Tytuł oryginału

WARUM WALE FREMDSPRACHEN KÖNNEN

UND ANDERE ERSTAUNLICHE ERKENNTNISSE ÜBER DIE GEHEIMEN FÄHIGKEITEN DER TIERE

Copyright © 2018 by Wilhelm Heyne Verlag,

a division of Verlagsgruppe Random House GmbH,

München, Germany

All rights reserved

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

www.panczakiewicz.pl

Zdjęcie na okładce

© Ilustracja na okładce pochodzi z albumu

A book of whales by F.E. Beddard

Zdjęcia na wkładce

Robert Pitman; Damian Scarf; Alexandru Munteanu;

Jenny Pegg; PAP/DPA; Predrag Vuckovic/Getty Images;

Corey Ford/Stocktrek Images/Getty Images;

Don Johnston_MA/Alamy/Indigo Images; SPL/Indigo Images; Borbala Ferenczy/Eurekalert

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Joanna Popiołek

Korekta

Maciej Korbasiński

ISBN 978-83-8169-625-8

Warszawa 2019

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla Quaddle

PRZEDMOWA

My, ludzie, czujemy, że górujemy nad (innymi) zwierzętami. Rzeczywiście zwierzęta nie komponują symfonii ani szlagierów, nie produkują samochodów, nie wyliczają nośności mostów i nie zastanawiają się nad tym, co je czeka po śmierci. Te i liczne inne intelektualne zdolności ludzi są wynikiem kulturowej ewolucji trwającej od 20 000 do 50 000 lat, a więc zdobyliśmy je całkiem niedawno. W trakcie rozwoju kulturowego utraciliśmy także pewne wartościowe cechy. Nie potrafimy już nawigować według pola magnetycznego Ziemi, gwiaździstego nieba lub ruchu fal na morzu – z wyjątkiem kilku tubylczych ludów w Australii i na Pacyfiku. Zapomnieliśmy o wielu naturalnych środkach leczniczych. Nie wiemy już nic o niezliczonych przydatnych metodach pozwalających bez chemii dać sobie radę ze szkodliwymi bakteriami, grzybami i zwierzętami w rolnictwie i hodowli. A dziś pozostało już bardzo niewielu specjalistów potrafiących naprawić mechaniczne zegarki czy maszyny parowe, nie wspominając o przedstawicielach dawnych rzemiosł, takich jak kowalstwo, którzy wykorzystywali w pracy ręczne lub też nożne miechy.

Mimo tych strat kulturowa ewolucja człowieka jest wspaniałą historią sukcesów. Jej osiągnięcia zniekształcają czasami nasze spojrzenie na zwierzęta, choć pod wieloma względami to one mają nad nami przewagę. Który człowiek umie biegać tak szybko jak gepard? Nikt z nas bez środków pomocniczych nie jest w stanie dostrzec wspaniałego wzoru spolaryzowanego światła błękitnego nieba, tak jak potrafią owady. Nie umiemy nocą w szybkim locie polować na owady, jak robią to nietoperze wykorzystujące ultradźwięki. A któż z nas może biegać, pływać i latać bez technicznych środków pomocniczych, jak pływający stylem grzbietowym chrząszcz pluskolec z rodzaju Notonecta. W tej książce znajdą państwo mnóstwo imponujących przykładów działania zmysłów i sposobów zachowania zwierząt, które możemy tylko podziwiać, kiedy porównamy je z ograniczonymi zdolnościami człowieka.

A co wiemy o intelektualnych możliwościach zwierząt, ich zdolności uczenia się, ich pamięci odległych w czasie wydarzeń albo reguł, o których wiedzę można zdobyć dopiero dzięki długiemu doświadczeniu? A zatem czy zwierzęta potrafią planować, decydować o przyszłości i informować się nawzajem o złożonych wydarzeniach w środowisku? Czy mają oczekiwania wykraczające poza uczenie się przez kary i nagrody? Darwin był pewny, że zwierzęta dysponują zdolnościami umysłowymi, które zasadniczo nie różnią się od ludzkich. W swojej książce z 1871 roku O pochodzeniu człowieka (The Descent of Man and Selection in Relation to Sex) napisał, że „pomiędzy człowiekiem a najwyższymi ze zwierząt ssących nie ma zasadniczej różnicy pod względem władz umysłowych. […] Widocznem jest, że niższe zwierzęta równie jak człowiek odczuwają ból i przyjemność, doznają szczęścia i niedoli”[1]. Ale czy takie bardzo ogólne osądy można zweryfikować eksperymentalnie?

Druga połowa XIX wieku i pierwsza połowa XX stulecia były czasem rozkwitającej etologii[2] doświadczalnej, którą cechował głęboki sceptycyzm wobec uczłowieczających opisów i interpretacji. Po szoku, jakiego doznała etologia w związku z Mądrym Hansem, „rachującym” koniem, głównym i trudnym zadaniem biologii behawioralnej jest obiektywne, wyłącznie opisujące zbieranie danych połączone z matematyczną formalizacją, bez ich interpretowania. Wymagania te przybierały rozmaite kształty; na przykład w USA z języka eksperymentalnych psychologów szkoły behawioralnej zostały wykorzenione pojęcia takie jak pamięć, mózg, samoświadomość, zamiar, planowanie. Także w dziedzinie indywidualnego dopasowywania zachowania poprzez uczenie się obiektywne oko etologów raczej utrudniało, niż pomagało w pracy. Siła etologii, obserwowanie zwierząt w ich naturalnym otoczeniu i uwzględnianie pokrewieństwa między gatunkami zwierząt, została ograniczona przez koncentrację na wrodzonych schematach zachowania. Jednak to ograniczenie wspomagało z kolei odkrywanie znaczenia odziedziczonego behawioru[3].

