Spis treści

Okładka

Od autora

Prolog. Lipiec 2008

Yakuza z amerykańskim rodowodem

Szaleńcza jazda drogą bez powrotu

1982–1984: Gimme Shelter

Giri (義理)

Shinogi (凌ぎ)

1987–1990: Świńskie koryto

1990: Powrót do shaby

Tatuaże maskują strach

1991–1992: Jak zarobić 50 milionów jenów za pomocą garści monet i paru kociaków 9

Profesor: Susumu Ishii

1990–1992: Chłopcy, byliście bardzo niegrzeczni. Pierwsze ustawy dotyczące zwalczania przestępczości zorganizowanej

Pułapka w biurze podróży

1994: Możesz na mnie liczyć

1994: Wożąc pana Baseballa. Jak być yakuzą

1994: Mniej niż żebrak, więcej niż złodziej – Trener

1995: Biały mercedes armagedonu

1996: Powroty do nałogu i reguły gry

1998: Koronacja

1998: Sen o lodach

2001: Śmierć na pogrzebie

2002: Odpowiednie powitanie

2003: Pływanie z rekinami

„Kiedyś byliśmy hazardzistami…”

Jeden gang, by wszystkimi rządzić

2005: Kwestie podatkowe

2005: Problem rozwiązany małym palcem

2006: Facet od lodówki i uczciwy yakuza

2007: Efekt domina

2007: Żegnaj i zjeżdżaj

2008: Nawiedzone domy, przytulne gniazdka. Listopad 2008 roku

Hotel Gokudō

Kiedy wszystko naraz się wali

(Bez tytułu)

Seria: MUNDUS. Fenomeny

Projekt okładki Agnieszka Winciorek

Fotografia na okładce: iStock

Tytuł oryginału: The Last Yakuza: A Life in the Japanese Underworld

Copyright © 2018 Joshua Adelstein

© Copyright for Polish Translation and Edition by Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego Wydanie I, Kraków 2018 All rights reserved

Wydawca dziękuje pani Alinie Stożek za weryfikację słownictwa japońskiego.

Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy.

ISBN 978-83-233-4501-5

ISBN 978-83-8179-515-9 (e-book)

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12 663-23-80, 12 fax 12 663-23-83

Dystrybucja: tel. 12 631-01-97, tel./fax 12 631-01-98

tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl

Konto: PEKAO SA, 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325

Spis treści

Od autora 7

Prolog. Lipiec 2008 11

1 Yakuza z amerykańskim rodowodem 17

2 Szaleńcza jazda drogą bez powrotu 26

3 1982–1984: Gimme Shelter 38

4 Giri (義理) 53

5 Shinogi (凌ぎ) 63

6 1987–1990: Świńskie koryto 69

7 1990: Powrót do shaby 81

8 Tatuaże maskują strach 89

9 1991–1992: Jak zarobić 50 milionów jenów za pomocą garści monet i paru kociaków 98

10 Profesor: Susumu Ishii 108

11 1990–1992: Chłopcy, byliście bardzo niegrzeczni. Pierwsze ustawy dotyczące zwalczania przestępczości zorganizowanej 128

