czy jest to w ogóle możliwe? Często powtarzanym przykładem jest spór dwóch sióstr o pomarańczę.

Jeśli sprawa trafi do sądu, sąd przeprowadzi postępowanie dowodowe, przeanalizuje argumenty i w końcu rozstrzygnie, której z nich pomarańczę przyznać.

Jeśli siostry zaczną negocjować, być może osiągną „sprawiedliwy” kompromis – podzielą się po połowie.

Gdy te same siostry zdecydują się na mediację, okaże się, że tak naprawdę jedna z nich potrzebuje skórki, bo chce upiec ciasto, a druga środka, bo chce wycisnąć sok. Obie wygrywają w całości, ponieważ szczerze powiedziały sobie, na czym im tak naprawdę zależy.

To właśnie jest istota mediacji i dobrej ugody105.

Może się wydawać, że to wprawdzie bardzo sympatyczna szkoleniowa historyjka, jednak trudno przełożyć ją na realia rzeczywistych sporów. Sceptykom opowiadam przykład klienta, który przyszedł ze sprawą o obniżenie alimentów, tymczasem po dłuższej rozmowie okazało się, że tak naprawdę, to jemu wcale nie zależy na tym, żeby płacić niższe alimenty, lecz na tym, by widywać się z dzieckiem.

Procesowo jego stanowisko wyglądało jasno: chciał niższych alimentów, ale pod spodem krył się rzeczywisty interes: chciał normalnych relacji z dzieckiem. Mediacja dała rodzicom przestrzeń do przedstawienia swojego punktu widzenia, w rezultacie wypracowali zarówno plan kontaktów, jak i sposób zabezpieczenia finansowych potrzeb dziecka. Minęło już sporo czasu i porozumienie działa. Klient był zadowolony, bo uzyskał to, czego chciał. Nikt z niczego nie ustąpił, nie było żadnego kompromisu. Mediator doprowadził do sytuacji, gdy obie strony odkryły, na czym im naprawdę zależy i okazało się, że chociaż ich stanowiska procesowe były sprzeczne, to ich rzeczywiste interesy sprzeczne nie były.

PRZEPISY

Mediacja w sprawach cywilnych uregulowana jest w przeważającej części w Kodeksie postępowania cywilnego (art. 1831–18315 Oddział „Mediacja”, art. 981 KPC dotyczący kosztów mediacji, art. 436 i 4452 KPC dotyczące mediacji w sprawach o rozwód i separację, art. 5702 KPC dotyczący mediacji mającej na celu określeniu sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej). Celem omówienia kwestii związanych z mediacją w całości, trzeba jednak też sięgnąć do: Kodeksu cywilnego (przepisy 123–125 KC dotyczące wpływu mediacji na bieg przedawnienia, art. 568 § 4 i 5 KC regulującego kwestię zawieszenia terminu do wykonania uprawnień kupującego z tytułu rękojmi), ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (art. 5, 71, ust. 1 pkt 1 lit. h i pkt. 2 lit. a, art. 79 ust. 2 oraz art. 95 pkt 1 KSCU) oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 20.6.2016 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia i podlegających zwrotowi wydatków mediatora w postępowaniu cywilnym106.

W tym miejscu należy też zasygnalizować istotną kwestię, a mianowicie nowelizację przepisów o mediacji, która weszła w życie 1.1.2016 r. Jest to konieczne nie po to, by ocalić napisaną przed nowelizacją część niniejszego rozdziału (został on napisany w całości już po nowelizacji), lecz dlatego, że jest to nowelizacja jeszcze stosunkowo świeża i dyskusja o zasadności niektórych zmian nadal się toczy. Co więcej, niektóre zmiany (np. dotyczące kosztów mediacji) wywołały skutki, o których ustawodawca chyba nie pomyślał i już w kolejnej projektowanej nowelizacji zostały one częściowo zmodyfikowane.

SPRAWY CYWILNE NADAJĄCE SIĘ DO MEDIACJI

Jako że niniejsza pozycja skierowana jest do prawników, nie ma potrzeby wyjaśniania, czym jest sprawa cywilna. Pochylić się jednak przez chwilę należy nad kwestią, jakie sprawy cywilne nadają się do mediacji. Nie jest możliwe utworzenie listy wyliczającej rodzajowo typy spraw, w których prowadzenie mediacji jest sensowne. Przyczyna jest dość prosta, choć może się wydawać osobie mającej rzadziej styczność z mediacją nader optymistyczna, mianowicie mediować można w każdej sprawie. Praktyka pokazuje, że niezależnie od tego, czy przy stole mediacyjnym spotykają się bardzo poważni prezesi dużych firm, czy małżonkowie planujący rozwód, najważniejsze okazują się ludzkie emocje. Zarówno plany wychowawcze, jak i poważne kontrakty bywają zagrożone np. tym, że ktoś poczuł się urażony nieodpowiednią formą maila.

1. Kim jest mediator?

Dla osób podejmujących decyzję, czy przystąpić do mediacji bardzo istotne jest, kim jest mediator. Jest to oczywiście zrozumiałe, skoro bowiem ktoś zamierza poświęcić swój czas i pieniądze, chciałby, by przy stole znalazł się profesjonalista. Co zatem kryje się za tytułem zawodowym „mediator”?

Wymogi formalne, wynikające z ustawy, nie są wygórowane. Mediatorem może zostać osoba fizyczna, mająca pełną zdolność do czynności prawnych, niepozbawiona praw publicznych, z wyłączeniem czynnego zawodowo sędziego.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 20.1.2016 r. w sprawie prowadzenia listy stałych mediatorów107 wprowadziło nową kategorię „stałego mediatora”. Mediator wpisany na listę stałych mediatorów przy sądzie okręgowym dodatkowo musi mieć minimum 26 lat, znać język polski, być niekarany za umyślne przestępstwo karne lub skarbowe i mieć wiedzę oraz umiejętności na temat mediacji. Ten ostatni wymóg, teoretycznie daje rękojmię należytego wykonywania zawodu, problem polega na tym, że brak jest szczegółowych regulacji odnośnie np. wymogów szkolenia.

Czy zatem mediatorzy są fachowcami? W przeważającej mierze tak, ponieważ zrzeszające mediatorów organizacje dobrowolnie przestrzegają „Standardów szkolenia mediatorów” uchwalonych przez Społeczną Radę do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości w dniu 29.10.2007 r.108. Decydujące w tym zawodzie jest jednak doświadczenie, wybierając mediatora, warto zatem sprawdzić, gdzie się szkolił i jak długo praktykuje.

2. Wszczęcie mediacji

Ostatecznie, wobec dobrowolności mediacji, oczywiście strony zasiadają przy stole, ponieważ tak zdecydowały. Są jednak dwa zasadnicze tryby wszczęcia mediacji – na podstawie umowy o mediację lub skierowania sądu.

a. Umowa

Celowo mediacja umowna wymieniona jest na pierwszym miejscu (tak samo zresztą jak w ustawie, choć nie wiem, czy z tych samych względów), gdyż sytuacją najbardziej pożądaną byłoby korzystanie z mediacji zanim sprawa trafi do sądu (w przypadku tych spraw, w których potrzebny jest wyrok lub postanowienie) lub w ogóle zastąpienie rozstrzygania sporu mediacją (w sprawach, w których ugoda przed mediatorem może zamknąć sprawę). Jest tak, ponieważ już sam fakt skierowania sformalizowanych pism do sądu i obecność na sali sądowej może pogłębić i zaostrzyć konflikt.

Dobrze jest zatem pomyśleć o mediacji zawczasu. W obrocie gospodarczym coraz częściej pojawia się najbardziej zaawansowany sposób myślenia o mediacji „zawczasu”, czyli jeszcze przed ewentualnym konfliktem. Mam na myśli oczywiście klauzule mediacyjne w umowach. Pozostaje pytanie o skutki prawne takiej klauzuli, w przypadku, gdy jedna ze stron wystąpiła z powództwem. Ustawa tego nie reguluje, np. analogicznie jak w przypadku zapisu na sąd polubowny. Ocenę braku regulacji komplikuje zasada dobrowolności mediacji.

Jeśli umowy o mediacji nie ma, najlepszym rozwiązaniem jest po prostu zaproponowanie mediacji drugiej stronie i wspólne udanie się do mediatora. Nie zawsze oczywiście jest to możliwe. Jeśli konflikt jest zbyt nasilony, można propozycję złożyć za pośrednictwem pełnomocnika. Z doświadczenia mogę powiedzieć, że takie pismo zazwyczaj nie jest ignorowane i często dochodzi do mediacji.

W kontekście powyższego, istotne jest, aby wspomniane pismo nie wyglądało i nie brzmiało jak przedsądowe wezwanie do zapłaty (szerzej o tym w rozdziale „Pełnomocnik w mediacji”). Trzeba sobie wypracować własny projekt zaproszenia do mediacji, które będzie zrozumiałe (warto dać go do przeczytania osobie niebędącej prawnikiem) i na tyle miękkie, by faktycznie było propozycją, a nie ultimatum, a z drugiej strony na tyle stanowcze, by zostało potraktowane poważnie.

Dopiero w ostateczności warto myśleć o przewidzianym przepisami sposobie, czyli złożeniu formalnego wniosku o mediację. O tym sposobie należy oczywiście pomyśleć także wtedy, gdy celem jest przerwanie biegu przedawnienia.

b. Postanowienie sądu

W obecnym stanie prawnym, sąd może skierować strony do mediacji według swojego uznania na każdym etapie rozprawy. Przed nowelizacją możliwe było to tylko do końca pierwszej rozprawy, jednak tylko teoretycznie jest to rewolucja, bowiem i wcześniej skierowanie do mediacji w toku sprawy było możliwe, lecz wymagało wniosku stron.