W ostatnich dziesięcioleciach stawiająca ostrożne kroki nauka stopniowo przezwyciężyła te historyczne ograniczenia. Niektórzy etolodzy entuzjastycznie mówią o przełomie poznawczym. Przyczyniły się do tego dwie rzeczy: po pierwsze, zgromadzenie olbrzymiej liczby danych świadczących o zupełnie zdumiewających umiejętnościach zwierząt, które wykraczają poza szczególne właściwości ich narządów zmysłów i wzorce zachowań. Nasuwa się wniosek, że są to zdolności poznawcze typowe dla danego gatunku zwierząt. W książce znajdą państwo dużą liczbę przykładów. Poddajmy się ich urokowi. Drugi element, który wspomógł ten decydujący przełom w biologii behawioralnej, to postęp neuronauki. W procesach, jakie zachodzą w mózgu człowieka i zwierzęcia, badacze znaleźli rozmaite paralele. Neurobiolodzy obserwują je nie tylko w przypadku naczelnych i innych ssaków, które ewolucyjnie są dość bliskie człowiekowi, lecz także u ślimaków i owadów. Przy opisie zdolności poznawczych zwierząt często nie da się uniknąć używania pojęć, które sprawiają wrażenie, jakby zwierzęta były antropomorfizowane. We wszystkich tych przypadkach szczególnie ważne jest zachowanie krytycznego dystansu. Trzeba mieć przy tym na uwadze, że my, ludzie, możemy się porozumiewać tylko w ludzkim języku. Nasz język rozwinął się, by umożliwiać precyzyjne porozumiewanie się, a nie by wyjaśniać wzajemne relacje zwierząt. Dlatego antropomorfizacja opisu nie oznacza, że w przypadku danego zwierzęcia zakładamy istnienie procesów mózgowych identycznych z tymi, jakie zachodzą u ludzi. W istocie może być tak, że w zdumiewającym zachowaniu zwierzęcia chodzi o współdziałanie prostszych procesów poznawczych, niż sugeruje to pojęcie – i nasze subiektywne doświadczenie. Podobne rozważania prowadzą do wniosku, że powinno się dokładniej analizować odpowiednie ludzkie zdolności poznawcze. Może bowiem być tak, że również u ludzi rozumowanie jest współdziałaniem naprawdę prostych funkcji poznawczych.

Opisy zachowania zwierzęcia za pomocą pojęć naszego międzyludzkiego porozumiewania się mogą być więc tylko pierwszą próbą wyjaśnienia. Otwarte pozostaje pytanie, jak oczekiwania, planowanie, decydowanie, ból, samoświadomość, empatię, radość, agresję, porozumienie społeczne w przypadku jednego określonego gatunku zwierząt odróżnić od odpowiednich zdolności człowieka lub innych gatunków zwierząt. Wymaga to bardzo starannego przeprowadzania eksperymentów. Tutaj z pomocą przychodzi neuronauka, albowiem kiedy ona pokazuje, że podstawą danych zdolności jest współdziałanie pewnych obszarów mózgu, które można znaleźć także u badanego gatunku zwierząt, otrzymujemy istotną wskazówkę. Umożliwia nam to dostęp do mechanizmów w mózgu, które stanowią podstawę wszystkich procesów poznawczych u zwierząt i człowieka i wytworzyły się w toku biologicznej ewolucji. Jednak neuronauka jest jeszcze dość odległa od tego, by dostarczyć konieczne dane. Ustalenia tego rodzaju przyporządkowują człowieka tam, gdzie pod względem biologicznym się znajduje, czyli w sekwencji ewolucyjnej zwierząt. Korzyść z takiego sposobu postrzegania ma dla ludzi o wiele większe znaczenie niż dla wyjaśnienia zdumiewających zdolności jakiegoś gatunku zwierząt. Z tego powodu porównawcze analizowanie kognitywnych zdolności u zwierzęcia i człowieka odgrywa tak zasadniczą rolę dla zrozumienia nas samych. Ani człowiek nie jest przy tym redukowany do poziomu zwierzęcia, ani zwierzę nie jest uczłowieczane.

Emocjonalny stosunek do zwierzęcia może mieć zarówno wspomagający, jak i hamujący wpływ na zrozumienie jego zdolności poznawczych. Wspomagający w tym sensie, że możemy się szczególnie głęboko wczuć w jego postrzeganie, historię i doświadczenia oraz jego typowe sposoby zachowania. Jednak dla uzyskania wyjaśniającego oglądu potrzebny jest także konieczny dystans, niejako neutralne analityczne spojrzenie. Współczesna etologia poszukuje równowagi w tej sytuacji konfliktu, która znajduje dobitny wyraz w tej książce w relacjach z rozmów z wybranymi badaczami, opisach ich sposobów myślenia, ich podejścia do problemów i pytań, jakie się nasuwają, i sposobu, w jaki traktują swoje zwierzęta doświadczalne. Czytelnik staje się zatem współtowarzyszem w środowisku naukowym, które przemierza wraz z autorką oraz badaczami i odkrywa przy tym wiele nowego.

