Tytuł oryginału: The Happy Brain: The Science of Where Happiness Comes From, and Why

Przekład: Anna Binder
Redaktor prowadzący: Katarzyna Nawrocka
Redakcja: Dariusz Rossowski
Konsultacja naukowa: Marek Binder
Korekta: Grzegorz Krzymianowski

Projekt okładki i stron tytułowych: Joanna Wasilewska / KATAKANASTA

Copyright © Dean Burnett, 2018
Copyright for the Polish edition and translation © Wydawnictwo JK, 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych bez uprzedniego wyrażenia zgody przez właściciela praw.

ISBN 978-83-7229-863-8
Wydanie I, Łódź 2019

Wydawnictwo JK
Wydawnictwo JK, ul. Krokusowa 3,
92-101 Łódź
tel. 42 676 49 69
www.wydawnictwofeeria.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Tym, którzy kupili moją poprzednią książkę.
To wszystko wasza wina.

Wstęp

Wstęp

Jak powiedział kiedyś pewien mądry filozof: „Szczęście, szczęście, największy skarb, jaki posiadam”. To chyba Arystoteles. A może Nietzsche? To by do niego pasowało. Tak czy owak, słuszna uwaga; szczęście jest ważne.

Ale co kogo uszczęśliwia? Dlaczego różnym ludziom w różnym czasie szczęście przynoszą inne rzeczy? Jaki jest sens szczęścia? Czy w ogóle takowy istnieje? Zainteresowałem się tym dlatego, że chciałem napisać drugą książkę, ale nie miałem pojęcia, o czym. Każdy, kogo pytałem, podsuwał inne propozycje, na koniec jednak mówił: „Po prostu napisz o tym, co ci daje szczęście”. Jako człowiek o inklinacjach naukowych, biorący wszystko bardzo dosłownie, spróbowałem sprawdzić w literaturze przedmiotu, co rzeczywiście daje nam szczęście. Ale znalazłem jedynie lawinę mniej lub bardziej wątpliwych, choć modnych technik zarządzania swoim życiem, pseudofilozofii, poradników psychologicznych autorstwa life coachów i różnych guru. I zawsze towarzyszyły temu obietnice wyjawienia sekretu szczęścia dla każdego. W sumie czemu nie, ale te „sekrety” zupełnie do siebie nie przystawały, co wskazywało, że wiele z nich należy włożyć między bajki.

Oto dla przykładu kilka autentycznych nagłówków ze słynnego brytyjskiego tabloidu „Daily Mail”: „Zapomnij o pieniądzach – seks i sen kluczem do szczęścia”, „Klucz do szczęścia? Zacznij od zarobków 50 tysięcy funtów rocznie”, „Dlaczego sekret szczęścia tkwi w posiadaniu 37 sztuk garderoby”, „Czy traktowanie siebie jak dziecka jest kluczem do szczęścia?”, „Klucz do szczęścia po pięćdziesiątce? Kup nowego zwierzaka i wybieraj się raz w miesiącu na całodzienną wycieczkę”, „Klucz do szczęścia? Rozdawanie ciasteczek na ulicy” i tak dalej. Do wyboru, do koloru.

Dla posiadacza doktoratu z neurobiologii, dziennikarza naukowego i medialnego komentatora badawczych nowinek mózgowych, czyli mnie, jeszcze bardziej irytujące jest to, że wiele tych tak zwanych sekretów odwołuje się do mojej dyscypliny albo ciągle podpiera się jakimiś poprawnie brzmiącymi, ale niejasnymi aspektami funkcjonowania mózgu, takimi określeniami, jak dopamina, oksytocyna czy ośrodki emocji. Doświadczony neurobiolog z łatwością rozpoznaje, kiedy ktoś zapożycza terminologię z jego dziedziny tylko po to, żeby dodać sobie wiarygodności, zupełnie jej nie rozumiejąc.

I wiecie, co sobie pomyślałem? Jeśli ktoś chce się kręcić po mojej działce, niech przynajmniej trochę się do tego przyłoży. Wiadomo, mózg nie jest doskonały, sam często zwracam na to uwagę, niemniej jest to jeden z najfantastyczniej, przerażająco wręcz skomplikowanych przedmiotów badań. Żeby naprawdę wyjaśnić, jak układają się relacje mózgu ze szczęściem, nie wystarczy mgliste dwulinijkowe podsumowanie czy liźnięcie szpanerskiej terminologii, na to trzeba całej książki…

I wtedy na to wpadłem. Sam mógłbym napisać taką książkę! Książkę o tym, jak mózg naprawdę odbiera szczęście u podstaw. I właśnie tę książkę trzymacie w rękach. Bo taki już jestem, posuwam się do absurdalnych skrajności, by wyrównać rachunek drobnych krzywd, nawet jeśli strona, która je wyrządziła, pozostaje w błogiej nieświadomości mojego istnienia.

Jest to więc książka o szczęściu i o tym, skąd się ono się bierze w mózgu. Co je wywołuje i dlaczego? Co sprawia, że nasze mózgi tak bardzo lubią pewne rzeczy, a innych nie? Czy istnieje jakiś niezawodny sposób wywoływania szczęścia w każdym ludzkim mózgu, jak zdaje się twierdzić wielu, sugerując, że szczęście jest jak wstukanie hasła do internetowego konta bankowego? Czy rzeczywiście może istnieć wieczna szczęśliwość – i czy byłaby ona w ogóle pożądana? Czy doświadczanie tego samego dzień po dniu przez całe lata nie doprowadziłoby nas na skraj szaleństwa, zamiast zapewnić nieustające zadowolenie? I więcej.

Sama różnorodność rzekomych „sekretów” szczęścia dobitnie świadczy o tym, że tkwi w nim silny element subiektywny. Wszyscy mamy różne wyobrażenia na temat źródeł szczęścia; może to być bogactwo, sława, miłość, seks, władza, śmiech i tak dalej. Ale tak naprawdę możemy wiedzieć tylko o tym, co działa u nas samych. Dlatego chciałem uwzględnić przekonania szerokiego grona osób z różnych środowisk, aby zobaczyć, co ich uszczęśliwia (lub nie). W rezultacie rozmawiałem z gwiazdami estradowymi i filmowymi, milionerami, wybitnymi naukowcami, dziennikarzami, łowcami duchów oraz z osobą, która… Powiem tylko, że w żadnej innej sytuacji zawodowej nie spotkałem się z tak swobodnie i często wymawianym określeniem sex dungeon (loch seksu).

Powinienem jednak ostrzec, że nie jest to poradnik ani recepta na szczęśliwsze i pełniejsze życie ani nic w tym stylu. Jestem po prostu zafascynowany mózgiem i wszystkim, co on robi, a jedną z tych rzeczy jest umożliwianie nam przeżywania szczęścia. Moim celem było wyjaśnienie, najlepiej jak potrafię, jak mózg to robi. Mam nadzieję, że to wystarczy ci do szczęścia. Ale jeśli nie, będę rozumiał dlaczego.

Kiedy przeczytasz tę książkę, ty też zrozumiesz.

Rozdział 1. Szczęście w mózgu

Rozdział 1

Szczęście w mózgu

Chciałbyś, by wsadzono cię do rury? Głową naprzód?

Nie odpowiadaj jeszcze, bo to nie wszystko.

Chciałbyś, by wsadzono cię głową naprzód do zimnej i zamkniętej rury, w której nie wolno ci się poruszyć? Na parę godzin? Rury, która wydaje z siebie nieustający łomot przeraźliwych trzasków i zgrzytów, niczym rozjuszony blaszany delfin?

Prawie każdy odpowiedziałby na to pytanie przecząco, po czym pośpiesznie rozejrzał się za jakimś przedstawicielem służb porządkowych. Wyobraź sobie jednak, że nie tylko się na to zgadzasz, ale nawet zgłaszasz na ochotnika. Wielokrotnie! Kto by tak zrobił?

No tak, ja. Zrobiłem to wiele razy. I zrobiłbym to jeszcze raz, gdyby mnie o to poproszono. Nie dlatego, żebym miał taki osobliwy fetysz, ale dlatego, że jestem neurobiologiem, zapalonym badaczem mózgu i entuzjastą nauki, więc dobrowolnie brałem udział w różnych eksperymentach neurobiologicznych i psychologicznych. A od zarania trzeciego tysiąclecia wiele tych eksperymentów obejmowało badanie mojego mózgu za pomocą fMRI¹.

MRI to skrót od magnetic resonance imaging, czyli obrazowania magnetyczno-rezonansowego, skomplikowanej nowoczesnej metody, w której wykorzystuje się silne pola magnetyczne, fale radiowe i kilka innych technicznych czarów-marów, by uzyskać bardzo szczegółowe obrazy wnętrza ciała żywego człowieka, pokazujące takie rzeczy, jak złamane kości, nowotwory tkanek miękkich, zmiany chorobowe w wątrobie czy pasożyty wprost z kosmosu (być może).

Czujniejsi czytelnicy zauważą jednak, że wspomniałem o fMRI. To „f” jest istotne. To skrót od „funkcjonalny”, całość oznacza więc functional magnetic resonance imaging, czyli czynnościowe (albo funkcjonalne) obrazowanie magnetyczno-rezonansowe. To samo bowiem podejście wykorzystywane do przyglądania się strukturze ciała można przystosować do obserwowania aktywności ośrodkowego układu nerwowego, co pozwala nam podglądać interakcje pomiędzy niezliczonymi neuronami, które składają się na mózg. Może nie brzmi to zbyt imponująco, ale na tych właśnie interakcjach opiera się działanie naszego umysłu i świadomości, na podobnej zasadzie jak pojedyncze komórki składają się na całe ciało (komórki łączą się w skomplikowany sposób, tworząc tkanki, które łączą się w skomplikowany sposób, tworząc narządy, które łączą się, tworząc jeden działający byt, którym jesteś ty). Z punktu widzenia nauki to naprawdę coś wielkiego.

Ale… dlaczego o tym mówię? Mieliśmy przyjrzeć się temu, skąd bierze się szczęście, więc po co ten opis zaawansowanych technik neuroobrazowania? Cóż, choć rozprawianie o skomplikowanych metodach neuroobrazowania daje mi niekłamaną radość, powód jest dużo prostszy.

Chcemy się dowiedzieć, skąd bierze się szczęście? No a co to jest szczęście? To uczucie lub emocja, lub nastrój, lub stan psychiczny, lub coś w tym stylu. Jakkolwiek byśmy go nie zdefiniowali, bardzo trudno byłoby zaprzeczyć, że na najbardziej podstawowym poziomie jest to coś wytwarzanego przez mózg. Oto więc mamy odpowiedź: szczęście bierze się z mózgu. Uporaliśmy się ze wszystkim na jednej stronie, prawda?

Nieprawda. Choć stwierdzenie, że szczęście bierze się z mózgu, jest formalnie poprawne, to w gruncie rzeczy nic nie znaczy. Bo według tej logiki wszystko bierze się z mózgu. Wszystko, co postrzegamy, pamiętamy, myślimy i wyobrażamy sobie. Każdy aspekt ludzkiego życia w jakimś stopniu angażuje mózg. Ten ważący niecałe półtora kilograma narząd zajmuje się absurdalną liczbą rzeczy naraz i ma setki różnych części wykonujących w każdej sekundzie tysiące rozmaitych czynności, zapewniając nam wieloaspektowe, bogate w szczegóły istnienie, które my uznajemy za podane na tacy. Szczęście zatem oczywiście bierze się z mózgu. Ale to jak na pytanie, gdzie leży Southampton, odrzec: „W Układzie Słonecznym”; odpowiedź poprawna, lecz zupełnie bezużyteczna.