12 Pułapka w biurze podróży 140

13 1994: Możesz na mnie liczyć 148

14 1994: Wożąc pana Baseballa. Jak być yakuzą 155

15 1994: Mniej niż żebrak, więcej niż złodziej – Trener 163

16 1995: Biały mercedes armagedonu 168

17 1996: Powroty do nałogu i reguły gry 176

18 1998: Koronacja 180

19 1998: Sen o lodach 185

20 2001: Śmierć na pogrzebie 191

21 2002: Odpowiednie powitanie 206

22 2003: Pływanie z rekinami 214

23 „Kiedyś byliśmy hazardzistami…” 220

24 Jeden gang, by wszystkimi rządzić 225

25 2005: Kwestie podatkowe 236

26 2005: Problem rozwiązany małym palcem 244

27 2006: Facet od lodówki i uczciwy yakuza 258

28 2007: Efekt domina 266

29 2007: Żegnaj i zjeżdżaj 275

30 2008: Nawiedzone domy, przytulne gniazdka. Listopad 2008 roku 282

31 Hotel Gokudō 287

32 Kiedy wszystko naraz się wali 296

Epilog 303

Posłowie 305

Od autora

Książka ta powstała na podstawie biografii kilku bossów yakuzy i opowiada o dziejach przestępczości zorganizowanej w Japonii w ostatnim stuleciu, starając się pokazać, dlaczego yakuza osiągnęła swoją obecną pozycję, dlaczego ją tolerowano, jakie były jej początki oraz jak się zmieniała z biegiem czasu. Wiele osób zaangażowanych bezpośrednio i pośrednio w powstanie tej książki, w tym prawnicy, członkowie yakuzy, policjanci, prokuratorzy i dziennikarze, udzielało mi drobiazgowych informacji na temat swego życia, wykraczając daleko poza ramy obowiązków, a niekiedy nawet działając wbrew własnemu interesowi. Ludzie ci opowiadali mi ze szczegółami o sobie, o swojej organizacji, o swoich znajomych i przyjaciołach. Rozmawiali ze mną na temat przestępstw, które były przedmiotem ich śledztwa lub które sami popełnili, o tym, czego w życiu żałują, i udostępniali mi poufne informacje na temat swojej pracy, a niektórzy przekazywali mi nawet prywatne nagrania wideo, fotografie, listy, dokumenty, faksy, hamonjō oraz e-maile. Decydując się na ten krok, podejmowali niewiarygodne ryzyko. Wielu z nich naruszyło kodeksy swoich organizacji, które nie zezwalają członkom na kontaktowanie się z prasą, a niektórzy, rozmawiając ze mną, być może złamali prawo. Gdyby wyszło na jaw to, że ze mną współpracowali i jakie informacje ujawnili, mogłaby im grozić utrata nie tylko pracy, lecz także wolności, a nawet życia.

W 2010 roku w Japonii uchylono zasadę przedawnienia wszelkich przestępstw zagrożonych karą śmierci oraz wydłużono do 25 lat okres, po którym następuje przedawnienie innych poważnych przestępstw. Przepisy ustawy o służbie cywilnej są w tym kraju niezwykle surowe i ujawnienie informacji może stać się przedmiotem postępowania karnego. Na mocy ustawy o tajemnicy państwowej, która weszła w życie 10 grudnia 2014 roku, za ujawnienie informacji grozi nawet do 10 lat więzienia. Ogólnikowy charakter tych ustaw umożliwia również teoretycznie skazanie dziennikarza na karę do pięciu lat więzienia za „nakłanianie do ujawnienia informacji”.

Kiedy przystępowałem do pracy nad książką, nic jeszcze nie zapowiadało wejścia w życie zmian w zasadach przedawnienia ani ustawy o tajemnicy państwowej.

W idealnej sytuacji używałbym jedynie prawdziwych imion i nazwisk, i nie musiałbym wprowadzać zmian w opisach ani w chronologii; mając jednak na uwadze ryzyko, jakie ponoszą moi informatorzy, zrobiłem co w mojej mocy, aby ich ochronić.

W zamian za współpracę większość z nich prosiła tylko o jedno – żebym za ich życia nie podawał ich prawdziwych imion ani nazwisk oraz nie ujawniał szczegółów, które umożliwiłyby organom ścigania rozpoczęcie śledztwa. Osoby, które początkowo rozmawiały ze mną jawnie i zgodziły się na ujawnienie swoich prawdziwych nazwisk, później wycofały zgodę, twierdząc, że pragną zachować anonimowość. W konsekwencji większość imion i nazwisk w tej książce została zmieniona. Aby chronić niewinnych – oraz nie do końca niewinnych – zmieniłem także lub pominąłem wiele szczegółów z ich życia osobistego, które mogłyby pomóc w ustaleniu ich tożsamości. Zdecydowałem się też wprowadzić pewne zmiany w opisie przebiegu lub porządku chronologicznym kilku wydarzeń, aby utrudnić ich rozpoznanie uczestniczącym w nich osobom. Nie uczyniłem tego w celu „podkręcenia” tempa narracji, lecz po to, aby zapewnić bezpieczeństwo wszystkim zainteresowanym, łącznie ze mną.