Randolf Menzel

1 Karol Darwin, O pochodzeniu człowieka, przeł. M. Ilecki, Warszawa 1929, str. 78 i 82 (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

2 Etologia – nauka zajmująca się badaniem zachowań zwierząt, ich obyczajów i reakcji na bodźce.

3 Behawior – z ang. „zachowanie”, w psychologii i etologii – każda dająca się zaobserwować reakcja zwierzęcia lub człowieka na bodźce płynące z otoczenia.

WPROWADZENIE

To książka o zwierzętach, o ich zdumiewających zdolnościach, które przez długi czas pozostawały nieznane, a teraz coraz częściej są odkrywane przez naukę.

Ale nie tylko.

Chodzi tu także o nasze spojrzenie na zwierzęta, które w przeciągu kilku dziesięcioleci gruntownie się zmieniło. Wie to każdy właściciel psa, niemogący opędzić się od ofert salonów „wellness” przeznaczonych dla jego czworonoga. Jeszcze w latach siedemdziesiątych wiele psów w środkowej Europie żyło w kojcach lub na łańcuchu przy budzie i nikomu nie przychodziło do głowy, by mówić o ich dobrym samopoczuciu psychicznym.

Jak doszło do tej zmiany? Nagle zainteresowaliśmy się życiem wewnętrznym owadów. Pływamy z delfinami i wykupujemy wycieczki połączone z obserwowaniem waleni, ponieważ widok wielkiej płetwy ogonowej kaszalota wprawia nas w zachwyt. Czy ktoś jeszcze pamięta, że oficjalne moratorium na polowanie na walenie weszło w życie dopiero około 30 lat temu? I że do tego momentu zabijanie ssaków morskich było przyjętą praktyką, uprawianą powszechnie, a nie tylko przez pojedyncze narody jak dzisiaj.

Co takiego się zatem stało?

Do naszej świadomości docierają istotne informacje ze świata nauki. A tam w ubiegłych dziesięcioleciach – w dużej mierze niezauważalnie dla opinii publicznej – dokonała się zmiana paradygmatu, zasadnicza przemiana wyobrażeń i poglądów. Jeszcze około roku 1970 dla etologa było nie do pomyślenia, by mówić o zwierzęcej inteligencji albo o uczuciach, które mogłoby mieć zwierzę. Dla świata nauki zwierzęta były przede wszystkim sterowanymi przez instynkt lub uwarunkowanymi, a więc mniej lub bardziej wytresowanymi stworzeniami, które człowiek przewyższa o całe niebo. A teraz?

Teraz biolodzy i etolodzy mówią, jakby to było oczywiste, o „nie-ludzkich” i „ludzkich zwierzętach” – w przypadku tego drugiego określenia chodzi o nas. Przyporządkowują nas do gromady ssaków, tak że nie znajdujemy się już na oddzielnym poziomie, lecz razem z innymi ssakami. To czas wielkich przemian w nauce, których nie sposób przecenić. Wynika z nich, że to nie zwierzęta są ograniczone, lecz nasze uprzedzenia i niekiedy marne metody badawcze zdeformowały nasze spojrzenie na nie. To trochę tak, jakby ktoś odsunął zasłonę i przez szeroko otwarte okno zaczęło bez przeszkód wpadać światło i powietrze. I pytanie brzmi: co też zdołamy odkryć, kiedy w myśleniu nie będą nas już pętać żadne ograniczenia?

Od tej pory docierają do nas wyniki badań, które są zaskakujące. Czytamy o gołębiach, które pojmują zasady poprawnego pisania. O pszczołach, które być może mogą śnić. I o ośmiornicach wykazujących spore zdolności uczenia się. U zwierząt z wszystkich gromad – nie tylko ssaków, lecz także ryb, ptaków i owadów – można zaobserwować coraz więcej z tego, co niegdyś przypisywano wyłącznie ludziom. I uspokajające jest, że mówią o tym nie hochsztaplerzy, lecz poważni naukowcy, którzy pytają, sprawdzają, wątpią i wzajemnie się kontrolują. I którzy robią coraz więcej, by wyniki ich badań były dostępne, udostępniając je na bezpłatnych portalach w internecie.

Nie oznacza to, że nasi zwierzęcy pobratymcy są dokładnie tacy sami jak my. Różnice są w dalszym ciągu dość znaczne. Ale zwierzęce zdolności stopniowo zajmują teraz należne im miejsce, ponieważ nie są już z góry uznawane za mało wartościowe, gorsze, lecz za takie, jakie rzeczywiście są: inne – mające właściwą sobie złożoność. Etolog z Münster Norbert Sachser trafia w sedno, stwierdzając: „Nie możemy oczekiwać, że emocje u zwierzęcia będą w skali jeden do jednego takie same jak u ludzi. Emocje wykształciły się poprzez dobór naturalny, przez dostosowanie do warunków życiowych. Może być zatem tak, że zwierzęta mają emocje, których my w ogóle nie znamy”.