Musimy dowiedzieć się, skąd dokładnie bierze się w mózgu szczęście. Która część je wytwarza, który rejon leży u jego podstaw, który obszar rozpoznaje wystąpienie zdarzeń wywołujących szczęście? W tym celu trzeba zajrzeć do wnętrza szczęśliwego mózgu i zobaczyć, co się tam dzieje. Nie jest to zadanie proste i jeśli chcemy mieć jakieś szanse, będą nam potrzebne wyrafinowane techniki neuroobrazowania, takie jak fMRI.

Widzicie, mówiłem, że to się wiąże.

Niestety, istnieje kilka przeszkód na drodze do wykonania tego eksperymentu.

Po pierwsze, porządny skaner MRI waży kilka ton, kosztuje miliony i wytwarza tak silne pole magnetyczne, że może z zabójczą szybkością przyciągnąć krzesło biurowe z drugiego końca pokoju. Zresztą nawet gdybym uzyskał dostęp do tej supermaszyny, nie wiedziałbym, co z nią począć. Byłem w niej wiele razy, ale to nie znaczy, że wiem, jak ją obsługiwać, podobnie jak odbycie międzykontynentalnej podróży samolotem nie czyni ze mnie pilota.

Moje własne badania neurobiologiczne to były badania behawioralne nad tworzeniem się wspomnień1. Choć może to wyglądać na bardzo skomplikowane i drobiazgowe, sprowadzało się głównie do konstruowania zawiłych (ale tanich) labiryntów dla zwierząt laboratoryjnych i obserwowania, jak sobie radzą z ich pokonywaniem. Było to bardzo interesujące, ale oznaczało w praktyce, że nie powierzano mi obsługi sprzętu bardziej niebezpiecznego niż nóż do kartonu, a nawet wtedy większość ludzi na wszelki wypadek wychodziła z pomieszczenia. Nigdy nie dopuszczono mnie do tak skomplikowanego urządzenia jak skaner MRI.

Miałem jednak szczęście. Mieszkam niedaleko CUBRIC (Cardiff University Brain Research Imaging Centre – Ośrodek Badań Obrazowych Mózgu na Uniwersytecie Cardiff), gdzie uczestniczyłem w różnych badaniach jako ochotnik. Ośrodek był jeszcze w budowie, kiedy robiłem doktorat na wydziale psychologii, i został otwarty tuż po tym, jak opuściłem uczelnię. Taka (ro)zbieżność czasowa, szczerze mówiąc, wydała mi się nieco złośliwa, jakby cała instytucja powiedziała: „Poszedł już sobie? Dobra, to teraz możemy zabrać się do fajnych rzeczy”.

CUBRIC to doskonałe miejsce na prowadzenie najnowocześniejszych badań nad funkcjonowaniem ludzkiego mózgu. A tak się szczęśliwie składa, że mam znajomych, którzy tam pracują. Jednym z nich jest profesor Chris Chambers, wybitny ekspert i badacz w dziedzinie technik obrazowania mózgu. Z chęcią zgodził się na spotkanie, by porozmawiać o moich planach zlokalizowania szczęścia w mózgu.

Miało to być jednak spotkanie na gruncie zawodowym, nie towarzyskim. Jeśli chciałem przekonać profesora, żeby pozwolił mi użyć swojego niezmiernie cennego sprzętu do przeprowadzenia mojego prywatnego śledztwa w sprawie przetwarzania szczęścia przez mózg, musiałem najpierw odrobić zadanie domowe. Co nauka już wie bądź podejrzewa na temat mechanizmów szczęścia w mózgu?

Szczęście chemiczne

Jeśli chcemy dowiedzieć się, który kawałek mózgu odpowiada za szczęście, trzeba przede wszystkim zastanowić się, co można uznać za „kawałek” mózgu. Choć często uważa się go za pojedynczy (i zaskakująco brzydki) narząd, można go podzielić na ogromną liczbę poszczególnych elementów². Mózg ma dwie półkule (lewą i prawą), podzielone na płaty (czołowy, ciemieniowy, potyliczny i skroniowy), z których każdy składa się z wielu różnych obszarów i jąder. Te z kolei złożone są z komórek nerwowych, zwanych neuronami, oraz wielu innych ważnych komórek pomocniczych, zwanych glejem, które zapewniają funkcjonowanie całości. Każda komórka jest zaś w gruncie rzeczy skomplikowanym układem cząsteczek chemicznych. Można by więc powiedzieć, że jak większość narządów i obiektów żywych mózg jest jednym wielkim skupiskiem cząsteczek chemicznych, zorganizowanych w oszałamiająco złożone struktury, ale jednak cząsteczek.

Gwoli ścisłości, dzielenie można kontynuować dalej. Cząsteczki chemiczne zbudowane są z atomów, które z kolei zbudowane są z elektronów, protonów i neutronów, a te z kolei z gluonów i tak dalej. Coraz bardziej zagłębiając się w podstawową budowę materii, wpakujemy się w złożoną fizykę cząstek elementarnych. Są jednak pewne cząsteczki chemiczne, których mózg używa do celów innych niż strukturalne, to znaczy, że mają one do odegrania bardziej „dynamiczną” rolę niż bycie jedynie budulcem komórek. Tymi cząsteczkami są neuroprzekaźniki, które pełnią kluczowe funkcje w działaniu mózgu. Jeśli szukamy najprostszych, podstawowych elementów mózgu, wywierających głęboki wpływ na to, jak myślimy i czujemy, byłyby to właśnie neuroprzekaźniki chemiczne.

Mózg jest zasadniczo ogromnym i niesamowicie złożonym zbiorowiskiem neuronów, a wszystko, co robi, zależy od – oraz jest rezultatem – wzorców aktywności generowanej w tych neuronach. Pojedynczy sygnał elektrochemiczny, impuls nazywany potencjałem czynnościowym, przemieszcza się wzdłuż neuronu, a kiedy dociera do jego końca, przekazywany jest do następnego, aż trafi w miejsce, do którego miał trafić. Można go porównać do impulsu elektrycznego, przemieszczającego się w przewodach elektrycznych z elektrowni do lampki przy łóżku. To imponująca odległość do pokonania przez coś tak mało materialnego, ale dzieje się to tak powszechnie, że w ogóle się nad tym nie zastanawiamy.

Wzorce i częstości tych sygnałów, czyli potencjałów czynnościowych, mogą być ogromnie zróżnicowane, a łańcuchy przekazujących je neuronów mogą być szalenie długie i rozgałęziać się niemal w nieskończoność, czego efektem mogą być miliardy wzorców i biliony obliczeń, realizowanych przez połączenia pomiędzy prawie wszystkimi wyspecjalizowanymi rejonami ludzkiego mózgu. Właśnie dzięki temu mózg ma taką moc.

Cofnijmy się trochę. Wielką rolę odgrywa punkt, w którym sygnał jest przekazywany z jednego neuronu do drugiego. Odbywa się to w synapsach, czyli w miejscu, gdzie spotykają się dwa neurony. Ale – i tu robi się trochę dziwnie – pomiędzy tymi dwoma neuronami nie dochodzi do faktycznego kontaktu fizycznego; sama synapsa to szczelina między nimi, a nie materialny obiekt. Jak więc sygnał przemieszcza się z jednego neuronu do drugiego, skoro się one nie stykają?

Od tego są właśnie neuroprzekaźniki. Kiedy sygnał dociera do zakończenia synaptycznego pierwszego neuronu w łańcuchu, neuron ten wstrzykuje neuroprzekaźniki do synapsy. Wchodzą one w interakcję z odpowiednimi receptorami w drugim neuronie, w wyniku czego w tym drugim sygnał jest odtwarzany, a potem przekazywany do następnego neuronu w kolejce. I tak dalej.

Można to porównać do wysyłania ważnej wiadomości od zwiadowców w dawnej armii do dowódców w kwaterze głównej. Wiadomość zapisana jest na kartce i niesiona na piechotę przez żołnierza. Dociera on do rzeki, ale musi dostarczyć ją do obozu po drugiej stronie. Przywiązuje ją więc do strzały i strzela z łuku na przeciwny brzeg, skąd zabiera ją inny żołnierz i niesie dalej do kwatery dowództwa. Neuroprzekaźniki są jak ta strzała.

Mózg korzysta z szerokiego spektrum neuroprzekaźników, a użycie określonej cząsteczki ma charakterystyczny wpływ na aktywność i zachowanie następnego neuronu. Zakładając oczywiście, że następny neuron ma odpowiednie receptory na swojej błonie komórkowej; neuroprzekaźniki działają tylko wtedy, gdy trafią na odpowiadający im receptor, z którym mogą wejść w interakcję, jak klucz, który działa tylko w przypadku włożenia go do określonego zamka czy serii zamków. Wracając do metafory wojskowej, wiadomość jest zaszyfrowana, więc odczytać ją mogą tylko żołnierze z tej samej armii.

Ponadto sama wiadomość może zawierać rozmaite rozkazy: atakować, wycofać się, przegrupować, bronić lewej flanki i tak dalej. Neuroprzekaźniki są podobnie wszechstronne. Niektóre zwiększają siłę sygnałów, inne ją redukują lub zatrzymują sygnał, a niektóre wywołują jeszcze inne odpowiedzi. Nie mówimy tu o biernych przewodach elektrycznych, lecz o żywych komórkach o zróżnicowanych sposobach reagowania.

Taka różnorodność sprawia, że mózg często wykorzystuje konkretne neuroprzekaźniki w określonych obszarach do wypełniania określonych ról i funkcji. Czy w związku z tym możliwe jest, by istniał jeden neuroprzekaźnik, związek chemiczny, który odpowiada za wytwarzanie szczęścia? Wbrew pozorom nie jest to takie nieprawdopodobne. Można nawet wytypować kilka takich substancji.

Oczywistym kandydatem jest dopamina. To neuroprzekaźnik, który ma wiele rozmaitych zadań w mózgu, ale do najbardziej znanych i uznawanych należy rola w układzie nagrody i przyjemności2. Dopamina jest neuroprzekaźnikiem biorącym udział w aktywności nerwowej w obrębie mezolimbicznego szlaku nagrody, który w uznaniu roli odgrywanej przez dopaminę bywa nazywany po prostu dopaminergicznym szlakiem nagrody. Ilekroć mózg rozpoznaje, że zrobiliśmy coś, co on pochwala (wypiliśmy wodę, gdy byliśmy spragnieni, wykaraskaliśmy się z opresji, uprawialiśmy seks itp.), zwykle nagradza to zachowanie, wywołując w nas poczucie krótkiej, ale z reguły intensywnej przyjemności wyzwalane przez wydzielenie dopaminy. A przyjemność daje nam szczęście, prawda? Rejonem mózgu odpowiedzialnym za ten proces jest dopaminergiczny szlak nagrody.

Istnieją również dane wskazujące, że na wydzielanie dopaminy wpływa to, jak bardzo niespodziewana jest nagroda (doświadczenie). Im bardziej coś jest nieoczekiwane, tym większą nam sprawia radość, a to, jak się zdaje, zależy od ilości dopaminy uwalnianej przez mózg3. Oczekiwane nagrody wiążą się z początkowym wyrzutem dopaminy, który następnie stopniowo maleje. Nagrody nieoczekiwane natomiast – z podwyższeniem poziomu wydzielania dopaminy, utrzymującym się dłużej po doświadczeniu nagrody4.