Zmiana ta jest – w mojej ocenie – pozytywna, doświadczenie bowiem uczy, że na mediację najlepsze są dwa momenty. Pierwszy jest na samym początku, zanim doszło do eskalacji konfliktu, zanim zostali przesłuchani świadkowie, przytoczona zawiła argumentacja. Drugi dobry moment występuje w „martwej” fazie, gdy sprawa toczy się już bardzo długo, a jej uczestnicy są zmęczeni i tracą powoli nadzieję, że sąd kiedykolwiek ją rozstrzygnie (najczęściej stadium takie osiągają sprawy tzw. „działowe” – o zniesienie współwłasności, podział majątku wspólnego i dział spadku).

Sąd ma możliwość skierować sprawę do mediacji z posiedzenia niejawnego, czyli zanim strony zostaną wezwane do sądu, na podstawie samych tylko dokumentów. Może się to wydawać atrakcyjne z punktu widzenia obciążenia sędziów, zwłaszcza w sądach rejonowych. Nie wydaje się to jednak być idealnym sposobem, bowiem praktyka pokazuje, że przeważająca część spraw kierowanych do mediacji bez uprzedniego kontaktu ze stronami kończy się brakiem zgody na mediację.

Ustawodawca w projektowanej nowelizacji założył, że przyczyną braku zgody na mediację może być brak wiedzy stron postępowania, czym właściwie jest mediacja i na czym polega. Wprawdzie anegdotki o myleniu mediacji z medytacją mają już obecnie bardzo długie brody (i samych mediatorów już nie śmieszą), jednak nadal wiedza o mediacji nie jest tak naprawdę bardzo powszechna. Trudno też przyjąć, by wiedzę taką strona niebędąca prawnikiem uzyskać mogła z treści pouczenia „o możliwości rozwiązania sporu w drodze ugody zawartej przed sądem lub mediatorem” (według projektowanej zmiany art. 2052 § 1 pkt 1, lub z dołączanych przez niektóre wydziały sądów do postanowienia o skierowaniu sprawy do mediacji wyciągów z przepisów (przy – w przeważającej mierze zapewne kontrfaktycznym – założeniu, że ktokolwiek w ogóle wyciągi te czyta). Tylko częściowo problem ten był rozwiązywany przez inicjatywy oddolne samych mediatorów (np. w Gdańsku), którzy tworzyli i przekazywali w ramach współpracy z sądami teksty ulotek informujących, czym jest mediacja w sposób zrozumiały. Remedium na opisaną sytuację miały być wprowadzone tzw. posiedzenia informacyjne. Samo założenie wydaje się być sensowne, zwłaszcza z tego względu, że rolę informowania stron, na czym polega mediacja przejąć ma inna osoba aniżeli sędzia, który tę sprawę ma rozstrzygać. Mankament polega na tym, że nie przewidziano żadnych środków na realizację tychże spotkań informacyjnych. Prowadzić może je zatem sędzia, referendarz sądowy, urzędnik sądowy lub asystent sędziego sądu bez dodatkowego wynagrodzenia, albo stali mediatorzy, także na zasadach wolontariatu. W rezultacie, na dzień dzisiejszy w wielu sądach spotkania takie się nie odbywają.

Do mediacji skierować strony można tylko raz. Trudno jednoznacznie stwierdzić, czy ograniczenie to jest dobre. Z jednej strony bowiem, może zdarzyć się, że na danym etapie postępowania nie było możliwości wypracowania porozumienia, a na dalszym etapie pojawią się nowe okoliczności, czy też nawet tylko zmiana nastawienia stron i byłoby to możliwe (a same bez pomocy mediatora mogą nie być w stanie się porozumieć). Z drugiej jednak strony, osoby, którym nie udało się porozumieć w mediacji raczej nie będą gotowe skorzystać z niej ponownie. Wreszcie, wielokrotne kierowanie sprawy do mediacji, mogłoby nadmiernie wydłużyć postępowanie (choć mogłoby też ostatecznie szybciej doprowadzić do jego zakończenia, gdyby kolejna mediacja zakończyła się jednak ugodą). Niemniej, trzeba pamiętać, że szansa na skierowanie do mediacji jest jednorazowa i, reprezentując stronę, dobrze przemyśleć, czy moment na mediację jest odpowiedni. Oczywiście nie ma przeszkód, by strony w toku sprawy skorzystały ponownie z mediacji na podstawie umowy z mediatorem.

Dopiero nowelizacja nałożyła na sąd obowiązek podania mediatorowi danych kontaktowych stron i ich pełnomocników – adresów, numerów telefonów i adresów poczty elektronicznej (art. 1839 § 3 KPC). Wprawdzie wielu sędziów i wcześniej to robiło, ale zdarzało się też, że mediator dostawał postanowienie o skierowaniu do mediacji, w którym miał jedynie imiona i nazwiska, i tracił czas na ustalanie danych stron (niestety pomimo 3 lat obowiązywania nowelizacji nadal się to zdarza).

ZASADY MEDIACJI I ICH GWARANCJE PROCESOWE W KODEKSIE POSTĘPOWANIA CYWILNEGO

Zasady mediacji, choćby mediator jasno i zrozumiale wyłożył je stronom, nie miałyby wielkiego znaczenia, gdyby przepisy nie dostrzegały ich w taki sposób, że zasady te znajdą odzwierciedlenie w konkretnych gwarancjach procesowych. Nie jest to zresztą twierdzenie szczególnie odkrywcze i dotyczy wszelkich zasad ogólnych. To trochę tak, jak z konstytucją. Samo wpisanie do niej zasady, na niewiele się zda, jeśli braknie konkretnych przepisów, które by jej realizację zapewniły. Przyjrzyjmy się zatem zasadom mediacji pod tym właśnie kątem.

1. Dobrowolność

Dobrowolność mediacji jest zapewniona w ten sposób, że sąd nie może do mediacji skierować stron, które sobie tego nie życzą. W przypadku skierowania do mediacji z posiedzenia niejawnego, muszą one w takim wypadku wyraźnie ten brak zgody wyartykułować, składając oświadczenie z zachowaniem siedmiodniowego terminu. Projektowana nowelizacja uzupełnia lukę dotyczącą postanowień o skierowaniu do mediacji podczas rozprawy – w takim wypadku tygodniowy termin biegnie dla strony od dnia ogłoszenia postanowienia. Warto pamiętać, że zasada dobrowolności oznacza też możliwość zrezygnowania z mediacji w dowolnym momencie.

Pewnym odstępstwem od zasady dobrowolności, jest możliwość skierowania stron na obowiązkowe spotkanie informacyjne (co nie jest jednak oczywiście naruszeniem zasady dobrowolności samej mediacji).

2. Bezstronność

Przepis ogranicza się do stwierdzenia, że mediator „powinien zachować bezstronność”. Nowelizacja ze stycznia 2016 r. wprowadziła obowiązek mediatora poinformowania stron o okolicznościach mogących jego bezstronność naruszać. Oczywiście „poinformowanie” to za mało. Nie ulega wątpliwości, że mediator takiej mediacji po prostu nie powinien prowadzić. Brak przy tym szczegółowych przepisów skonstruowanych np. podobnie, jak przepisy regulujące wyłączenie sędziego, zatem kwestia, czy dana okoliczność jest tego rodzaju, że może rzutować na bezstronność mediatora, pozostawiona jest jego wyczuciu i etyce zawodowej. W praktyce, mediatorzy traktują zasadę bezstronności bardzo poważnie. Nie dziwi to zresztą, gdyż poczucie którejkolwiek ze stron, że mediator nie jest bezstronny oznaczałoby fiasko mediacji.

3. Neutralność

Neutralność mediatora polega na tym, że nie może mu zależeć na przyjęciu przez strony konkretnego rozwiązania, w tym także nie może mu zależeć, by strony w ogóle zawarły ugodę. Zresztą odniosłoby to odwrotny skutek, wszelkie naciski w kierunku zawarcia ugody, działają dokładnie odwrotnie, a jeśli by nawet została w takich okolicznościach zawarta ugoda, to doświadczenie mówi, że nie będzie ona trwała. Nawiasem mówiąc, także i pełnomocnik nie powinien nalegać na zawarcie ugody. Ma oczywiście obowiązek wyjaśnić klientowi, dlaczego uważa ugodę za dobre rozwiązanie w danym przypadku, jednak decyzję musi pozostawić jemu.

Nowelizacja ze stycznia 2016 r. wprowadza kontrowersyjny przepis umożliwiający mediatorowi zasugerowanie rozwiązania. Jest to sprzeczne z najgłębszą istotą mediacji, gdyż to same strony mają znaleźć rozwiązanie swego sporu, a mediator ma im jedynie w tym pomóc. Co więcej, praktyka pokazuje, że strony nieraz są w stanie wpaść na pomysł, który nigdy w życiu mediatorowi nie przyszedłby do głowy, bo to one znają swoją sprawę, z całą jej złożoną specyfiką.

Owszem, mediator może w delikatny sposób wprowadzić do rozmowy jakąś myśl. Bywa to konstruktywne, zwłaszcza w mediacjach dotyczących dzieci. Ale jest jednak różnica między tym, o czym teraz piszę, czyli: „Proszę państwa, czasami zdarza się, że osoby w takiej sytuacji, jak Wy decydują się na….”, a tym, co zakłada nowy przepis, czyli: „powinniście to zrobić tak:…”.

4. Poufność

Przepis konkretyzuję zasadę niejawności postępowania mediacyjnego na dwa sposoby. Po pierwsze, nakłada na wszystkich uczestników mediacji obowiązek zachowania tajemnicy, po drugie zaś niejawność postępowania oznacza bezskuteczność powoływania się w dalszym postępowaniu na jakiekolwiek oświadczenia składane w mediacji.