To dotyczy także ich zdolności poznawczych, zwłaszcza w przypadku stworzeń, które dysponują zupełnie innymi zmysłami niż my. Na przykład nietoperzy, które orientują się w swoim świecie za pomocą echolokacji – i być może także w ten sposób się komunikują – jest to przedmiot badań bioakustyczki Anny Bastian z Południowej Afryki. Albo pszczół, które w przeciwieństwie do nas widzą spolaryzowane światło słoneczne, bądź też psów, które przypuszczalnie wyczuwają pole magnetyczne Ziemi.

Jak to jest być nietoperzem? Tego rodzaju pytania, które jako pierwszy postawił amerykański filozof Thomas Nagel, kursują teraz wśród etologów, chociaż zdają oni sobie sprawę, że nie ma na nie odpowiedzi, ponieważ ludzie nie potrafią zmienić swojej perspektywy. Prawdopodobnie nigdy nie odkryjemy, co to znaczy czuć się, myśleć i dawać sobie w świecie radę jak nietoperz, ale już samo to pytanie pokazuje, jak bardzo zmieniło się naukowe podejście do zwierząt. Człowiek jako ukoronowanie stworzenia stał się nieco pokorniejszy i ostrożniejszy w swoich założeniach. Nie spogląda już na obiekt badań z góry, lecz szuka rzeczywistego zbliżenia do niego i dzięki temu jest w stanie lepiej zrozumieć zwierzęta.

Dowiedzieliśmy się więc, że natura nie wydawała stopniowo na świat stworzeń, które były coraz mądrzejsze, z gigantem człowiekiem na końcu, lecz że w różnych czasach zupełnie niezależnie od siebie powoływała do życia rozmaite gatunki. Na przykład ptaki, których gałąź na ewolucyjnym drzewie rodowodowym oddzieliła się ponad 300 milionów lat wcześniej niż nasza i których mózgi wyglądają inaczej. Brak im kory mózgowej, która nam umożliwia myślenie. To jest przyczyna, dlaczego wcześniej sądzono, że ptaki muszą być szczególnie głupimi istotami, jakby sterowanymi przez instynkty automatami. A tak naprawdę niektóre gatunki ptaków dysponują funkcjami poznawczymi, które dorównują możliwościom naczelnych. To sprawiło, że nadano im nowy przydomek: „upierzone małpy”.

Nie dowiedzielibyśmy się tego wszystkiego, gdyby nauka o zwierzętach nie zmieniła się tak kompleksowo. Badania są jednak zawsze prowadzone przez ludzi. Dlatego warto niekiedy także spojrzeć na tych, którzy dostarczyli nam tak wielu nowych informacji ze świata zwierząt. Najczęściej nie spotyka się ich przecież twarzą w twarz, a przy tym biolodzy, a wśród nich etolodzy, i neuronaukowcy to przedstawiciele nauki zasługujący na uwagę. Wszystko jedno, czy są kontaktowi, czy zamknięci w sobie, czy mają swoje momenty olśnienia, czy przez dekady dzielnie, choć z mozołem zmagają się z oporną materią, aby dopasować do siebie kilka elementów puzzli: większość prowadzi badania z niewiarygodną żarliwością. Kiedy mówią o swoich ulubionych zwierzętach, tracą poczucie czasu. W wielu gabinetach spędziłam całe godziny, a moi rozmówcy nie okazywali choćby śladu znużenia. Ani nie potrzebowali kawy. A kiedy odbywa się spotkanie specjalistów, na przykład kongres pod hasłem „Behaviour”, który jest organizowany tylko raz na dwa lata i o którym jeszcze wkrótce będzie mowa, wtedy badacze – w grupie liczącej niemal 1000 osób są zarówno wielkie gwiazdy, jak i młode kadry – biegają z wykładu na wykład, które odbywają się w półgodzinnych odstępach. Przez cały tydzień, od wczesnego ranka aż do wieczora lub mówiąc dosadniej: dopóki ochrona łagodnie nie wypchnie ich za drzwi.

Potowarzyszmy im przez chwilę. Kongres jest bowiem po prostu punktem przeładunkowym dla wszystkich nowych informacji z dziedziny badań nad zwierzętami. Nigdzie indziej na tak małej powierzchni nie występuje taka koncentracja wiedzy. Niektóre informacje są na tyle nowe, że jeszcze nie wolno o nich pisać. Inne odkrycia były znane od dawna, tylko że dotychczas brakowało dowodów na ich potwierdzenie. I teraz w końcu wydaje się, że te dowody znaleziono.

Na takich konferencjach nie chodzi jednak tylko o dzielenie się wynikami badań. Chodzi także o ustalanie pozycji zagadnień. Na czym obecnie skupia się ta dziedzina nauki? Czy temat zwierzęcej inteligencji, w specjalistycznym żargonie animal cognition, wciąż jeszcze znajduje się na samym szczycie listy hitów jak niemalże od 15 lat? Co zresztą wcale nie byłoby złym znakiem dla dziedziny, z której studenci jeszcze na początku lat osiemdziesiątych oblewali egzaminy, kiedy tylko przeszło im przez usta słowo „myślenie” użyte w odniesieniu do zwierząt.