By sięgnąć po przykład z życia: jeśli widzimy, że w dniu wypłaty wpłynęły na nasze konto pieniądze, jest to nagroda przewidywana. Z kolei znalezienie 20 funtów w kieszeni starych spodni jest czymś nieoczekiwanym. To drugie, mimo dużo mniejszej kwoty, jest bardziej nagradzające, ponieważ tego nie oczekiwaliśmy. A to – o ile dobrze wiemy – wywołuje większe wydzielanie dopaminy5.

Podobnie brak oczekiwanej nagrody (np. nieodmeldowanie się pensji na koncie w dniu wypłaty) zdaje się wywoływać znaczny spadek dopaminy. Takie zdarzenia odbieramy jako nieprzyjemne i stresujące. Widać więc, że dopamina odgrywa zasadniczą rolę w naszej zdolności do cieszenia się z różnych powodów.

Ale jak wspomniałem wcześniej, udział w doświadczaniu przyjemności i nagrody to tylko jedna z wielu rozmaitych ról i funkcji dopaminy w różnych obszarach mózgu. Być może inne cząsteczki chemiczne odgrywają bardziej specyficzne role w wywoływaniu przyjemności?

„Grubymi rybami” wśród substancji wywołujących przyjemność są niewątpliwie endorfiny. Niezależnie od tego, czy wydzielane są pod wpływem pałaszowania czekolady, czy w gorączce seksu, zapewniają owo cudowne i intensywnie oszałamiające ciepłe uczucie, które przenika nas do szpiku kości6.

Mocy endorfin nie należy bagatelizować. Silne opiaty, takie jak heroina czy morfina, działają dlatego, że pobudzają receptory endorfin w naszym mózgu i ciele7. Te narkotyki są oczywiście źródłem przyjemności (stąd alarmująca liczba osób, które je biorą), ale też wyraźnie pozbawiają nas sił. Człowiek w stanie intensywnego „haju” opiatowego nie nadaje się zbytnio do niczego innego niż wpatrywanie się w przestrzeń i ślinienie od czasu do czasu. A według niektórych szacunków moc heroiny stanowi jedynie 20 procent mocy naturalnych endorfin! Po naszych mózgach krążą więc substancje pięć razy silniejsze niż najbardziej odurzający narkotyk – to cud, że w ogóle jesteśmy w stanie cokolwiek zrobić.

Choć wiadomość, którą zaraz podam, jest zła dla poszukiwaczy przyjemności, jest dobra dla funkcjonowania rodzaju ludzkiego: otóż mózg korzysta z endorfin bardzo ostrożnie. Przeważnie uwalnia je w odpowiedzi na poważny ból i stres. Dobrym przykładem jednego i drugiego jest poród.

Matki używają wielu określeń na opisanie doświadczenia porodu – „cudowne”, „wspaniałe”, „niesamowite” i tak dalej – ale „przyjemne” rzadko do nich należy. A jednak, pomimo że poród wymaga ekstremalnego wysiłku fizycznego, matki jakoś przez to przechodzą, a często piszą się nawet na powtórkę. W toku ewolucji wykształciło się bowiem u kobiet wiele różnych adaptacji ułatwiających poród. Jedną z nich jest gromadzenie i uwalnianie endorfin w jego trakcie.

Mózg wydziela endorfiny, by łagodzić ból, nie dopuszczając, by jego poziom doprowadził do zatrzymania serca (co może się zdarzyć8). Być może również to przyczynia się do stanu niemal upojnego szczęścia, jakiego doświadczają kobiety w chwili urodzenia dziecka (choć prawdopodobnie jest to po prostu uczucie ulgi). Endorfinom zawdzięczamy, że po porodzie, choćby najbardziej wyczerpującym, można powiedzieć: mogło być gorzej.

To przykład z gatunku ekstremalnych. Są też inne sposoby wystawiania się na odpowiednio wysoki poziom bólu i stresu, by uruchomić wydzielanie endorfin (choćby przez mówienie matkom, że podczas rodzenia „mogło być gorzej”, gdy jest się mężczyzną). Na przykład przez zmuszanie swojego ciała do innego rodzaju skrajnego wysiłku fizycznego. Uczestnicy maratonów opowiadają o „euforii biegacza”, czyli nader przyjemnym stanie, który pojawia się, kiedy organizm jest tak mocno obciążony fizycznie, że mózg sięga po najcięższą artylerię i zatapia wszystkie bóle i dolegliwości.

Można by zatem twierdzić, że funkcją endorfin jest nie tyle wywoływanie przyjemności, co zapobieganie bólowi. Etykietowanie endorfin jako substancji wywołujących przyjemność jest być może jak opisywanie wozu strażackiego jako polewaczki – owszem, polewa, ale nie do tego służy.

Niektórzy uważają, że ta funkcja redukcji cierpienia dotyczy jedynie wykrywalnego poziomu endorfin, przy którym ich działanie jest dla nas zauważalne9. Istnieją świadectwa wskazujące, że przy niższym stężeniu endorfiny odgrywają bardziej podstawową rolę – uczestniczą w regulowaniu zachowania i zarządzaniu zadaniami. Przez skomplikowane interakcje z układami neurologicznymi regulującymi stres i motywację10 układ endorfinowy daje nam znać, kiedy coś jest „zrobione”. Trzeba wykonać jakieś ważne zadanie i to nas stresuje; wykonujemy je i mózg uwalnia malutką dawkę endorfin, co daje nam poczucie, że „zrobione, sprawa z głowy”. Niezupełnie jest to wytwarzanie przyjemności, niemniej jest przydatne i redukuje stres, a tym samym przyczynia się do dobrostanu i szczęścia11. To kolejny argument na rzecz profilaktycznej funkcji endorfin w utrzymywaniu szczęścia.

Problem zarówno z wyjaśnieniem dopaminowym, jak i endorfinowym polega na tym, że oba przyjmują, iż szczęście jest tym samym co przyjemność. Choć podczas doświadczania przyjemności jak najbardziej można czuć się szczęśliwym (a wręcz jest to normą), prawdziwe szczęście z pewnością wymaga czegoś więcej. Życie jest czymś więcej niż ciągiem chwilowych euforii. Szczęście to również zadowolenie, satysfakcja, miłość, związki międzyludzkie, rodzina, motywacja, dobre samopoczucie i wiele innych pojęć, które powtarzają się w facebookowych memach. Czy istnieje jakaś cząsteczka chemiczna związana z takimi „głębszymi” sprawami? Niewykluczone.

Mogłaby nim być na przykład oksytocyna. Cieszy się ona wyjątkową reputacją i często bywa nazywana „hormonem miłości” lub „hormonem przytulania”. Choć wiele współczesnych masmediów zdaje się sugerować inaczej, ludzie są bardzo przyjacielskim gatunkiem i do szczęścia zwykle aktywnie potrzebują więzi społecznych z innymi. Im bliższe i bardziej intensywne są te więzi, tym są ważniejsze. Więzi pomiędzy kochankami, krewnymi, bardzo bliskimi przyjaciółmi zazwyczaj na dłuższą metę dają ludziom szczęście. A oksytocyna wydaje się nieodzowna dla tych więzi.

Wracając do przykładu położniczego, oksytocyna najbardziej jest znana jako substancja uwalniana w dużych ilościach podczas porodu i karmienia piersią12. Ma kluczowe znaczenie dla tego najbardziej fundamentalnego spotkania międzyludzkiego – powoduje natychmiastowe wytworzenie intensywnej więzi między matką a jej dzieckiem, występuje w kobiecym pokarmie i uruchamia laktację13. Wiadomo jednak, że oksytocyna wyzwalana jest również w wielu innych sytuacjach, takich jak podniecenie erotyczne i reakcje seksualne, stres, kontakty społeczne, wierność i niewątpliwie wiele innych.

Ma to kilka dziwnych konsekwencji. Oksytocyna jest na przykład ważna dla tworzenia i umacniania więzi społecznych, ale uwalniana jest również podczas kontaktów seksualnych. Może to tłumaczyć, dlaczego układ friends with benefits („przyjaźń plus”, w którym dwoje przyjaciół decyduje się na bliskość fizyczną bez ograniczającego związku/zobowiązań) jest tak bardzo trudny do utrzymania. Za sprawą oksytocyny interakcja seksualna może w zasadniczy sposób odmienić postrzeganie partnera, zmieniając pociąg czysto fizyczny w prawdziwą czułość i tęsknotę. To właśnie oksytocyna odpowiada za „uprawianie” miłości podczas uprawiania miłości.

I choć oksytocyna w większym stopniu wpływa na kobiety, to jednak jej oddziaływanie na mężczyzn również jest silne. Pewne badanie wykazało na przykład, że po podaniu oksytocyny mężczyźni będący w związkach zachowują w sytuacjach społecznych większy dystans wobec atrakcyjnych kobiet niż single14. Zinterpretowano to tak, że wzrost poziomu oksytocyny sprawia, iż mężczyźni są bardziej przywiązani do swojej partnerki i w efekcie bardziej świadomi, jak może na nią wpłynąć ich postępowanie, dlatego okazują większą ostrożność w kontaktach z nieznajomymi atrakcyjnymi kobietami, zwłaszcza na oczach innych. Można zasadniczo stwierdzić, że oksytocyna umacnia istniejące więzi miłosne. Ale sama w sobie ich nie tworzy, dlatego wolni panowie nie przejawiają podobnego zachowania.

Można by oczywiście powiedzieć dużo więcej na ten temat, ale najważniejszy wniosek jest taki, że oksytocyna jest potrzebna po to, by mózg mógł doświadczać miłości, intymności, zaufania, przyjaźni i więzi społecznych. Wyjąwszy największych cyników, wszyscy zgodzą się, że to najistotniejsze sprawy dla trwałego szczęścia. Czy zatem oksytocyna jest odpowiedzialna za szczęście?

Niezupełnie. Podobnie jak większość rzeczy na tym świecie oksytocyna ma też swoją negatywną stronę. I tak zacieśnianie więzi z jakąś osobą lub grupą może nasilać wrogość do pozostałych ludzi. W pewnym badaniu zaobserwowano, że mężczyźni, którym podawano oksytocynę, mieli o wiele większą skłonność do przypisywania negatywnych cech każdemu, kto nie należy do ich kultury lub ma inne pochodzenie etniczne15. Innymi słowy, oksytocyna robi z nas rasistów. Jeśli rasizm stanowi nieodłączny element szczęścia, to nie jestem pewien, czy ludzie na nie zasługują.

Nie musimy jednak sięgać po tak skrajne przykłady. Zapewne znasz kogoś (albo nawet tobie się to zdarza), kto płonie zazdrością i oburzeniem, czy wręcz nienawiścią, widząc obiekt swoich uczuć w poufałej interakcji z kimś innym. Istnienie „zabójstw z miłości” dowodzi, jak potężna i destrukcyjna może być ta reakcja. Człowieka targanego gniewną zazdrością czy paranoiczną podejrzliwością można opisać na wiele sposobów, ale na pewno nie jako szczęśliwego. Oksytocyna może mieć kluczowe znaczenie dla tworzenia więzi społecznych, ale nie wszystkie takie więzi przynoszą szczęście. Bywa, że przynoszą coś przeciwnego.

Jednak być może za daleko zapędzamy się w tych rozważaniach. Można powiedzieć, że przyjemność i intymność prowadzą do szczęścia, więc każda substancja, która je wywołuje, jedynie pośrednio „powoduje” szczęście. Czy jest jakiś związek chemiczny, który uszczęśliwia nas bezpośrednio?