Tajemnica mediacji jest skonstruowana jako tajemnica względna – strony mogą mediatora oraz inne osoby biorące udział w postępowaniu mediacyjnym z niej zwolnić. Mówi o tym zarówno przepis art. 1844 § 2 KPC („strony mogą zwolnić mediatora i inne osoby biorące udział w mediacji z obowiązku zachowania w tajemnicy faktów, o których dowiedziały się w związku z prowadzeniem mediacji”), a dodatkowo tylko w odniesieniu do mediatora, ale już nie „innych osób” przepis art. 2591 KPC konstruujący zakaz dowodowy, zgodnie z którym „mediator nie może być świadkiem co do faktów, o których dowiedział się w związku z prowadzeniem mediacji, chyba że strony zwolnią go z obowiązku zachowania tajemnicy mediacji”.

Nie jest to w mojej ocenie dobra regulacja, gdyż poufność jest jedną z podstawowych gwarancji tego, że mediacja może się spokojnie i w sposób bezpieczny dla stron odbywać. Zwłaszcza owo zwolnienie „innych osób” budzi poważne wątpliwości. O ile tymi innymi osobami będą pełnomocnicy, są oni dodatkowo związani własną tajemnicą adwokacką czy radcowską, a ta raczej zgodnie jest traktowana jako bezwzględna. Powstaje jednak pytanie, czy np. członek rodziny biorący udział w mediacji, mógłby następnie np. zeznawać w charakterze świadka na okoliczności przebiegu mediacji?

Z kolei bezskuteczność powoływania się w dalszym postępowaniu na jakiekolwiek oświadczenia składane w mediacji jest w mojej ocenie ograniczeniem nie dość daleko idącym. Trafniejsza byłaby regulacja uniemożliwiająca także bezskuteczne powoływanie się na informacje pozyskane w mediacji – chociaż częściowo chroniłoby to przed instrumentalnym traktowaniem mediacji, właśnie jako procedury umożliwiającej zdobycie wiadomości od strony przeciwnej.

5. Akceptowalność

Zasada akceptowalności jest realizowana w ten sposób, że strony mogą wskazać mediatora. Mogą tez wybrać innego mediatora niż wyznaczył sąd.

CZAS TRWANIA MEDIACJI

Mediację promuje się, podkreślając jej szybkość, zwłaszcza w opozycji do postępowania sądowego. To, czy mediacja faktycznie jest szybka, zależy od okoliczności. Jeśli mediacja odbywa się z inicjatywy stron i żadne postępowanie się nie toczy, mediacja trwa tyle, ile strony potrzebują. Czasem jest to jedno spotkanie, a czasem i dziesięć, najczęściej dwa lub trzy.

W przypadku skierowania stron do mediacji przez sąd, obowiązują jednak jasne reguły czasowe, sąd wyznacza termin mediacji na okres maksymalnie 3 miesięcy. Termin ten liczy się od dnia, w którym mediator odebrał postanowienie sądu o skierowaniu do mediacji (tak się przynajmniej przyjmuje, gdyż przepis tej kwestii nie precyzuje). Przepis nakazuje mediatorowi wyznaczyć termin i miejsce posiedzenia niezwłocznie, co jest faktycznie bardzo istotne, nieraz okazuje się bowiem, że znalezienie terminu odpowiadającego wszystkim zainteresowanym trwa dość długo i na samą mediację pozostaje mniej czasu. W toku mediacji, na zgodny wniosek stron, sąd może jednak mediację wydłużyć, zatem i w przypadku mediacji sądowej, może ona trwać dłużej, gdy jest taka potrzeba.

PROTOKÓŁ Z MEDIACJI

Jeśli chodzi o treść protokołu, przepis tę kwestię regulujący jest w zasadzie przepisem natury technicznej i większych wątpliwości nie budzi. I tak protokół ma zawierać:

1) miejsce prowadzenia mediacji – czyli najczęściej siedzibę mediatora (choć oczywiście zdarza się, że mediacja jest prowadzona w innym miejscu, chociażby w sali wynajętej na potrzeby mediacji);

2) czas przeprowadzenia mediacji – określenie to budzi pewne kontrowersje w środowisku mediatorów – czy oznacza to okres, w którym mediacja jest prowadzona, czy też terminy spotkań. Dominuje stanowisko, że chodzi o wpisanie do protokołu konkretnych dat, przy czym część mediatorów wpisuje także, ile trwały poszczególne spotkania (np. „5.10.2017 r., godz. 10.00–11.30”);

3) dane stron – imię, nazwisko lub nazwa, adres. W przypadku mediacji pozasądowych konieczne jest nadto wskazanie nr PESEL lub KRS stron. Przepis wprawdzie tego nie wymaga, jednak jeśli ugoda ma być zatwierdzona poprzez nadanie klauzuli wykonalności, jest to niezbędne;

4) dane mediatora, czyli imię, nazwisko i adres. Nie chodzi oczywiście o adres zamieszkania, lecz o adres siedziby mediatora;

5) wynik mediacji – to jednozdaniowe stwierdzenie „strony zawarły ugodę” lub „strony nie zawarły ugody”. Ze względu na poufność mediacji, protokół żadnych innych informacji na ten temat nie zawiera;

6) podpis mediatora.

Ponadto jeśli została zawarta ugoda, może być ona umieszczona w treści protokołu. W takim przypadku pod protokołem powinny być także podpisy stron. Jest to technika rzadko spotykana, zdarza się w przypadku bardzo krótkich, jednozdaniowych ugód. Najczęściej ugoda jest oddzielnym dokumentem i jest dołączana do protokołu jako załącznik.

Następnie mediator wysyła protokół z mediacji do sądu. W przypadku mediacji prowadzonej na podstawie postanowienia sądu wysyła zawsze do tego sądu, w którym sprawa się toczy. W przypadku mediacji z inicjatyw stron jest inaczej, nowelizacja ze stycznia 2016 r. umożliwiła mediatorowi wysyłanie protokół do sądu tylko wtedy, gdy strony zawarły ugodę i tylko wówczas, gdy strony wnoszą o jej zatwierdzenie przez sąd. Jest to zmiana sensowna, gdyż zdarza się, ze stronom nie zależy na sformalizowaniu ugody. Są też sytuacje, gdy nie miałoby to właściwie żadnego sensu (np. ugoda w sprawie o zachowek, która jest wykonana w dniu podpisania). W przypadku takiej mediacji, od mediatora wymaga się pewnej wiedzy na temat procedury cywilnej, mediator musi bowiem ugodę wysłać do sądu właściwego, tzn. do sądu, który byłby właściwy do rozpoznania sprawy, gdyby strony skierowały ją do sądu. Reguła ta przysparza pewnych trudności w sytuacji, gdy strony zawarły ugodę mediacyjną, regulującą ich spór w sposób kompleksowy, w sytuacji, gdy w sądzie musiałoby się toczyć kilka spraw. Jest to oczywiście ogromną zaletą mediacji, jednak gdy przychodzi do zatwierdzenia ugody, okazuje się komplikacją. Przykładem może być ugoda pomiędzy rodzicami odnośnie alimentów i kontaktów – ugoda jest jedna, postępowania sądowe byłyby dwa. Mogłoby się wydawać, że nic prostszego, jak sporządzić w takim wypadku dwie ugody. Tyle, że strony zazwyczaj tego nie chcą, gdyż obie te kwestie, choć przepisami procedury cywilnej rozdzielone, życiowo są ze sobą mocno powiązane. W takim wypadku jedynym wyjściem okazuje się sporządzenie jednej ugody i wysłanie jednego egzemplarza z wnioskiem o zatwierdzenie w odniesieniu do alimentów, a drugiego z wnioskiem o zatwierdzenie kontaktów. Problem wystąpiłby, gdyby okazało się, że z jakichś względów sąd jedną ugodę zatwierdzi, a drugiej nie.

Mając na względzie, że ugoda mediacyjna jest zatwierdzana na posiedzeniu niejawnym, a w praktyce, w związku z przypisaniem sędziów w sądach rodzinnych do konkretnych rejonów, przez tego samego sędziego, dobrym rozwiązaniem byłaby zmiana przywołanych przepisów, tak, by możliwe było całościowe zatwierdzanie tego rodzaju ugód.

ZATWIERDZENIE UGODY PRZEZ SĄD

Zatwierdzona przez sąd ugoda ma moc ugody sądowej. Jest to dla stron skutek bardzo istotny, warto więc przyjrzeć się wątpliwościom i problemom związanym z procesem zatwierdzania ugody.

Po pierwsze, zastanowienia wymaga relacja pomiędzy przepisami art. 18312 § 21 i art. 18314 § 1 KPC. W tym pierwszym mowa o tym, że przez podpisanie ugody strony wyrażają zgodę na wystąpienie do sądu z wnioskiem o jej zatwierdzenie. Można by to rozumieć w ten sposób, że podpisując ugodę, strony tym samym upoważniają mediatora do złożenia w ich imieniu wniosku o zatwierdzenie ugody. Drugi z przywołanych przepisów stanowi jednak, że w przypadku zawarcia ugody, sąd na wniosek strony niezwłocznie przeprowadza postępowanie, co do zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem. Z tego z kolei przepisu wynika wymóg, by był to jednak oddzielny wniosek podpisany przez strony. Mediatorzy rozstrzygają ten problem pragmatycznie. Niezależnie od teoretycznej racji kluczowe jest, by strony nie były do niczego przez sąd wzywane, lecz uzyskały zatwierdzenie ugody, a zatem podsuwają stronom do podpisania oddzielny wniosek o zatwierdzenie ugody lub w samej treści ugody zamieszczają zapis „Strony wnoszą o zatwierdzenie niniejszej ugody”.