Kto chce śledzić badania zwierząt, nie uniknie używania kilku specjalistycznych pojęć. Mogą one być skomplikowane i niejasne, ale mamy przecież do czynienia z nauką, która wkracza na nieznane terytorium. Tam drogi długo jeszcze nie będą dobrze oświetlone, nie ma też niemal żadnych map. Tym ważniejszy jest jasny język, który do pewnego stopnia będzie zrozumiały dla wszystkich. Podczas kongresu „Behaviour”, tego spotkania klasowego etologów, jest pod dostatkiem okazji, żeby się go nauczyć.

Ostatnia konferencja odbyła się w sierpniu 2017 roku w małym portugalskim nadmorskim kurorcie Estoril niedaleko Lizbony. Była jedną z największych w liczącej 65 lat historii „Behaviour”. Pierwszy kongres tego rodzaju, który wtedy nazywał się jeszcze zupełnie inaczej, zorganizowano w 1952 roku w Niemczech, w placówce badawczej Konrada Lorenza, ojca klasycznej etologii. Wtedy zebrało się mniej więcej 80 badaczy. Teraz było około 950 uczestników z 45 krajów.

Co to za ludzie, na czym skupiają się w tym momencie ich badania? I co oznaczają pojęcia theory of mind, mental time travel lub episodic-like memory, którymi się posługują? Bardzo ekscytujące rzeczy, nawet jak na konkretną naukę. Na przykład dowód na to, że kruki wiedzą, co wie inny ptak. Albo koniec przekonania, jakoby psy nie miały poczucia czasu.

Ale zobaczycie sami.

SPOTKANIE KLASOWE W ESTORIL

Drobna pani w średnim wieku idzie przez hol centrum kongresowego w Estoril w Portugalii. W długie włosy wetknęła okulary przeciwsłoneczne. Jest ubrana w minispódniczkę, do tego nosi blezer w kolorze różowym. Na jej rękach dzwonią niezliczone srebrne obręcze. Palce ma ozdobione pierścionkami, w klapie lśni wielka broszka z imitacją diamentu, także w uszach nosi jakieś błyskotki. Irene Pepperberg błyszczy w środku lata niczym bożonarodzeniowa choinka. Można niemal odnieść wrażenie, że widzi się papugę żako Alexa na jej ramieniu. Alex od 2007 roku nie żyje, sprawił jednak, że ekspertka od ptaków z Harvardu stała się sławna, i to w pełni zasłużenie. Do dzisiaj papuga jest jak gdyby ptakiem herbowym etologów.

Irene Maxine Pepperberg przybyła na kongres z dwudniowym spóźnieniem, jednak jej Alex już na nim jest. Stanowi temat niezliczonych referatów. Zawsze gdy pojawia się wątek genialnych osiągnięć zwierząt, na początku pada jego imię. Nawet etolodzy, którzy w innych sytuacjach są wstrzemięźliwi, kiedy jest mowa o zwierzęcej inteligencji, ponieważ uważają, że słowo „inteligencja” powinno być zarezerwowane dla ludzi, w przypadku Alexa robią wyjątek. Stwierdzenie: „z wyjątkiem tego przeklętego ptaka”, to – dosłownie – skrzydlate słowa. Ma ono oznaczać mniej więcej: można by było wszystkim zwierzętom odmówić ich zdolności umysłowych, w przypadku tej papugi żako trzeba by było jednak skapitulować, ponieważ wszystko, co ten koleś potrafił, było zbyt znaczące. W rozdziale o papugach będzie można przeczytać więcej zarówno o nim, jak i o jego dwóch następcach.

Kiedy się kartkuje grubą księgę z programem konferencji, rzuca się w oczy, że obecnie najbardziej skomplikowane pytania etologii są wymieniane przede wszystkim przy ptakach. W kwietniu 2016 roku dwaj badacze – biopsycholog Onur Güntürkün z Bochum i biolog Thomas Bugnyar z Wiednia – w obszernej pracy podsumowali, dlaczego zdolności poznawcze kruków i papug pod wieloma względami są porównywalne z umiejętnościami małp człekokształtnych. To oraz fakt, że ich hodowla jest o wiele prostsza niż naczelnych, czyni badania z udziałem tych ptaków wielce obiecującymi. Na przykład pod kątem legendarnej theory of mind, czyli teorii umysłu.

Teoria umysłu – postrzegać świat cudzymi oczami

Mało pojęć w etologii jest tak kontrowersyjnych jak theory of mind. Termin ten można tłumaczyć jako „teoria umysłu” lub „teoria świadomości”. Oznacza on, że istota żywa ma wyobrażenie o świadomości innej istoty, że wie, jak wygląda świat widziany oczami innego stworzenia. Do teorii umysłu należy także przypuszczanie, zakładanie przez jakąś istotę pewnej określonej wiedzy u innych, co następnie znajduje odzwierciedlenie w jej własnych działaniach.