Być może serotonina. To neuroprzekaźnik wykorzystywany w rozmaitych procesach neuronalnych, ma zatem szeroki repertuar ról, na przykład umożliwia sen, sprawuje kontrolę nad trawieniem oraz – co najistotniejsze tu dla nas – reguluje nastrój16.

Serotonina wydaje się nieodzownym czynnikiem pozwalającym nam osiągać dobry nastrój, czyli „być szczęśliwym”. Najczęściej przepisywane dzisiaj antydepresanty działają przez zwiększanie dostępności serotoniny w mózgu. Obecnie uważa się, że depresję wywołuje obniżony poziom serotoniny i to właśnie należy naprawić.

Prozac i podobne leki zaliczają się do selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI od selective serotonin reuptake inhibitors). Serotonina po wydzieleniu w synapsach w celu przekazania sygnału nie ulega rozkładowi ani zniszczeniu, lecz jest ponownie wchłaniana przez neurony. SSRI zapobiegają takiemu ponownemu wchłanianiu. W rezultacie zamiast krótkotrwałego piku aktywności w następnym neuronie, wywołanej przez chwilowe pojawienie się serotoniny w synapsie, aktywność ta ulega przedłużeniu, ponieważ krążąca w synapsie serotonina wciąż stymuluje odpowiednie receptory na kolejnym neuronie. Kiedy mamy stary toster i ciągle wyskakuje z niego niedopieczona kromka, trzeba przytrzymać ją dłużej, żeby przyrumieniła się jak należy. Tu jest trochę podobnie. I to leczy depresję. Wynikałoby z tego, że serotonina jest substancją, która wywołuje szczęście, prawda?

Nieprawda. W rzeczywistości nikt tak naprawdę (jeszcze) nie wie, co wzrost stężenia serotoniny faktycznie powoduje w mózgu. Gdyby problem polegał po prostu na tym, że jest za mało serotoniny, by wytworzyć stan szczęścia, to łatwo dałoby się go rozwiązać. Ale biorąc pod uwagę prędkość metabolizmu i pracy mózgu, SSRI podnoszą poziom serotoniny właściwie natychmiast, tymczasem większość tych leków przynosi poprawę dopiero po tygodniach regularnego zażywania17. Najwyraźniej więc nie sama serotonina odpowiada za dobry nastrój, lecz musi pośrednio wpływać na coś innego.

Być może prawdziwy szkopuł tkwi w przyjętym założeniu. Możemy do woli przypisywać prostym cząsteczkom silny potencjał wpływania na układ nerwowy, ale to nie znaczy, że mechanizm jest właśnie taki. Jeśli rozejrzymy się dokoła, znajdziemy różne artykuły czy felietony, których autorzy wyjaśniają, jak podkręcić „hormony szczęścia”, przekonując, że kilka prostych zmian w diecie czy aktywności fizycznej przyniesie trwałe zadowolenie i radość życia dzięki podniesieniu stężenia odpowiednich substancji w mózgu. Niestety, jest to nadmierne uproszczenie niezwykle skomplikowanych procesów.

Wydaje się więc, że próby przypisania szczęścia do konkretnego związku chemicznego nie są właściwą drogą. Substancje te mają swój udział, ale nie są przyczyną. Banknot pięćdziesięciofuntowy jest cenny i jest zrobiony z papieru. Ale nie jest cenny dlatego, że jest zrobiony z papieru. Może więc opisane tu związki chemiczne są dla szczęścia tym, czym papier dla pieniędzy – umożliwiają jego istnienie, ale ich rola nie ma charakteru zasadniczego.

Mózgowa geografia szczęścia

Skoro szczęście nie jest wywoływane przez konkretne związki chemiczne, zapytajmy, gdzie może się rodzić w mózgu. Czy istnieje jakiś konkretny obszar, który przetwarza szczęście? Rejon, który odbiera od innych części mózgu informacje o tym, czego doświadczamy, ocenia je, uznaje, że powinno nas to uszczęśliwić, i sprawia, że doświadczamy tego tak poszukiwanego stanu emocjonalnego. Jeśli cząsteczki chemiczne uznamy za paliwo, to czy ów obszar może być silnikiem?

Z pewnością jest to możliwe, ale nie wolno wyciągać pochopnych wniosków. Już tłumaczę dlaczego.

W czasie kiedy to piszę (połowa 2017 roku), dobrze być neurobiologiem. Nauka o mózgu i jego działaniu na dobre rozgościła się w głównym nurcie wiedzy, w USA i Europie ogłasza się wielkie, wysokobudżetowe programy badań nad mózgiem18, niezliczone książki i artykuły zgłębiają tajniki mózgu, regularnie ukazują się doniesienia medialne o najnowszych odkryciach dotyczących mózgu i tak dalej. Nastały naprawdę ekscytujące i lukratywne czasy dla neurobiologii.

Mainstreamowa popularność ma jednak swoje ciemne strony. Jeśli na przykład chce się opublikować coś w gazecie, musi to być zrozumiałe dla czytelników, którzy w znakomitej większości nie mają przygotowania naukowego. Dlatego materiał powinien być uproszczony i wolny od fachowego żargonu. Musi też być zwięzły, a jest to coraz ważniejszy wymóg w dobie mediów zażarcie rywalizujących o uwagę odbiorców i złaknionych chwytliwych frazesów. Kto zaś czytał jakieś publikacje naukowe, ten dobrze wie, że uczeni na ogół nie piszą w taki sposób, więc przełożenie hermetycznych sprawozdań z drobiazgowo zaplanowanych eksperymentów na przystępny tekst wymaga dokonania mnóstwa zmian.

Najlepiej, jeśli zmian tych dokona kompetentny dziennikarz naukowy albo doświadczony popularyzator nauki; ktoś, kto z jednej strony rozumie wymagania mainstreamowych mediów, z drugiej zaś na tyle dobrze pojmuje istotę badań, by wiedzieć, co jest ważne, a co można pominąć w imię klarowności przekazu. Niestety, bardzo często robi to ktoś inny. Może to być mniej doświadczony lub słabiej wykwalifikowany dziennikarz albo nawet stażysta³. Zadanie to spełnia też niekiedy dział prasowy uniwersytetu czy innej placówki badawczej, która chce nadać rozgłos prowadzonym u siebie pracom.

Niezależnie, kto się tym zajmie, często wprowadza zmiany lub cięcia, które przeinaczają lub nawet przekłamują treść publikacji. Kiedy weźmie się pod uwagę inne czynniki zniekształcające pierwotną informację (wyolbrzymianie w celu przykucia uwagi, podkreślanie jakiejś szczególnej kwestii przez gazetę z powodów ideologicznych i tak dalej), nic dziwnego, że wiele medialnych doniesień na tematy naukowe znacznie odbiega od rzeczywistego sensu eksperymentów, które rzekomo są ich podstawą.

W przypadku dziedziny takiej jak neurobiologia, cieszącej się dużym zainteresowaniem mediów, ale której dorobek naukowy jest dość nieuporządkowany, nadal stosunkowo nowy i słabo rozumiany, zniekształcenia te mogą prowadzić do rozpowszechniania nadmiernie uproszczonych wyobrażeń na temat mechanizmów pracy mózgu19.

Jednym z nich jest uparte przekonanie, że wszystko, co robi mózg, ma swój konkretny „obszar”, „rejon” lub „ośrodek”. Czytamy doniesienia o obszarach mózgu odpowiedzialnych za preferencje wyborcze, za religię, za entuzjazm dla produktów Apple’a oraz za świadome śnienie czy nadużywanie Facebooka (wszystko to widziałem w prasie). Pogląd, że mózg ma charakter modułowy, to znaczy, jest złożony z wyodrębnionych elementów, modułów o wyspecjalizowanych funkcjach (coś jak szafka z Ikei, tylko trochę mniej dezorientująca), jest coraz bardziej powszechny. Tymczasem prawda jest bardziej złożona.

Teoria, że poszczególne fragmenty mózgu odpowiadają za konkretne funkcje, liczy kilka wieków i ma za sobą dość niepokojącą historię. Przykładem były praktyki frenologiczne opierające się na założeniu, że na podstawie kształtu czaszki można analizować cechy osobowości20. Rozumowanie było dość proste. Frenologia głosiła, że mózg jest zbiorem współpracujących ze sobą wyspecjalizowanych rejonów myślenia. Każda myśl, czynność czy cecha ma określoną lokalizację w mózgu i – tak jak to jest z mięśniami – im silniejszy czy częściej używany jest dany obszar, tym staje się większy. Na przykład człowiek bystrzejszy będzie miał większy rejon przetwarzający inteligencję.

Kiedy jesteśmy młodzi, nasze czaszki są wciąż plastyczne; dopiero z wiekiem robią się coraz twardsze. Według frenologów oznacza to, że kształt naszego mózgu wpływa na kształt czaszki: różnice wielkości poszczególnych jego obszarów skutkują wypukłościami lub wgłębieniami w czaszce. Na ich podstawie można zatem określić typ mózgu, a tym samym zdolności i osobowość człowieka. Człowiek z bardziej pochyłym czołem będzie mniej inteligentny, człowiek z mniej wyraźnymi wypukłościami z tyłu czaszki będzie pozbawiony zdolności artystycznych i tym podobne. Proste.

Jedyny prawdziwy problem związany z takim podejściem polega na tym, że zostało ono wymyślone mniej więcej na początku dziewiętnastego wieku, w czasach, kiedy dysponowanie solidnymi, rzetelnymi dowodami na poparcie wygłaszanych twierdzeń było traktowane raczej jako „fajny pomysł” niż standardowa praktyka. Frenologia w ogóle się nie sprawdza. Czaszka faktycznie jest „miększa”, kiedy jesteśmy bardzo młodzi, nie zmienia to jednak faktu, że składa się z szeregu płytek stosunkowo gęstej, mocnej kości, wykształconych w toku ewolucji, by chronić mózg przed działaniem sił zewnętrznych. Nie wspominając o tym, że mózg otulony jest również oponami i płynem.

Pomysł, że drobne różnice w wielkości rejonów mózgowych, zbudowanych z gąbczastej istoty szarej, mogą powodować w twardej czaszce mierzalne odkształcenia, które w wiarygodny sposób korespondują u każdego człowieka z cechami osobowości, jest absurdalny. Na szczęście nawet w swoim czasie frenologia była nauką alternatywną i stopniowo dyskredytowana wyszła w końcu z mody. Bardzo dobrze, bo regularnie czyniono z niej niecny użytek, wykorzystując ją na przykład do „dowodzenia” wyższości białych ludzi nad innymi rasami czy intelektualnej niższości kobiet (zwykle są mniejsze i mają odpowiednio mniejsze czaszki). W połączeniu z brakiem akceptacji ze strony mainstreamowej nauki przyniosło to frenologii bardzo kiepską reputację.

Mniej oczywistą, ale nie mniej negatywną konsekwencją frenologii jest to, że nastawiła część współczesnych neurobiologów przeciwko teorii modułowości mózgu, według której określone jego części służą do wykonywania określonych zadań. Wielu naukowców przekonywało, że mózg jest bardziej „jednorodny”, słabo zróżnicowany, więc każda jego część uczestniczy w każdej funkcji. Określone partie mózgu robią określone rzeczy? Zakrawa to na frenologię, więc wszelkie teorie, które by o tym wspominały, mogły liczyć na szydercze reakcje21.

Szkoda, bo dzisiaj wiemy, że w mózgu rzeczywiście jest wiele rejonów wykonujących określone funkcje. Tyle tylko, że obszary te odpowiadają za sprawy dużo bardziej podstawowe niż cechy osobowości i z pewnością nie są wykrywalne na podstawie wybrzuszeń na czaszce.