Nikt przy zdrowych zmysłach nie chce mieć do czynienia z wściekłymi członkami yakuzy albo wkurzonymi gliniarzami.

Typowa strategia yakuzy polega na prowokowaniu konfrontacji i późniejszym żądaniu rekompensaty. Jest to jedna z jej głównych metod pozyskiwania pieniędzy. W języku japońskim nosi ona nazwę innen o tsukeru. Zarówno ustawa o zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, która weszła w życie 1 października 2011 roku, jak i wcześniejsze przepisy o przeciwdziałaniu przestępczości zorganizowanej z 1992 roku zakazują podobnych praktyk. W tym przypadku jednak prawo jest tylko martwą literą. Zadawanie się z obecnymi i byłymi członkami yakuzy zawsze przypomina spacer po polu minowym po wychyleniu zbyt wielu czarek sake.

Mimo to, dysponując wiedzą i materiałami, które zgromadziłem zajmując się przez ponad dwadzieścia lat tematyką przestępczości zorganizowanej w Japonii jako dziennikarz, postanowiłem podjąć to ryzyko, ponieważ uważam, że ludzie powinni poznać dzieje yakuzy oraz dowiedzieć się, jak negatywny wpływ, nawet dziś, wywiera na społeczeństwo. Członkowie yakuzy, którzy kierują się elementarnym kodeksem etycznym, na tle całej reszty świata przestępczego są ludźmi „godnymi podziwu”. Pozostała ich jednak ledwie garstka. Istnienie yakuzy będzie tolerowane co najmniej do olimpiady w 2020 roku. W tym roku zdecydowano o odroczeniu głosowania nad projektem ustawy o zmowie przestępczej, która zapewne nie ma szans wejść w życie, dopóki najważniejsze grupy yakuzy dysponują kapitałem politycznym, a kilku polityków siedzi u nich w kieszeni.

Jeżeli od Inagawa-kai, a dokładniej od Yokosuka-ikka, można się w ogóle czegoś nauczyć, to jedynie następujących reguł: Każda obietnica ma znaczenie. Dobrze jest posiadać kodeks. Bądź przygotowany na to, że zostaniesz zdradzony, ale sam nie bądź zdrajcą.

Istnieje jeszcze jedna regułą, która odnosi się do stróżów prawa. Są to słowa słynnego byłego prokuratora Toshirō Igariego, który podporządkował całe swoje życie walce z yakuzą oraz przyczynił się do ustanowienia ram prawnych, które umożliwiły przetrzebienie jej szeregów:

„W życiu napotykamy tylko takie przejawy niesprawiedliwości, które mamy za zadanie naprawić”.

Książkę tę dedykuję jemu oraz Takahiko Inouemu, jednemu z bossów yakuzy i buddyjskiemu duchownemu, który robił, co w jego mocy, aby przekonać członków yakuzy w swoim otoczeniu, że istnieje jedno prawo, którego nie da się nagiąć: prawo karmy. Miejmy nadzieję, że to prawda.

Jake AdelsteinJaponia, 3 maja 2015

Prolog

lipiec 2008

W pokoju było nas trzech. Ja, Makoto Saigō i towarzyszący mu Tomohiko Suzuki.

Saigō to były yakuza, który kierował niegdyś 150 żołnierzami jako boss jednej z grup wchodzących w skład Inagawa-kai, trzeciej największej organizacji mafijnej w Japonii.

Tomohiko Suzuki zaś był jednym z najlepszych pisarzy zajmujących się tematyką yakuzy i byłym redaktorem naczelnym czasopisma fanów yakuzy „Jitsuwa Bull”. Suzuki z wyglądu przypominał członka yakuzy zdecydowanie bardziej niż ludzie, o których pisał. Siedział na podłodze; Saigō zajął miejsce na sofie obitej czerwoną sztuczną skórą, ja zaś usiadłem na fotelu stojącym vis à vis. Dzielił nas mały, okrągły stolik, chabu-dai, idealny do ceremonii parzenia herbaty i całkiem niezły jako stolik kawowy albo miejsce na popielniczkę.