Zatwierdzenie ugody może polegać na nadaniu jej klauzuli wykonalności lub wydaniu postanowienia zatwierdzającego ugodę. Z przepisu art. 18314 § 2 KPC wynika, że nadanie klauzuli ma miejsce, jeżeli ugoda podlega wykonaniu w drodze egzekucji (ugoda staje się wówczas tytułem wykonawczym), zaś drugi tryb zatwierdzenia przewidziany jest „w przeciwnym przypadku”. Właśnie to „w przeciwnym wypadku” jest źródłem wątpliwości. W mojej ocenie, sformułowanie to powinno być rozumiane jak najprościej – po prostu wszystkie te ugody bądź te zapisy ugody, które nie nadają się do egzekucji, powinny być zatwierdzane postanowieniem. Takie podejście najpełniej realizuje intencje stron zawierających ugodę, jest wyrazem uszanowania ich wysiłku podjętego w celu osiągnięcia porozumienia i nie dezawuuje ich uzgodnień z tego tylko powodu, że wydają się one nieistotne, czy błahe. Często zdarza się, że konkretnym uzgodnieniom towarzyszy szereg uzgodnień „pobocznych”. Na przykład, w ugodzie regulującej kontakty rodzica z dzieckiem, obok wskazania konkretnych dat spotkań, strony uzgadniają, że rodzic zabierający dziecko na weekend poinformuje drugiego rodzica sms-em określonej treści, że dojechali na miejsce. Trzeba przyjąć, że skoro zapis taki znalazł się w ugodzie, najprawdopodobniej był on stronom potrzebny. Co więcej, najprawdopodobniej bez tego „pobocznego” zapisu, nie byłoby zapisu konkretnego regulującego dni i godziny kontaktów. Mogło być na przykład tak, że rodzic nie zgadzał się na kontakty z drugim rodzicem poza miejscem zamieszkania ze względu na swoją silną obawę dotyczącą dojazdu. Uzgodnienie, że będzie wysyłany sms o treści „dojechaliśmy” rozwiązało problem. Spotyka się jednak stanowisko odmienne, powstałe przez analogię z podlegającymi wykonaniu w drodze egzekucji orzeczeniami sądowymi. Wedle tej koncepcji, zatwierdzenie ugód postanowieniem dotyczyć miałoby tych ugód, które nie są wykonalne w drodze egzekucji, lecz stwarzają jakiś stan. Przy czym, o ile w przypadku orzeczeń sądowych nietrudno podać przykłady tego rodzaju orzeczeń (choćby postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, czy wyrok rozwiązujący małżeństwo przez rozwód), o tyle w przypadku ugód, jest to zadanie raczej trudne.

Warto też wspomnieć o kwestii czysto praktycznej – otóż sąd, zgodnie z przepisem art. 18314 § 1 KPC, ma przeprowadzić postępowanie co do zatwierdzenia ugody niezwłocznie. W przypadku, nadania klauzuli wykonalności, uznać w mojej ocenie należy, że powinno to oznaczać zachowanie terminu wskazanego w art 7811 KPC, czyli trzydniowego. Gdyby tak było, mediacja byłaby faktycznie dla stron bardzo atrakcyjną alternatywą dla postępowania sądowego. W przypadku zatwierdzenia ugody postanowieniem, żadnego przepisu wskazującego konkretny termin nie ma, owo „niezwłocznie” będzie w tym wypadku zatem tylko ogólną wskazówką. Niestety, zwłaszcza w przypadku mediacji pozasądowej, różnie z tą niezwłocznością bywa.

Kolejnym zagadnieniem jest kwestia niejawności posiedzenia, na którym sąd zatwierdza ugodę. Istotną, pozytywną zmianę wprowadza projektowana nowelizacja. W obecnym brzmieniu, niejawność posiedzenia jest regułą wprost wynikającą z przepisu art. 18314 § 2 KPC. Tymczasem, zdarza się, że strony są wzywane i to mimo tego, że ugoda jest zrozumiała. To z kolei, nie jest zrozumiałe dla stron. Z drugiej strony, zdarza się też, że ugoda nie może być zatwierdzona właśnie z powodu niezrozumiałości, lecz ugodę dałoby się uratować, gdyby strony zostały wezwane i poproszone o wyjaśnienie. Nowelizacja zmienia brzmienie przepisu, pozostawiając dowolność zatwierdzenia ugody na posiedzeniu niejawnym lub na rozprawie (skreślono słowa „na posiedzeniu niejawnym”). W mojej ocenie także w obecnym stanie prawnym nie ma przeszkód, by stosować w takim wypadku przepis art 766 KPC, który w przypadku spraw egzekucyjnych rozpoznawanych przez sąd wskazuje wprawdzie jako regułę niejawność postępowania, jednak daje możliwość wyznaczenia rozprawy albo wysłuchania na posiedzeniu stron, jeśli zachodzi taka potrzeba. Niemniej, zmiana ta, pozostawiająca wprost wybór właściwej w danym przypadku formy (posiedzenie niejawne lub rozprawa), powinna rozwiązać opisane powyżej problemy praktyczne.

ODMOWA ZATWIERDZENIA UGODY

Przepis art. 18314 § 3 KPC wymienia przyczyny, które uniemożliwiają zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem. Jest to katalog zamknięty i nie podlega wykładni rozszerzającej, w szczególności kontrola dopuszczalności ugody zawartej przed mediatorem nie może polegać na merytorycznym rozpoznaniu sprawy109.

Konieczność odmowy zatwierdzenia ugody sprzecznej z prawem nie budzi wątpliwości, podobnie ugody zmierzającej do obejścia prawa (np. bardzo wysokie alimenty umożliwiające zobowiązanemu rodzicowi uniknięcie spłacania długów innym wierzycielom).

Kontrowersje może budzić natomiast odmowa zatwierdzenia ugody sprzecznej z zasadami współżycia społecznego, zwłaszcza jeśli miałoby to oznaczać badanie przez sąd, czy ugoda nie jest niekorzystna dla którejś ze stron. Taka możliwość oznacza z jednej strony brak zaufania do kompetencji mediatora, który powinien wszak czuwać, by strony były świadome konsekwencji podpisywanej ugody. Mediator ma np. możliwość porozmawiać z każdą ze stron na osobności i zapytać jedną z nich, czy zasięgnęła porady prawnej, a jeśli nie, zasugerować, że może to być dobry pomysł. Z drugiej zaś strony, jest to brak poszanowania dla autonomii uczestników mediacji. Zdarza się, że jedna ze stron świadomie godzi się na rozwiązanie mniej korzystne od tego, które mogłaby uzyskać w sądzie, gdyż ma ku temu powody, które uważa za ważne. Może to być np. chęć szybkiego zakończenia sprawy i skupienia się na innych, ważniejszych kwestiach osobistych. Jeśli np. mężczyzna, którego małżonka poważnie choruje, zdecydował się podpisać ugodę mniej korzystną niż spodziewane rozstrzygnięcie sądu, gdyż wolał skupić się na byciu z żoną niż angażowaniu w proces sądowy – czy sąd ma prawo oceniać taką decyzję dorosłej, świadomej osoby? Moim zdaniem, nie.

Sąd odmówi zatwierdzenia ugody także, gdy zawiera sprzeczności lub jest niezrozumiała. Przy czym, jak wskazałam powyżej, dobrze by było, gdyby w takim wypadku podejmowana była próba uratowania ugody poprzez wezwanie stron i zapytanie, jakie były ich intencje. W zasadzie, nie widzę też przeszkód, by sąd w takim wypadku mógł skontaktować się bezpośrednio z mediatorem (np. telefonicznie) i zasugerować przeredagowanie ugody.

UGODA PRZED MEDIATOREM A FORMA CZYNNOŚCI PRAWNEJ

Wyjątkiem od możliwości zastąpienia orzeczenia sądu ugodą przed mediatorem zatwierdzoną przez sąd jest konieczność zachowania przepisów o szczególnej formie czynności prawnej (art. 18315 § 2 KPC). Najczęściej występującym skutkiem tego ograniczenia jest to, że nie można ugodą przed mediatorem przenieść własności nieruchomości. Oznacza to, że ugoda dotycząca np. działu spadku, czy podziału majątku wspólnego obejmującego nieruchomość, będzie tylko zgodnym projektem rozwiązania, który strony chcą przyjąć, a dla wywołania skutków prawnych konieczne będzie orzeczenie sądu lub akt notarialny.

W przypadku mediacji prowadzonych na podstawie postanowienia sądu, nie stanowi to większego problemu, po prostu strony wracają do sądu i zawierają ugodę sądową. Natomiast w przypadku mediacji pozasądowej, strony muszą zdecydować, czy bardziej zależy im na czasie (w takim wypadku lepiej udać się do notariusza), czy na niższych kosztach (zazwyczaj tańsze będzie wszczęcie sprawy sądowej, np. o podział majątku wspólnego na zgodny wniosek).

Do czasu nowelizacji, która weszła w życie 1.1.2016 r., bardzo tanim sposobem na sformalizowanie takiej ugody było zawezwanie do próby ugodowej. Za 40 zł strony mogły np. przeprowadzić dział spadku w sposób uzgodniony wcześniej u mediatora. Nowelizacja, której celem było ukrócenie praktyki korzystania z tego narzędzia wyłącznie dla wywołania skutku przerwania biegu przedawnienia, odebrała jednak stronom to narzędzie.

MEDIACJA A PRZERWA BIEGU PRZEDAWNIENIA

Przepis art. 123 § 1 pkt 3 KC wprowadza bardzo istotny skutek wszczęcia mediacji, tj. przerwanie biegu przedawnienia. Dotyczy to oczywiście tylko mediacji pozasądowych, bowiem w przypadku mediacji prowadzonych na podstawie postanowienia sądu, bieg przedawnienia został już przerwany przez wniesienie sprawy do sądu. Niewątpliwie regulacja ta daje możliwość instrumentalnego wykorzystywania mediacji dla wywołania takiego właśnie skutku, zwłaszcza, odkąd droższe stało się zawezwanie do próby ugodowej w przypadku spraw o wartości przedmiotu sporu powyżej 10 000 zł.

Ważne jest precyzyjne określenie punktów granicznych przerwy biegu przedawnienia, a więc ustalenie, który moment jest uważany za „wszczęcie mediacji” oraz od którego momentu bieg przedawniania zaczyna biec od nowa.

Moment wszczęcia mediacji jest wskazany w przepisie art 1836 § 1 KPC, zgodnie z którym chodzi o chwilę doręczenia mediatorowi wniosku o przeprowadzenie mediacji z dowodem doręczenia jego odpisu drugiej stronie.