W płacie skroniowym znajduje się na przykład hipokamp⁴, który – jak się powszechnie przyjmuje – ma zasadnicze znaczenie dla kodowania i tworzenia wspomnień; zakręt wrzecionowaty, któremu przypisuje się odpowiedzialność za rozpoznawanie twarzy; pole Broki, złożony i zróżnicowany obszar płata czołowego odpowiedzialny za mowę; kora ruchowa z tyłu płata czołowego, która nadzoruje świadomą kontrolę nad ruchami. Tę listę można ciągnąć dalej22.

Zapamiętywanie, widzenie, mówienie, poruszanie się: same podstawowe procesy. Wróćmy jednak do tematu. Czy może istnieć rejon mózgu odpowiedzialny za coś bardziej abstrakcyjnego, takiego jak szczęście? Czy też – tak jak niegdyś frenologia, a dzisiaj przeinaczenia w mainstreamowych mediach – jest to nadmierne uproszenie struktury mózgu, doprowadzone do granic absurdu?

Pewne dane wskazują, że przyporządkowanie szczęścia jakiemuś rejonowi mózgu nie jest całkiem niedorzeczne. Wydaje się, że wiele obszarów zajmuje się określonymi emocjami. Na przykład niewielkie ciało migdałowate, położone w sąsiedztwie hipokampu, ma kluczowe znaczenie dla nadawania „kontekstu emocjonalnego” wspomnieniom23. Jeśli przechowujemy w pamięci jakieś przerażające zdarzenie, strach do tego wspomnienia dodało właśnie ciało migdałowate. Jednocześnie wygląda na to, że zwierzęta laboratoryjne pozbawione ciała migdałowatego nie pamiętają, iż powinny bać się określonych rzeczy.

Innym przykładem jest wyspa, fragment kory położony głęboko w mózgu, pomiędzy płatem czołowym, ciemieniowym i skroniowym. Jedną z funkcji przypisywanych wyspie jest przetwarzanie doznania obrzydzenia. Wyspa wykazuje pobudzenie w reakcji na wstrętne zapachy, widok okaleczonego ciała i inne podobnie odpychające rzeczy. Sądzi się nawet, że zwiększa aktywność, kiedy zauważamy grymas obrzydzenia na czyjejś twarzy albo gdy tylko wyobrażamy sobie coś obrzydliwego.

Są więc dwa fragmenty mózgu, które przetwarzają coś, co wielu uznałoby za uczucie, emocję – zupełnie jak szczęście. Czy istnieje obszar odpowiedzialny za samo szczęście?

Jednego z kandydatów już wymieniałem. Jest to mezolimbiczny szlak nagrody. Bierze on początek w śródmózgowiu (głębiej położonej, starszej ewolucyjnie strukturze, należącej do pnia mózgu) i odpowiada za odczucie nagrody, którego doświadczamy, kiedy robimy coś przyjemnego. Jeśli chodzi o szczęście, w odróżnieniu od przyjemności, niektóre badania pokazują, że trwałe szczęście wymaga aktywności brzusznego prążkowia. Z innych wynika, że podczas odczuwania szczęścia pobudzona jest lewa kora przedczołowa24. W jeszcze innym stwierdzono, że jest to przedklinek25. Krótko mówiąc, wybitni naukowcy szukali fragmentu mózgu, który wytwarza szczęście, i za każdym razem znajdowali inną odpowiedź.

Nie jest to takie dziwne, jak mogłoby się wydawać. Mózg jest tworem szalenie skomplikowanym, a metody służące do tak drobiazgowego badania go są nadal stosunkowo nowe jak na wymagania nauki. Koncepcja zastosowania rygorystycznych metod analitycznych i zaawansowanej techniki do badania nieuchwytnych stanów emocjonalnych jest jeszcze nowsza. To oznacza zaś, że „najlepszy” czy też „prawidłowy” sposób lokalizowania szczęścia jest dopiero wypracowywany, więc na razie należy spodziewać się niespójności i niejasności. Nie jest to (przynajmniej zazwyczaj) wina naukowców, ponieważ problem jest gmatwany przez wiele czynników.

Pierwszym z brzegu jest metoda „uszczęśliwiania” uczestników eksperymentów przez badaczy. Jedni używają pytań i wskazówek wywołujących szczęśliwe wspomnienia, niektórzy korzystają z miłych dla oka obrazów, inni próbują wprowadzać ludzi w szczęśliwy nastrój za pomocą wiadomości i zadań i tak dalej. Nikt nie wie, jak bardzo naprawdę uszczęśliwia to uczestników eksperymentu, i zapewne wygląda to różnie u poszczególnych osób. Na dodatek eksperyment zwykle opiera się na tym, że badani sami określają swój poziom szczęśliwości, co wprowadza kolejną warstwę zamieszania.

Jest to problem dotyczący wielu eksperymentów psychologicznych, które mają w warunkach laboratoryjnych badać, co ludzie robią w określonych kontekstach. W rzeczywistości przebywanie w laboratorium i poddawanie się eksperymentowi nie jest normalnym doświadczeniem dla większości ludzi, więc zwykle są oni lekko zdezorientowani, a może nawet onieśmieleni. Oznacza to, że z większym prawdopodobieństwem będą robić to, co powie im najbliższy autorytet. A jest nim zawsze badacz, toteż w efekcie badani nieświadomie mówią mu to, co ich zdaniem chce usłyszeć, a nie to, co autentycznie chce usłyszeć (możliwie najwierniejszy opis ich stanu wewnętrznego). Zawsze istnieje ryzyko, że badani próbują „pomóc”, wyolbrzymiając lub naginając opis tego, co faktycznie czują (np. „W tym eksperymencie analizuje się szczęście, więc jeśli nie powiem, że jestem szczęśliwy, to mogę wszystko popsuć”). Pomimo najlepszych intencji przynosi to skutek odwrotny do zamierzonego.

Biorąc to wszystko pod uwagę, widać wyraźnie, że szukanie szczęścia w czyimś mózgu jest najeżone trudnościami. Moglibyśmy je jednak obejść, gdybyśmy jakimś sposobem znaleźli badanego, który byłby znakomicie obeznany ze środowiskiem laboratoryjnym; którego nie onieśmielaliby naukowcy ani ich piekielne maszyny; który wiedziałby dobrze, że należy jak najwierniej opisywać swój stan wewnętrzny; który mógłby wymyślić swój własny eksperyment, a nawet przeanalizować otrzymane dane…

To rozstrzygnęło sprawę. Nie będę prosić profesora Chambersa, czy mógłbym użyć jego maszyn MRI, zapytam, czy sam mógłbym zostać przeskanowany. Było to idealne rozwiązanie: będę wiedział, czy jestem szczęśliwy, czy nie, a warunki przeprowadzania eksperymentu prawdopodobnie będą mnie dużo mniej rozpraszały, więc wyniki będą naprawdę solidne i wartościowe. Musiałem się jedynie wślizgnąć do skanera, włączyć go, wprowadzić się w stan szczęśliwości, a potem przejrzeć dane. I po robocie.

Oczywiście, gdy tylko wpadłem na ten pomysł, od razu zacząłem się martwić, że jest absurdalny czy wręcz idiotyczny. Na szczęście dla mnie nawet pobieżne spojrzenie na prace badawcze nad szczęściem pokazuje, że sprawy często przedstawiają się bardzo osobliwie.

Szczęście trudno znaleźć

Na początku 2016 roku widziałem wykład profesora Mortena L. Kringelbacha, szefa zespołu badawczego Hedonia: Transnational Research Group. Wyobraźcie sobie Benedicta Cumberbatcha w roli wybitnego duńskiego naukowca. Tak właśnie wygląda profesor Kringelbach. Tyle że jest niższy.

Grupa Hedonia to wspólne przedsięwzięcie brytyjskiego Oxford University oraz duńskiego Aarhus University26, w ramach którego naukowcy badają różne sposoby doświadczania przyjemności oraz jej związków ze zdrowiem i chorobami. Tamtego dnia profesor Kringelbach opowiadał o pewnym dziwnym odkryciu.

Naukowcy przyjrzeli się, co takiego w muzyce sprawia nam taką frajdę, że aż skłania do tańca. Wielu ludzi lubi tańczyć i wielu lubi na to patrzeć. Taniec daje poczucie szczęścia. Ale nie każdemu. Niektórym nie uśmiecha się choćby sam pomysł zatańczenia, przynajmniej nie w miejscu, gdzie ktoś mógłby ich zobaczyć. Nawet jednak ich pewne piosenki lub melodie skłaniają do ruchu, choćby taniec taki miał się sprowadzać do rytmicznego potupywania nogą, kiwania głową lub nieświadomego podrygiwania, kiedy nikt nie patrzy. Skoro jest to coś, czego szczerze nie lubią, dlaczego mimo wszystko to robią?

Jak wyjaśnił profesor Kringelbach, mózg preferuje określone spektrum cech muzycznych. Eksperymenty Hedonii pokazują, że aby wywołać reakcję przyjemności i powiązany z nią ruch ciała, potrzebny jest średni poziom synkopy (czyli nieprzewidywalności rytmicznej) w utworze muzycznym. W przekładzie znaczy to: żeby utwór podobał się nam na tyle, by zechciało się zatańczyć, muzyka musi być trochę, ale nie za bardzo funky 27.

Prawdopodobnie znasz to z własnego doświadczenia. Prosty, monotonny rytm nie jest szczególnie atrakcyjny (spróbuj potańczyć do metronomu). Ma niski poziom synkopy i z pewnością nie zachęci do tańca. Z drugiej strony chaotyczna i nieprzewidywalna muzyka, na przykład free jazz, cechuje się bardzo wysokim poziomem synkopy i rzadko, jeśli w ogóle, skłania do tańca. Niektórzy się oczywiście z tym nie zgodzą, ale nawet najbardziej nieprzyjemna/ cudaczna/ niewyobrażalna rzecz zawsze znajdzie swojego amatora. Pod tym względem na ludzi zawsze można liczyć.

Muzyka pośrednia (badacze najczęściej przywołują tu funk w stylu Jamesa Browna, do którego ku naszej wielkiej uciesze tańczył profesor Kringelbach), zdecydowanie preferowana przez mózg, sytuuje się pomiędzy tym, co przewidywalne, a tym, co chaotyczne. W zakresie tym mieści się większość współczesnego popu. Prawdopodobnie dlatego można z całego serca nienawidzić jakiegoś współczesnego hitu, otwarcie deklarując swoje obrzydzenie każdym jego aspektem, a mimo to przytupywać nóżką, kiedy usłyszy się go w sklepie.

Z jakiegoś powodu melodie, które zachowują określoną równowagę pomiędzy przewidywalnością a chaosem, wywołują w naszych mózgach przyjemność, uszczęśliwiając nas do tego stopnia, że jesteśmy zmuszeni zareagować fizycznie. Najwyraźniej przebiegające u podłoża procesy, za pomocą których mózg ustala, co nas uszczęśliwia, nie są do końca takie proste. To nie jest sytuacja zero-jedynkowa, że coś nas uszczęśliwia lub nie; często szczęście daje nam określona ilość czegoś, a więcej lub mniej przynosi odwrotny skutek. Pomyślmy o soli: za mało soli w potrawie i nie smakuje dobrze. Za dużo soli w potrawie i nie smakuje dobrze. Właściwa ilość soli w potrawie i już danie nam smakuje, a nieszczęsny kelner wreszcie może przejść do następnego stolika.