Oczywiście wcześniej takie umiejętności przypisywano tylko ludziom. Okazało się jednak, że mają one wielkie znaczenie u kruków i innych ptaków drapieżnych podczas ukrywania przez nie jedzenia. Ptaki regularnie muszą się mierzyć z tym, że ich schowki z żywnością zostają opróżnione przez pobratymców, dlatego skrytki muszą być naprawdę dobre. Ale samo to jeszcze nie wystarcza. Młode kruki, niewysiadujące jeszcze jaj, żyją w grupach, dlatego najczęściej są stale otoczone przez podobne osobniki. A zatem kruk, który chce bezpiecznie ukryć zdobycz, musi ocenić, czy ten drugi, który siedzi wysoko na drzewie, może stamtąd dostrzec, dokąd zanoszone jest jedzenie. W rozdziale o krukach wykażemy, że w przypadku tych ptaków pojawił się obecnie solidny dowód na teorię umysłu. A także iż potrzeba było wielu prób, by go zdobyć.

Mental time travel – myślowa podróż w czasie

W tym przypadku chodzi o wyobrażenie przeszłości i przyszłości. Także tę umiejętność przez długi czas przypisywano wyłącznie człowiekowi. Zwierzęta żyją tu i teraz, mówiono, nie mają poczucia czasu. Już od samego początku było to osobliwe stwierdzenie, ponieważ odczuwanie upływu czasu dla wielu gatunków zwierząt jest po prostu koniecznością, aby przetrwać zimę. Kto gromadzi zapasy i znajduje je miesiące później, nie może być tak całkiem pozbawiony poczucia czasu. Jak jednak tego dowieść?

Na scenę audytorium centrum kongresowego w Estoril weszła Nicola Clayton w zwiewnej letniej sukience w kwiaty. Brytyjka jest profesorem Uniwersytetu w Cambridge i uznaną na całym świecie specjalistką od ptaków drapieżnych. Ta 54-letnia badaczka ma wielki talent do tworzenia bardzo prostych i zarazem logicznych metod eksperymentowania. I dzięki nim dochodzi do zdumiewających wyników. Clayton pracuje głównie z modrowronkami[4]. W wielu badaniach udowodniła, że ptaki te rzeczywiście mają poczucie przyszłości, że mogą sobie wyobrazić, co się wydarzy, i że zgodnie z tym zmieniają zachowanie. Poprosiła o zaprezentowanie filmu, który pokazuje dwie modrowronki, które siedzą w trójdzielnej klatce.

Modrowronki spędziły w klatce sześć dni i mogły się swobodnie poruszać we wszystkich jej częściach. Wszędzie leżała wyłożona dla nich karma. Na spoczynek nocny każda z nich została umieszczona w jednej z zewnętrznych części klatki. A tam zdarzyło się co następuje: kiedy nastał ranek, w jednym z pomieszczeń klatki było śniadanie, a w drugim nie. Pechowy ptak, który znajdował się w części bez pożywienia, musiał czekać, aż minęło południe. Wtedy drzwiczki znów się otworzyły i znów wszędzie było dostępne pożywienie. Brakowało go tylko wcześnie rano w tym jednym pomieszczeniu. To było tak zwane „pomieszczenie postu”. Każdy z ptaków przez sześć kolejnych ranków mógł mieć albo pecha, albo szczęście, że albo był głodny, albo otrzymał coś do jedzenia. A decydującym czynnikiem była klatka, w której wieczorem był zamykany. W trakcie eksperymentu każdy trzy razy rano musiał zostać z niczym i trzy razy mógł zjeść śniadanie.

Po sześciu dniach modrowronki otrzymały karmę w postaci ziaren, którą mogły schować, jak często to chętnie robią. I od razu wprowadziły ten pomysł w czyn. Nawet jeśli żadna modrowronka nie wiedziała, gdzie spędzi nadchodzącą noc, obie zabezpieczały się na wypadek, gdyby zostały pechowcem, który wyląduje w pomieszczeniu postu. „Nie nauczyły się tego metodą prób i błędów. Także nie poprzez to, że się je nagradzało za ukrywanie pożywienia. Wyciągnęły własne wnioski”, mówi Clayton, kiedy kończy się film wideo i na sali znów robi się jasno.

Episodic-like memory – pamięć epizodyczna

Brytyjka przeprowadziła podobne próby, by dowieść, że jej modrowronki dysponują także pamięcią epizodyczną. Ta cecha należy do dziedziny mental time travel i polega na zdolności przypominania sobie tego, co się przeżyło. A więc trzeba przenieść się w myślach do przeszłości i stosownie do tego zmodyfikować swoje zachowanie. Tak właśnie robią modrowronki. Najwyraźniej wiedzą, kiedy karma, którą niegdyś ukryły, jest już tak zepsuta, że nie opłaca się jej szukać. Na przykład larwy mają zupełnie inny okres przydatności do spożycia niż orzechy. Po upływie pewnego określonego czasu modrowronki nie szukają już swoich skrytek z larwami, mimo że larwy stanowią ich ulubione przekąski. Natomiast skrytki z orzechami nadal są celem poszukiwań.

W tym czasie także inne zwierzęta bardzo wyraźnie dowiodły, że mają pamięć epizodyczną. Na przykład psy, co odkryła biolożka Claudia Fugazza. Więcej na ten temat będzie w rozdziale o psach.

Problem z postawieniem właściwego pytania

Irene Pepperberg siedzi teraz w wielkiej sali centrum kongresowego i przysłuchuje się młodej koleżance z Hiszpanii, która również pracuje z papugami. Bada, czy jej ptaki byłyby w stanie pojąć sens handlu wymiennego. Czy potrafią pojąć ideę wymieniania symboli za coś do jedzenia? Czy byłyby w stanie podejmować prawdziwie ekonomiczne decyzje, tak by wzrastała wartość ich wkładu?

To wielce ambitny projekt i być może badaczka chciała osiągnąć zbyt wiele naraz. Papugi najpierw bowiem muszą nauczyć się symboli, które odpowiadają określonym rodzajom karmy. Same zwierzęta mają wyraźnie rozpoznawalne preferencje: orzechy włoskie są dla nich prawdziwym superjedzeniem, dla niego zostawiłyby wszystko. Ziarna słonecznika także nie są złe, ale dalece mniej pożądane niż orzechy. Natomiast ziarna kukurydzy zjadają tylko wtedy, kiedy nie ma niczego innego. Mamy zatem zdecydowanie ulubioną karmę, średnią i taką, którą je się tylko od biedy.

W następnym kroku papugi uczą się przekładania swoich upodobań na symbole. Plastikowy pierścień odpowiada orzechom włoskim, a więc głównej wygranej. Haczyk symbolizuje średnio atrakcyjną karmę, czyli ziarno słonecznika. Obiekt w kształcie litery U reprezentuje raczej nielubiane ziarna kukurydzy.

W trakcie eksperymentu okazuje się, że ptaki gorliwie manipulują symbolami. Wymieniają je także między sobą, nie rzucają się zatem natychmiast na jedzenie, lecz wybierają między czymś jadalnym i przedmiotami. Czasami handel wymienny sprawia wrażenie sensownego, ponieważ odpowiada upodobaniom papug. A czasami można się zdziwić, ponieważ ptak wybiera plastikowy pierścień, który symbolizuje orzech włoski, chociaż mógłby mieć także prawdziwy orzech.

Referat zakończył się długimi brawami. I pytaniami.

Wiele z nich zadała Irene Pepperberg. Chciała się dowiedzieć, czy badaczka uwzględniła w swojej pracy, jak rozbrykane są papugi? Że często w ogóle nie chodzi im o wynagrodzenie, lecz po prostu o zabawę samą w sobie? Być może zwierzęta były bardziej rozentuzjazmowane handlem wymiennym niż swoim wynagrodzeniem w postaci pożywienia.

Tym samym wielka dama etologii poruszyła drażliwy temat: metody stosowane w eksperymentach. Należą one do największych wyzwań dla badaczy zachowań i są jedną z przyczyn, dlaczego nauka o zwierzętach jest tak trudna. Jak bowiem przełożyć swoje pytanie na eksperyment, który umożliwi uzyskanie odpowiedzi, a nie powiedzie na manowce, gdzie można się zaplątać w gąszczu informacji niemających już nic wspólnego z pierwotnym pytaniem? Wielka sztuka polega na tym, by tak skonstruować doświadczenie, żeby uzyskać precyzyjną odpowiedź na pytanie, które się zadało.

Mądry Hans

Niekiedy nawet i to nie wystarcza. Każdy badacz w trakcie swoich eksperymentów musi zadbać o to, by zwierzęta nie uzyskiwały informacji z zupełnie innych źródeł, niż to założono. We wszystkim, co robią etolodzy, czyli badacze zachowań, towarzyszy im cień zwierzęcia z dawnych czasów i kiwa głową. Jest to koń, który nazywał się Mądry Hans. Na początku XX wieku chodził po Berlinie pewien nauczyciel ze swoim koniem rasy trakeńskiej, który rzekomo był tak sprytny, że umiał liczyć. Ale to jeszcze nie wszystko, koń potrafił bowiem nawet rozwiązywać proste zadania matematyczne. Kiedy spytało się konia, ile to jest dwa razy dwa, stukał cztery razy kopytem w ziemię albo kiwał cztery razy głową. Zwierzę było sensacją, dopóki się nie okazało, na czym polegała jego umiejętność: odczytywał z niezamierzonych reakcji stojących dookoła osób, kiedy osiągnął już odpowiednią liczbę, i wtedy przestawał stukać. Wystarczały mu najdrobniejsze wskazówki przejawiające się w ruchach głowy i zmianie wyrazu twarzy. Było to prawdziwe mistrzostwo w odczytywaniu mowy ciała człowieka – ale nie w matematyce.

Jest to zawsze zasadniczy problem w przypadku psów. Zwierzęta te mają tak bardzo rozwiniętą zdolność obserwowania reakcji człowieka, że stale należy liczyć się z niebezpieczeństwem pojawienia się efektu Mądrego Hansa.

Badania nad zwierzętami są więc trudne i pełne pułapek. Wygłaszający przemówienie kończące konferencję „Behaviour” indyjski badacz owadów Raghavendra Gadagkar udzielił zatem wszystkim kolegom w sali przestrogi na drogę: „To, jak się uprawia naukę, jest tak samo ważne jak to, jaki jest tego efekt”.

Całkiem możliwe, że niektóre wyniki badań przedstawione w tej książce w bliższej lub dalszej przyszłości zostaną podważone przez inne prace. To codzienność w nauce. To, co zostanie tutaj opisane, to tylko aktualny stan wiedzy, który już jutro może wyglądać inaczej.