Z kolei moment, od którego przedawnienie biegnie na nowo, określony jest w przepisie jako „zakończenie postępowania” (art. 124 § 2 KC). Nie jest jednoznaczne, w którym momencie kończy się „postępowanie” mediacyjne. Wątpliwość dotyczy oczywiście zakończenia mediacji w sytuacji, gdy nie doszło do zawarcia ugody i będzie potrzeba dochodzenia roszczenia w sądzie. Niestety żaden przepis tej doniosłej praktycznie kwestii nie reguluje. Pośrednio można przyjąć, że skoro protokół z mediacji zawiera „czas przeprowadzenia mediacji”, to właśnie z tego protokołu powinna wynikać konkretna data. Nie jest jednak jasne, czy będzie to data ostatniego spotkania mediacyjnego, podczas którego nie doszło do zawarcia ugody, czy w ogóle ostatnia czynność (np. pismo od strony lub rozmowa telefoniczna, w której oświadcza, że rezygnuje z mediacji). W sytuacji, gdy protokół daty tej wyraźnie nie określa, konieczne będzie pośrednie ustalenie tej okoliczności (np. na podstawie innych danych przytoczonych w protokole). W sytuacji, gdy mediator w ogóle nie sporządził protokołu (zdarza się to w mediacji pozasądowej), wydaje się, że pozostanie stronie ustalanie tej okoliczności na podstawie innych dowodów – dokumentów, zeznań świadków i stron. Tak, czy inaczej, sytuacja strony jest niejasna i planując wystąpienie z pozwem do sądu, wskazane byłoby w tym wypadku kierowanie się tzw. daleko posuniętą ostrożnością procesową i wyliczenie terminu przedawnienia w najbezpieczniejszy sposób.

Jeśli dojdzie do zawarcia ugody, która zostanie zatwierdzona przez sąd, to zgodnie z przepisem art 125 KC, roszczenie przedawnia się z upływem lat 6, chociażby termin przedawnienia roszczeń tego rodzaju był krótszy. Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości ulega przedawnieniu trzyletniemu.

MEDIACJA A KOSZTY SĄDOWE

1. Włączenie kosztów mediacji do kosztów procesu

Zgodnie z aktualnym brzmieniem przepisu art. 5 ust. 1 pkt 11 KSCU wprowadzonym przywoływaną nowelizacją, która weszła w życie 1.1.2016 r., „wydatki obejmują w szczególności koszty mediacji prowadzonej na skutek skierowania z sądu”. Zmiana ta spowodowała istotne skutki zarówno dla stron, jak i dla mediatorów.

Pozytywne jest, że zauważono wreszcie sytuacje, gdy stron nie stać na mediację i jest to realna bariera w skorzystaniu z tej drogi rozwiązania sprawy. Dotychczas było tak, że nawet strona zwolniona od kosztów sądowych, musiała jednak pokryć koszty mediacji. Nowelizacja, włączając koszty mediacji do kosztów procesu, wprowadziła tym samym możliwość zwolnienia strony także od kosztów mediacji.

Natomiast dla mediatorów nowelizacja ta spowodowała komplikację odnośnie mediacji prowadzonych na podstawie postanowienia sądu, chyba nie przewidzianą przez ustawodawcę. Mianowicie, do 31.12.2015 r. strony bezpośrednio rozliczały się z mediatorem. Mediator wystawiał fakturę lub rachunek za prowadzenie mediacji bezpośrednio stronom postępowania, oczywiście w wysokości wynikającej z obowiązującego wówczas rozporządzenia. W rezultacie, mediator uzyskiwał wynagrodzenie bezpośrednio po przeprowadzonej mediacji.

Włączenie mediacji do kosztów procesu, uniemożliwiło bezpośrednie rozliczanie się ze stronami. Aktualnie mediator ma w procesie pozycję taką jak biegły – fakturę lub rachunek wystawia sądowi. Miałoby to nawet pewne zalety, gdyby nie fakt, że sądy płacą za mediacje z ogromnym opóźnieniem (problem znany od dawna pełnomocnikom czekającym na wynagrodzenie za sprawy prowadzone z urzędu), a w rezultacie mediatorzy tracą płynność finansową. W dodatku ci z mediatorów, którzy są podatnikami VAT, zmuszeni są odprowadzać VAT od niezapłaconych faktur.

Ustawodawca dopiero po fakcie (z pomocą mediatorów) dostrzegł opisany powyżej problem i w projektowanej nowelizacji dodano art. 1855 § 2, zgodnie z którym należności za mediację mediator pobiera bezpośrednio od stron, za wyjątkiem sytuacji, gdy któraś ze stron korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie obejmującym należności mediatora, a pozostałe strony nie wypłaciły mediatorowi tych należności w całości.

2. Wpływ ugody zawartej przed mediatorem na wysokość kosztów procesu

W razie zawarcia ugody przed mediatorem, sąd zwraca 3/4 opłaty od pisma wszczynającego sprawę, po nowelizacji, a jeżeli ugoda została zwarta przed pierwszą rozprawą, zwróci całą opłatę (art. 79 ust. 1 pkt 1 lit. h i pkt 2 lit. a KSCU). W dużych sprawach o duże pieniądze, w których opłata ta jest wysoka (5% wartości przedmiotu sporu), bywa to istotnym argumentem w toku negocjacji.

W przypadku, gdy wskutek zawarcia ugody przed mediatorem, cofnięty zostaje pozew o rozwód lub separację, sąd zwraca całą opłatę (art. 79 ust. 2 KSCU).

Zlikwidowano opłatę 50 zł od wniosku o zatwierdzenie ugody przez sąd. To słuszne rozwiązanie, przede wszystkim ze względu na to, że strony często o tej opłacie nie wiedziały, a wzywanie do jej uiszczenia przedłużało proces zatwierdzania ugody (i generowało koszty korespondencji). Ponadto była jakaś sprzeczność w promowaniu mediacji jako tańszej, podczas gdy np. w sprawie o alimenty, strona nie ponosi opłat za wniesienie pozwu, a w przypadku mediacji musiała jednak opłatę uiścić.

OŚWIADCZENIE O PRÓBIE MEDIACJI – WYMÓG FORMALNY POZWU

Od 1.1.2016 r. składając pozew trzeba podać „czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia”. Intencja była taka, by wytworzyć nowy rodzaj myślenia o sporze – że nie od razu trzeba iść do sądu, ale najpierw można spróbować „się dogadać”. Intencja szczytna i z pewnością warto w ten sposób myśleć o sporze, pytanie tylko czy przytoczony obowiązek odnosi zamierzony skutek.

Jeżeli strona działa bez pełnomocnika, najczęściej nie ma o tym wymogu pojęcia, zatem znacznej grupy osób składających pozwy, wymóg ten w praktyce nie skłania do szukania pozasądowego rozwiązania sporu przed wniesieniem sprawy.

Pełnomocnicy oczywiście wiedzą, że trzeba, pytanie jednak, w jaki sposób przekładają tę wiedzę na swoje podejście do prowadzenia spraw. Jeszcze nie tak dawno istniał trochę podobny przepis dotyczący spraw gospodarczych – trzeba było dołączyć do pozwu dowód wysłania wezwania do dobrowolnego spełnienia świadczenia. Wymóg ten był przeważnie traktowany czysto formalnie – nie jako narzędzie podjęcia próby porozumienia się z dłużnikiem, lecz jako pismo, które trzeba wysłać, zanim się złoży pozew do sądu. Wydaje się, że z opisywanym przepisem jest podobnie. Ci pełnomocnicy, którzy szukali możliwości polubownego rozwiązania sporu, nadal to czynią. Pozostali, przygotowali formułkę, która brzmi oczywiście formalnie, ale znaczy mniej więcej „Powód nie podjął próby mediacji, bo nie chciał”. Wymóg jest spełniony, a klient nawet o tym się nie dowiaduje.

NAKŁANIANIE DO MEDIACJI PRZEZ SĄD

Według nowych przepisów sąd ma „nakłaniać” strony do mediacji. Słowo „nakłaniać” nie wydaje się trafne w odniesieniu do mediacji, której naczelną zasadą jest wszak dobrowolność. O ile informowanie o mediacji, a nawet wyjaśnianie, na czym mediacja polega nie narusza zasady dobrowolności, o tyle „nakłanianie”, i to przez sędziego, który będzie przecież wydawał wyrok w tej sprawie, w mojej ocenie, tak.

Z punktu widzenia pełnomocnika „nakłanianie” jest podawaniem w wątpliwość jego kompetencji – jeśli przyprowadza klienta do sądu i nie proponuje mediacji w sądzie, to zazwyczaj znaczy, że albo klient nie chce mediacji (ma do tego prawo!), albo w tej sprawie nie ma takiej możliwości.

A z punktu widzenia strony? Cóż, zwłaszcza jeśli pójdzie do sądu bez pełnomocnika, zapewne, poczuje się „nakłanianiem” przymuszona i do mediacji pójdzie. Jeśli potem zrezygnuje już po rozmowie z mediatorem, który wyjaśni, że mediacja jest dobrowolna albo jeśli tak naprawdę wcale nie chce ugody, to tylko straci czas.

Oczywiście może być tak, że strony „przymuszone” nie tylko wezmą udział w mediacji, ale i wypracują ugodę – jeśli będzie to trwała ugoda, która faktycznie rozwiąże problem, to może i cel uświęca środki i można się zgodzić na to nakłanianie? Wszystko zależy od tego, w jakiej formie to jest ono realizowane przez konkretnego sędziego.

ZAPOZNAWANIE SIĘ PRZEZ MEDIATORA Z AKTAMI SPRAWY

Wcześniej wyjątkiem, a po nowelizacji zasadą, jest zapoznawanie się przez mediatora z aktami sprawy. Idea jest oczywiście taka, by mediator był do mediacji przygotowany.

Akta sprawy oprócz informacji, które faktycznie są potrzebne, by przeprowadzić mediację (np. co wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków, którego podziału ma dotyczyć mediacja), zawierają jednak też stanowiska stron, argumentację prawną pełnomocników wyrażoną w ich pismach, protokoły rozpraw, nieraz już wypowiedzi świadków. Mediator czytając to wszystko, chcąc nie chcąc, wyrabia sobie pogląd na sprawę. Tymczasem, to od stron mediator powinien dowiedzieć się z czym przyszli, tylko one powiedzą mu bowiem, o co tak naprawdę chodzi w sporze, a to jest o wiele ważniejsze niż ich stanowiska procesowe w sądzie. Nie znaczy to oczywiście, że w skomplikowanych sprawach nie jest sensowne, by mediator poprosił, np. pełnomocników o przedstawienie krótkiego streszczenia stanu faktycznego sprawy – w przywołanej sprawie o podział majątku, mógłby to być, np. spis przedmiotów, które będą przedmiotem rozmów.

MEDIACJA W SPRAWACH O ROZWÓD

1. Dlaczego warto skorzystać z mediacji w sprawie o rozwód (a jeszcze lepiej przed taką sprawą)?

Często strony nie chcą mediacji w sprawie o rozwód, gdyż są przeświadczone, że celem mediacji jest pogodzenie się, a mediacja to forma terapii małżeńskiej. Owszem, może się zdarzyć, że w toku mediacji strony dojdą do wniosku, że chcą jednak ratować swój związek i decydują się np. skorzystać z pomocy i udać się na terapię. Natomiast mediacja to nie terapia, a mediator to nie terapeuta (nawet jeśli jest akurat z wykształcenia psychologiem).

Natomiast wiele, jeśli nie większość mediacji „okołorozwodowych”, dotyczy nie ewentualnego pogodzenia się, lecz omówienia wszystkich praktycznych kwestii związanych z rozwodem. A jest o czym rozmawiać, zwłaszcza jeśli są wspólne dzieci, a także jeśli są do rozwiązania kwestie majątkowe. Jeśli planującym rozwód małżonkom zależy na tym, by zakończyć sprawę na jednej rozprawie, optymalnym rozwiązaniem jest uzgodnienie wszystkich kwestii, czyli winy rozkładu pożycia, miejsca zamieszkania dziecka, władzy rodzicielskiej nad wspólnym dzieckiem, alimentów i kontaktów, przed złożeniem pozwu o rozwód. Po dokonaniu takich uzgodnień, pozew do sądu to konieczna formalność, a o wszystkich istotnych sprawach małżonkowie decydują sami, uwzględniając swoją jedyną i niepowtarzalną sytuację, zamiast oddawać je do rozstrzygnięcia obcym osobom.

Jeśli nie jest możliwe dokonanie takich uzgodnień w bezpośredniej rozmowie, dobrym rozwiązaniem jest skorzystanie z pomocy mediatora. W mediacji jest czas i przestrzeń do tego, aby w sprzyjających warunkach rozważyć różne możliwości poukładania swoich spraw po rozwodzie, jest też miejsce na wyrażenie emocji i przedstawienia swojego punktu widzenia.

Dobrze też zadać pytanie, czym jest wygrana w przypadku sprawy rozwodowej. Oczywiście w klasycznym, procesowym znaczeniu, jest to jasne – sprawa wygrana jest wtedy, gdy sąd uwzględnił wszystkie roszczenia. Natomiast naprawdę warto – przygotowując klienta do sprawy rozwodowej – pomóc mu spojrzeć na to nieco inaczej. Można traktować jako wygraną dobre, bezkonfliktowe ułożenie współpracy rodzicielskiej po rozwodzie, szybkie przeprowadzenie rozprawy rozwodowej z pominięciem prowadzenia postępowania dowodowego, angażującego rodzinę i przyjaciół, a wreszcie szybkie i sprawne uregulowanie kwestii majątkowych (przeciętna sporna sprawa o podział majątku wspólnego trwa kilka lat, a nieraz nawet kilkanaście lat, warto mieć to na względzie podejmując decyzję o sposobie rozstania).

Spojrzenie na wygraną w takich kategoriach pokazuje, że o mediacji warto pomyśleć nawet, jeśli procesowo pozycja reprezentowanej strony wydaje się silniejsza, bo klient może wygrać sprawę sądową, ale przegrać o wiele ważniejsze rzeczy, np. dobre relacje z własnym dzieckiem.

2. Przesłuchanie stron w sprawie o rozwód

Ugoda zawarta przed mediatorem nie może w sprawie o rozwód zastąpić orzeczenia sądu, więc musi się odbyć rozprawa, w dodatku przesłuchanie stron jest obowiązkowe. Jednak pojawia się pytanie, czy w przypadku, gdy strony były w mediacji i wypracowały ugodę konieczne jest, by było ono szczegółowe. Dla stron jest to niezrozumiałe, jednak trzeba mieć na względzie konieczność zawarcia w protokole takich informacji, które po pierwsze umożliwiają kontrolę instancyjną (na ogół w przypadku zgodnych wniosków stron, żadna z nich nie będzie wnosiła apelacji, jednak ma takie prawo i nie można tego wykluczyć), po drugie będą mogły być punktem odniesienia, za kilka lat, gdy np. jedna ze stron złoży pozew o podwyższenie lub obniżenie alimentów. Rolą pełnomocnika jest te kwestie klientowi wyjaśnić, by na rozprawie nie czuł się zaskoczony zadawanymi przez sąd pytaniami.

3. Rodzicielski plan wychowawczy

Zgodnie z przepisem art. 58 § 1 KRO rodzicielski plan wychowawczy powinien zawierać „sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie”. Tymczasem, w praktyce taki plan zawiera na ogół także szereg innych uzgodnień, w tym przede wszystkim kwestię sposobu łożenia na dzieci po rozwodzie.

Poważniejszą kwestią jest rozstrzygnięcie, co to znaczy, że sąd ów plan „uwzględnia”. W czasie, gdy obowiązywał przepis, zgodnie z którym w razie braku planu wychowawczego, sąd mógł ograniczyć władzę rodzicielską, w zasadzie owo „uwzględnienie” było rozumiane, jako pozostawienie obojgu rodzicom pełnej władzy rodzicielskiej. Obecnie, w zasadzie, nadal plan wychowawczy pełni podobną funkcję, jest wyznacznikiem tego, że rodzice są w stanie współpracować przy wykonywaniu władzy rodzicielskiej.

Część uzgodnień zawartych w planie wychowawczym może być potraktowana jako zgodny wniosek stron, aby dana kwestia (np. wysokość alimentów, czy schemat kontaktów) została w taki właśnie sposób uregulowana w wyroku.

Co jednak z takimi uzgodnieniami, które nie mogą być „wklejone” do wyroku? Nie praktykuje się zatwierdzania przez sąd planów wychowawczych w trybie przewidzianym dla zatwierdzania ugód zawartych przed mediatorem. W rezultacie, taka część planu wychowawczego, która nie zostaje przeniesiona do wyroku, pozostaje w aktach sprawy bez żadnego wzmocnienia ze strony sądu – jest wyłącznie umową między stronami. Nie jest to najlepsze rozwiązanie, gdyż nie skłania stron do traktowania planu wychowawczego poważnie.

PEŁNOMOCNIK W MEDIACJI

Pełnomocnik – adwokat lub radca prawny – jest często osobą, która ma duży wpływ na to, czy strony zdecydują się na mediację, jak mediacja będzie przebiegać i jaki będzie jej rezultat. Wpływ ten może być pozytywny, ale nie zawsze tak jest.

1. Pełnomocnik i mediator – przyczyny wzajemnej nieufności

Pełnomocnicy czasem mają niezbyt dobre zdanie o mediacji i mediatorach. Wynika to zazwyczaj z następujących przyczyn110.

Zdarza się, że mieli kontakt z niekompetentnym, źle przygotowanym mediatorem, przy czym zdarza się, że pogląd ten opierają wyłącznie na relacji klienta, gdyż sami w mediacji nie uczestniczyli. Bywa też, że lokal, w którym odbywała się mediacja, był nieodpowiedni. Zadbanie o ten element jest faktycznie istotne, zwłaszcza w mediacjach biznesowych. Niewielka salka z peerelowskimi meblami nie robi na prezesach firm wrażenia, iż znaleźli się u profesjonalisty.

Prawnicy mają tendencję, by nie ufać osobie bez wiedzy w danej dziedzinie, zdarza się więc, że nie obdarzą zaufaniem mediatora, który nie jest psychologiem w sprawie dotyczącej małoletnich dzieci, czy mediatora, który nie ma wykształcenia z zakresu budownictwa w sprawie sporu budowlanego. Jest to wynikiem poglądu, że mediator powinien mieć fachową wiedzę na temat przedmiotu sporu (np. mediator w sprawie dotyczącej jazów i zastawek powinien wiedzieć, jak działają jazy i zastawki).

Uważają, że mediacja jest nieskuteczna, stosując prosty schemat: jest ugoda = mediacja skuteczna, nie ma ugody = mediacja nieskuteczna. Oczywiście w pewnym sensie miarą skuteczności mediacji jest zawarcie ugody, ale nie zawsze się to udaje i nie zawsze przyczyna leży po stronie mediatora, co nie znaczy, że strony nie wyniosły z mediacji innych korzyści, np. zrozumiały swoje stanowiska, czy ulegała poprawie ich komunikacja. Czasem zdarza się na przykład, że wprawdzie nie została zawarta ugoda przed mediatorem, ale po jakimś czasie zostaje jednak zawarta ugoda sądowa. Oczywiście brak narzędzi pozwalających na jednoznaczne stwierdzenie, że taka ugoda jest długofalowym skutkiem mediacji, jednak można przynajmniej dopuścić taką możliwość.

Boją się, że staną się „niepotrzebni” klientowi, a mediator ich zastąpi. Jest to wynikiem nieumiejętności odnalezienia się w roli pełnomocnika, który jest doradcą. Pełnomocnik naprawdę ma możliwość skutecznie i sensownie wspierać swego klienta w mediacji.

Pełnomocnicy uważają, że mediacja nie jest potrzebna, prezentując pogląd „jak strony chcą się dogadać to po prostu zawrzemy ugodę, w końcu znam się na negocjacjach”. Najczęściej wynika to (oprócz zwyczajnego braku pokory) z braku wiedzy, jaką wartość dodaną stanowi udział w takich rozmowach profesjonalnego mediatora.

Ponadto, stoją na stanowisku, że pewne sprawy z definicji nie nadają się do mediacji, tymczasem nawet za pozornie prostymi sprawami (np. windykacyjnymi) też stoją ludzie i ich problemy, i bywa że mediacja jest rozwiązaniem, choć oczywiście nie we wszystkich sprawach.

Pełnomocnicy mylą mediację z pójściem na kompromis, a z kompromisu, jak wiadomo, nikt nie jest do końca zadowolony. Tymczasem, dobra ugoda to nie kompromis (zob. wstęp do niniejszego rozdziału). Często stronom chodzi o coś innego niż wynika z ich stanowisk procesowych, a nawet gdy faktycznie dochodzi do ustępstwa w zakresie roszczenia, stoją za tym rozmaite motywacje, które trzeba uszanować.

Uważają, że mediacja wydłuży postępowanie. Jeśli mediacja zakończy się ugodą, to oczywiście postępowanie skróci się i to bardzo. Jeśli nie będzie ugody, jest wyłącznie kwestią organizacyjną, by udział w mediacji nie był nadmiernie rozciągnięty w czasie.

Pełnomocnicy bywają przeświadczeni, że druga strona chce instrumentalnie wykorzystać mediację. Owszem, zdarza się wykorzystywanie mediacji w celu przedłużenia postępowania czy zdobycia informacji, jednak chyba nie warto z góry zakładać złej woli.

Mediatorzy czasem także nie mają najlepszego zdania o pełnomocnikach. Najczęstsze przyczyny są następujące111:

1) zdarza się, że pełnomocnicy przy stole mediacyjnym zachowują się jak na sali sądowej, wyręczają stronę w wypowiedzi i w rezultacie trudno się dowiedzieć, o co naprawdę chodzi. Zbyt szybko zmierzają do konkretnych propozycji, tymczasem mediacja ma swój rytm i przedwczesne operowanie np. kwotami, może doprowadzić do fiaska rozmów;

2) pełnomocnicy udaremniają ugodę, mówiąc klientowi, że w sądzie ugrają więcej. Owszem, czasem może to być prawdą, lecz prawdą jest też, że różne przyczyny mogą stać za rezygnacją z części roszczenia i jeśli ktoś, wiedząc, co i kiedy może otrzymać w sądzie, decyduje się na mniej, należy to uszanować. Obowiązkiem pełnomocnika jest rzetelne wyjaśnienie klientowi jego sytuacji prawnej i upewnienie się, że ją rozumie, jednak decyzja leży po stronie klienta – ostatecznie to on przecież będzie w swoim życiu ponosił konsekwencje dokonanego wyboru, nie pełnomocnik;

3) pełnomocnicy opóźniają podpisanie ugody poprzez konsultacje i analizy. To akurat jest konieczne, w przeciwnym razie może okazać się, że strona podpisze wprawdzie ugodę, ale potem się z niej wycofa. Zapewnienie, by strona – podpisując ugodę – dokładnie rozumiała na co się zgadza i jakie skutki prawne to wywoła, jest ważne i trzeba zapewnić na to przestrzeń w mediacji.

2. Jak pełnomocnik może uczestniczyć w mediacji, by pomagać, a nie przeszkadzać?

Praca pełnomocnika w mediacji to proces znacznie wykraczający poza samą obecność przy stole mediacyjnym (co zresztą czasem jest dobrym pomysłem, a czasem nie).

A. Wstępna rozmowa

Podczas pierwszej rozmowy pełnomocnik powinien ustalić, z czym naprawdę przyszedł klient, tzn. jaki cel chce osiągnąć. Pomaga w tym aktywne słuchanie oraz stosowanie zasad dobrej komunikacji. Ten etap jest kluczowy, by podjąć decyzję, czy zasadne jest spróbowanie mediacji.

Szczególnie warto, gdy problem jest złożony i obejmuje różne aspekty, a zwłaszcza, gdy w sądzie toczyłoby się kilka spraw. Ponadto mediacja jest dobrym rozwiązaniem, gdy nie da się w sądzie uzyskać tego, o co naprawdę chodzi. Warto rozważyć ten sposób załatwienia sporu, gdy strony łączy jakaś relacja, np. rodzinna, gospodarcza. Istotne jest też, czy klientowi zależy na czasie.

W czasie takiej rozmowy należy ustalić, czy jedna ze stron nie ma tak znaczącej przewagi w stosunku do drugiej, że nawet doświadczony mediator nie miałby możliwości wyrównania tej przewagi. Sugerowanie mediacji może nie być najlepszym pomysłem, jeśli klient jest np. ofiarą przemocy.

Niesłuszne jest natomiast przekonanie, że do mediacji warto iść tylko wtedy, gdy sprawa jest przegrana. Choć oczywiście w takim wypadku też może się to okazać korzystne (można np. uzgodnić warunki spłaty zadłużenia).

B. Kontakt z drugą stroną, sprawy organizacyjne

Rolą pełnomocnika w przypadku mediacji toczących się, zanim jeszcze sprawa trafi do sądu, jest nawiązanie kontaktu z druga stroną w taki sposób, by zachęcić ją do mediacji. Pismo napisane w stylistyce przedsądowego ostatecznego wezwania do zapłaty nie zachęca do mediacji.

Jeśli obie strony godzą się na mediację pozasądową, pełnomocnicy podejmują się także kwestii organizacyjnych związanych z wyborem mediatora, a następnie uzgadniają z mediatorem szczegóły techniczne, przesyłają mu potrzebne informacje itp.

C. Przygotowanie do mediacji

Dobre przygotowanie do mediacji znacznie zwiększa szanse na pozytywny jej rezultat.

Bardzo ważne jest, by jasno wyjaśnić klientowi, jaki rezultat można osiągnąć w sądzie, jakie będą się z tym wiązały koszty (nie tylko finansowe, ale także emocjonalne), ile to potrwa, a także zastanowić się, jakie są szanse – w razie wygranej – na skuteczną egzekucję.

Trzeba też zastanowić się, jakie cele klient chce osiągnąć w mediacji, czy zależy mu na zachowaniu relacji z drugą stroną, na ile ważna jest dla niego poufność, jak wynik mediacji wpływa na jego inne plany, w tym także odległe, jaki byłby najlepszy możliwy rezultat mediacji, a jaki najgorszy możliwy do zaakceptowania, jakie są alternatywy dla porozumienia, jakie kwestie powinny być poruszone podczas mediacji oraz które z nich są najważniejsze, warto także zastanowić się, jaki może być punkt widzenia drugiej strony.

Rolą pełnomocnika jest także przekazanie informacji na temat mediacji, wyjaśnienie jak przebiega spotkanie mediacyjne, jaka jest rola mediatora i rola pełnomocnika. Ważne jest także wytłumaczenie, że mediacja jest to wspólne szukanie rozwiązań, a nie udowadnianie racji.

Dobrze oczywiście ustalić strategię, przy czym bardzo istotne jest, by nastawić się, że możliwy jest wachlarz różnych rozwiązań, a niekoniecznie tylko przyjęcie przez drugą stronę stanowiska naszego klienta.

To pełnomocnik powinien zadbać o to, by w mediacji uczestniczyła osoba jednocześnie decyzyjna i znająca sprawę. Jest to bardzo ważne w mediacjach biznesowych między firmami. Dobrym rozwiązaniem bywa uczestnictwo w mediacji dwóch osób, np. prezesa i pracownika merytorycznie zajmującego się sprawą. Niespełnienie tego punktu może łatwo doprowadzić do fiaska rozmów.

Pełnomocnik powinien wreszcie przygotować własną wstępną wypowiedź (zwięźle wyjaśnić o co chodzi w sprawie, na jakim jest etapie), a także pomóc klientowi przygotować jego wypowiedź – jak sprawa wygląda z jego punktu widzenia, na czym mu zależy.

D. Uczestnictwo w sesji mediacyjnej czy „zdalne” wsparcie?

Uczestniczenie w sesji mediacyjnej jest dobrym rozwiązaniem, gdy sprawa jest skomplikowana pod względem prawnym, a mediator nie jest prawnikiem. Ponadto oczywiście, gdy klient sobie tego życzy. Natomiast nie jest dobrym rozwiązaniem uczestniczenie przez pełnomocnika w spotkaniu mediacyjnym, gdy druga strona nie jest reprezentowana, gdyż zaburzałoby to równowagę stron. Pełnomocnik powinien też wycofać się, jeśli podczas mediacji poruszane będą bardzo osobiste kwestie. Możliwe jest też łączenie tych dwóch sposobów uczestniczenia w mediacji, np. pełnomocnicy są przy stole podczas omawiania kwestii majątkowych, a pozostawiają strony same, gdy omawiają one kwestie prywatne, nieraz intymne.

Jeśli pełnomocnik uczestniczy w posiedzeniu mediacyjnym, musi przestawić się z trybu „walka” na tryb „współpraca” i pamiętać, że w mediacji jest przede wszystkim doradcą, który wspiera i informuje o skutkach prawnych, lecz ostatecznie to klient podejmuje decyzje. Warto pamiętać, że podczas mediacji istnieje możliwość skorzystania ze spotkań na osobności, żeby wyjaśnić na bieżąco wątpliwości. Pełnomocnik nie powinien wyręczać strony w wypowiedziach, lecz może oczywiście uczestniczyć w generowaniu rozwiązań. Pytania w mediacji, inaczej niż w sądzie, zadaje się po to, by się dowiedzieć, a nie np. po to, by podważyć wiarygodność drugiej strony. Mediator to nie sąd i można zwracać się bezpośrednio do drugiej strony, aczkolwiek bywa dobrym pomysłem poproszenie mediatora, by to on przekazał drugiej stronie propozycję, może to przynieść lepszy skutek. Konieczna jest cierpliwość, w mediacji nie ma dróg na skróty, jest to proces, który musi trwać. Ważne jest wreszcie, by pełnomocnik przez cały czas zachowywał kontrolę nad procesem mediacji.

E. Formułowanie lub sprawdzenie ugody

Udział pełnomocnika na tym etapie jest bardzo istotny. Z jednej strony dba o to, by interesy klienta były zabezpieczone, z drugiej zaś, by ugoda była tak sformułowana, że sąd ją zatwierdzi. Dobrze, by pełnomocnicy angażowali się w mediację co najmniej na tym etapie. Dobrze, by mediatorzy, gdy strony są reprezentowane, korzystały z pomocy pełnomocników przy formułowaniu ugody.

1 Wyr. WSA w Gdańsku z 13.12.2007 r. (III SA/Gd 369/07, Legalis).

2 K. Osajda (red.) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Legalis 2017, komentarz do art. 178 KRO.

3 H. Haak, A. Haak-Trzaskowska, Opieka i kuratela, Legalis 2017, komentarz do art. 178 KRO.

4 A. Kidyba, Kodeks cywilny. Komentarz, Tom III, Część szczególna, Warszawa 2010, s. 1102 wraz z cytowaną tam literaturą.

5 Np. wyr. SA w Warszawie z 4.11.2008 r. (I ACA 554/08, Legalis).

6 E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2017, komentarz do art. 865 KC.

7 Wyr. SA w Białymstoku z 26.8.2016 r. (I ACa 263/16, Legalis).

8 IV CK 286/02, Legalis.

9 E. Gniewek, Kodeks cywilny…, komentarz do art. 96 KC.

10 Wyr. SN z 4.11.1998 r. (II CKN 866/97, Legalis).

11 Post. SN z 19.10.1999 r. (II CZ 115/99, Legalis).

12 Szerzej na ten temat: D. Wetoszka, J. Gręndzińska, M. Derlacz, Pozwy z prawa cywilnego na przykładach i wzorach, Warszawa 2017, s. 19–23.

13 A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2012, komentarz do art. 87 KPC.

14 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1184 ze zm.

15 T.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1870 ze zm.

16 T.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1314 ze zm.

17 Post. SN z 15.5.2007 r. (V CZ 32/07, Legalis).

18 D. Wetoszka, Pozwy z prawa cywilnego…, s. 19–23; wyr. SN z 18.8.2009 r. (I PK 51/09, Legalis).

19 Zob. post. SN z 3.4.1996 r. (III ARN 82/95, Legalis).

20 A. Góra-Błaszczykowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2015, komentarz do art. 87 KPC.

21 Zob. art. 2 KSCU.

22 Post. SA w Szczecinie 14.3.2006 r. (I ACz 206/06, niepubl.).

23 E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2017, komentarz do art. 61 KPC.

24 Post. SN z 29.12.1998 r. (I PKN 494/98, Legalis).

25 Zob. art. 12 ust. 1 pkt 1, 3, 5 OKiKU w zw. z art. 12 ust. 2 pkt 4 ustawy z 23.8.2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2070.

26 T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, Lex 2016, komentarz do art. 64 KPC.

27 Zob. A. Jakubecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz do art. 1–729, Warszawa 2012; T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, Warszawa 2012.

28 T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego…, komentarz do art. 71 KPC.

29 V CSK 363/10, Legalis.

30 E. Rudkowska-Ząbczyk, [w:] Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz…

31 T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze. Opublikowano: WK 2016.

32 III CSK 54/2010, Legalis.

33 IV CK 587/2003, Legalis.

34 II UKN 131/99, Legalis.

35 II CZ 25/70, Legalis.

36 Dz.U. z 2016 r. poz. 2261 ze zm.

37 IV CSK 711/15, Legalis.

38 I ACa 650/16, Legalis.

39 Wyr. SA w Szczecinie z 22.3.2017 r. (I ACa 964/16, Legalis).

40 III CZ 8/15, Legalis.

41 V CSK 291/11, Legalis.

42 K. Piasecki, A. Marcińczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz do art. 1–366, Legalis 2016, komentarz do art. 72 KPC.

43 A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis 2017, komentarz do art. 72 KPC.

44 Post. SN z 6.12.2007 r. (IV CZ 108/07, Legalis).

45 Wyr. SN z 7.4.2006 r. (III CSK 114/05, Legalis).

46 Post. SN z 17.7.2014 r. (III CZ 30/14, Legalis).

47 Post. SN z 28.8.2013 r. (V CSK 524/12, Legalis).

48 Post. SN z 15.6.20016 r. (II CZ 33/16, Legalis).

49 Wyr. SN z 8.10.2015 r. (III CSK 448/14, Legalis).

50 Post. SN z 14.11.2014 r. (I CZ 69/14, Legalis).

51 Wyr. SN z 6.12.2013 r. (I CSK 146/13, Legalis).

52 Wyr. SN z 31.1.2014 r. (II CSK 254/13, Legalis).

53 Wyr. SN z 5.2.2014 r. (V CSK 156/13, Legalis).

54 I ACa 463/15, Legalis.

55 Post. SN z 2.8.2007 r. (V CZ 68/07, Legalis).

56 Wyr. SA w Krakowie z 28.1.2016 r. (I ACa 1464/15, Legalis).

57 Post. SA w Katowicach z 26.2.2016 r. (I ACa 1022/15, Legalis).

58 I CZ 154/12, Legalis.

59 Post. SN z 20.7.2012 r. (II CZ 196/11, Legalis).

60 Post. SN z 16.11.2011 r. (V CZ 83/11, Legalis).

61 Post. SN z 29.1.2008 r. (II PZ 69/07, Legalis).

62 Post. SN z 27.3.2003 r. (V CZ 26/03, Legalis).

63 Post. SN z 27.4.1999 r. (II CKN 48/99, Legalis).

64 Uchw. SN z 14.11.1991 r. (III CZP 112/91, Legalis).

65 M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I, Lex 2015.

66 I PZ 13/15, Legalis.

67 Wyr. SA w Katowicach z 28.5.2015 r. (V ACa 839/14, Legalis).

68 I ACa 915/16, Legalis.

69 IV CZ 117/16, Legalis.

70 Odmiennie P. Telenga, [w:] A. Jakubecki, Kodeks postępowania cywilnego. Praktyczny komentarz, Warszawa 2001, s. 134.

71 Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego…, Legalis 2017, komentarz do art. 75 KPC.

72 I CSK 415/08, Legalis.

73 M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego…, LEX 2015, komentarz do art. 76 KPC.

74 Post. SN z 18.10.2012 r. (V CZ 37/12, Legalis).

75 W Rządowym Centrum Legislacyjnym projekt ten oznaczony jest numerem UD309.

76 K. Piasecki, A. Marcińczak (red.), Kodeks postępowania cywilnego…, komentarz do art. 81 KPC.

77 Post. SN z 18.10.2012 r. (V CZ 37/12, Legalis).

78 M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego…, LEX 2015, komentarz do art. 79 KPC.

79 Wyr. SN z 30.10.2008 r. (II CSK 251/08, Legalis).

80 Post. SA w Warszawie z 4.8.2004 r. (I ACz 969/04, Legalis).

81 T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego…, komentarz do art. 82 KPC.

82 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1234.

83 Dz.U. z 2016 r. poz. 408.

84 II CZ 4/08, Legalis.

85 Post. SN z 12.1.2007 r. (IV CZ 112/06, Legalis).

86 III CZP 92/02, Legalis.

87 I CZ 39/12, Legalis.

88 IV CZ 112/06, Legalis.

89 Post. SN z 13.10.2006 r. (III CZ 62/06, Legalis).

90 A. Zieliński, Koszty sądowe w sprawach cywilnych. Komentarz, Warszawa 2015.

91 II CZ 101/08, Legalis.

92 IV CZ 69/08, Legalis.

93 Uchw. SN z 19.6.2007 r. (III CZP 48/07, Legalis).

94 Uchw. SN z 7.10.2008 r. (III CZP 81/08, Legalis).

95 I PZ 4/12, Legalis.

96 I PZP 5/08, Legalis.

97 II PZ 60/06, Legalis.

98 Post. SN z 5.9.2008 r. (III CNP 44/08, Legalis).

99 Post. SN z 17.7.2008 r. (II PZ 14/08, Legalis).

100 Post. SN z 15.11.2007 r. (II PZ 53/07, Legalis).

101 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1945.

102 T.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 432 ze zm.

103 T.j. Dz.U z 2018 r. poz. 1152 ze zm.

104 Zob. np. wyr. SN z 10.9.2006 r. (V CSK 238/06, Legalis) oraz wyr. SN z 25.11.2009 r. (II CSK 259/09, Legalis).

105 Zob. G. Nordhelle, Mediacja. Sztuka rozwiązywania sporów, FISO, Gdańsk 2010.

106 Dz.U. z 2016 r. poz. 921.

107 Dz.U. z 2016 r. poz. 122.

108 Dokument ten jest dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości w zakładce „Mediacja”, https://ms.gov.pl/pl/dzialalnosc/mediacje/publikacje-akty-prawne-statystyki/ (dostęp z 6.10.2017 r.).

109 Zob. post. SA w Poznaniu z 14.1.2014 r. (I ACz 2163/13, Legalis).

110 Autorka oparła się na własnym doświadczeniu (np. odpowiedziach pełnomocnika drugiej strony w sytuacji, gdy proponowała mediację), ale także na wielu rozmowach oraz wynikach przeprowadzonej przez autorkę wśród adwokatów ankiety.

111 Lista jest wynikiem własnych doświadczeń mediacyjnych autorki oraz innych mediatorów.