Siedzieliśmy w milczeniu. Czułem się tak, jakby ktoś przyciszył dźwięk na całym świecie. Było chłodno jak na lipiec. Od rana padał deszcz i wiał silny wiatr. Słyszałem grzechot amado (żaluzji przeciwdeszczowych) i dźwięk kropel wody rozpryskujących się na szybie. W tej ciszy przerywanej tylko werblem deszczu rozmyślałem o okolicznościach, które nas tu przywiodły.

Byłem w dość trudnej sytuacji. Udało mi się bowiem nieźle wkurzyć jednego z najbardziej bezwzględnych bossów japońskiego świata przestępczego, Tadamasę Gotō, consigliere Yamaguchi-gumi. Yamaguchi-gumi to największa organizacja mafijna w Japonii, zrzeszająca 39 tysięcy członków. O tym, jak go wkurzyłem, napisałem już gdzie indziej*. Zresztą to długa historia, nie będę się więc nad nią rozwodził. Powiedzmy jedynie, że dokopawszy się do pewnych brudów w biografii wspomnianego osobnika, znalazłem dowody na to, że wszedł on w układ ze służbami federalnymi USA, z czego czerpał osobiste korzyści, działając równocześnie na szkodę własnej organizacji.

Chwilowo mogłem liczyć na ochronę tokijskiej Policji Metropolitalnej, wyjąwszy jednego skorumpowanego gliniarza, który pracował dla Gotō. Zawarłem też cichy sojusz z jednym z członków Yamaguchi-gumi. Mimo to nie czułem się zbyt pewnie. Miałem jednak asa w rękawie – musiałem tylko utrzymać się przy życiu wystarczająco długo, aby móc go wykorzystać.

Zamierzałem napisać artykuł, który sprawi, że Gotō się ode mnie odczepi. Kiedy tekst zostanie opublikowany, nie będę już tak łatwym celem.

Siedziałem w Japonii już dwa miesiące, próbując znaleźć sposób na opublikowanie mojego artykułu. Nie chciałem, żeby bandzior ruszył moim śladem do Stanów Zjednoczonych i wykorzystując swoje koneksje, wykończył mnie, a być może również moją żonę i dwoje dzieci.

Szczerze mówiąc, po cichu liczyłem na to, że jeśli uda mi się doprowadzić do wydrukowania artykułu, ludzie Gotō sami go wykończą. Takie założenie wydawało się całkiem logiczne. Nikt nie lubi mieć kreta we własnych szeregach, a zwłaszcza yakuza. Z tym że w Japonii zamiast „kret” mówi się „pies”. Tak czy owak, yakuza nie miała zwyczaju tolerować współpracy któregoś ze swoich ze stróżami prawa.

Skontaktowałem się z Suzukim, ponieważ tylko on mógł mi pomóc w doprowadzeniu do wydrukowania mojej historii ze wszystkimi szczegółami. Potrzebowałem go też, żeby skontaktować się z Saigō, którego obaj znaliśmy. Wiedziałem, że w ostatnich latach nie wiodło mu się najlepiej. Wiedziałem, że odszedł albo został wyrzucony z yakuzy. Nie wiedziałem natomiast, co się dokładnie stało. Nie wiedziałem też, że szuka pracy oraz że ma na utrzymaniu rocznego synka. Potrzebowałem ochroniarza i chciałem skorzystać z jego usług.

Zanim jednak poprosiłem Saigō, żeby pracował dla mnie, czy też raczej ze mną, chciałem być absolutnie pewien, że mogę mu zaufać. Znałem go dość luźno od wielu lat. Nosił przydomek Tsunami – „Tajfun”. Nazywano go tak, ponieważ był nieposkromiony jak żywioł, bezwzględny, brutalny i nikt nie potrafił przewidzieć, kiedy się pojawi, żeby siać zniszczenie. W świecie przestępczym jednak nigdy nie zna się kogoś do końca. Tak to już jest.

Skontaktowałem się z jedynym członkiem przestępczego podziemia, którego darzyłem pewnym zaufaniem. Dotarcie do niego nie było łatwe. Musiałem się udać do najbliższej budki telefonicznej i zadzwonić do jednej z jego firm-przykrywek, zostawić dla niego wiadomość, a potem czekać aż oddzwoni. On również skorzystał z automatu telefonicznego, o czym poinformowała mnie moja komórka dzięki cudom japońskiej technologii.

Oddzwonił jeszcze tego samego dnia, tuż przed północą.

Wyjaśniłem mu, o co chodzi i podałem nazwisko.

– Ach, Saigō. Dobrze go znałem. Jest kyōdai (bratem krwi) jednego z naszych, chociaż nie z mojej frakcji. Jego oyabun to człowiek gwałtownego usposobienia. Podobnie jak on…

Właśnie to chciałem usłyszeć.

Mój „doradca” udzielił mi jednak przestrogi:

– On jest niezwykle uparty. Nie słucha głosu rozsądku, a kiedy uzna, że ma rację, przestaje nad sobą panować i roznosi wszystko na swojej drodze jak buldożer.

I bardzo dobrze. Jeżeli Saigō faktycznie był wcielonym huraganem, ja stawałem się kimś w rodzaju kieszonkowego Raijina, japońskiego bóstwa grzmotów i błyskawic. To znacznie lepsze niż czuć się jak japońska mandarynka złożona na buddyjskim ołtarzu jako ofiara dla zmarłych.

Saigō zjawił się u mnie w towarzystwie Suzukiego, ubrany w czarny garnitur, który pamiętał lepsze czasy; jeśli się dobrze orientowałem, był to garnitur na pogrzeb. Mój gość był ogromny, jak na Japończyka, miał włosy zaczesane do tyłu, a spod mankietów jego niegdyś śnieżnobiałej koszuli wystawały tatuaże. Miał tak głęboko osadzone oczy, jakby ktoś wepchnął jego oczodoły w głąb twarzy, ale mimo że dobiegał pięćdziesiątki, wciąż jeszcze emanował zwierzęcą siłą.

Poprosiłem Saigō, żeby mnie chronił i wyjąłem z torby brudnopis artykułu, ignorując Suzukiego, który dawał mi rozpaczliwe znaki, żebym go natychmiast schował. Saigō czytał niespiesznie, słowo po słowie, wodząc palcem od znaku do znaku, jakby tekst został napisany alfabetem Braille’a.

Wąż podąża ścieżką węża. Ja no michi wa hebi.

To jedno z moich ulubionych japońskich przysłów. Odpowiada mniej więcej naszemu „ogień zwalczaj ogniem”. Uznałem, że najlepszym sposobem na uporanie się z całym tym problemem z Gotō-gumi będzie skaptowanie innego, choćby nawet byłego yakuzy z którejś z rywalizujących z nimi grup. Nie mogło mi to bardziej zaszkodzić, a w sprzyjających okolicznościach potrafiło nawet pomóc.

Pytanie zasadnicze brzmiało, czy Saigō przyjmie moją ofertę.

Odłożył brudnopis i spojrzał mi w oczy.

– Myślę, że masz poważny problem. Mam nadzieję, że zdajesz sobie z tego sprawę. Wkurzyłeś Tadamasę Gotō. Coś ci powiem, znam Gotō. Ten gość nie jest jak inni yakuza.

– A czym się od nich różni? – spytałem.

– To dupek; arogancki, dwulicowy palant. Kiedyś był jednym z nas, członkiem Inagawa-kai, ale zwiał do Yamaguchi-gumi. Wiem, co to za jeden. – Saigō wyjął swoją komórkę i przewinął listę kontaktów. Wśród nich widniało nazwisko Tadamasy Gotō i jego numer.

Gotō zabijał lub zlecał zabójstwa – zwykłych ludzi, cywilów – bez mrugnięcia okiem.

– Yakuza nie powinni działać w ten sposób – stwierdził Saigō. – Katagi ni meiwaku o kakenai. Tak kiedyś brzmiała nasza żelazna reguła: nie przysparzać kłopotów zwykłym ludziom.

Gotō osiągnął swoją obecną pozycję i zgromadził fortunę dlatego, że nigdy nie przywiązywał do niej wagi. Może właśnie tacy jak on byli przyszłością yakuzy? W dzisiejszych czasach wszystko sprowadza się do pieniędzy.

– Jake-san, ile wart jest dla pana ten artykuł? Pytam, bo jest całkiem możliwe, że zanim pan go opublikuje, a nawet później, zginę próbując pana chronić, a potem Gotō każe pana zabić.

Myślałem o tym, żeby wyjechać w diabły z Japonii, ale wówczas już zawsze oglądałbym się za siebie. Chodziło też jednak o coś więcej. Mój artykuł nie był już jedną z wielu historii. Sprawa nabrała dla mnie osobistego znaczenia. Może była to moja vendetta. Wzdragałem się przed tego rodzaju melodramatycznymi sformułowaniami, ale nie potrafiłem lepiej wyrazić tego, co miałem do powiedzenia.

– Jestem gotów oddać za niego życie.

– Cóż – powiedział Saigō z namysłem – w takim razie ja również.

W ten sposób zgodził się zostać moim osobistym ochroniarzem. Był skłonny narażać dla mnie życie, ale chciał wiedzieć, co ja jestem skłonny zrobić dla niego. To, co mogłem mu zaoferować w zamian, nie miało większego znaczenia. Podjął już decyzję. Jego pytanie było w gruncie rzeczy czystą formalnością.

– Czego ode mnie oczekujesz? – spytałem.

– Pozwól, że się przez chwilę zastanowię – odparł niemal szeptem.

Zapalił papierosa, krótkiego hope’a, zaciągnął się i przymknął oczy, głęboko zamyślony. W jego wielkiej jak bochen dłoni papieros wyglądał jak zapałka. Trzymał go w taki sposób, że trudno było zauważyć, iż brakuje mu dwóch paliczków małego palca.

Właściwie „brakuje” to nie najwłaściwsze słowo. Obciął je sobie sam zgodnie z tradycją yakuzy, w charakterze swego rodzaju pokuty za uchybienia. Nie wiedziałem, dlaczego to zrobił i z całą pewnością nie zamierzałem o to pytać. Nie dziś.

Siedział na kanapie sztywno wyprostowany. Przyjrzałem się dokładniej jego twarzy. Miał włosy ostrzyżone na jeża i brodę przetykaną siwizną. Nie tylko jego oczodoły, ale także policzki były zapadnięte, a blada skóra miała niezdrowy, szarawy odcień. Wyglądał jak zombie. Pomyślałem, że to całkiem nieźle. Nie da się przecież zabić zombie; one wstają i idą dalej. Uznałem, że jest idealnym ochroniarzem.

– Kiedy będzie po wszystkim, napiszesz moją biografię. Jestem dumny z tego, że jestem yakuzą i chcę, żeby mój syn dowiedział się, kim byłem i czego dokonałem. Nie wydaje mi się, że będę żyć wystarczająco długo, żeby zobaczyć, jak dorasta.

Zawahałem się. Potrzebowałem go jako goryla, ale nie miałem ochoty zostać fanem yakuzy. Nie zasługiwała na to.

– Nie zamierzam gloryfikować yakuzy – stwierdziłem. – Jeżeli mam pisać, napiszę o wszystkim.

Jego odpowiedź mnie zaskoczyła:

– Niczego innego nie oczekuję.

W ten sposób nasze losy się połączyły, ale prawdziwe powody, dla których Saigō przyjął tę pracę, poznałem znacznie później.

** J. Adelstein, Zemsta yakuzy. Mroczne kulisy japońskiego półświatka, tłum. J. Żuławnik, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2014.

Redaktor inicjujący Mateusz Chaberski

Redaktor prowadzący Mirosław Ruszkiewicz

Adiustacja Wojciech Adamski

Korekta Alicja Dziura

Skład i łamanie Hanna Wiechecka

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12 663-23-80, 12 fax 12 663-23-83