Gadagkar, który zyskał światową sławę dzięki badaniom nad osami, jakiś czas temu powiedział jeszcze coś, co dobrze do tego pasuje – a także do tematu tej książki. W 2015 roku podczas rozmowy z „Süddeutsche Zeitung” oświadczył: „Trzymanie się teorii tylko dlatego, że kiedyś się jej broniło, to nie nauka”.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

PRZEDMOWA

WPROWADZENIE

SPOTKANIE KLASOWE W ESTORIL

Teoria umysłu – postrzegać świat cudzymi oczami

Mental time travel – myślowa podróż w czasie

Episodic-like memory – pamięć epizodyczna

Problem z postawieniem właściwego pytania

Mądry Hans

SZKOŁA ŻYCIA I KOMUNIKOWANIA U WALENI

Obce inteligencje

Kultura waleni

Mała rodzina matki jest częścią olbrzymiego klanu

Multikulti w morzu

System komunikowania się, który może zabić

Własny dialekt

Najbardziej znana rodzina kaszalotów spermacetowych na świecie

Nie da się przeżyć bez kultury

Innowacyjne umysły

Zagadkowa muzyka mórz

Co znaczą dźwięki klikania kaszalotów spermacetowych?

Czy moglibyśmy komunikować się z kaszalotami?

PIES: PRYMUS W NAUCE O CZŁOWIEKU

Maksymalna bliskość

Szczęśliwy przypadek dla nauki

Wbrew własnej naturze: uśmiech i szczekanie

Psy potrafią odgadywać, co czujemy

Czy wiedzą też, co mówimy?

Współczynnik EQ psów

Naśladuj mnie – pamięć epizodyczna

Wiem, że ty wiesz coś, o czym ktoś inny nie wie

Jak pachnie czas?

Interesy na osi północ–południe

PTAKI: SZARE KOMÓRKI Z ZUPEŁNIE INNYM MÓZGIEM?

Poszukiwanie różnicy

Błądzić jest rzeczą ludzką

Nowe ustawienia rodzinne

GOŁĘBIE – PIERZASTA URZĘDNICZA PRACOWITOŚĆ

Reguły poprawnej pisowni dla gołębi

Klucz do naszego dnia powszedniego

Czy magnetorecepcja jest ulokowana w dziobie?

Asymetria

KRUKOWATE – „UPIERZONE MAŁPY”, CZĘŚĆ PIERWSZA

Naprawdę najlepsi przyjaciele?

„Udowodnijcie, że bestie są takie sprytne”

Jak kruki okazują sympatię

Teoria umysłu u ptaków – dowód

That’s what friends are for

Bestie inteligencji – inne fruwające małpy

Królewska dyscyplina: test lustra

PAPUGI – „UPIERZONE MAŁPY”, CZĘŚĆ DRUGA

Znaczenie rzeczy

Papuga żako w strefie przejściowej

Co potrafi Griffin

BEZKRĘGOWCE: O PSZCZOŁACH, OŚMIORNICACH I ROZMAITYCH NIESPODZIANKACH

PSZCZOŁY – CZY MAJĄ SWÓJ ŚWIAT WEWNĘTRZNY?

Obcy świat, obce zmysły

Kontrowersyjna teza

Zagadka związana z mapą kognitywną

Tajemny kod tańca pszczół

W polu poza domem

Indywidualne decyzje

Życie nocne w ulu

Czy pszczoły także śnią?

O bólach i zagrożeniach

OŚMIORNICE – MORSCY KOSMICI

Czy Inky miał plan?

Orientacja

Uczenie się poprzez wypróbowywanie

Dlaczego są takie sprytne?

JĘZYK: OSTATNI RUBIKON

NIEŚWISZCZUKI: CZŁOWIEK, POWOLI, DUŻY, NIEBIESKI

Rozszyfrowanie okrzyków ostrzegawczych

Kamień z Rosetty

Sprawa z T-shirtami

Meksykańska fala w kolonii nieświszczuków

CZŁOWIEKOWATE: CO NAS RÓŻNI?

Pomóż sobie sam!

Przemoc wśród małp człekokształtnych

Survival of the friendliest

Teoria umysłu – klasa mistrzowska

Jest ryż, baby!

MUZYKA PRZYSZŁOŚCI

Strzelczyki indyjskie rozpoznają twarze ludzi

Samokontrola u mrówek

Uczenie się żółwi

Przenikliwość świń

Kiedy walenie uczą się od delfinów – a delfiny od nas

„Najlepiej będzie, jak zgłosi się Pani ponownie za kilka lat”

Rozmowy z delfinami

PODZIĘKOWANIA

BIBLIOGRAFIA

ILUSTRACJE

4 Aphelocoma, rodzaj ptaka z rodziny krukowatych.

Spis treści

PRZEDMOWA

WPROWADZENIE

SPOTKANIE KLASOWE W ESTORIL

Teoria umysłu – postrzegać świat cudzymi oczami

Mental time travel – myślowa podróż w czasie

Episodic-like memory – pamięć epizodyczna

Problem z postawieniem właściwego pytania

Mądry Hans