A oto inne dziwne odkrycie: być może to nawet nie mózg determinuje nasze szczęście, tylko jelita. Choć o związku pomiędzy mózgiem a układem pokarmowym przekonują różne powiedzonka („przez żołądek do serca”, „trudno myśleć z pustym żołądkiem” i tak dalej), to zaskakująca może być informacja, że również wiele danych naukowych wskazuje na bezpośredni i głęboki wpływ jelit na kondycję psychiczną.

Trzeba pamiętać, że żołądek i jelita nie są po prostu poskręcanymi rurami, przez które przechodzą kęsy pokarmu; same w sobie są niezwykle skomplikowanymi tworami. Jelita nie tylko posiadają swój własny złożony układ nerwowy (tak zwany jelitowy układ nerwowy, który pod pewnymi względami może działać niezależnie, dlatego często nazywany bywa „drugim mózgiem”), lecz są również siedzibą dziesiątek bilionów bakterii należących do tysięcy różnych szczepów i typów. Wszystkie mają potencjalne role do odegrania w procesie trawiennym, określając, które substancje przedostają się do krwioobiegu i docierają do każdego zakątka naszego ciała, a tym samym potencjalnie wpływając na aktywność każdego narządu i każdej tkanki. Oczywiste jest więc, że bakterie te bezpośrednio oddziałują na nasz stan wewnętrzny.

Nie zapominajmy, że pomimo całego wyrafinowania i przyprawiającej o zawrót głowy złożoności mózg jest jednak tylko narządem. Nie wpływa na niego wyłącznie to, co odbieramy ze świata na zewnątrz naszych głów; jest również zakładnikiem tego, co dzieje się wewnątrz organizmu. Hormony, ukrwienie, poziom tlenu, niezliczone inne aspekty fizjologii – wszystko to wpływa na pracę mózgu. Biorąc pod uwagę, że jelita (i zamieszkujące je bakterie) odgrywają kluczową rolę w odniesieniu do tego, co przedostaje się do organizmu, należałoby wręcz spodziewać się, że będą miały istotny choć pośredni, wpływ na funkcjonowanie mózgu⁵. Świadomi tego faktu naukowcy ukuli nawet termin „oś jelita-mózg”28.

Jedną z konsekwencji tej zawiłej relacji jest znaczący związek jelit z występowaniem depresji29. Z niektórych badań wynika, że posiadanie pewnych szczepów i typów bakterii jelitowych stanowi warunek wstępny doświadczania stresu, depresji i podobnych zaburzeń nastroju30. Większość takich obserwacji pochodzi obecnie z modeli zwierzęcych, więc stwierdzenie, że istnieje „głęboki” związek pomiędzy jelitami a nastrojem u ludzi, jest trochę naciągane, ale nie za bardzo.

W jelitach znajduje się 90 procent zawartej w organizmie serotoniny (neuroprzekaźnika kluczowego, jak się wydaje, dla dobrego nastroju). Ponadto widzieliśmy już, jak pewne neuroprzekaźniki determinują nasz nastrój oraz percepcję przyjemności. Neuroprzekaźniki te są tworzone w neuronach, dlatego konieczna jest niezawodna podaż substancji i cząsteczek potrzebnych do ich syntezy. Niezbędne składniki pochodzą zwykle ze zjadanych przez nas pokarmów, a bakterie znajdujące się w jelitach odgrywają istotną rolę w ich przyswajaniu. Jeśli więc mamy za mało lub za dużo określonych bakterii potrzebnych, by uzyskać metabolity (substancje powstające w wyniku rozkładu metabolicznego bardziej złożonych związków chemicznych) do wytwarzania neuroprzekaźników, zmieni się dostępność danego neuroprzekaźnika w mózgu. To z pewnością wpłynie na nasz nastrój – a przynajmniej tak mogłoby się wydawać.

Choć stwierdzenie, że bakterie jelitowe wpływają na nasz nastrój, jest do pewnego stopnia uzasadnione, nie uwzględnia ono tego, że jest to niewiarygodnie skomplikowany układ, którego nie oddaje ten krótki opis⁶. Serotonina w jelitach, o ile nam obecnie wiadomo, nie jest raczej powiązana z serotoniną w mózgu, przynajmniej w żaden funkcjonalnie użyteczny sposób. Zresztą skupienie się na jednym aspekcie tego, jak jedna część ciała wpływa na jedną funkcję mózgu, otwiera na oścież drzwi dla wszelkich możliwych permutacji tego rodzaju zależności, a nikt nie ma na to czasu. Zapamiętajmy więc po prostu tyle, że czynniki wpływające na zdolność mózgu do uszczęśliwiania nas daleko wykraczają poza nasze doświadczenia i osobiste preferencje.

Niektórzy jednak z uporem próbują znaleźć proste rozwiązanie zagadki tego, co daje ludziom szczęście. Media często publikują doniesienia o jakichś równaniach i wzorach, które rzekomo przewidują, co daje szczęście, jaki jest najszczęśliwszy dzień roku, a jaki najbardziej dołujący, i tak dalej. Zważywszy na wszystko, co powiedziałem do tej pory o skomplikowanej naturze szczęścia, może wydawać się zaskakujące, że daje się je wyjaśnić za pomocą jednego równania czy wzoru. I powinno wydawać się zaskakujące, bo nie można.

Takie podejrzane wzory istnieją z kilku powodów. Jednym jest „zazdroszczenie fizyce”31. Cokolwiek byśmy myśleli o fizyce i matematyce, są to naprawdę nauki „podstawowe”, zgłębiające własności liczb, cząstek i sił, czyli składników tworzących nasz świat i rzeczywistość. Składniki te zazwyczaj stosują się do złożonych, lecz definiowalnych praw, co oznacza, że zachowują się w przewidywalny i mierzalny sposób w niemal każdym kontekście. W rezultacie, o ile znane są wszystkie zmienne, można je określić ilościowo za pomocą odpowiednich równań.

Bardziej „miękkie” nauki biologiczne, a zwłaszcza psychologia, nie są w stanie konkurować z nimi pod względem jednoznaczności praw i przewidywalności. Przedmiot o określonej masie będzie przyśpieszać w tym samym tempie bez względu na to, gdzie go upuścimy, tymczasem ta sama osoba będzie zachowywać się i reagować w inny sposób w zależności od tego, w jakim miejscu się znajduje lub z kim rozmawia, lub jak dawno coś jadła albo co zjadła i tak dalej.

Jedną z konsekwencji jest to, że fizykę i matematykę często uważa się za „prawdziwe” nauki. Uczeni i badacze z innych dziedzin, być może podświadomie, chcą być traktowani tak samo poważnie jak ich koledzy zajmujący się fizyką, próbują więc kopiować fizykę i matematykę na swoim własnym polu przez tworzenie równań dla zjawisk tak niezwykle skomplikowanych i zagmatwanych czy trudnych do ogarnięcia jak ludzkie zachowania czy nastroje. Jak szczęście.

Biorąc pod uwagę wszystko powyższe, wiedziałem, jakich pułapek się wystrzegać, jeśli chcę badać szczęście. Wiedziałem, czego nie robić. Co jednak miałem robić? Przeprowadziłem rozeznanie i na tej podstawie opracowałem bardzo dokładnie przemyślany plan. Chciałem dowiedzieć się, skąd w mózgu bierze się szczęście. W tym celu potrzebowałem skanera MRI, by przyjrzeć się jakiemuś aktywnemu, szczęśliwemu mózgowi. Z powodu różnych trudności związanych z udziałem ludzi nieprzywykłych do takich badań doszedłem do wniosku, że zważywszy na moje wykształcenie i doświadczenie, najlepszym rozwiązaniem będzie wykorzystanie mojego własnego mózgu. Musiałem więc:

Uzyskać dostęp do skanera MRI.

Dostać się do środka.

Uszczęśliwić się (może potrzebny będzie jakiś przyjemny bodziec, gdyby jednak naprawdę udało mi się dojść do realizacji tego punktu planu, zapewne i tak byłbym już całkiem szczęśliwy).

Załatwić kogoś do przeskanowania mojego mózgu.

Obejrzeć wyniki i znaleźć fragment, który był najbardziej aktywny, a tym samym stanowi źródło szczęścia w mózgu.

Proste. Teraz musiałem tylko spotkać się z profesorem dysponującym niezbędnymi zasobami i przekonać go, żeby pozwolił mi to naprawdę zrobić.

Komnata tajemnic

Przybyłem na spotkanie z profesorem Chambersem do sympatycznego pubu w Cardiff, niedaleko jego biura, gdzie umówiliśmy się na lunch. Siedział już z tyłu sali i zaraz kiedy wszedłem, pomachał mi na powitanie.

Profesor Chris Chambers jest rozbrajająco wyluzowanym Australijczykiem koło czterdziestki. Jakby całkowicie podporządkowując się stereotypom kulturowym, miał wtedy na sobie T-shirt i luźne szorty (choć na dworze siąpiło). Jest tak łysy, że aż się błyszczy. Poznałem już kilku młodych profesorów ze skąpym bądź zerowym owłosieniem na głowie. Mam teorię, że ich wielkie i potężne mózgi generują tyle ciepła od spodu, iż wypalają cebulki włosowe.

W każdym razie zebrałem się na odwagę i po prostu powiedziałem, czego od niego oczekuję:

– Czy mógłbym użyć jednego z pańskich skanerów MRI do przeskanowania swojego mózgu, kiedy jestem szczęśliwy, żeby zobaczyć, skąd w mózgu bierze się szczęście?

Po około pięciu minutach w końcu udało mu się opanować śmiech. Nawet najbardziej zatwardziały optymista musiałby przyznać, że nie była to dobra zapowiedź. Przez następną godzinę profesor Chambers tłumaczył mi szczegółowo, dlaczego mój plan jest idiotyczny.

– Rezonans funkcjonalny tak nie działa i nie ma tak działać. Kiedy wynaleziono go w latach dziewięćdziesiątych, które nazywamy „starymi, złymi czasami neuroobrazowania”, rozkwitała tak zwana blobologia: wkładało się ludzi do skanerów i szukało „blobów”, czyli skupisk aktywności w mózgu.

– Jeden z moich ulubionych przykładów – kontynuował – pochodzi z jednej z pierwszych konferencji, na jakich byłem. Prezentowano tam badanie zatytułowane fMRI podczas szachów a spoczynku. Polegało ono zasadniczo na tym, że ludzie leżeli w skanerze i albo grali w szachy, albo nic nie robili. Cały mózg był aktywny, ale w inny sposób w różnych scenariuszach i w scenariuszu szachowym pewne rejony mózgu jawiły się jako „bardziej” aktywne. Na tej podstawie stwierdzono, że owe rejony są odpowiedzialne za procesy związane z grą w szachy. Było w tym mnóstwo wnioskowania wstecznego: ta część jest aktywna, a w szachach robimy takie rzeczy, więc te obszary muszą dotyczyć właśnie tego. To jest traktowanie mózgu jak silnika samochodowego; wymysł, że każdy rejon mózgu musi robić tylko i wyłącznie jedną rzecz.

– Takie podejście prowadzi do błędnych wniosków typu: skoro widać aktywność w jakimś rejonie mózgu, to przypiszemy mu daną funkcję. Ale to jest całkowicie mylne. Wiele funkcji jest wykonywanych przez wiele obszarów koordynowanych przez sieci poznawcze. Proces jest bardzo skomplikowany i można powiedzieć, że stanowi to uniwersalny problem badań neuroobrazowych. Sprawa gmatwa się dodatkowo, jeśli mamy do czynienia z czymś subiektywnym, takim jak szczęście.

Choć dołączyłem do wyśmiewania naiwnych głupców, którzy myśleli, że za pomocą fMRI uda im się dowiedzieć, skąd w mózgu bierze się gra w szachy, w środku umierałem ze wstydu. Sam przecież miałem nadzieję zrobić coś bardzo podobnego. Byłem – by posłużyć się określeniem, które właśnie poznałem – najzwyczajniejszym blobologiem.

Okazuje się, że czymś innym jest używanie technik neuroobrazowych do badania na przykład wzroku, gdzie można wiarygodnie kontrolować, co widzą badani, i dopilnować, by każdemu pokazywano ten sam obraz w celu zapewnienia spójności eksperymentu, a w konsekwencji zlokalizować i badać korę wzrokową. O wiele trudniej jest jednak badać to, co profesor Chambers nazywa „rzeczami naprawdę interesującymi” – wyższe funkcje, takie jak emocje czy samokontrola.

– Pytanie nie brzmi: „Gdzie jest szczęście w mózgu?”. To jak zapytać: „Gdzie w mózgu jest percepcja dźwięków szczekania psa?”. Lepiej zapytać: „W jaki sposób mózg umożliwia stan szczęścia? Które sieci i procesy wykorzystywane są do jego powstania?”.

Profesor nawiązał także do kwestii, którą poruszyłem wcześniej: czym w sensie formalnym w ogóle jest szczęście?

– O jakiej skali czasowej mówimy? Czy chodzi o doraźne szczęście, jak „to piwo jest smaczne!”?⁷ Czy o długofalowe i ogólne, na przykład szczęście, które dają nam dzieci lub dążenie do jakiegoś celu, osiągnięcie zadowolenia w życiu, spokój i zrelaksowanie, tego typu rzeczy? W mózgu realizuje się to na kilku poziomach czynnościowych, ale jak to rozplątać?

Porzuciłem już wszelkie nadzieje na realizację swojego pochopnego pomysłu eksperymentalnego i otwarcie to przyznałem. Profesor Chambers, pomimo moich wcześniejszych obaw przed krwiożerczością profesorów w konfrontacji z pośledniejszymi umysłami, odniósł się do sprawy życzliwie i powiedział, że normalnie pozwoliłby mi zrobić mój eksperyment, choćby w pożytecznym celu zademonstrowania samej techniki. Niestety, eksploatacja urządzeń do fMRI jest ogromnie droga i zawsze o możliwość skorzystania z nich ubiega się kilka zespołów badawczych. Prawdopodobnie sporo osób wkurzyłoby się, gdyby profesor zmarnował cenny czas pracy skanera, wpuszczając jakiegoś błazna, żeby posondował sobie własną korę w poszukiwaniu szczęścia.

Rozważyłem zaproponowanie, że sam pokryję koszty, ale były za wysokie. Nie wszyscy autorzy książek są J.K. Rowling i chociaż Sophie jest bardzo szczodra, jeśli chodzi o pokrywanie moich wydatków sygnalizowanych wydawnictwu, nawet ona wzdrygnęłaby się na taki rachunek: 48 funtów za bilet kolejowy, 5 funtów za kanapkę, 3 funty za kawę, 13 tysięcy funtów za dzień pracy fMRI. Jakoś nie wydawało mi się, by mogło to umknąć uwadze księgowości.

Zamiast po prostu spisać spotkanie na straty, postanowiłem zapytać profesora, czy są jakieś inne pułapki związane z wykorzystaniem fMRI, których powinienem się wystrzegać, zanim spróbuję nadać swoim pomysłom bardziej „wykonalny” kształt. Okazało się, że profesor Chambers z wielką wnikliwością i zapałem punktuje trudności i problemy gnębiące współczesne badania neuroobrazowe i psychologię w ogóle. Napisał nawet książkę The Seven Deadly Sins of Psychology (Siedem grzechów głównych psychologii)32, w całości poświęconą temu, jak można i należy skorygować współczesną psychologię.

Kilka ważnych kwestii dotyczących rezonansu funkcjonalnego uzmysłowiło mi, jak trudno byłoby mi przygotować eksperyment z jego użyciem w celu znalezienia szczęścia. Po pierwsze, jak już powiedzieliśmy, jest to droga technika. Dlatego badania, w których wykorzystuje się ten sprzęt, zwykle są stosunkowo małe, z ograniczoną liczbą badanych. Stanowi to problem, ponieważ im mniej badanych, tym mniejsza pewność, że rezultaty są istotne statystycznie, a im więcej badanych, tym większa „moc statystyczna”33 wyników i tym większa pewność, że są one wiarygodne.

Sięgnijmy po przykład z rzucaniem kostką. Rzucamy dwadzieścia razy i w 25 procentach rzutów wypada szóstka. Szóstka wypadła pięć razy. Można uznać, że jest to mało prawdopodobne, ale jak najbardziej możliwe. Dlatego też nie wydawałoby się to istotne. Przypuśćmy jednak, że rzuciliśmy kostką dwadzieścia tysięcy razy i w 25 procentach rzutów wypadła szóstka. Szóstka wypadła pięć tysięcy razy. Ten wynik zdecydowanie byłby zastanawiający. Prawdopodobnie doszlibyśmy do wniosku, że coś jest nie tak z kostką; musi być w jakiś sposób zafałszowana lub nierówno obciążona. Tak samo jest z eksperymentami psychologicznymi: uzyskanie takiego samego efektu lub wyniku u pięciu osób jest interesujące, ale gdy pojawia się on u pięciu tysięcy, prawdopodobnie jest to wielkie odkrycie.

Przeprowadzenie eksperymentu na jednej osobie, co planowałem zrobić, jest w sensie naukowym właściwie bezcelowe. Dobrze o tym było wiedzieć, zanim się do tego zabrałem.

Profesor Chambers wyjaśnił potem, że z powodu tych kosztów bardzo mało eksperymentów jest powtarzanych. Presja na ogłaszanie pozytywnych wyników (tj. „Odkryliśmy coś!” w przeciwieństwie do „Próbowaliśmy coś odkryć, ale się nie udało!”) jest ogromna. Takie wyniki dają większą szansę na publikację w fachowych czasopismach, dotarcie do innych naukowców oraz do czytelników spoza środowiska akademickiego, poprawienie perspektyw własnej kariery, akceptację kolejnych wniosków grantowych i tak dalej. Z drugiej strony, o ile to tylko możliwe, najlepiej jest powtarzać eksperymenty, żeby pokazać, że wynik nie pojawił się fuksem. Niestety, naukowcy znajdują się pod presją, żeby przechodzić do następnego badania i dokonywać kolejnych wielkich odkryć, więc interesujące wyniki często pozostają niekwestionowane34, zwłaszcza w przypadku fMRI.

Nawet gdybym więc mógł przeprowadzić swój eksperyment, bez względu na wynik powinienem przeprowadzić go kilka razy. I to nawet gdyby nie przyniósł mi danych, jakich chciałem. A z tym wiąże się kolejny problem.

Dane uzyskane za pomocą fMRI nie są bynajmniej tak oczywiste, jak wynikałoby z medialnych doniesień. Po pierwsze, mówimy o tym, które części mózgu są „aktywne” podczas badania, ale jak zwrócił uwagę profesor Chambers, „to w rzeczywistości bzdura. Wszystkie części mózgu są aktywne przez cały czas. Tak pracuje mózg. Pytanie brzmi: o ile bardziej aktywne są określone rejony i czy są one znacząco aktywniejsze niż zwykle?”.

Nawet żeby spełnić standardy blobologii, trzeba ustalić, które bloby na skanach są dla nas „ważne”. To trudne zadanie, kiedy śledzi się coś tak kapryśnego jak aktywność konkretnych obszarów mózgu⁸. Przede wszystkim, co można uznać za „znaczącą” zmianę aktywności? Jeśli w trakcie badania aktywność każdej części mózgu cyklicznie wzrasta, a potem maleje, jak bardzo musi wzrosnąć, byśmy uznali to za znaczące? Jaki próg musi przekroczyć zmiana? Reguły mogą być inne w różnych badaniach. Przypomina to trochę próbę wskazania największego fana na koncercie megagwiazdy przez nasłuchiwanie najgłośniejszych okrzyków; jest to wykonalne, ale z całą pewnością niełatwe i bardzo pracochłonne.

Prowadzi to, jak wyjaśnił profesor Chambers, do kolejnej ważnej sprawy.

– Rezonans funkcjonalny jest obarczony problemem „stopnia swobody badacza”. Naukowcy często nie określają, jak będą analizować dane, a czasami nawet, jakie pytania będą zadawać, dopóki nie wykonają skanów. Potem zabierają się do pracy, rozglądają i stają przed problemem „parku z rozwidlającymi się ścieżkami”. Nawet w najprostszych badaniach fMRI trzeba podejmować tysiące decyzji analitycznych, z których każda nieco zmienia ostateczne wyniki. Naukowcy przekopują się więc przez otrzymane dane, żeby znaleźć jakiś użyteczny wynik”.

Dzieje się tak dlatego, że istnieje wiele różnych sposobów analizowania skomplikowanych danych i jedna kombinacja metod może przynieść użyteczny wynik, podczas gdy inne nie. Może to wydawać się trochę nieuczciwe; przypomina ostrzelanie muru z karabinu maszynowego, a potem narysowanie tarczy strzelniczej w miejscu największego skupiska dziur po kulach, by móc ogłosić, że strzały były celne. Nie jest aż tak źle, ale do tego się zbliża. Kiedy zaś dalsza kariera i sukces zależą od celnego trafienia i ta opcja jest dostępna, dlaczego z niej nie skorzystać?

Jednak to był zaledwie wierzchołek góry lodowej, jeśli chodzi o problemy związane z prowadzeniem eksperymentów z rezonansem funkcjonalnym. Profesor Chambers miał potencjalne rozwiązania wszystkich tych problemów: zgłaszanie metod analizy przed rozpoczęciem badań; wzajemne udostępnianie sobie zbiorów danych przez różne zespoły badawcze, by zwiększyć rzetelność i zmniejszyć koszty; zmiana sposobu oceny naukowców przy przydzielaniu grantów i nagród.

Same dobre, słuszne postulaty. Z których żaden nie pomagał w mojej sytuacji. Przyszedłem na to spotkanie z nadzieją, że użyję hokus-pokus nowoczesnej techniki do zlokalizowania, skąd w moim mózgu bierze się szczęście. Tymczasem mój mózg został zasypany problemami uprawiania zaawansowanej nauki i poczuł się z tym wyraźnie nieszczęśliwy.

Gdy profesor Chambers w końcu wrócił do swojej pracy, a ja ruszyłem rozczarowany w drogę do domu, w głowie szumiały mi nie tylko te dwa piwa, które wypiłem podczas rozmowy. Na początku myślałem, że będzie stosunkowo łatwo ustalić, co nas uszczęśliwia i skąd bierze się szczęście. Okazało się jednak, że nawet gdyby metody naukowe, które chciałem wykorzystać, były proste (a zdecydowanie nie są), to szczęście – coś, czego każdy doświadcza, każdy pragnie i każdy po swojemu rozumie – jest o wiele bardziej skomplikowane, niż się spodziewałem.

Przypomina mi burgera. Każdy wie, co to są burgery. Każdy rozumie burgery. Ale skąd się one biorą? Oczywistą odpowiedzią byłby „McDonald’s”. Lub „Burger King”. Albo inna ulubiona placówka gastronomiczna. Proste.

Tyle że burgery nie wyłaniają się z próżni, w pełni ukształtowane w fastfoodowej kuchni. Potrzebna jest wołowina (zakładając, że to burger wołowy), która została zmielona i uformowana w kotlety przez dostawcę, który kupuje mięso w rzeźni, która kupuje bydło od dostawcy, który hoduje krowy na pastwiskach i daje im paszę, co wymaga wielkich nakładów.

Poza tym burgery są podawane w bułkach. Te biorą się od innego dostawcy, piekarza, który potrzebuje mąki i drożdży oraz wielu innych surowców (może nawet ziaren sezamowych do posypania na wierzchu), które należy zagnieść i umieścić w piecu, który wymaga stałej dostawy paliwa do utrzymywania niezbędnej temperatury. Nie zapominajmy też o sosie (mnóstwo pomidorów, przyprawy, cukier, przemysłowo wytwarzane opakowania) i dodatkach (pola z uprawami warzyw, które należy zbierać, transportować i przechowywać przy wykorzystaniu skomplikowanej infrastruktury).

A wszystko to zapewnia jedynie podstawowe elementy burgera. Potrzebny jest jeszcze ktoś, kto go poskłada i przyrządzi. To robią prawdziwi ludzie, których trzeba nakarmić, napoić, wykształcić i opłacić. Restauracja serwująca burgery potrzebuje prądu, wody, ogrzewania, konserwacji itp. Wszystko to, ten nieskończony przepływ zasobów i pracy, których przeciętny człowiek nawet nie zauważa, składa się na burgera lądującego przed nami na talerzu, którego możemy zjeść w roztargnieniu, wpatrując się w telefon.

Zawiła i skomplikowana metafora, ale właśnie o to chodzi. Po bliższym przyjrzeniu się wydaje się, że burger i szczęście są dobrze znanymi (acz przyjemnymi) rezultatami końcowymi działania szalenie zawiłej sieci zasobów, procesów i czynności. Aby zrozumieć całość, trzeba przyjrzeć się również jej częściom składowym.

Jeśli chciałem poznać mechanizm szczęścia, musiałem przyjrzeć się różnym rzeczom, które nas uszczęśliwiają, i dowiedzieć się, dlaczego tak się dzieje. Postanowiłem więc, że właśnie to zrobię. Zaraz po zjedzeniu burgera.

Nie wiem dlaczego, ale nagle naszła mnie na niego ochota.

Przyznaję, że dla efektu humorystycznego przedstawiłem to badanie jako dużo straszniejsze, niż jest w rzeczywistości. Posługując się kreatywnie językiem, można przedstawić każde codzienne doświadczenie tak, że będzie wydawało się przerażające, np. „rozebrać się do naga i zatrzasnąć w zaawansowanej technicznie trumnie, która będzie cię bombardować szkodliwym promieniowaniem” wygląda na coś koszmarnego, niemniej solaria cieszą się dużą popularnością. [wróć]

Tak dla jasności: pod żadnym pozorem nie należy dosłownie podejmować prób fizycznego dzielenia mózgu na elementy. Oznaczałoby to natychmiastową śmierć dla badanego i dożywocie dla badacza. [wróć]

Artykuły na tematy naukowe w wielu mediach mainstreamowych nadal często uchodzą za „niszowe”, więc nierzadko zajmują się nimi osoby na niższych szczeblach w hierarchii. Przeprowadzałem kiedyś wywiad, by pomóc wybrnąć z kłopotu osobie piszącej tekst naukowy dla dużej brytyjskiej gazety. Nieszczęsny zdezorientowany autor przyznał, że jeszcze tydzień wcześniej pracował w dziale rozrywki. [wróć]

Dla wyjaśnienia: mózg składa się z lewej i prawej półkuli, jak wcześniej wspomnieliśmy. Jedna półkula zwykle jest „dominująca”, dlatego ludzie są lewo- lub praworęczni, ale obie są pod względem strukturalnym zasadniczo takie same. Kiedy więc mowa o jakimś konkretnym obszarze, na przykład hipokampie, trzeba pamiętać, że mózg ma dwa takie obszary: lewy i prawy. Analogiczne rejony z obu półkul często współpracują ze sobą lub nawzajem zastępują. W mózgu panuje wysoki poziom redundancji. Ale w tym kontekście łatwiej mówić o tych rejonach w liczbie pojedynczej. [wróć]

Zanim pomyślicie, że to relacja jednokierunkowa, śpieszę zapewnić, że mózg często bierze górę nad układem pokarmowym na wiele zaskakujących i często szkodliwych sposobów. Wiele z nich opisałem w swojej pierwszej książce Gupi muzg. [wróć]

Znakomity dziennikarz naukowy Ed Yong bardzo szczegółowo omawia istotną i złożoną rolę bakterii jelitowych w książce Mikrobiom. Najmniejsze organizmy, które rządzą światem, którą polecam czytelnikom zainteresowanym tym tematem. [wróć]

Byliśmy w pubie, więc kupiłem nam obu po piwie. Skoro profesor o tym wspomniał, a ja niniejszym odnotowuję, teraz liczy się to jako koszt uzyskania przychodu i mogę uwzględnić to w deklaracji podatkowej. [wróć]

Co gorsza, fMRI nie śledzi nawet tego. Zasada działania fMRI (wykrywanie, jak atomy rozpraszają fale radiowe i tak dalej) oznacza, że urządzenie wykrywa zmiany w poziomie tlenu we krwi w konkretnych częściach mózgu. Ilekroć tkanka mózgowa musi coś zrobić, zużywa tlen (tak jak każda inna tkanka), więc bardziej aktywny rejon zużywa więcej tlenu, powodując większą zmianę jego poziomu we krwi na tym obszarze, co zostaje zarejestrowane przez fMRI. Wyniki pozostają wiarygodne, ale jest to bardziej pośredni pomiar aktywności mózgu, niż można by się spodziewać. [wróć]

Rozdział 2. Nie ma jak w domu

Rozdział 2

Nie ma jak w domu

Nastrój, w jakim wyszedłem ze spotkania z profesorem Chambersem, można było opisać różnymi słowami, ale „szczęśliwy” do nich nie należało. Droga piechotą do domu była długa i przygnębiająca. Nie wiedziałem, co mam robić dalej.

Kiedy jednak dotarłem do swojej ulicy, stało się coś dziwnego. Zobaczyłem swój dom i od razu poczułem się lepiej. Nie była to euforia czy oszałamiająca radość, ale wyraźne poczucie pozytywnej energii i ulgi, coś, czego normalnie pewnie bym nie zauważył, lecz w moim obecnym smętnym stanie ducha była to zdecydowana zmiana. Kiedy wszedłem do środka, nastrój poprawił mi się jeszcze bardziej. Mój sposób myślenia zmienił się z „Cóż ja teraz pocznę?” na „Co teraz zrobię? Czym się zajmę w pierwszej kolejności?”. To pierwsze sugerowało zniechęcenie, drugie natomiast działanie, motywację, zaangażowanie. Przyjście do domu poprawiło mi nastrój. Wielu ludzi mówi o podobnych doświadczeniach, o poczuciu prawdziwej ulgi i przyjemności po powrocie do domu po męczącej podróży lub długim dniu pracy. To bardzo powszechne doznanie. Można powiedzieć, że nasze domy – na różne sposoby – nas uszczęśliwiają.

Czy tak jest? Czy wynika to tylko z poczucia, że jakieś nieprzyjemne zadanie lub ciąg zdarzeń kończy się, kiedy docieramy do progu domu, czy też dom ma w sobie coś takiego, co wyzwala pozytywne odczucia w mózgu? Co się w nim dzieje?

Z neurobiologicznego punktu widzenia myśl, że dom daje nam szczęście, nie ma większego sensu. Układ nerwowy szybko dostosowuje się do tego, co znajome; neurony przestają reagować na powtarzalne i przewidywalne sygnały i bodźce1. Pomyśl, jak to jest, kiedy wchodzimy do kuchni, w której ktoś przyrządza coś o silnym zapachu, na przykład rybę. Śmierdzi! Ale po kilku minutach przestajemy zwracać na to uwagę. Potem wchodzi ktoś inny, krzywi się na zapach, a my się zastanawiamy, na co narzeka. Nazywa się to habituacją. Po ubraniu się rano szybko przestajemy wyczuwać wrażenia posiadania stroju na sobie. To także habituacja. Badania pokazują, że ludzie potrafią się przyzwyczaić nawet do rażenia prądem2, o ile są one przewidywalne i stosunkowo łagodne. Habituacja ma wielką moc i świadczy o tym, że mózg momentalnie skupia się na wszelkich nagłych zmianach w naszej sytuacji, a jeśli sytuacja ta się utrzymuje i nie dzieje się nic ważnego, mózg przestaje się tym interesować.

Skoro mniej więcej połowę swojego życia na jawie (i prawie całe we śnie) spędzamy w swoim domu, można by pomyśleć, że będzie on ostatnim czynnikiem budzącym reakcje mózgu. Dlaczego więc dom wywołuje w mózgu procesy, których efektem jest poczucie szczęścia?

Podobnie jak było z „chemicznymi cząsteczkami szczęścia”, powyższe rozumowanie zbytnio upraszcza mechanizm działania mózgu. Mózg i układ nerwowy przestaje reagować na różne rzeczy, o ile nie są one istotne biologicznie. Tutaj tkwi sedno sprawy – przestajemy reagować na to, co nie ma biologicznego znaczenia.

Potrzebujemy pożywienia i jemy kilka razy dziennie. Ale czy jedzenie się nam „nudzi”? Mogą się nam przejeść konkretne potrawy; wystarczy przez tydzień żywić się wyłącznie makaronem, a szybko będziemy mieli go dość. Sama jednak czynność jedzenia, spożywania pokarmu, nigdy się nam nie nudzi¹. Gdy jesteśmy głodni, nawet najbardziej nieciekawy posiłek może przynieść nam uczucie zadowolenia, zaspokojenia, przyjemności, szczęścia. Jeśli jesteśmy zgrzani lub spragnieni, nawet szklanka wody jawić się będzie niebiańskim nektarem utoczonym z baryłki bogów, ponieważ jest istotna biologicznie. Mózg uznaje wtedy, że woda jest czymś potrzebnym do utrzymania się przy życiu, więc nagradza nas przyjemnymi odczuciami, kiedy ją zdobywamy3.

Nie jest to kwestia tylko miłych rzeczy. Ludzie mogą się szybko przyzwyczaić do temperatury wody, w której są zanurzeni, nie wtedy jednak, gdy jest dosłownie parząca, ponieważ wówczas powoduje ostry ból, czyli coś, do czego mózg rzadko, jeśli w ogóle, w pełni się adaptuje. Początkowa intensywność bólu może zelżeć, ale sygnalizuje on, że doszło lub dochodzi do uszkodzenia ciała. Jest to bardzo istotne biologicznie, nie wolno więc tego zignorować. Ból ma nawet swoje własne neuroprzekaźniki, receptory i neurony4 wyspecjalizowane w nocycepcji, czyli percepcji bólu. Jest niezbędny, choć nieprzyjemny.

W przypadku ważnych spraw mózg „uchyla” habituację. Z kolei pozytywne, korzystne zdarzenia aktywują szlak nagrody, co oznacza, że ilekroć mamy z nimi do czynienia, doświadczamy jakiejś formy przyjemności. Pewne rzeczy stale budzą więc w nas entuzjazm i zainteresowanie niezależnie od tego, jak bardzo są nam znane.

Pomijając rzecz jasna sytuacje skrajne, takie jak zaburzenia odżywiania. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki