Spis treści

- Okładka

- Strona redakcyjna

- Słonie w ogrodzie

Projekt okładki

Agnieszka Kucharz-Gulis

Fotografia na okładce

Zhelya, Depositphotos

Konsultant terminologii islamskiej

dr Marcin Rzepka

Tytuł oryginału: Elefanten im Garten

© Copyright by Limmat Verlag, Zurich, Switzerland

© Copyright for the Polish Translation and Edition by Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Wydanie I, Kraków 2018

All rights reserved

Publikacja dofinansowana z funduszy The Swiss Arts Council Pro Helvetia

Niniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzany i rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych, kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywany w żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy.

ISBN 978-83-233-4412-4
ISBN 978-83-8179-529-6 (e-book)

www.wuj.pl

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12-663-23-80, 12-663-23-82, tel./fax 12-663-23-83

Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98

tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.pl

Konto: PEKAO SA, nr 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325

Twoją trumnę złożyli w ziemi. Chciałeś być pochowany w Prizren. Od miesiąca w każdy piątek z rana zasłaniam włosy białą chustą i odmawiam za ciebie Ja Sin, modlitwę za umarłych.

Z okna ósmego piętra widzę Anne, mamę, wychodzącą z domu. Wiem, że do jej warg przyklejone jest marlboro. W torbie, która na pewno ma więcej lat niż ja, nosi zawsze przynajmniej jedno czerwono-białe pudełko papierosów. Gdy tylko Anne wychodzi z domu, od razu zapala papierosa ogrzaną wcześniej w dłoni zapalniczką. Zaciąga się przy tym, lekko mrużąc oczy, jakby raziło ją światło. Jej pierś faluje. Gdy wydmuchuje dym, znika na krótko w papierosowym obłoku. Nie lubi palić samotnie, nigdy nie lubiła, i teraz stoi na dole jak piec zbędny w lecie.

Baba, mój tata, chciał oduczyć ją palenia. Anne dmuchnęła mu dymem w twarz i odparła, że dobre wino potrzebuje dobrego papierosa, a od kiedy przestała pić alkohol, zaczęła mawiać, że dobra kawa potrzebuje dobrego papierosa.

Torba Anne uszyta jest z czarnej, taniej, świńskiej skóry. Jest to duża torba z długim paskiem, żeby w zimie można ją było zarzucić na ramię okutane paltem. Kiedy szukam w niej pęsetki, zauważam małą wewnętrzną przegrodę. Zamknięcie torby na zamek błyskawiczny wygląda jak rana, rana, która została wprawdzie zaszyta, lecz z której nigdy nie wyciągnięto nici. Ząbek za ząbkiem otwieram torbę i znajduję w niej drewniany grzebień, który należał do ciebie.

Anne wyjmuje z torby składaną laskę. Widzę, jak ją rozsuwa, zawsze z lewej do prawej. Dziś przysłano pocztą dwie nowe laski, stara się z przodu zużyła.

Podobałoby ci się nasze nowe mieszkanie. Podłóg nie wyścielają dywany, a z balkonu ósmego piętra daleko ponad dachami można zaglądać do innych mieszkań. Zawsze lubiłeś Bümpliz. Przychodziłeś tu na zakupy, tu mieszkało wielu twoich przyjaciół, a w meczecie urządzonym w piwnicy wieżowca świętowałeś Bajram z dużą grupą mężczyzn z Albanii.

Przez pięć lat szukaliśmy tego mieszkania. Po twojej śmierci znaleźliśmy je na obrzeżach Berna w budynku, w którym mieszka dwadzieścia siedem rodzin obcokrajowców i trzy rodziny szwajcarskie.

– Ależ pani dobrze mówi po niemiecku – zauważyła głośno i wyraźnie wynajmująca.

– Mieszkamy w Szwajcarii, odkąd skończyłam dziesięć lat – powiedziałam.

Kiedy się tu wprowadzaliśmy, postanowiliśmy powiesić na ścianach obrazy. Do dziś ściany są puste.

Anne sama chodzi do szkoły dla niewidomych, a także do Alimy, tureckiego sklepu, poza tym jeździ pociągiem do Biel w odwiedziny do swojej przyjaciółki Eminy. Raz w miesiącu przychodzi do niej Franz, żeby przećwiczyć z nią nowe trasy, po których ona potem z dumą nas prowadzi – Anne przodem, my za nią. „Kacza rodzina”, woła za nami Maria z piątego piętra. Maria wie, kto z kim pokłócił się w bloku, kto nie oczyścił pralki we wspólnej pralni i kto nie wytarł kurzu z suszarki.

Mój brat skończył dwadzieścia dwa lata, jest ode mnie młodszy o dwa lata. Chciałby zostać grafikiem, pół dnia przesypia, w jego pokoju jest zawsze ciemno i brudno. Moja siostra, której ja bardziej matkuję niż mama – moja mama, nasza mama – jest młodsza ode mnie o dziesięć lat. Anne strzeże jej jak kruchego klejnotu. Nas nigdy tak nie traktowała. Mój brat często obrywał pokrzywami w tyłek, kiedy jako dziecko zsikał się do łóżka.

Szukam innych przedmiotów w ranie torby Anne i natykam się na złożoną kartkę papieru. To list, który przysłałeś nam w lecie 1991 roku z Istambułu. Od tego czasu minęło piętnaście lat. W liście donosisz, że chcesz dostać się do Szwajcarii, i prosisz, żebyśmy za tobą przyjechali, zaufali ci. Piszesz drukowanymi literami.

Papier złożony jest w kwadrat, w miejscach złożenia trochę już zbrązowiał, twoje pismo jest staranne. Słyszę, jak mówisz „lekarskie pismo”. Nie byłeś lekarzem, tylko sprzątałeś przychodnie lekarskie, a kiedy przychodziliśmy odwiedzić cię w pracy, wdziewałeś biały fartuch, który wisiał za drzwiami, a my sadowiliśmy się na leżance, przykrytej wcześniej białym papierem, i głęboko nabieraliśmy w płuca powietrza, żebyś mógł nas zbadać.

Kiedy przyszedł ten list, Anne siedziała na sofie w naszym małym mieszkaniu w Prizren w dzielnicy Kurila i płakała. Mój brat spał pod stołem na poduszce. Stałam w otwartych drzwiach wejściowych. Wiatr wwiewał do mieszkania żółte liście. Był to ciepły wiatr, który łaskotał mnie pod pachami. Kiedy Anne wstała i mijając mnie, przeszła przez próg, mechanicznie obróciłam za nią głowę, a gdy moja głowa wróciła na poprzednie miejsce, spod stołu patrzyło na mnie brązowe oko. Jak z oddali usłyszałam głos Anne:

– Baba nie wróci do domu.

Przejechałam językiem po ustach i poczułam smak soli.

– Ludzie są słoni – powiedział raz Dede, mój dziadek.

– Gdzie jest Baba?

– Nie wiem, nie wiem, nie wiem!

Anne ukryła twarz w dłoniach. Przeczytała nam list od Baby i odpisała mu. Dziś jej słowa wpadają nam jednym, a wypadają drugim uchem, a oczy Anne widzą ponad naszymi słowami.

Anne chodzi, jakby widziała. Więc kiedy nagle gwałtownie się zatrzymuje, wychylam się przez okno:

– Coś się stało? Zejść na dół?

Anne śmieje się, odwraca i znika w holu wejściowym naszego budynku. Zaniepokojona biegnę do windy.

– Zapomniałaś mnie umalować.

Anne „redukuje laskę”, jak nazywa tę czynność. W mieszkaniu nie potrzebuje laski. Idzie do łazienki, zamyka klapę ubikacji, siada na niej i zamyka oczy. Palcami rozprowadzam po jej twarzy puder, próbując pokryć zaczerwienione miejsca na policzkach. Skóra Anne jest w dotyku trochę szorstka.

– Zamknij oczy.

– Jak wyglądam? Nie widziałam się od dziesięciu lat.

– Wyglądasz jak Fatma Girik.

Anne narzuca białą chustę na swoje czarne loki.

Wstydziłam się tej jej chusty. Nikt w naszej rodzinie nie nosił chusty; dlaczego właśnie teraz, tu, w Szwajcarii, Anne musi nosić tę chustę! Zapytałam ją o to. Anne odparła, że najpierw powinnam się zastanowić, a dopiero potem pytać. Dlatego właśnie zaczęłam pisać. Mogę pisać, co myślę, i nikt mi nie wytknie, że najpierw powinnam pomyśleć, co mówię.

Wstydziłam się już nawet tego, że nie mogliśmy sobie kupić niczego nowego do ubrania, że strzygliśmy sobie nawzajem włosy, że byliśmy jedyni, którzy nie mieli auta ani telefonu, a do tego wszystkiego jeszcze Anne z tą chustą! Już wcześniej byliśmy inni od wszystkich, potem staliśmy się obcy.

W kuchni Anne wyjmuje z lodówki butelkę coli. Mówi, że przybiera na wadze, choć niczego nie je, kilogramy na jej biodrach podwajają się chyba od samego patrzenia.

Myślę o zdjęciach, które nosi ze sobą w torebce. Nie muszę się przed nią kryć, kiedy w niej grzebię, mogę to robić na jej oczach, które mnie nie widzą, kiedy Anne się śmieje i popija colę z butelki. Wstydzę się tego.

Zdjęcia pokazują Anne w tańcu, w ciasnym objęciu, na stole stoi sporo butelek wina, pod jednym okiem Anne widać rozmazaną mascarę. Anne. Czerwone usta. Czerwone paznokcie. Na jednym zdjęciu całujesz się z nią. Na innym Anne siedzi na twoich kolanach i śmieje się z głową przechyloną w tył, jedną ręką obejmuje cię za szyję. Teraz policzki Anne się nadymają. Z jej lekko uchylonych ust wydobywa się odgłos czkawki.

– To okropne, nie rób tak więcej – mówię.

Idę do swojego pokoju i zamykam drzwi. Słyszę za sobą jej śmiech.

Po chwili dochodzi do mnie odgłos zatrzaskiwanych drzwi wejściowych. Od razu wstaję i podchodzę do okna. Zima prowadzi właśnie swoją coroczną walkę z jesienią, wkrótce ją wygra. Czekam, aż Anne wyjdzie z budynku, zapali papierosa, znajdzie w torebce laskę. I rozłoży ją – z lewej na prawą, z lewej na prawą. Przed ostatnim zakrętem Anne ogląda się i szeroko się uśmiecha. Wie, że do niej macham.

Niekiedy pierwszy września wydaje mi się tak odległy, że niczego nie pamiętam, nie pamiętam twojej twarzy, zapachu ani twoich rąk.

Coraz słabiej słyszę twój głos.

Boję się, że pewnego dnia całkiem znikniesz. Z moich wspomnień, ust, z mojej twarzy.

Aga mówi, że jestem do ciebie podobna.

Kiedy indziej znowu jest tak, jakbyś dopiero co umarł.

Leżysz bez ruchu na łóżku.

Żadnego uśmiechu na twojej twarzy.

Żadnego ruchu w twoich dłoniach.

Żadnego spojrzenia spod opadłych powiek.

Twoja broda jest podwiązana różowoczerwonym szalikiem.

Anne stała u boku Baby.

Moja siostra siedziała obok niego na krześle, z opuszczoną głową. Włosy zasłaniały jej twarz. Od czasu do czasu z czubka jej nosa skapywały na dłonie łzy.

Mój brat starał się być twardy, starał się nie patrzeć mi w oczy, starał się milczeć, regularnie oddychać. Starał się być mężczyzną.

Widziałam, jak drży mu broda, moja też drżała.

Dłoń Baby spoczywała w mojej dłoni. Nie wiem, jak długo.

W pewnym momencie ściemniło się, a w szpitalnym pokoju rozbłysło jasne światło. Ręka Baby stała się zimna i blada. Pochyliłam się i pocałowałam ją trzy razy, prowadząc ją przy tym od ust do czoła i z powrotem.

– Wybaczam ci, co było na ziemi i proszę, ty też mi wybacz.

Czasami w piekarni w Neuenegg Baba robił zakupy na zeszyt. Raz przy tym byłam. Stałam za nim przy kasie, kiedy on, lekko pochylony, cicho zapytał kasjerkę, którą znał tylko przelotnie, a która zawsze się do mnie uśmiechała, której z ust pachniało kocim jedzeniem, która miała męża Serba prowadzącego tę piekarnię, bardzo dla nas miłego, czy może wziąć te zakupy na zeszyt. Potem z uśmiechem podziękował i skłonił głowę. Po chwili pakowałam już chleb, masło, nutellę, trochę warzyw i mleko. Pudełko papierosów Baba chwycił od razu sam. Zapalił, gdy tylko wyszliśmy na zewnątrz. Wydmuchiwał w górę kółka dymu i uśmiechał się. W tym właśnie momencie – miałam wtedy dwanaście lat, a Baba stał obok mnie z błyszczącymi oczami – przysięgłam sobie, że kiedyś będę mieć tyle pieniędzy, że on i Anne nigdy nie będą musieli kupować niczego na zeszyt.

Wykrzyczałam to w niebo, przez kłęby papierosowego dymu, ile sił w płucach.

Wychodzimy z Anne z domu towarowego Globus, gdzie naoglądałyśmy się pięknych naczyń, nawąchałyśmy się perfum, nagłaskałyśmy się sweterków z kaszmiru. Zrobiło się zimno.

Anne pyta, czy mam ciepły sweter, ja odpowiadam, że tak, ona pyta, ile kosztował. Anne zawsze pyta, ile coś kosztuje. Mówi, że pieniądz pochodzi od diabła. Pieniędzmi można człowieka odciągnąć od życia, omamić, oszukać, uszczęśliwić, zabić.

Pojechaliśmy do miasta i chodziliśmy po sklepach. Najpierw byliśmy w Loeb, potem w Vögele, potem w C&A, a na końcu jeszcze w EPA. Każdy mógł coś dla siebie wybrać. Ja zawsze oglądałam najpierw wywieszkę z ceną. Dość miałam chodzenia wiecznie w tych samych ubraniach, w tych samych butach, więc wybrałam fioletowe legginsy i duży T-shirt w kwiatowy wzór. Chciałam od razu w tych rzeczach wyjść, już ich nie zdejmować. Mój brat kupił sobie słodycze i perukę i od razu ją włożył. Anne kupiła lalkę o blond włosach dla mojej siostry, a Baba pierścionek dla Anne, który po kilku dniach zafarbował jej skórę na palcu na zielono i stracił złoty kolor. Anne nigdy go jednak nie zdjęła. Plastikowy kamyk wypadał kilka razy, Baba zawsze go przyklejał.

Co miesiąc, gdy na koncie Baby pojawiała się wypłata, jeździliśmy do miasta. Wszyscy wiedzieliśmy, że nie możemy za dużo wydać, ten dzień był jednak najpiękniejszy. Szliśmy do McDonald’s, czasem też do pizzerii, Baba lubił pizzę. Obserwowałam, jak kroił ją na małe kawałki i jeszcze zwijał widelcem, zanim włożył do ust. Próbowałam go naśladować, ale byłam zbyt łakoma i duże kawałki pakowałam sobie do ust ręką.

Kiedy mieliśmy pieniądze, Baba i Anne często się śmiali. Kiedy nie mieliśmy pieniędzy, palili mnóstwo papierosów i siedzieliśmy w domu. Oni się kłócili, a my płakaliśmy w pokoju. Mój brat i ja mówiliśmy: „jeśli teraz zapali się światło, będziemy bogaci” albo „jeśli teraz zacznie padać”. Albo „jeśli Baba wygra w lotto”.

Anne wspiera się mocno na moim ramieniu; kiedy przy niej jestem, nie potrzebuje laski. W miejscu, gdzie kładzie swoją dłoń, moje ramię staje się ciepłe. Pierścionek z zielonym kamieniem, który jej ofiarowałeś, nosi na serdecznym palcu. Pierścionek już nie farbuje, zapewnia mnie, kiedy wielokrotnie okręcam go na jej palcu. Anne ma zawsze ciepłe ręce. Mówi, że ci, którzy mają ciepłe ręce, dostają dużo miłości. Bardzo ją kochałeś. Kiedy mówię, że mam zawsze zimne ręce, ujmuje moją rękę w swoją, ogrzewa ją i mówi:

– To nieprawda, nie mów takich bzdur.

Pyta mnie, czy jej ręce są pomarszczone.

– Nie – mówię – wcale, na twarzy też nie masz zmarszczek. Anne uśmiecha się, wie, że kłamię.

Nie wiedziałam, że to było pięć ostatnich minut z Babą. Baba siedział na sofie i słuchał muzyki. Rozmawialiśmy o mieszkaniu, które chciał obejrzeć z Anne. Następnego ranka zaczął się skarżyć na ból w plecach, Anne postanowiła więc przełożyć oglądanie mieszkania. Baba chciał jednak koniecznie tam pojechać. Wsiedli do czerwonego mercedesa i pojechali w kierunku Bümpliz. Po pięciu minutach serce Baby przestało bić. Anne strasznie krzyczała.

W dniu kąpieli prowadzono nas wszystkich najpierw do szatni sali gimnastycznej w szkole przy Effingerstraβe. Do pomieszczenia z natryskami kobiety wchodziły z dziewczynkami, mężczyźni z chłopcami.

Kiedy kobiety i dziewczęta się rozbierały, uciekałam na korytarz. Anne szła za mną i siadała koło mnie na zimnej podłodze. Siedziałyśmy tam tak długo, aż wszyscy się umyli i opuścili przebieralnię.

Wtedy wstawałyśmy i wchodziłyśmy do pustej szatni. Anne odwracała się do mnie plecami i szukała czegoś w swojej torbie, dopóki się nie rozebrałam i nie owinęłam ręcznikiem. Szybko brałam prysznic. Kiedy byłam gotowa, pod natrysk wchodziła Anne, owinięta ręcznikiem. Ubierałam się, czesałam włosy i pakowałam rzeczy do torby. Po chwili Anne wychodziła spod prysznica, a ja szłam do toalety. Kiedy wracałam, Anne była już ubrana. Świeżo umyte, wracałyśmy do naszego bunkra. Bunkier to było nasze pierwsze mieszkanie w Szwajcarii. Fosforyzujące zielono światło bijące z budynków szpitala uniwersyteckiego oślepiało, kiedy przechodziłyśmy przez ciemne szkolne podwórze.

Jadąc autobusem z Bümpliz do miasta, prawie codziennie przejeżdżam koło bunkra, w którym mieszkaliśmy przez dwa tygodnie. Myślę o tobie. Wszystko jest tu jeszcze takie samo. Przyciskam czoło do szyby, na próżno usiłując coś rozpoznać. Wysiadam z autobusu, schodzę w dół do wejścia do bunkra. Po raz pierwszy od piętnastu lat.

Brama jest zamknięta. Obiema rękami trzymam się jej krat, wciągam w płuca zapach wilgotnych ścian, wciskam twarz między dwa żelazne pręty. Jest ciemno.

Światło paliło się tylko w mieszkaniach naprzeciwko. Obserwowałam, jak obcy ludzie wspólnie oglądali telewizję. Niektórzy stali w otwartych oknach i palili papierosy, inni pili herbatę i rozmawiali przez telefon. Podglądałam ich godzinami, nadawałam im imiona. Palacza z naprzeciwka nazwałam Księżycową Twarzą – jeszcze nigdy nie widziałam tak okrągłej twarzy – a kobietę przed telewizorem – Elisabeth, bo była podobna do królowej angielskiej ze zdjęć w gazetach, które wertowałam przy kiosku. Mężowi tej kobiety nadałam imię Transfer. Tak często słyszałam to słowo, że uważałam, że to imię jakiegoś króla. Kiedy pewnego wieczoru Księżycowa Twarz zaczął coś do mnie krzyczeć z otwartego okna w swoim obcym języku, przestraszyłam się i wróciłam do sali, w której spało dwadzieścia czworo obcych ludzi.

Bałam się Księżycowej Twarzy. Księżycowa Twarz mógłby nas zdradzić przed wartownikami, a ci wsadziliby nas do więzienia i spędzilibyśmy tam pewnie wiele lat. Nie mogłabym już chodzić do szkoły. Mojego brata, słodkie stworzenie, oddaliby z pewnością jakiejś bezdzietnej rodzinie.

Wiele małżeństw nie może mieć dzieci, tłumaczyła mi Anne. Sama zastanawiała się kiedyś, czy nie oddać swojego jeszcze nienarodzonego dziecka, które zamierzała nazwać Orhan, bo podobał jej się aktor i piosenkarz o tym imieniu, bratu mego ojca i jego żonie. Oni nie mogli mieć dzieci, a moi rodzice mieli już mojego brata i mnie.

Myśl o oddaniu dziecka z każdym dniem coraz bardziej Anne ciążyła. W siódmym miesiącu Anne dostała silnego krwawienia. Gdy usiadła na ubikacji, małe nóżki dziecka wysunęły się z jej krocza. Anne zaczęła krzyczeć, podtrzymywała te nóżki rękami. Trzeba było natychmiast do szpitala. Anne straciła mnóstwo krwi i niemal życie. Dziecko urodziło się martwe i zostało pochowane w małej trumience. Anne powiedziała później:

– Nikomu nie mogłabym oddać mojego dziecka. Nigdy.

Kiedy stałam z głową wciśniętą między kraty bramy prowadzącej do bunkra, wyszedł z niego mężczyzna w wojskowym mundurze i podszedł do mnie.

Zapytałam, czy nie mogłabym zajrzeć do wnętrza bunkra, bo chciałabym zobaczyć, jak się żyje pod ziemią.

– Tam nie ma niczego do oglądania. To tylko bunkier przeciwlotniczy.

Pierwszego dnia naszego pobytu w bunkrze zaprowadzono nas do wielkiego pomieszczenia z długimi stołami i wieloma krzesłami, gdzie siedzieli już jacyś mężczyźni. Mieli wilgotne plamy pod pachami. Szliśmy dalej, długim korytarzem, do sali, w której stało osiem piętrowych łóżek. Baba wyjaśnił nam, że dla nas jest tylko jedno łóżko. Siedem innych łóżek w tej sali było przeznaczone dla siedmiu innych rodzin. Szare betonowe ściany przypominały mi naszą piwnicę w Prizren.

Czuć było wilgocią i trochę octem. Babaanne, moja babcia, przechowywała swoje pepperoni, pomidory i przesolony ser z koperkiem na butwiejącym drewnianym regale.

Kiedy potrzebowałam iść do toalety, zawsze musiałam czekać w kolejce. Jedna toaleta była dla kobiet, druga dla mężczyzn. Jakaś kobieta pochodząca z Kosowa, która czekała w kolejce tak samo jak ja, zapytała mnie po albańsku, gdzie jest moja matka. Rozumiałam ją, ale nie potrafiłam jej odpowiedzieć. Jak to może być, myślałam, że ludzie z Kosowa nie mówią po albańsku.

Należeliśmy do tureckiej mniejszości w Jugosławii, musiałam to wszystkim tłumaczyć, co było uciążliwe. Moi rodzice mówili po turecku, albańsku i serbochorwacku.

Chętnie przysłuchiwałam się w bunkrze obcym językom i cieszyłam się, że ich nie rozumiem. Z każdych ust płynęła inna melodia, jedyna muzyka, jaka tu istniała.

W bunkrze nie było obrazów na ścianach, dywanów na podłodze ani okien z kwiatami na parapetach, nie było Dede ani Babaanne.

Byłam mała, lecz jednak wystarczająco duża, żeby nie wolno mi było być małą.

Baba chciał mieć czerwonego mercedesa, twierdził, że jazda pociągiem jest za droga.

Przez pięć lat jeździliśmy po Szwajcarii szarym niemercedesem, dopóki policjant nie odebrał Babie jugosłowiańskiego prawa jazdy, bo w Szwajcarii było ono nieważne. Baba przeklinał – samochodem kieruje się przecież wszędzie tak samo. Chodził potem z osiemnastolatkami na kurs pomocniczy, egzamin teoretyczny i lekcje praktyczne. Musiał uczyć się parkować z instruktorem, choć auto prowadził od dwudziestu lat. Dlatego szary niemercedes pokrywał się rdzą, bo nieużywany za długo stał na ulicy. Baba odprowadził go na złom w Thörishaus, kazał sprasować i kupił, nie mając pieniędzy, czerwonego mercedesa za dziesięć tysięcy franków, którego spłacał potem co miesiąc przez pięć lat.

Kiedy wybieraliśmy się daleko, nie wszyscy wsiadaliśmy do samochodu. Anne jechała z moim bratem, ze mną albo z moją siostrą pociągiem.

Baba uważał, że dzięki temu – gdyby zdarzył się wypadek – nie wszyscy zginiemy. Nigdy nie lataliśmy też razem samolotem do Prizren, tylko jeden po drugim, w odstępie kilku dni.

Nikt nie podważał tej zasady, wszyscy znali takie historie, że zginęła cała rodzina, bo jechała razem. Żadnych potomków, nikt nie ocalał.

Zapytałam raz Sarah po szkole, jak podróżuje jej rodzina.

Zawsze razem, autem do Włoch, powiedziała. Zawsze do tego samego domu. Zawsze w drugim tygodniu letnich ferii. Sarah mówiła, że raz z całą rodziną wybrali się na wędrówkę. Droga była tak wąska, że w każdej chwili ktoś z nich mógł spaść. Ojciec powiązał ich wszystkich jedną linką wokół brzuchów i tak szli, jeden za drugim. Powiedział, że jeśli jedno z nich spadnie, to spadną wszyscy.

Ten pomysł spodobał mi się bardziej, trzeba go było tylko podsunąć Babie.

Kiedy po szkole zaproponowałam mu, że wszyscy albo nikt, powiedział, że śmierć przychodzi po każdego w swoim czasie. Nie mamy na to wpływu, chyba że przez samobójstwo, ale islam zakazuje samobójstwa. Nic więc nie możemy zrobić i w ogóle nie wiemy, kiedy ten moment nadejdzie, tłumaczył. I nie powinnam wcale o tym myśleć, bo to do niczego nie prowadzi.

Dlaczego więc nie podróżujesz z nami, drążyłam, jeśli każdy ma i tak swój własny czas na śmierć.

Baba odparł, że ja i mój brat byliśmy przez długi czas nieznośni. Czasami mieli z Anne ochotę wyrzucić nas przez okno i jeszcze po nas przejechać, żeby wreszcie zrobiło się cicho, ale islam zabrania uśmiercania własnych dzieci, więc jeździmy oddzielnie.

Baba nieraz nam opowiadał, jak udało mu się przedostać z Wenecji do Szwajcarii:

– Próbowałem zachowywać się zwyczajnie, uśmiechałem się z okna pociągu jak wszyscy, jabłko jadłem tak długo, aż miejsce po odgryzieniu kawałka zdążyło już lekko zbrązowieć, otwierałem torbę, wkładałem do środka książkę, po kilku sekundach znów ją wyciągałem, odkładałem na siedzenie obok, poprawiałem marynarkę, strzepywałem niewidoczny pył z kolan spodni, brałem łyk wody z butelki. Butelkę napełniałem świeżą wodą ze sto razy.

Potem nadeszła ta chwila. Trzymałem przed sobą włoską gazetę i próbowałem sprawiać wrażenie wyluzowanego. Jakiemuś Albańczykowi w przedziale za mną kazali okazać swoje dokumenty. Kontrolerzy paszportów zadawali mu pytania, on nie potrafił odpowiedzieć, ja też niczego nie rozumiałem, on nie był Włochem, pogranicznicy mogli to stwierdzić od razu na podstawie jego papierów i kształtu nosa. Upiłem łyk wody, odłożyłem gazetę, potem znowu wziąłem ją do ręki, włożyłem książkę do torby, a potem znów odłożyłem ją obok na siedzenie. Była to włoska książka, której nigdy nie czytałem. Teraz pozostawiłem ją otwartą. Pies szczekał, ciągnął za sobą kontrolerów, za nimi szli konduktorzy. Bilet do okazania położyłem na małym stoliku, trzymając przed sobą rozłożoną gazetę.

„Buongiorno, come stai? Che bella giornata”.

Wypowiedziałem to zdanie, jakbym przez całe życie nie robił nic innego. Okazałem swój bilet ze swobodą, podając go szybkim, eleganckim ruchem, a jednocześnie bardzo po włosku; wypadło to lepiej niż na filmach Felliniego, z których uczyłem się mimiki i gestów Włochów. Konduktor skasował bilet i podziękował, życząc mi, jak się domyślam, dalszej dobrej podróży.

„Arrivederci, grazie”, rzuciłem za nimi, mając nadzieję, że nie dosłyszą tego „grazie”. Za co miałem im dziękować?

Dopiero teraz spojrzałem na gazetę przed sobą i z przestrachem stwierdziłem, że trzymam ją do góry nogami.

Jaki ja byłem szczęśliwy, kiedy znalazłem się w Szwajcarii! Wiedziałem, że tu będzie tylko lepiej. Kiedy wysiadłem w Zurychu z pociągu, ucałowałem ziemię.

Wsiadam do pociągu w Wenecji i czytam twój dziennik. Pod datą moich urodzin widzę wpis.

Czekasz przed drzwiami małego pokoiku w domu twoich rodziców. Czekasz na mnie. Słyszysz krzyki Anne. Chcesz wiedzieć, jak wyglądam, chcesz wziąć mnie w ramiona, patrzeć, jak dorastam. Jesteś przejęty. Piszesz, że to najpiękniejszy dzień twojego życia.

Moje oczy widzą twoje pismo tak, jakby było zanurzone w wodzie, litery lekko się rozpływają, rozmazują.

W twoim dzienniku szukam ciebie, a znajduję siebie.

Zastanawiam się, kim byśmy byli, gdybyśmy zostali w Prizren.

Jestem nauczycielką. Mam dwoje dzieci, są trochę rozpieszczone i podobne do mnie. Mój mąż dużo pracuje, prawie go nie widuję; czasami jeździmy na kilka dni do małego domku nad jeziorem, gdzie diabeł mówi dobranoc, zakochuję się w najbliższym przyjacielu męża, kierowcy autobusu. Jest to mężczyzna, który w każdy poniedziałek po południu przychodzi, żeby odebrać ze szkoły swoje dziecko. Rodzice mojego męża bardzo mnie lubią, wszyscy rodzice mnie lubią. Marzę o podróżach, ale nie możemy sobie na nie pozwolić; skończyła się wojna, przypomina o tym kilka spalonych kościołów, domy i ludzie; cała moja rodzina mieszka w tym samym mieście, moja najlepsza przyjaciółka Gül mieszka w sąsiednim domu; czasami wyłączają prąd, na cztery, pięć, sześć godzin, żeby sprzedać go w innym kraju; wtedy wszędzie w domu ustawiamy świece. Mój mąż prowadzi sklep z odzieżą na uroczyste okazje. Co tydzień jesteśmy zapraszani na jakieś wesele, za każdym razem wkładam nową suknię ze sklepu, a po weselu odwieszam ją na miejsce. Dokucza mi tęsknota za innym życiem. Przed wojną dobrze nam się żyło, mówi Anne.

Baba żyje.

Przesiadam się w Arth-Goldau. Pociąg rusza, ja rozpinam płaszcz, pociąg wchodzi w zakręt, potykam się o torby leżące na podłodze, pociąg wyjeżdża z dworca, szukam wolnego miejsca i ciężko na nie opadam, kładę nogi na miejscu naprzeciw, buty opieram na pozostawionej przez kogoś gazecie. Pomiędzy butami czytam, że w przyszłości nie będzie już wyborów miss Szwajcarii. Kiedy skręcam nogę w bok, żeby przyjrzeć się twarzy ostatniej miss, gazeta spada na podłogę. Wchodzi konduktor, bez słowa okazuję swój bilet.

Gdy pociąg dojeżdża do Berna, chowam do torby twój pamiętnik.

Pierwsze płatki śniegu wirują na wietrze niczym miliony rybek w wielkiej ławicy. Z każdym podmuchem wiatru zmieniają swój kierunek. Przyglądam się błyszczącym kryształkom, próbuję skoncentrować się na jednym, śledzę go, biegnę za nim, wiatr zmienia kierunek, kryształek też, ja gonię za nimi.

Lubiłeś śnieg.

Przez chmury przebija słońce.

Nie odrywam wzroku od nieba usianego białymi kropkami, wybiegam na ulicę, płatki śniegu za mną; jeden klakson, potem drugi, potykam się o krawężnik, płatki śniegu osiadają na moich rzęsach. Trudno mi otworzyć oczy, bo śnieg topi się na rzęsach, przepraszam kierowcę, który podnosi na mnie głos, a po chwili sama zaczynam się z nim kłócić; nauczyłam się tego od Olivii, ukochanej Popeye’a, marynarza. Mój brat tak długo nazywał mnie Olivią, że zapomniał, jakie jest moje prawdziwe imię.

Wstydziłbyś się, gdybyś przy tym był. Nie lubiłeś, kiedy podnosiłam głos.

Jakaś kobieta, między sześćdziesiątką a siedemdziesiątką, wsiada ze mną do windy, którą można wyjechać z dworca berneńskiego do góry, na taras parkowy. Trzymam w rękach bukiet róż i torbę z ciastem, kobieta naciska guzik, drzwi się zamykają, a ja mówię do niej:

– Bardzo pani do twarzy w tym czerwonym płaszczu, jest pani piękną kobietą.

Idąc przez Grosse Schanze, park przed uniwersytetem, ciągle jeszcze widzę jej uśmiech. Nic nie przypomina o Dniu Kobiet oprócz zdjęć na Facebooku mojej kuzynki Almy w Prizren. Na zdjęciach widać restaurację pełną dobrze ubranych, elegancko uczesanych ludzi i nakryty stół.

Na weselu mojej kuzynki Almy było głośno, wszyscy byli zaaferowani jak na amerykańskim filmie. Ona odgrywała księżniczkę, on księcia. Tort w kształcie wieży Eiffla wystarczył dla pięciuset zaproszonych osób, podłoga odbijała kolorowe buty weselnych gości, pod sufitem wisiało dwadzieścia kamer, które utrwalały każdą sekundę, żeby potem wysłać do domu wszystkim pięciuset uczestnikom wesela DVD z sześciogodzinnym filmem, na którym mogli się odszukać. Młoda para siedziała przez cały wieczór na podeście i fotografowała się z każdym, kto sobie tego życzył. Przygotowania do uroczystości zaczęły się dwa lata wcześniej, trzeba było zarezerwować Luxory Palace, uszyć kreacje, kupić prezenty. Po weselu zaczęło się życie z długami.

Anne dzwoni do mnie, zanim jeszcze zdążę pojawić się w domu. Kiedyś przynosiłeś jej kwiaty, gotowałeś dla niej kawę, częstowałeś nas ciastem.

– Nie składasz mi życzeń? Dziś nikt już nic sobie nie robi z ósmego marca.

Kiedy wchodzę z kwiatami i ciastem, Anne zaczyna płakać i mówi, że w Prizren było tego dnia wielkie święto. Wszystkie kobiety dostawały od swoich szefów w pracy kwiaty i czekoladę, a od mężów coś z biżuterii. W socjalistycznej Jugosławii kobiety się ceniło i szanowało, mówi Anne z ustami pełnymi ciasta.

Jest południe, gdy docieram na lotnisko w Bazylei. Za godzinę uniosę się nad miastem w pomarańczowo-białym samolocie. Z plecaka wyciągam książkę. Wkoło biegają dzieci, znudzone czekaniem bez końca przed zamkniętymi bramkami, słychać głośne nawoływania ich rodziców.

Książkę zacznę czytać po dwóch tygodniach, w drodze powrotnej z Bazylei do Berna.

Pasażerowie stojący na przedzie kolejki zmuszeni są odejść na bok, ponieważ mają więcej niż jedną sztukę bagażu. Wyraźne napisy, których trudno nie zauważyć, informują, że jednej osobie wolno zabrać ze sobą tylko jeden bagaż o wymiarach nie większych niż pięćdziesiąt na czterdzieści na dwadzieścia centymetrów. Niektórzy wciskają na siłę swoje torby w pojemnik, który sprawdza ich rozmiar. W samolocie obok mnie siada jakiś Tessyńczyk z matką. Mój włoski brzmi równie kiepsko, co jego niemiecki. Tessyńczyk opowiada mi o matce, jej ojczystych stronach i mówi, że urodził się w Szwajcarii. Raz do roku lecą odwiedzić rodzinę matki, to mała wieś, której nie znam, reaguję jednak tak, jakbym wiedziała, gdzie leży ta miejscowość, po czym znowu zapominam jej nazwę, kiedy Tessyńczyk zakłada słuchawki na uszy, kończąc męczącą rozmowę. Dwie siedmioletnie na oko dziewczynki kopią nogami w tył mojego fotela z taką siłą, że fotel drży. Zamykam oczy i głęboko wciągam powietrze.

Kiedy wysiadam z samolotu, czuję na skórze prażące słońce. Dwa autobusy wiozą wszystkich pasażerów zaledwie kilka metrów dalej, do bramki nowego lotniska w Pristinie. Tam czeka na mnie Ismail. Przyjeżdżam z godzinnym opóźnieniem. Kiedy padamy sobie w objęcia, przywieramy do siebie tak mocno, że na chwilę tracę oddech. W tym momencie znowu jesteśmy dziećmi, nie czujemy upływu czasu, tego kraju nie zniszczyła wojna, nie rozstaliśmy się. Wsiadamy do piekielnie nagrzanego, starego volvo, które brat Ismaila kupił za sto pięćdziesiąt euro. Ismail jest bezrobotny. Wszystkie okna w aucie są otwarte, jedziemy i śpiewamy tureckie piosenki, które lecą w radiu, wystawiam głowę przez okno. Moje ciało jest tak ciężkie jak upał.

W sklepie Mustafy kupowałam słodki proszek o najróżniejszych smakach i kolorach, z którego można było robić syrop. Wyjadłam ten proszek wprost z torebki, nim doszłam do domu, żeby spakować z Anne ostatnie rzeczy.

Siedziałam obok Anne, a ona trzymała na rękach mojego brata i płakała. Na lotnisko wiózł nas Aga. Klęcząc na tylnym siedzeniu, obserwowałam świat przez tylną szybę. Chmury odbijały się w kałużach wody na jezdni.

– Niech twoja podróż potoczy się niczym woda, bez przeszkód, lekko. Płyń, odkrywaj, tylko nie zapomnij. Wróć niedługo, tak lekko, jak płynęłaś – to były ostatnie słowa Dede, kiedy obejmowałam go na pożegnanie. Obok stała uśmiechnięta Babaanne, z pustym ocynkowanym wiadrem w ręce.

Jechaliśmy wąskimi ulicami, pod kablami elektrycznymi wiszącymi nad miastem, mijaliśmy ludzi, domy, meczety, stary hammam, pocztę. Mój brat obejmował Anne obiema rękami. Nie chciałam, żeby Anne widziała moją twarz, wcisnęłam czoło i nos w szybę. Na błyszczącej klamce od drzwi samochodu dostrzegłam zniekształcone odbicia mężczyzn popijających herbatę przy ulicznych stolikach. Za szybą przesuwały się widoki miasta, które w naszych wspomnieniach pozostawało niezmienne od trzynastu lat.

Słodko pachnie, gdy mijam sklepy spożywcze. Nie mam jednak ochoty wchodzić do środka. Z wilgotnej ziemi wydostaje się wiosna, przeciąga się, budzi drzewa i barwy. Między starymi domami pomalowanymi na biało ukrył się mały park. Walące się i odnowione domy stoją ciasno obok siebie. Niektóre zawaliły się albo spaliły już przed wieloma laty. Większość domostw jest do siebie podobna – mają zawsze wysoką metalową bramę, przez którą wchodzi się na podwórko. Każdy ogród schowany jest za murami. W Prizren ludzie ukrywają piękno, majątki i dobra – boją się je stracić. Słyszę, jak mówisz, że zazdrością można rzucić urok i zniszczyć. Dlatego na każdym domu widnieje niebieskie oko chroniące przed złym spojrzeniem, choć islam zabrania wiary w przesądy, jak nazywa się tradycje. Każdego dnia mam przy sobie świeżą, niebieską mendil – wyszywaną chusteczkę do nosa. Swoje niebieskie oko zgubiłam przed twoją śmiercią.

Obcinam sobie włosy, przyglądam się, jak spadają na podłogę, kosmyk za kosmykiem. Każde wspomnienie oddzielam od głowy dużymi krawieckimi nożycami. Chcę pozbyć się ciężaru, który wisi na końcach moich włosów, zamienia je w widelce, a one dźgają mnie w plecy.

– Choćbyś najciężej pracowała, twoje miękkie jak wata dłonie nie zamienią się w szorstkie kamienie, nikt nie rozpozna, skąd pochodzisz, nikt nie zobaczy twojej przeszłości.

Twój głos brzmiał tak, jakbyś głośno czytał książkę. Patrzyłeś w podłogę, długo zaciągając się papierosem. Połowa papierosa zmieniła się w popiół, który spadł na stół i leżał tam, aż przejechałeś po nim dłonią i został z niego tylko kurz.

Ludzie wypowiadają słowo maszaallah i trzy razy głośno dmuchają mi w twarz, kiedy prawią mi komplementy[1]. Za każdym razem czuję na twarzy odrobinę ich śliny. Ona też chroni przez złymi i zazdrosnymi spojrzeniami, zapewniają. Uprzejmość nie pozwala zetrzeć śliny w trakcie rozmowy.

– Jak ci się żyje, jak się żyje matce, siostrze, bratu?

– Co porabia twoja siostra, brat, matka?

Mam nadzieję, że rozmowa szybko się skończy.

– Proszę, pozdrów serdecznie matkę, siostrę i brata.

Czuję wyraźnie, że kropelka jej śliny na twarzy wżera mi się w skórę.

– Serdeczne pozdrowienia również od Hatice, Fatmy, Raszidy, od Emrana, Sengül i Ceylan.

Ręka mi drży, mocno ściskam w niej chusteczkę.

– Och, niemal bym zapomniała – najlepsze pozdrowienia od mojej córki Gülay.

Kim właściwie jest ta kobieta, której ślina opryskuje mi twarz, i kim są ci ludzie, których ona wymienia?

– Do widzenia, ciociu. – Tak można tu, dzięki Bogu, nazwać każdą starszą kobietę. – Mam nadzieję, że szybko się zobaczymy.

– Oby tak się stało.

Kiedy się odwróciła, zaczynam tak trzeć chusteczką twarz, że powierzchnia mojej dłoni rozgrzewa się prawie do bólu.

Po kilku dniach nie zaszkodzą mi już żadne złe spojrzenia – od tego dmuchania okraszonego słowem maszaallah moja twarz usiana jest plamami i wypryskami.

Nagle wszyscy są oburzeni. Jesteś kobietą, powinnaś o siebie dbać – mówią – wyglądasz okropnie, nie jesteś już podfruwajką, masz dwadzieścia cztery lata, powinnaś iść do lekarza, a przynajmniej robić sobie makijaż. Zanim ścięłam włosy, wszyscy uważali, że należy je obciąć, bo wyglądam jak Cyganka, a teraz znowu mówią, że wyglądam jak dziecko, a miałam przecież takie piękne, długie włosy.

Czasem cię odwiedzam. Twoja dusza przez czterdzieści sześć lat należała do twego ciała. Przez połowę tego czasu byłeś moim ojcem.

Spoczywasz obok Dede, obok ciotki i dziadka, na plecach, nagi i owinięty w długie, białe, lniane prześcieradło.

Siedem metrów tej tkaniny zakupił mój brat w domu towarowym Loeb w Bernie.

Babaanne uparła się, żeby pochować ją kilka metrów dalej, na północ od Dede. Chciała leżeć obok swojej matki, uwielbiała matkę, chciała, żeby nazwano mnie jej imieniem.

Zanim przyszłam na świat w małym pokoju w domu moich dziadków, dwa miesiące wcześniej moi rodzice pojechali do Belgradu. Anne chciała iść do zoo. Po pięciu minutach utknęła przy wybiegu dla saren i Baba nie mógł jej stamtąd oderwać. Anne karmiła sarny orzechami, które specjalnie kupiła, Baba musiał zwiedzić zoo sam. Kiedy po nią wrócił, bo czas był wracać, Anne się rozpłakała. Mówiła, że jedna z saren uporczywie wpatruje się w jej brzuch. Baba błagał ją, żeby odeszli, bo ludzie patrzą.

Kiedy miałam kilka miesięcy, odwiedziła nas pewna starsza kobieta. I ta kobieta uświadomiła Anne, że moje imię wywodzi się z arabskiego i znaczy „sarnia księżniczka”. Anne krzyknęła:

– Wiedziałam, że ta sarna chciała mi wtedy coś powiedzieć.

Baba się roześmiał, a starsza kobieta skwitowała:

– Kismet, los.

Moi rodzice przystali na jakiekolwiek imię, żeby tylko nie musieć nazwać mnie Ferdane. Ferdane to było imię mojej prababki. Po moich narodzinach Anne z krzykiem natarła na Babę:

– Ferdane? Nigdy w życiu, takie okropne, stare imię, za nic nie nazwę tak swojej córki.

Do pokoju wszedł Aga i powiedział cicho:

– Mam dla niej imię.

– Dobrze, wszystko, tylko nie Ferdane. Idź i powiedz to swojej matce.

Babaanne miała stanowczy charakter i była bardzo piękną kobietą, której nikt nie śmiał się sprzeciwić. Mój drogi, bardzo cichy dziadek zbyt ją kochał, żeby jej coś wyperswadowywać.

– Po niej masz upartą głowę, a po Dede łagodne serce – powiedziałeś mi, zanim odszedłeś na zawsze.

Prawie codziennie wchodziłam na podwórze moich dziadków przez wielką zakratowaną bramę. Szłam kamienną ścieżką przez ogród pełen kwiatów. Dede wychowywał się w tym dwupiętrowym domu. Wokoło pachniało pomidorami, papryką i cebulą, ogórki wspinały się po obielonej ścianie. Przed wejściem do domu stała duża szafa, do której wkładałam swoje buty i stawiałam je obok butów Dede, w których chodził w piątki do meczetu. Na ziemi leżał długi, zwinięty gumowy wąż, którym Dede podlewał kwiaty, warzywa, owoce i drzewa w ogrodzie. Stałam w skarpetkach na dywanie przed drewnianymi drzwiami domu, otwierałam je i wtykałam głowę do środka. Ściany pomalowane były na kolor jasnozielony, obwieszone wieloma obrazami, a poza tym było tam jeszcze lustro.

Babaanne siedziała w kuchni-pokoju na wzorzystym dywanie, z głową pochyloną do przodu. Długie włosy zwijała obiema rękami w ślimak i upinała z tyłu głowy, wtykając w nie długą szpilkę. Na kolanach położyła sobie małą, białą miskę z kiną[2], zanurzała w niej do połowy palce i tak przez chwilę trzymała. Później przez kilka godzin nie mogła niczego dotknąć, dopóki kina nie wyschła. Palce stawały się pomarańczowobrązowe. Robiła tak co tydzień.

Dochodzę do dużej bramy. Otwieram ją z wysiłkiem, idę wyasfaltowaną dróżką przez ogród. Staję tuż obok domu, jego dachówki są częściowo zniszczone, na ziemi leżą kawałki białego tynku, okna i drzwi są zamknięte.

„Domek czarownicy”, tak zawsze go nazywałeś.

Kieruję kroki do dużego domu naprzeciw i dzwonię krótko dwa razy. Natychmiast rozpoznaję głos. To Fatma krzyczy z balkonu w dół:

– Kto tam? Czego chcesz?

– Nie poznajesz mnie?

– Ojej, to ty jesteś ta mała, wejdź, wejdź do środka, nie, poczekaj chwilę, ja zejdę na dół, chcesz coś do picia, a może coś byś zjadła?

Spoglądam w górę, trzymam się za kark i lekko go ściskam, czuję, że jest sztywny.

Słyszę jej głos, słyszę pospieszny tupot kroków na schodach.

Stoi przede mną w szlafroku. Za nią widać wnętrze domu. Obejmuje mnie, pachnie konfiturą z malin i potem.

– Niech ci się przyjrzę, już kobieta z ciebie. Nie mogę uwierzyć. Z kim tu jesteś? Anne i Baba byli u mnie kilka lat temu, tak się cieszyłam, że ich widzę.

Pytam o Mrkiego. Fatma prowadzi mnie do jego kąta.

– Mrki się zestarzał.

Mrki nie jest już tak czarny jak kiedyś. Krótko obwąchuje moją dłoń, próbuje mnie rozpoznać poprzez swoje długie rzęsy.

Mój brat i ja codziennie bawiliśmy się z Mrkim. Biegał za nami, a my uciekaliśmy z krzykiem. Kiedy się potykaliśmy, skakał po nas i bawił się z nami w mężczyznę i kobietę, jak to nazywaliśmy. Wracałam szybko do domu i zamykałam się. Kiedy Anne pytała, dlaczego się zamykam, mówiłam, że Mrki mnie ugryzł. Wtedy na kilka godzin zapędzano go do budy i przywiązywano łańcuchem. Wcale nie było mi go żal. Fatma widziała kiedyś, jak Mrki chciał się ze mną tak bawić. Zaczęła się śmiać i powiedziała, że bierze mnie za suczkę pudelkę; winne są moje ciemne loki, które wiszą mi nad uszami.

– Mogę wejść do domu? – pytam Fatmę.

Mieszkaliśmy w tym domu, zanim wyemigrowaliśmy do Szwajcarii.

– Po wojnie do drzwi zastukała pewna Albanka – opowiada Fatma. – Nie miała dzieci ani męża, który by się o nią troszczył. Zapytała mnie, czy nie mam czegoś do jedzenia, bo od wielu dni nie jadła, i czy mogłabym zaoferować jej nocleg. Została wypędzona z rodzinnej wsi i wszystko straciła. Żal mi się zrobiło biedaczki. Nakarmiłam ją i pozwoliłam zamieszkać w małym domku. Mój mąż umarł, dzieci się wyprowadziły, zyskałam w jej osobie towarzystwo. To było dziesięć lat temu.

Fatma puka delikatnie do drzwi i wchodzi do mieszkania. Mała kobieta o krótkich, ciemnych włosach serdecznie wypowiada słowa powitania. Zaczyna do mnie mówić, a ja nie rozumiem ani słowa. Fatma tłumaczy jej, dlaczego tak nagle się pojawiłyśmy i że nie mówię po albańsku. Wtedy kobieta już tylko się uśmiecha. Uśmiecha się bez przerwy, przy czym widać jej zepsute zęby, a mi robi się trochę nieprzyjemnie.

Na podłodze leży jasnobrązowy dywan w kwiaty, kolor ze ścian odpadł razem z tynkiem, okna dawno już nie były myte. Kuchnię zapamiętałam jako większą. Fatma mówi, że stary dom powinien zostać oczywiście wyremontowany, bo wszystko powoli się niszczy, ale nie ma nikogo, kto mógłby się tym zająć.

– Ja też się postarzałam, a dopóki ona zechce tu mieszkać, nie będę brać od niej czynszu, więc brakuje mi pieniędzy.

Przechodzimy do innego pokoju, wykorzystywanego jako schowek. Piętnaście lat temu na środku tego pomieszczenia stał okrągły stół i cztery krzesła, przy ścianie były dwie skórzane sofy, a naprzeciw mały telewizor. Tam, gdzie kiedyś wisiała lampa, jest już tylko dziura w suficie. Na werandzie stała głęboka otomana, a przed nią stolik. Teraz szara kamienna podłoga jest zaśmiecona. Schodzę schodami w dół i oglądam dom od strony ogrodu. Widok zasłania mi nieco drzewo pigwowca.

Anne zacięła się raz w rękę, kiedy chciałam zjeść pigwę. Krwawiła tak mocno, że trzy ręczniki były nasączone krwią. To moja wina, bo choć powinnam już dawno wyjść, żeby nie spóźnić się do szkoły, uparłam się, że muszę dostać jeszcze pół pigwy.

Do ogrodu przez małe drzwi sąsiedniego domu wchodzi jakaś pochylona kobieta i podchodzi do mnie. Niesie miotłę, obejmuje mnie i całuje.

– Maszaallah, ciągle wyglądasz tak samo, od razu cię poznałam. Wiesz, kim jestem?

– Nie.

Rękawem ocieram sobie jej ślinę z twarzy.

– Przechodziłaś zawsze przez te małe drzwi na nasze podwórze na drugą stronę, bawiłaś się godzinami z moją córką Gül, młodszą od ciebie o cztery i pół miesiąca. Bardzo ją lubiłaś i chowałaś się przed matką, kiedy cię szukała. Zawsze znikałaś. Miło cię znowu widzieć. Opowiedz, jak tam jest w tej Szwajcarii? Musi być pięknie. Mam znajomą w Bazylei; każdego lata przywozi mi czekoladę toblerone. Choć toblerone możemy już kupić w sklepie Mustafy za rogiem, ta szwajcarska to całkiem coś innego. Smakuje inaczej, o wiele lepiej.

Uliczki są wąskie i krzywe, wydaje się, że miasto oplata mnóstwo elektrycznych kabli. Próbuję przeciskać się między autami, auta stoją wszędzie, na chodnikach, przed domami, na ulicach, przed sklepami, przed meczetami. Wiele z nich ma niemieckie albo szwajcarskie tablice rejestracyjne. Nagle staję przed budynkiem w kolorze różu. Natychmiast rozpoznaję ten zapach – drewna, środka czyszczącego z chlorem i świeżej farby. Na ścianie nie ma już wielkiego portretu Tito.

W holu każdego ranka zbierali się wszyscy uczniowie i śpiewali tureckie pieśni. Teraz stoję tu samotnie pośrodku. Przy drzwiach wejściowych wiszą trzy duże arkusze z kartonu, na których przyklejono podpisane zdjęcia uczniów według przynależności narodowościowej. Na pierwszym kartonie widnieje piętnaście zdjęć uczniów tureckich, na drugim dwadzieścia sześć zdjęć uczniów serbskich, a na trzecim sześćdziesiąt osiem zdjęć uczniów albańskich. Przed wojną była to szkoła turecka.

Są ferie wiosenne, nie ma nikogo oprócz dozorcy, który siedzi w niewielkim pomieszczeniu, gryzie kanapkę i ogląda mecz piłki nożnej w telewizorze wielkości mojej dłoni. Wchodzę schodami na pierwsze, drugie, trzecie, czwarte piętro, przemierzam puste korytarze, wchodzę do jednej z klas i siadam w ławce. W klasie pachnie ołówkami, nowymi zeszytami i starymi książkami. Ławka jest porysowana. Na środku blatu ktoś wyrył serce, a w nim napis „Gökhan ve Sibel”.

Na tablicy piszę kredą swoje imię, a potem przejeżdżam po nim dłonią, żeby stało się nieczytelne.

[1] W tradycji muzułmańskiej maszaallah jest słowem mającym chronić przed rzuceniem uroku na osobę, którą się komplementuje [przyp. tłum.].

[2] Kina – turecka nazwa henny i zarazem nazwa zwyczaju barwienia henną kobiecych dłoni bądź końcówek palców [przyp. tłum.].

Po powrocie do Bümpliz wyleguję się cały dzień w łóżku, nie ubieram się, nie myję zębów, nie rozmawiam z przyjaciółkami, nie telefonuję do Anne, nie mam chęci czytać, a nawet myśleć o czymkolwiek. Ciągle na nowo zasypiam, a kiedy się budzę, czuję w sobie jakiś ciężar i głód. Czytam twój pamiętnik. Deszcz niesiony wiatrem zacina na biurko ustawione pod otwartym oknem. Krople deszczu spadają na drewno. Kiedy dzwoni telefon, nie odbieram, a jeśli już, to podnoszę głos, kiedy ktoś pyta, co u mnie słychać. W takie dni wmawiam sobie, że wszystko jest snem i że nie wiedząc o tym, żyję w iluzji. I że znowu zdarzy się coś strasznego.

Siedzę na podłodze oparta o ścianę. Słońce oświetla wierzchołek mirabelki widocznej z okna.

– Widzisz coś?

Baba podniósł mnie w górę i postawił na wysokim murze, żebym mogła zejść na drugą stronę. Mój brat przeszedł razem ze mną, chichocząc przez cały czas i naśladując Bruce’a Lee z filmów, które oglądał z Babą w telewizji.

Kiedy w nocy szła powtórka tych filmów, Baba wchodził do naszego pokoju, budził mojego brata tak cicho, żebym nie słyszała, obaj siadali przed telewizorem, nakładali słuchawki na uszy i zaczynali się głośno śmiać. Za chwilę z drugiego pokoju wychodziła Anne, obsztorcowywała ich i wyłączała telewizor. Mój brat wracał do łóżka, Anne ciskała się dalej.

– Ty ośle przeklęty, synu osła, po co dajesz mi teraz ten plastikowy kwiatek? Przestań rechotać, ale już – gromiła Babę.

– Kiedy ktoś rzuca w ciebie kamieniem, ty podaj mu chleb – odpowiadał Baba.

Usłyszałam trzaśnięcie drzwi, potem znowu otwarcie i jeszcze raz delikatne zamknięcie.

– Chodź, ośle, żeby nas nikt nie zobaczył, pospiesz się – powiedziałam do brata.

Przebraliśmy się i zaczęliśmy skakać do wody, skakaliśmy tyle razy i tak długo, że prawie padliśmy z głodu, potem wyszliśmy z basenu bramą, którą od drugiej strony jeszcze nigdy nie wchodziliśmy. Anne i Baba czekali na nas z jedzeniem na kocu pod drzewem mirabelki.

Mała dziewczynka ze starannie związanymi włosami w szkolnym mundurku. Z loków wystaje jej różowa wstążka. Dziewczynka siedzi w ławce, w klasie, bez ruchu. Żywe są tylko jej oczy, które poruszają się nerwowo z lewa w prawo. Jakby ktoś trzymał przed nią dwa obrazy, oryginał i kopię, i kazał jej znaleźć różnice między nimi. Oczy patrzą raz tu, raz tam, głowa pozostaje nieruchoma. Głęboki męski głos pyta:

– Jak się nazywasz, kizim[3]?

Dziewczynka przedstawia się i mówi, co ma w tornistrze, który leży obok niej na stole. Wyjmuje z niego wszystko i długo opowiada coś bez składu i ładu. Na koniec recytuje wiersz i nieśmiało się uśmiecha. Jej głos brzmi dziwnie.

Baba posłał mi uśmiech po wiadomości w telewizji na temat szkoły Slobodan Surcevic i powiedział:

– Bardzo dobrze wypadłaś. A jak recytowałaś wiersz – głośno i pewnie! Jestem z ciebie dumny. Teraz jesteś gwiazdką.

Wskazujący palec skierował w stronę wysokiego nieba. Byliśmy w Prevalac, w serbskich górach, dokąd przyjechaliśmy na dwa tygodnie zimowych ferii. Obchodziliśmy tam moje siódme urodziny. W hotelowym pokoju było bardzo ciepło.

Pierwszej nocy Anne i mój brat leżeli już w łóżku, a ja na sofie. Udawałam, że śpię. Baba stał przy otwartym oknie w białym podkoszulku i palił papierosa. Obserwowałam go jednym okiem, drugie z trudem mrużyłam. Gdzie patrzył mój ojciec? Budził we mnie podziw, że tak długo potrafił tylko stać. Słyszałam jego oddech, regularne wdechy i wydechy. Czasem przy wydechu z jego nosa wydostawało się trochę dymu.

Próbowałam oddychać razem z nim, też przez nos. Nie udało mi się. Myślę, że to dlatego, że miałam otwarte tylko jedno oko. Żeby utrzymać jedno oko zamknięte, potrzebowałam tyle siły, że już nie byłam w stanie regularnie oddychać. Szeroko otworzyłam usta i głęboko nabrałam powietrza.

Baba zamyka okno, a ja swoje otwarte oko. Baba nie powinien widzieć, że nie śpię. Słyszę, że jego oddech z każdym krokiem staje się głośniejszy. Baba bierze mnie na ręce. Pachnie papierosami. Ostrożnie zanosi mnie do łóżka, cicho zamyka za sobą drzwi. Kiedy wychodzi, ja wstaję z łóżka, czekam, aż Baba wejdzie do swego pokoju i zgasi światło, a potem na palcach przechodzę ciemnym korytarzem i staję przed oknem, przy którym stał Baba. Na zewnątrz jest ciemno.

[3] Kizim – dziewczynko [przyp. tłum.].

Otwieram oczy, wstaję z łóżka i idę do drzwi. Kiedy je otwieram, widzę, że to ty. Przyglądam ci się i powoli zbliżam się do ciebie. Patrzysz na mnie, podchodzisz bliżej, obejmujesz mnie.

– Przyszedłem was odwiedzić – szepczesz mi cicho do ucha. – Nie mogę przychodzić często, najwyżej raz na dwa tygodnie.

– Powiedz, jak tam jest, co u ciebie?

– Jest dobrze. A gdzie jest właściwie nasza kamera video? – pytasz i zaczynasz szukać jej po całym domu. – Gdzież ona się podziała? Chcę wam udowodnić, że naprawdę u was jestem. Musimy uwiecznić ten moment.

Jestem szczęśliwa, że cię widzę.

Pierwszy śnieg, obrazy na ścianie, gołębie na mokrej ulicy i oczywiście my. Kamera była zawsze twoim towarzyszem. Nasze żałosne przedstawienia szkolne, moje pierwsze próby malowania się, kłótnie między bratem a mną – zawsze była przy tym kamera, której teraz nie możesz znaleźć. Zawsze pamiętałeś, gdzie ją odłożyłeś.

– Kiedy znowu przyjdziesz? – pytam.

– Nie wiem, córeńko, jestem teraz!

Na nowo mnie obejmujesz, przyciskając policzek do mojego policzka. Łaskocze mnie twoja broda. Budzę się.

– Gdzie się podziały worki do odkurzacza? Gdzież one są? Nigdy nie pamiętasz, gdzie je kładziesz. Czy ja muszę się wszystkim zajmować w tym domu? – wykrzykiwał Baba.

Anne szukała w kuchennych szafkach, pod sofą, za zasłonami.

Ja – w swojej szafie, która nigdy nie chciała się zamknąć, taki był w niej bałagan. Pod łóżkiem trafiłam na zrolowany, zakurzony plakat z Leonardem DiCaprio. Pocałowałam Leonarda w usta, zamykając przy tym oczy. Mój pierwszy pocałunek był właśnie pocałunkiem z Leonardem, do tej pory się nie całowałam. Tylko raz na sylwestra w Wilderswil, w azylu dla emigrantów, kiedy miałam dziesięć lat. Otoczyli mnie wtedy ludzie, których nie znałam, ściskali mnie i życzyli dobrego nowego roku. Nagle podszedł do mnie jakiś mężczyzna ze Sri Lanki. Stanął przede mną i uśmiechnął się, poczułam jego pot. Przytrzymał mi mocno ręce, nachylił się nade mną i włożył mi w usta swój język. Otwarłam szeroko oczy, zobaczyłam przed sobą jego rozmazany obraz. Zaczęłam bić rękami wokół siebie, wyrwałam się i wybiegłam na zewnątrz. Zwymiotowałam, wymiotowałam kilka razy, aż poczułam, że jestem pusta. Potem tak tarłam język śniegiem, że zaczął krwawić.

W moim życiu nie było sekundy, żebym nie była w kimś zakochana. Całymi dniami popłakiwałam, trzymając w rękach zdjęcia i wzdychając do Mariah Carey lub Whitney Houston. Czasami bardzo głośno nastawiałam muzykę, stawałam przed lustrem i przyglądałam się sobie płaczącej. Przez kilka lat byłam zakochana we Florianie. Codziennie widziałam go na szkolnym boisku z inną dziewczyną. Chociaż byliśmy w tej samej klasie, nie zauważał mnie. W któryś czwartek zebrałam się na odwagę i napisałam do niego list.

– Znalazłaś te worki? – wołał niecierpliwie Baba pod drzwiami mojego pokoju. Ukryłam plakat z Leonardem pod kocem i potrząsnęłam głową, którą Baba mógł widzieć tylko z tyłu.

– Czy moja głowa jest z tyłu płaska?

– Nie, jest piękna.

– Nie pytam, czy jest piękna, chcę wiedzieć, czy mam z tyłu płaską głowę, bo kiedy byłam niemowlakiem, zawijaliście mnie jak mumię i miesiącami musiałam leżeć na plecach.

– Na pewno nie masz płaskiej głowy dlatego, że cię tak zawijaliśmy, kto ci naopowiadał takich bzdur?

– Aha, czyli jednak mam płaską głowę! Wiedziałam, że tak jest, a ty to teraz potwierdziłeś, dzięki! Wiesz, nic na to nie poradzę. Nie musisz na nią patrzeć, jeśli ci się nie podoba.

Baba pokiwał tylko głową i wyszedł z pokoju.

Mój brat przeszukiwał łazienkę, patrzył pod ręcznie tkanym dywanikiem, który zawsze był trochę wilgotny, grzebał w koszu z brudną bielizną.

– O, krew na twoich majtkach.

Trzymał te majtki dwoma palcami, wskazującym i kciukiem, daleko od siebie, i zaczął z nimi uciekać po całym mieszkaniu. Puściłam się za nim w pogoń.

– Oddawaj, idioto – wrzeszczałam, wyrywając mu majtki z rąk. W pokoju znowu pojawił się Baba.

W łazience puściłam do umywalki zimną wodę. Zimna woda rozpuszcza krew, powiedziała kiedyś Anne.

Kiedy po raz pierwszy dostałam okres, wstydziłam się. Bardzo bolał mnie brzuch, a ja nie byłam w stanie wykrztusić dlaczego. Anne sama się domyśliła.

– Teraz stałaś się kobietą. Kiedy ja stałam się kobietą, uczciłyśmy to z twoją babcią. Zajadałyśmy się słodyczami w kawiarniach, piłyśmy herbatę, kupiłyśmy nowe ubrania, a babcia podarowała mi bransoletkę i złoty łańcuszek.

Nie chciałam świętowania ani złotej biżuterii, a słodyczy nie lubiłam w ogóle. Bolał mnie brzuch.

Babie oczywiście nic nie mówiłam. Po prostu raz w miesiącu byłam chora. To mu wystarczyło. O nic nie pytał, co mnie bardzo uspokajało.

Nie chciałam być kobietą.

– Idź i zaparz mi kawy. Ja już nie wytrzymuję. Zwariuję z wami.

Anne zniknęła w kuchni bez słowa, ja przeszłam szybko do dużego pokoju, stanęłam plecami do telewizora, tak, żeby zasłonić Babie ekran.

– Sam nie możesz zrobić sobie tej głupiej kawy? Nie jesteś już małym dzieckiem. Ile razy mam ci powtarzać, żebyś nie rzucał skarpetek w pokoju obok sofy? Czy musisz codziennie grać mi na nerwach? A jeśli następnym razem będziesz Anne o coś prosił, powiedz „proszę”. Ona nie jest twoją pracownicą, więc nigdy na nią nie krzycz, zrozumiałeś?!

Wybiegłam z mieszkania, zatrzaskując za sobą drzwi, i poszłam schodami na górę na wielki taras. Zostałam tam, dopóki słońce nie zaczęło przygasać. Nikt nie przyszedł na górę, żeby zobaczyć, co ze mną. Po pewnym czasie zrobiło mi się chłodno i zgłodniałam, więc ociągając się, wróciłam do mieszkania, żeby wziąć sobie bułkę. Anne leżała na sofie na plecach, Baba po jej prawej stronie na ramieniu, plecami do mnie. Jego lewa noga spoczywała na udzie Anne, a lewa ręka na jej brzuchu. Głowa Baby leżała na jej piersiach, Anne natomiast obejmowała go lewą ręką, wierzchem prawej dłoni zasłaniając sobie oczy. Spali. Długo stałam nad nimi, a potem zaczęłam szukać aparatu fotograficznego. Szukałam w szafkach kuchennych, za grzejnikiem, pod stolikiem z telewizorem. Znalazłam go wreszcie w torbie i oboje sfotografowałam. Aparat włożyłam do szuflady biurka, gdzie przechowywałam pamiętnik.

Nigdy nie wywołaliśmy tych zdjęć.

Oślepia mnie słońce, kiedy wychodzę z głównego budynku uniwersytetu. Przysiadam na barierce otaczającej taras i spoglądam na auta parkujące w dole. W torbie dzwoni mi komórka.

Anne zaczyna opowiadać o nowej przyjaciółce, z którą była na długim spacerze, a ja jej o Käthchen Kleista. Anne pyta, czy jestem już w pociągu do Zurychu. Zrywam się z przestrachem, kiedy nagle dociera do mnie elektroniczny kobiecy głos: „Jest godzina trzynasta pięćdziesiąt osiem”.

Anne nosi z sobą gadający zegarek, tak głośny, że usłyszałam jego głos. Komórka prześwieca przez materiał torby, kiedy pędzę do pociągu. Uświadamiam sobie, że nie zakończyłam rozmowy, z torby dochodzi mnie wyraźny głos Anne.

Kiedy dobiegam bez tchu na peron, pociąg do Zurychu właśnie odjeżdża. Przed tablicą z rozkładem jazdy oddycham głęboko, rozpinam kurtkę i sięgam do torebki. Anne już się rozłączyła.

– Czy może pani spojrzeć, kiedy jest pociąg do Wilderswil? Zostawiłam w domu okulary.

– Równo za pięć minut.

Nieduża kobieta w turystycznych butach i kurtce przeciwdeszczowej uśmiecha się do mnie i pyta, dokąd jadę. Dopiero niedawno odkryła podróżowanie. Wcześniej rzadko gdzieś się ruszała, musiała gotować dla męża, dbać o dzieci.

– Teraz, kiedy Ernst jest już w niebie, mogę robić to, na co mam ochotę.

– Do Wilderswil, ja też jadę do Wilderswil – słyszę swój głos.

Szliśmy ulicą z niewielkim dobytkiem rozdzielonym na dwie walizki, jedną niosła Anna, drugą Baba. Powietrze pachniało dżdżownicami. Baba ćmił papierosa. Milczał, kiedy czekaliśmy w Bernie na pociąg.

Brat i ja byliśmy podekscytowani, biegaliśmy po peronie i okładaliśmy się nawzajem.

– Przestańcie. Usiądźcie tutaj. Do przyjazdu pociągu nie chcę was już słyszeć. Zrozumiano?

Ludzie wokół kręcili tylko głowami. Natychmiast z bratem ucichliśmy.

Od dwóch tygodni – od czasu przyjazdu do Berna – codziennie obserwujemy pociągi z tarasu uniwersytetu.

– Tam kiedyś będziemy studiować, w tym starym gmachu – powiedział Baba.

Wychylaliśmy się przez otwarte okno pociągu. Moje włosy oplątywały mi twarz.

– Tamten dom byłby w sam raz dla nas, tamten z trampoliną.

– Nie, ten z ogrodem pełnym kwiatów.

Poczucie, że wprost nie można złapać oddechu, i ta prędkość, która niemal wyrywała mnie z okna, były zbyt ekscytujące, żeby stamtąd odejść. Przekrzykiwaliśmy się w głośnym szumie wiatru. Anne pociągała nas co chwila do tyłu za ubrania, krzycząc, że natychmiast mamy usiąść, ale nie słuchaliśmy. Baba się śmiał, on też najchętniej wystawiłby głowę przez okno, gdyby nie wstrzymywały go groźne spojrzenia Anne.

Nie mogliśmy się nadziwić, jak miękkie i wygodne są siedzenia. Było zupełnie cicho, kiedy wreszcie usiadłam. Wokół nas byli dobrze ubrani ludzie z twarzami schowanymi za wielkimi płachtami gazet. Baba wyjął z torebki plastikowy nóż, wziął chleb w swoje wielkie dłonie i posmarował go serkiem, a potem położył jeszcze szynkę z indyka. Po chwili podłoga pełna była okruchów chleba, a blat stolika kleił się od czekolady. Anne starła mi czekoladę z policzka chusteczką, którą pośliniła. Skrzywiłam się tak, że musiałam pewnie przestraszyć nawet konduktora, który nagle wyrósł przed nami. Obejrzał nasze bilety wyciągnięte przez Babę z kamizelki.

– Tu jest pierwsza klasa, musicie przejść do drugiej.

Wyciągniętym palcem kilka razy pokazał nam przy tym kierunek.

Jazda pociągiem trwa wieczność. Annemarie, bo tak nazywa się kobieta w sportowych butach, dosiada się do mnie.

– Prowiant – oznajmia głośno. Pyta, czy chciałabym jabłko, jabłka pochodzą z jej ogrodu, przechowywała je w piwnicy.

O wiele chętniej otworzyłabym okno i wystawiła głowę.

– To było zbyt niebezpieczne.

– Co pani powiedziała? Nie zrozumiałam. – Wpatrywała się w moje usta.

– To było zbyt niebezpieczne, kiedy w pociągach można było jeszcze otwierać okna – wyjaśniam.

– Tak, to prawda. To było zbyt niebezpieczne – te wszystkie dzieci, które wychylały się, wisząc prawie na zewnątrz.

Góry się teraz zbliżyły, widać jednorodzinne domy, a koło nich dzieci skaczące na trampolinach. Mijamy w pędzie nieznane nikomu wsie.

– Czy była już pani kiedyś w Wilderswil?

– Tak, mieszkałam tam dawno temu, ale niezbyt dobrze je pamiętam.

Stary hotel nie podobał mi się, inaczej sobie to wszystko wyobrażałam i chciałam wrócić, lecz nie do bunkra, tylko do jednego z tych pięknych, porośniętych bluszczem domów przy Schlösslistraβe obok Inselspital.

Wilderswil – tak nazywała się miejscowość u podnóża gór w pobliżu Interlaken.

To miejsce było niezwykłe. Baba podał jakiemuś mężczyźnie karteczkę z adresem i wtedy poszliśmy za nim szeroką ulicą, która prowadziła między tradycyjnymi domami z drewna. Podeszła do nas jakaś kobieta, porozmawiała krótko z Babą i Anne, a potem weszliśmy do budynku, który był dawniej hotelem. Ściany wewnątrz były z ciemnego drewna, a w pomieszczeniu, w którym się znaleźliśmy, stało dużo stołów i krzeseł jak w restauracji. Cieszyłam się perspektywą wakacji, bo Baba powiedział, że to będą bardzo piękne wakacje. Za barem tłoczyli się mężczyźni ze Sri Lanki.

Świetlica – mówił napis na drzwiach, przeczytałam go głośno, nie rozumiejąc. Mój brat powtarzał to słowo przez cały dzień. Pokój z przytwierdzonym do sufitu telewizorem był duży, przed telewizorem siedziało kilkoro dzieci, oglądając Pinokia. Mój brat dosiadł się do nich i też zaczął oglądać. Nos Pinokia rósł i rósł przez całą klasę aż do ściany z tablicą. Brat chwycił się za nos. Ja poszłam za Anne i Babą schodami na pierwsze piętro. Długi, czerwony dywan ciągnął się przez korytarz, z lewej i prawej strony było mnóstwo drzwi z numerkami na tabliczkach. Zatrzymaliśmy się przed numerem dwadzieścia dwa. To było nasze drugie miejsce pobytu w Szwajcarii, zanim zostaliśmy odesłani do Neuenegg.

W Interlaken przesiadam się z Annemarie do pociągu regionalnego. Ona wspiera się na moim ramieniu, opowiada mi o swoich dzieciach, których dawno nie widziała. Jej wnuczka jest taka jak ja, mówi. Sięgam do torby i po długim grzebaniu w niej wyciągam tabliczkę czekolady.

– Wszyscy mieszkają daleko ode mnie, a ja chciałabym ich mieć koło siebie i częściej ich odwiedzać. Ale oni są tak zajęci, że nie zawsze mają czas, żeby przyjechać do Berna. Dobrze to rozumiem.

– Ma pani ochotę na czekoladę? Moja mama mówi, że czekolada rozgrzewa ręce.

Annemarie zjada jeden rządek czekolady, podsuwam jej następny.

Pociąg dojeżdża wkrótce do Wilderswil. Opakowanie po czekoladzie wyrzucam do kosza pod małym stolikiem umiejscowionym między mną i Annemarie, na którym ktoś napisał z błędem „Iyi Yoculuklar”.

– Powinno być „Iyi Yolculuklar” – wyjaśniam. – „Dobrej podróży”.

Wysiadam i dwukrotnie owijam wokół szyi swój czerwony szal.

– Miło było panią poznać, może się jeszcze zobaczymy.

Siadam na peronie na ławce i wybieram numer do Anne.

– Pamiętasz jeszcze, gdzie stał dom dla azylantów?

„Miejscowość leży w południowej części Bödeli. Wilderswil jest punktem wypadowym wycieczek w kierunku regionu Jungfrau albo ogólnie Oberlandu Berneńskiego. Jest tu szesnaście hoteli, moteli i gospód oferujących łącznie dziewięćset miejsc i kwater noclegowych, a położone w pobliżu jeziora Thuner i Brienzer umożliwiają korzystanie z kąpieli i uprawianie sportów wodnych. Można również wybrać się na pieszą wycieczkę, atrakcyjna trasa »Natura i kolej« prowadzi wzdłuż rzeki Lütschine do miejscowości Zweilütschinen”.

Ten tekst widnieje na tablicy informacyjnej obok mnie.

Co piątek nasza rodzina dostawała dwadzieścia jeden franków. Baba zapytał urzędniczkę, która zajmowała się nami, dlaczego nie wolno mu szukać jakiejś pracy, przecież nie starcza tych pieniędzy. Z paszportem F, który posiada, nikt go nie zatrudni, usłyszał Baba. Popełniłby wtedy czyn karalny. Baba uderzył pięścią w ścianę, a potem zapalił papierosa i trzymał go w zakrwawionej dłoni.

Baba zapuścił sobie włosy i brodę. Anne przestała dbać o swój wygląd, chodzić do fryzjera, a czerwony lakier nie pokrywał już całych jej paznokci.

– Anne, proszę, czy nie możesz się trochę wysilić? To nie jest przecież takie trudne. Powiedz mi, jak mam dojść do tego głupiego hotelu, po prostu mi powiedz.

Szukam na swoim smartfonie tego ośrodka dla emigrantów. Znalazłam stronę internetową służb migracyjnych kantonu berneńskiego.

„Ubiegający się o azyl to osoby, które złożyły w Szwajcarii wniosek o azyl i czekają na rozpatrzenie tego wniosku. W tym czasie osoby te zasadniczo posiadają prawo pobytu na terenie Szwajcarii. Zwykle dokumenty osób ubiegających się o azyl, które potwierdzają ich pochodzenie spoza Szwajcarii, wydaje się maksymalnie na sześć miesięcy, lecz mają one ważność do czasu nakazanego terminu wyjazdu”.

Rozpatrywanie wniosku o azyl trwało w naszym przypadku trzynaście lat.

Przez trzynaście lat nie mogliśmy opuścić Szwajcarii.

Przez trzynaście lat Baba nie mógł podjąć legalnej pracy.

Przez trzynaście lat byliśmy wykluczeni.

Po trzynastu latach stałam się kobietą, a moi dziadkowie zmarli.

„Tymczasowego przyjęcia udziela się osobom, których wniosek o azyl został odrzucony, lecz które mimo to nie mogą wrócić do swojej ojczyzny, z powodu toczącej się tam wojny, niepodlegania wydaleniu lub sytuacji materialnej. Wystawiony na dwanaście miesięcy paszport F musi być corocznie odnawiany. W rzeczywistości niemal wszyscy posiadacze i posiadaczki paszportu F nie opuszczają już Szwajcarii, jak na przykład żyjący tu od 1992 roku Somalijczycy albo obywatele byłej Jugosławii, którzy przyjechali do Szwajcarii pomiędzy rokiem 1993 a 1995”.

– Żegnaj, kocham cię, Anne, która nosiłaś mnie pod sercem dziewięć miesięcy i urodziłaś w niewyobrażalnych bólach.

Anne chętnie rozmawia o tym, jak mnie rodziła, zwłaszcza kiedy chce, żebym miała wyrzuty sumienia.

– Tak, Anne, głupio mi, obiecuję, że nie będę już na ciebie podnosić głosu.

– Daj spokój, cześć. No, cześć.

– Cześć, cześć.

Muszę jednak móc o czymś pamiętać.

„Osoby starające się o azyl obowiązuje w pierwszym okresie po złożeniu wniosku o azyl zakaz podejmowania pracy. Dlatego paszporty obcokrajowców opatrzone są uwagą »podejmowanie pracy zabronione«”.

Na przystanku autobusowym stoją młodzi ludzie w strojach narciarskich, inni mają sanki na ramionach. Trwają ferie wiosenne.

Jakiś umundurowany żołnierz czeka na autobus, jeżdżący tu co piętnaście minut główną ulicą w górę i z powrotem.

Na odznace żołnierza na ramieniu widzę napis „swisscoy KFOR”, godło Kosowa, a pod nim godło Szwajcarii. Kiedy żołnierz się odwraca i odsuwa o krok, odrzucam włosy z twarzy, on mnie zauważa, a ja pytam:

– Leci pan do Pristiny?

W tym momencie pytanie wydaje mi się głupie.

– Nie, jeszcze nie.

– Aha.

– Tak.

– Był pan kiedyś w Prizren?

– Tak, stacjonowałem.

– Wie pan, ja i moja rodzina pochodzimy z Prizren. Zanim przyjechaliśmy do Szwajcarii, mieszkaliśmy przez pewien czas w tym mieście. Pan pochodzi stąd?

– Tak jest.

– Co za zbieg okoliczności.

– Tak jest.

Odwraca się ode mnie, zanim cokolwiek zdążyłam dorzucić.

Szarpię skórkę przy paznokciach, aż krew zaczyna mi się kleić do palców.

Krew smakuje jak mój kolczyk.

Kiedy krwawią usta, krwawią tak długo, aż zapomina się, jak smakuje krew.

Nie znajduję hotelu i wracam do Berna.

– Poproszę bilety do kontroli.

W autobusie zjawia się trzech mężczyzn, w butach zdrowotnych, z wysoko podwiniętymi nogawkami spodni i w czarnych kurtkach, pod którymi wybrzuszają im się saszetki biodrowe. Mężczyźni wstają ze swoich miejsc równocześnie i przechodzą przez autobus. Wszyscy okazują bilety, mężczyźni uśmiechają się i życzą dobrego dnia. To szczęśliwe trio nie zabawia w autobusie długo, bo wszyscy mają bilety. Ja też. Zamaskowany mężczyzna, który nie chce być rozpoznany jako kontroler, a z daleka widać, że nim jest, nie ogląda dokładnie biletu, który wyciągnęłam w jego stronę. Ma do mnie zaufanie. Jadę przez berneńskie Stare Miasto, mijam Bank Lombardczyków, miejsce, gdzie przed dwoma laty istniał antykwariat książkowy Hegnauera.

W chwili, gdy wchodzę do domu i zabieram się do ściągnięcia butów, dzwoni dzwonek do drzwi. Pytam przez domofon, kto tam. Jakiś mężczyzna odpowiada coś po francusku, schodzę na dół.

Strach chwycił mnie za gardło. Zrobiło mi się niedobrze i gorąco. Gdy tylko ktoś wchodził do przedziału, w którym siedzieliśmy, serce zaczynało walić mi tak, że wydawało mi się, że widać to przez sweter. To były tylko trzy stacje, które mieliśmy przejechać pociągiem regionalnym, z Neuenegg do Flamatt. Mój brat beztrosko wyglądał przez otwarte okno i śmiał się z owiec, które wydawały z siebie zabawne odgłosy, jakby sobie z nas kpiły. Szturchał mnie, chcąc, żebym i ja wyjrzała przez okno. Tymczasem ja wpatrywałam się w drzwi.

Do przedziału weszło dwóch mężczyzn. Mimo kamuflażu od razu wiedziałam, kim są. To spokojne patrzenie w okno i te powolne ruchy. Buty zdrowotne, czarna kurtka z wybrzuszeniem z przodu.

– Bilety poproszę.

Poczułam gęsią skórkę. Mężczyźni wbili we mnie wzrok, który mnie paraliżował. Mój brat ciągle się jeszcze zaśmiewał, nie zauważył ich wejścia. Jeden z mężczyzn powtórzył:

– Proszę bilety.

– Nasze bilety wyfrunęły przez okno, trzymałam je właśnie w ręce, a kiedy usiadłam, znikły.

Mężczyźni wciąż się uśmiechali, pozwolili bratu dalej paplać, aż ten spojrzał na mnie pytająco i stracił rezon. Nie wiedziałam, co powiedzieć.

Uśmiech nadal tlił się w oczach mężczyzn. Kazali mi wypełnić druczek; chodziło o nasze dane personalne. Podałam, że nazywam się Sarah Krebs, mieszkam przy Eseligasse dwa, a jako numer telefonu wpisałam numer kabiny telefonicznej przy dworcu w Neuenegg, z której codziennie dzwoniliśmy.

Dzwoni dzwonek u drzwi. Kiedy schodzę na dół, przed bramą czeka zmarznięty, uszminkowany mężczyzna bez kurtki i od razu zaczyna mówić.

Musi wracać do Paryża, nie ma pieniędzy, nie ma gdzie spać, jest głodny, twierdzi, że w Szwajcarii nie ma empatycznych ludzi, mówi głośno, coraz głośniej, w końcu milknie.

Proponuję mu posiłek, ciepły sweter, pomoc w znalezieniu noclegu i częściowe pokrycie kosztu biletu, który kupię razem z nim.

Mężczyzna podnosi głos, chce tylko pieniędzy, wykrzykuje, że jestem rozpieszczoną, bogatą smarkulą, której się dobrze powodzi, której zawsze się dobrze powodziło, która nigdy nie miała problemów i jest skąpa.

Odchodzi, a ja stoję osłupiała przy wejściu obok skrzynki na listy.

Lodówka, wprawdzie używana, ale wyglądająca na nową i mało zniszczoną, tylko z małym, ledwo widocznym zadrapaniem na czerwonej obudowie, była duża i niewiele kosztowała. Stała w kuchni w Neuenegg obok okrągłego stołu z białym obrusem.

Ta czerwona lodówka buczała w nocy głośniej niż ta mała, szara, którą mieliśmy wcześniej i którą tak lubiłam, a która została odstawiona na złomowisko, obok setek samochodów. Na złomowisko zostało też już wcześniej odprowadzone nasze stare, czerwone auto i potem sprasowane przez dwudziestotonowy zgniatacz z szesnastoma potężnymi młotami. Sprasowane auto powiększyło stertę innych zgniecionych blach. W tych stertach blach zamieszkiwały całe rodziny szczurów, robali i insektów. Nasza sprasowana lodówka stała się dla nich kolejnym mieszkaniem, z niewielkim, prawie niewidocznym zadrapaniem na czerwonej obudowie.

Codziennie na złomowisku przybywało sto takich nowych mieszkań.

Pod nową lodówkę Anne nie musiała już podkładać ręczników, które rano były napęczniałe od wody i od których czuć było zapach zmokłych na deszczu jeansów.

W tej lodówce nic się nie roztapiało, ale i nic się nie mroziło.

– Bardzo praktycznie – powiedziała Anne.

– Po amerykańsku – powiedział mój brat.

– Jaka duża – powiedział Baba.

– Lodówka – powiedziała moja siostra.

Piątego lutego Sarah skończyła dwanaście lat.

Moje oszczędności wystarczyły na czerwoną świecę w kształcie aniołka, trzy kadzidełka zapachowe i plakat z wodzem Indian w czarno-białej tonacji. Zapakowałam wszystko w używany papier prezentowy.

Dziwiłam się, że Sarah nie przyszła tego ranka do szkoły i postanowiłam zrobić jej niespodziankę w domu w porze obiadowej. Sarah mieszkała ze swoją rodziną w dużym domu z ogrodem położonym za szkołą pod lasem w Neuenegg. Drzwi otworzyła mi jej mama.

– Witaj, dawno cię nie widziałam. Jak się masz?

– Dziękuję, czy Sarah jest w domu?

Jej mama odwróciła głowę i zawołała Sarah. Wpatrywałam się w jej kark z krótko przystrzyżonymi blond włosami. Szyję miała tak cienką jak moja ręka. Prawie nie miała biustu. W drzwiach stanęła uśmiechnięta Sarah. Nie sprawiała wrażenia specjalnie chorej.

– Wszystkiego dobrego z okazji urodzin.

Obiema rękami sięgnęłam do torby, wyjmując swój prezent.

– Dziękuję bardzo, nie musiałaś.

Sarah była uprzejma jak zwykle.

Pomiędzy jej ramieniem a futryną drzwi dojrzałam wnętrze salonu. Byli w nim Simone, jej kuzynka, kilkoro przyjaciół, cała rodzina i jeszcze kilka osób, których nie znałam. Na stole piętrzył się stos kolorowych pakunków. Na drugim stole czekało wielkie ciasto. Jej matka znowu podeszła do drzwi, uśmiechnęła się i podziękowała. Powiedziała, że to nie było potrzebne, i dotknęła ramienia Sarah.

– A teraz chodź, wszyscy na ciebie czekają.

Sarah podziękowała jeszcze raz i wyciągnęła do mnie rękę.

– Nie chcesz wejść? – usłyszałam cichy głos, kiedy zamykały się drzwi.

– Nie, nie, nie mam czasu, muszę wracać do domu, do zobaczenia jutro w szkole.

W drodze powrotnej przez długi czas szłam przez las. Usiadłam pod brzozą. Patrzyłam, jak z bezlistnych gałęzi wiatr zdmuchiwał śnieg.

Sarah – tak właśnie chciałam się nazywać. Nienawidziłam własnego imienia, którego nikt nie potrafił zapamiętać. Kiedy ktoś obcy pytał, jak mi na imię, zawsze odpowiadałam: Sarah.

Gdyby nasze drogi nie skrzyżowały się w szkole, na pewno byśmy się nie zaprzyjaźniły. Pierwszego dnia na dużej przerwie spadłam z drabinki na placu zabaw. Na chwilę straciłam oddech i zdolność zrobienia jakiegokolwiek ruchu. Sarah była jedyną osobą, która do mnie podbiegła i zapytała o coś, czego zresztą nie zrozumiałam. „Sarah” wskazała na siebie palcem. Uśmiechnęłam się; sytuacja przypomniała mi scenę, w której Jane tłumaczy Tarzanowi, jak się nazywa.

Po szkole spotykałyśmy się tylko czasami. Ona chodziła na koncerty Gottharda, DJ-a Bobo i Floriana Asta, ja słuchałam Tupaca, Snoop Dogga i Jaya-Z. Na moje trzynaste urodziny zrobiła mi jednak wielką niespodziankę. Niczego nie przeczuwałam. Jej mama zawiozła nas do Zurychu i tam zobaczyłam wielki plakat: „DJ Bobo live in Zürich”.

Hala była już w połowie zapełniona przekrzykującymi się, tłoczącymi ludźmi. Patrzyłam, jak Sarah przepycha się w tłumie i ciągle się na mnie ogląda z rozpromienioną twarzą. Trzymając mnie za rękę, ciągnęła za sobą. Blond włosy do ramion zasłaniały jej szyję.

– Zaraz się zacznie! – krzyknęła w moim kierunku i odrzuciła grzywkę z oczu.

Mężczyzna stojący obok posadził mnie sobie na ramionach, z radości, że za chwilę rozpocznie się koncert DJ-a Bobo. Przedzierał się ze mną przez tłum. Chwyciłam go mocno za włosy, aż krzyknął z bólu. Sarah się śmiała. Zobaczyłam jeszcze pustą scenę ponad morzem głów. Samego koncertu nie pamiętam.

Anne zapytała, gdzie się tak długo podziewałam.

– Sarah ma dzisiaj urodziny, zostałam zaproszona na obiad urodzinowy do jej domu.

– Dlaczego nic mi nie powiedziałaś? Martwiłam się.

– Wiesz, oni urządzili wielką uroczystość, było pyszne ciasto upieczone przez mamę. Sarah dostała tyle prezentów, szkoda, że nie widziałaś, jak pięknie były zapakowane.

Zrobiłam krótką pauzę i zanim weszłam do swego pokoju i ukryłam się pod kocem, powiedziałam jeszcze:

– I jej mama przekazuje ci pozdrowienia.

Anne uśmiechnęła się i powiedziała, że powinniśmy ich kiedyś zaprosić, ona też upiekłaby ciasto i wypilibyśmy razem herbatę.

Nie mogłam doczekać się kolacji.

Następnego dnia chciałam spytać w szkole Sarah, czy przyszłaby do nas kiedyś w odwiedziny ze swoją mamą. Ale gdzie by usiedli – na łóżku, gdzie sypialiśmy? Ciasta, które robi Anne, mama Sarah by nie tknęła, za wiele w nim czekolady i masła. Jej mama była wysportowana, uprawiała jogging, nawet gdy padał deszcz. Ja też próbowałam biegać z Anne, ale ona zatrzymywała się po trzech minutach i zapalała papierosa. Potem chciała biec dalej z papierosem w ustach.

Na papierosy mama Sarah miała alergię, u nas by się udusiła.

Potem przyszły wakacje. Budziłam się zawsze wczesnym rankiem – o tej samej porze co Baba. W łazience mieliśmy dwie umywalki, ja zajmowałam jedną, Baba drugą. Pomiędzy umywalkami stał czarny magnetofon kasetowy, z którego Baba puszczał za każdym razem tę samą kasetę Gülden Karaböcek i cicho podśpiewywał. Znałam każde słowo, ale nigdy nie śpiewałam. On się golił, ja myłam sobie twarz. On się czesał, ja też. On nacierał twarz wodą cytrynową po goleniu, ja się kremowałam. Kiedy na koniec mył ręce, robiłam to samo. Potem szliśmy do kuchni, gdzie Baba nastawiał kawę dla Anne.

Sara obiecała mi, że do mnie zadzwoni, kiedy tylko wrócą z wakacji.

Na ulicy spotkałam Simone. Zdziwiłam się, że ją widzę, bo spędzała wakacje z Sarah i jej rodziną.

– Jak tam ferie? Kiedy wróciliście?

Potem poszłam dalej, a słowa Simone kotłowały mi się w głowie.

– Wróciliśmy dwa tygodnie temu. Zaraz idę z Sarah na basen do Laupen. A ty co porabiasz?

List, który miał zmienić naszą przyszłość, nadszedł w końcu maja 1995 roku. Rozdaliśmy meble, pomarańczowy rower, papużkę, rodzinę królików, kota, myszki i pomysł, że będziemy żyć w Szwajcarii.

Każdy z nas pakował swoją walizkę. Pożegnaliśmy się z sąsiadami, którzy patrzyli na nas podejrzliwie. Kilkoro przyjaciół, których mieliśmy, wręczyło nam prezenty do przekazania swym krewnym, których nie widzieli od lat. Baba z przyjacielem, który żył w Szwajcarii od dłuższego czasu i lepiej znał niemiecki, napisał list do dyrektora szkoły, w którym informował, że ja i mój brat przestaniemy chodzić do szkoły. Za dwa tygodnie rozpoczynały się wakacje i po nich mieliśmy już nie wrócić do szkoły.

Następnego dnia, kiedy weszłam do klasy, było dziwnie cicho.

– No, dzieci, pożegnajcie się teraz. Powoli i spokojnie, zrozumiano?

Nauczycielka stała przed tablicą.

Uczniowie podchodzili jeden po drugim do mojej ławki i podawali mi ręce. Niektórzy potrząsali ręką, inni mocno ściskali mi dłoń, jeszcze inni niemal jej nie dotykali, jakby się brzydzili.

Nikt nie patrzył mi w twarz, słyszałam tylko czasem ciche „cześć”, przypominające raczej chrząknięcie. Sarah była jedną z tych, która podała mi rękę. Nie chciała się przede mną rozpłakać, na pewno zaczeka na mnie po szkole, żeby porządnie się pożegnać.

To, co otrzymaliśmy z urzędu, to były w sumie trzy „negatywy”, jak moi rodzice nazywali te listy.

Pierwszy „negatyw” przyszedł w żółtej kopercie i rzucał się w oczy już w skrzynce na listy. Dobrze go pamiętam. Z całego listu zrozumiałam tylko jedno słowo – „odmowa”. Doskonale wiedziałam, co to znaczy. Było to wtedy, kiedy mieszkaliśmy w Szwajcarii cztery lata. Drugi „negatyw” dostaliśmy w piątym, a trzeci w szóstym roku naszego pobytu.

W klasie mojego brata nauczycielka specjalnie z tej okazji upiekła ciasto, do tego przygotowano herbatę owocową. Wszyscy śpiewali piosenki i przez całe przedpołudnie oglądali filmy.

W domu opowiedziałam, że moja klasa była smutna, większość płakała, przytulała mnie, życzyła mi wszystkiego najlepszego. Nie oglądaliśmy filmów, ale przez cały ranek słuchaliśmy muzyki i tańczyliśmy. Wszyscy żałowali, że odchodzę.

Wakacje miały się ku końcowi, od wielu dni padało. Za tydzień mieliśmy wracać do Prizren, bilety powrotne leżały razem z paszportami na stole. Kiedy wyciągałam listy ze skrzynki, zauważyłam pismo z gminy. Oddałam je Babie.

Baba zmarszczył brwi i zawołał Anne.

Oparta o ścianę, zsunęłam się na podłogę. Mój podkoszulek zwinął się na plecach, tworząc miękką wyściółkę.

– Kto przyniesie nam z powrotem nasze rzeczy?! Niczego przecież nie mamy. Oni traktują nas jak marionetki!

Nie drgnęłam. Ściana, do której przylegały moje plecy, była zimna. Przyglądałam się swojemu pępkowi.

Baba krzyczał.

Siedziałam z podwiniętymi nogami. Kolana mi się trzęsły. Stopy miałam szeroko rozstawione, tak, że widziałam je z lewej i z prawej strony. Anne poprawiła mój podkoszulek, chwyciła mnie za ramiona i podniosła, nachylając się nade mną i zaglądając mi w twarz.

– Zostajemy tutaj, przedłużyli nam prawo pobytu. Cieszysz się?

Zbliżał się pierwszy dzień po wakacjach, bałam się go. Co powiedzieć? Jak się zachować? Z wszystkimi się przecież pożegnałam. A my zostajemy. Nie chciałam zostać. Chciałam wracać do moich przyjaciół, rodziny, do mojego miasta. A jednak zostaliśmy.

W klasie usiadłam przy stoliku, przy którym nikt nie siedział. Nie miałam już roweru, więc wróciłam do domu piechotą. Nie lubiłam chodzić na piechotę.

Pomarańczowy rower wygraliśmy na jarmarku. Baba i Anne szli sobie spacerkiem za nami, a my biegaliśmy z wózkiem dziecięcym. Baba kupił sobie los w loterii Tombola. Wszystkie nagrody leżały na stole: kosze na owoce, kiełbasy, domowe urządzenia elektryczne, talony na zakupy i wiele innych rzeczy. Mój brat i ja przepychaliśmy się przez tłum, aż znaleźliśmy się na samym przedzie, przy czerwonym stole. Dokładnie oglądaliśmy wszystkie nagrody. Gdy mój wzrok padł na ciasto, ślinka napłynęła mi do ust, przełknęłam ją, mój brat zareagował podobnie. Kobieta stojąca za stołem wykrzyknęła: „Ręce z dala od ciasta, ciasto możesz wygrać, jak kupisz los. Kupiłaś los?”.

Pieniędzy starczyło akurat na jeden los w wielkim losowaniu i podróż kolejką dla mnie i brata. Trzy albo cztery razy chodziliśmy obok każdego wagonika. Przyglądaliśmy się krzyczącym ludziom, porównywaliśmy nagrody, słuchaliśmy muzyki. Podobały mi się barwne światła, podobali mi się roześmiani ludzie. Przede wszystkim podobało mi się, że nikt nie wiedział, kim jestem.

Wsiedliśmy do wagonika w kształcie łupiny, który miał dwa miejsca do siedzenia i był umocowany na długiej macce różowej ośmiornicy. Kiedy przyszedł mężczyzna kontrolujący bilety i wyciągnął wielką dłoń, spojrzałam na brata, bo on wcześniej włożył sobie kupony do kieszeni spodni. Brat zaczął płakać. Mężczyzna przejechał mu ręką po włosach i dał znak, że mamy siedzieć cicho i nic nie mówić.

– Jeszcze raz miałeś szczęście, ty idioto – krzyknęłam do brata.

Jasne światła umieszczone pod siedzeniami rzucały refleksy na metalową podłogę. Kiedy karuzela ruszyła, zaczęliśmy krzyczeć ile sił w płucach.

Próbowałam wykrzyczeć z siebie mój niemiecki.

Włosy zwiewało mi na twarz, czułam szampon Pantene, który zawsze kupował Baba, włosy wszystkich w domu pachniały tak samo. Zacisnęłam dłonie aż do bólu. Głowa mojego brata fruwała w lewo i w prawo. Wzbijaliśmy się, spadaliśmy, jechaliśmy coraz szybciej, muzyka zagłuszała nasze krzyki.

Kiedy wszystko znieruchomiało, niemiecki miałam jeszcze w głowie.

– Dwieście czterdzieści pięć! Kto ma numer dwieście czterdzieści pięć? – zawołał kobiecy głos.

To byliśmy my, to był nasz numer. Wciśnięto nam w ręce wielką paczkę, Baba położył ją na dziecięcym wózku i tak poszliśmy do domu, nie wiedząc, co jest w środku. W domu wypakowaliśmy części pomarańczowego roweru, a Baba go skręcił.

Tych, co potem drwili z mojego roweru, mijałam pędem. Nuciłam przy tym głośno i długo „hmm”, potem znowu ciszej i znowu bardzo głośno; bardzo głośno i bardzo długo, a oni wykrzykiwali za mną niezrozumiałe zdania.

Niemiecki był jak choroba, o której próbowałam nie myśleć, choć ścigała mnie przez cały dzień. Kiedyś jednak zaczęłam rozumieć tamte złośliwości.

Teraz mój rower jest tam, gdzie powinniśmy byli wrócić.

Pan Lang zmienił się w starego kruchego człowieka. Białe włosy, które mu pozostały, ciągle jeszcze zaczesuje sobie w poprzek na łysinę.

Śmieje się i stawia torbę na starej drewnianej ladzie, za którą siedzę i czytam.

Ciężkie książki, Zabytki Szwajcarii, które zawinął, każdą z osobna, w białe ściereczki, wypakowuje ostrożnie z torby.

– Jaką one mają wartość? Chciałbym je sprzedać.

– Te książki są w każdym szwajcarskim domu. Nie możemy ich już niestety skupować. Jeśli pan chce, może pan te książki tutaj zostawić, a ja je zutylizuję.

– To są wartościowe książki, pani nie ma orientacji, chcę rozmawiać z osobą z kwalifikacjami.

Wyjaśniam panu Lang, że ja właśnie jestem taką osobą i że naprawdę bardzo mi przykro.

Wbija we mnie wzrok, nie poznaje mnie, pakuje znowu swoje książki do torby i opuszcza antykwariat na berneńskim Starym Mieście. Powinieneś był go widzieć. Siadam, zagłębiam się w Idiotę. Zaczyna świecić słońce, robi się coraz cieplej, dni stają się dłuższe. Wielkie okna wystawowe wpuszczają dużo światła.

„W każdym innym sklepie królem jest klient, w tym sklepie królujemy my”.

To zdanie usłyszałam od właściciela antykwariatu, przyjmując tę posadę. Antykwariat istnieje od roku 1955. Nadal wygląda tak jak wówczas. Te same meble, ten sam dywan z włókna kokosowego. Książki uporządkowane według alfabetu i rodzajów. W moich ubraniach siedzi stary kurz. Sklep ciągnie się od uliczki Kramgasse do Rathausgasse, należą też do niego dwie piwnice o łukowatych sklepieniach i wielka powierzchnia do przechowywania szczególnie wartościowych książek. Będę tu pracować do ostatniego dnia. Potem zaczniemy wynosić ostatnie kartony książek i ustąpimy miejsca placowi budowy.

Pierwszego dnia wakacji zrobiłam sobie miejsce do pracy na poddaszu.

Przez jedyne okienko napływało gorące powietrze. Postawiłam na środku stół i usiadłam plecami do okna. Przestrzeń była niewielka i odgrodzona drzwiami od reszty poddasza, służyła przedszkolu mieszczącemu się na parterze budynku dawnej szkoły za komórkę do przechowywania nieużywanych rzeczy. Na środku wielkiego poddasza wisiała gruba lina, której koniec przymocowany był wysoko do dzwonka. Czasami ściskałam węzeł na końcu liny między nogami i huśtałam się w tę i we w tę, a dzwonek dzwonił i hipnotyzował mnie swoim tonem.

Przez lata zdążyliśmy zupełnie zastawić poddasze gratami. Przy ścianie stał popsuty telewizor. Usiadłam przed nim na podłodze i przejechałam palcem po zakurzonym ekranie.

– Pachniesz kurzem, co robisz na górze przez cały dzień?! Idź na basen, na dworze jest upał.

Anne była niezadowolona, że spędzam wakacje na poddaszu.

Pan Lang zapowiedział mi przed wakacjami, że muszę opanować stopień szósty, siódmy i ósmy z francuskiego, inaczej nie przepuści mnie do szkoły średniej.

Zaprotestowałam, we francuskim nie ustępowałam umiejętnościami wszystkim innym uczniom z mojej klasy, pan Lang się jednak uparł. Powiedział, że po wakacjach muszę pokazać, że zrobiłam postępy, wtedy przejście wyżej nie będzie problemem.

Każdego ranka budzik budził mnie o siódmej rano. Myłam się, ubierałam i szłam na poddasze. Każdego dnia rysowałam kolejną kreskę na zakurzonym ekranie telewizora, a palec wycierałam sobie o spodnie. Siadałam przy biurku i uczyłam się słówek, robiłam ćwiczenia, czytałam na głos i sama tworzyłam sobie sprawdziany. Miałam zeszyt do słówek, których uczyłam się na pamięć, zeszyt do ćwiczeń, które sobie robiłam, zeszyt do gramatyki, zeszyt do dyktand, które czytał mi mój brat, i zeszyt na moje rysunki, które robiłam, gdy nie miałam już siły dłużej wkuwać, bo bolała mnie głowa.

Kiedy mój brat i jego koledzy zaglądali do mnie, żeby gdzieś mnie wyciągnąć, nie dawałam się namówić i uczyłam się, dopóki nie zapadł zmrok. Baba był jedyny, który mnie rozumiał. Pokaż temu Lang, mówił do mnie głębokim głosem. Dasz radę, osiągniesz to, co sobie postanowiłaś, jesteś tak samo uparta jak ja. Baba przynosił mi na górę jedzenie i lemoniadę, którą sam przygotowywał, odpytywał mnie ze słówek, próbował czytać po francusku, co skutkowało wybuchami śmiechu.

Ostatniego dnia wakacji poszłam po raz ostatni na poddasze, usiadłam przed telewizorem i narysowałam na zakurzonym ekranie czterdziestą dziewiątą kreskę. Pierwsza kreska była już słabo widoczna, narysowałam wszystkie czterdzieści dziewięć jeszcze raz.

Kiedy pierwszego dnia po wakacjach wpadłam na szkolnym korytarzu na pana Lang, chciałam pokazać mu moje zeszyty.

– Ustalono już skład klas. Przesunięcia nie są możliwe.

Lecę samolotem do Prizren, żeby cię odwiedzić.

Aga opowiada mi jakąś historię. Zawsze mi coś opowiada, kiedy go widzę.

– Można wierzyć, można nie wierzyć – zaczyna, siadając na wielkim kamieniu i ocierając sobie pot z czoła. – Pewnego piątkowego ranka Ali podlewał kwiatki, które wyrastały z ziemi, pod którą leżały ziemskie szczątki jego ojca. Na drewnianej belce widniał napis: „Ali Baba, 1912–1992”.

Kilka metrów dalej Mehmet zmiatał miotłą brud z marmurowej płyty nagrobnej. Groby były niemal niezauważalne, a można je było rozpoznać tylko po kamieniach ukrytych w wysokiej trawie. Na gigantycznej, czarnej marmurowej płycie widoczna była za szklaną szybą wygrawerowana podobizna ojca Mehmeta i podpis: „Mehmet Aga, 1912–1992”.

Marmur, pod którym leżały szczątki Mehmeta Agi, zżarte przez robaki, był wyższy niż wszystkie inne groby i zadziwiająco czysty.

Mehmet zapytał Alego: „Czy twój ojciec znaczył dla ciebie tak mało, że nie chcesz po jego śmierci okazać mu czci i nie każesz wykuć dla niego choćby pięknego nagrobka? Ali Baba był dobrym człowiekiem, zostawił ci tyle pieniędzy, ty egoisto!”.

Mehmet odwrócił się od Alego i odszedł.

„Biedny Mehmet Aga”, powiedział do siebie Ali. „Kiedy anioł Gabriel zadmie w trąbę, będziesz z trudem przebijał się z grobu przez twardą ziemię, a do tego będziesz dźwigał na plecach ciężki marmur, który twój syn dał ci na drogę. Mój ojciec natomiast wychynie z miękkiej ziemi niczym robaczek, zerwie sobie kwiat, weźmie na ramię drewnianą deskę i radośnie uniesie się w górę”.

– Widzisz tam po drugiej stronie ten cały marmur? – pyta Aga. – Ten biedny człowiek będzie musiał go ze sobą wlec, mówię ci.

Pokazuje niemożliwy do przeoczenia grób i przed wyjściem z cmentarza z uśmiechem bierze mnie pod rękę.

Słońce przypieka skórę, kiedy w drodze powrotnej do domu wchodzimy z Agą do piekarni, do której chodziłam z tobą każdego ranka po kifle[4].

Za niebieską zasłonką na stole posypanym mąką, większym niż moje łóżko, leżą setki kifli przygotowanych do pieczenia. Obserwuję ręce, które z niewielkich kawałków ciasta toczą w mące pomiędzy wnętrzem dłoni a drewnianym stołem okrągłe, gładkie kulki. Ręce obracają kulki w mące, rzucają na stół i głaszczą ruchem, jakim głaszcze się dziecko po włosach. Potem z kulek formuje się coś w kształcie węża i skleja na obu końcach. Ręce kładą je na wielką blachę i posypują sezamem. Czarne drzwi pieca na krótko się otwierają i połykają kifle.

„Ciasto ma być miękkie jak płatki twoich uszu”.

Piekarz ociera sobie czoło rękawem białego fartucha, bierze długą, czarną szuflę i wkłada ją w ognistą gardziel, z której ratuje złote kifle przed spaleniem.

Jedną kiflę wcisnął mi w rękę już na wejściu, a teraz przykłada mi drugą do policzka, aż policzek zaczyna palić. Cicho mówię „dziękuję”, bo połowa kifli wypełnia mi usta.

Kochałam słodki smak chleba, toteż jako dziecko postanowiłam, że wyjdę za mąż za piekarza, bo sama nie szykowałam się do tego zawodu. Od lat zamierzałam zostać piosenkarką jak Dragana Mirković.

Przed koncertem w domu kultury w Prizren, gdzie siedzieliśmy w pierwszym rzędzie, poszłam z Babą do toalety. Stanęłam przed lustrem i zaczęłam śpiewać z niewidzialnym mikrofonem w ręce. Kiedy weszła jakaś kobieta, szybko wyszłam.

– Baba, chciałabym poznać Draganę Mirković.

Baba wziął mnie za rękę i poszliśmy długim korytarzem. Upomniał mnie, żebym była cicho. Ostrożnie posuwaliśmy się naprzód.

– Jeśli moja córka chce poznać Draganę Mirković, to ma poznać Draganę Mirković.

Weszliśmy do pokoju, w którym podeszło do nas dwóch mężczyzn, żeby nas stamtąd wyrzucić. Baba bronił się, rozmawiał z nimi w języku Dragany Mirković, podniósł głos, wskazywał na mnie. Dragana pięknie poruszyła ręką i mężczyźni nas zostawili.

Odcisk czerwonych ust na moim policzku po pocałunku Dragany dumnie pokazywałam wszystkim dopóty, dopóki Anne nie zmusiła mnie do kąpieli.

– Ile kifli mamy wziąć, bardzo jesteś głodna? – pyta Aga.

Piekarz zawija w papier dziesięć sztuk, a potem wkłada je do cienkej torebki z plastiku.

Aga zna w Prizren wszystkich. Po wojnie zamknięto zakłady tekstylne, Printeks i Perlonkę, wytwórcę konserw Progres, zakład farmaceutyczny Farmakos, fabrykę złota i srebra Famipa, tysiące ludzi straciło pracę, wśród nich mój Aga. W Famipie pracował dwadzieścia lat.

Jego zabezpieczenie emerytalne, na które wpłacał składki przez dwadzieścia lat, rozpłynęło się po wojnie w powietrzu. Aga ma siedemdziesiąt lat.

Od kilku lat pracuje dla Eagle TV, płatnego nadawcy telewizyjnego.

Codziennie jeździ po okolicy rowerem z notesem w kieszeni, w którym są adresy i telefony, żeby od każdego gospodarstwa domowego posiadającego łącze cyfrowe skasować co miesiąc pięć euro. Poczęstowany kawą, przekreśla nazwisko w swoim notesie. Aga wypija na pewno pięćdziesiąt kaw dziennie.

– To jest córka mojego brata – to córka mojego brata – córka mojego brata – córka brata – brata córka – mego brata córka.

Ciągle te same słowa i zdania w palących promieniach słońca.

Z czoła Agi jedna po drugiej spływają krople potu. Aga ociera je sobie dłonią, przy której brakuje połowy małego palca, i dłoń wyciera w spodnie. Koniec palca uciął sobie podczas budowy domu, która trwa od 1983 roku.

– Zobaczyłem opuszek palca leżący na ziemi, wyrzuciłem go do śmieci, a krwawiący palec włożyłem do raki[5].

Aga jest silnym mężczyzną. Sam nie potrafi żyć. Kiedy jego żona, która była przy moich narodzinach w małym domu moich dziadków naprzeciw domu Agi – teraz mieszka w nim mój kuzyn – kiedy więc jego żona dostała cukrzycy i zmarła, Aga ożenił się po roku, żeby nie musieć samotnie się starzeć.

W domu Agi wszyscy mówili jeden przez drugiego. Aga nastawiał zawsze tę samą płytę Coşkuna Sabaha i tańczył, śpiewając przy tym głośno. Przypominał moją lalkę, którą miałam w domu i którą można było włączyć naciśnięciem guzika, a wtedy z otworków w jej plecach wydobywała się turecka muzyka, lalka poruszała biodrami, kręciła się wkoło. Nie, nie było już muzyki, lalka nie poruszała biodrami i od dawna nie kręciła się wkoło. Mój brat, ledwie zaczął raczkować, ciągnął za sobą wszystko. Najpierw mój T-shirt, który wlókł u swego małego buta. Raczkował dalej. Potem moją lalkę, której długie włosy oplątały się wokół jego nogi. Raczkował dalej – z moim różowym kocykiem w lewej i autem strażackim w prawej ręce. Gdyby raczkował w dalszym ciągu, wlókłby za sobą nasz cały dom. Jego podróż kończyła się zawsze przy moich zabawkach. Siadał na swoich przesikanych, ciężkich pieluchach, rozstawiał szeroko nogi, brał jedną lalkę po drugiej, ściągał z nich ubranka, wykręcał im ręce i nogi, odrywał głowy i patrzył zdziwiony w ciemne otwory. Tak go raz znalazłam. Zaczęłam wrzeszczeć tak, że się rozpłakał. Przyszła Anne i wzięła go na ręce. Wyszła z nim z pokoju ze spojrzeniem pełnym wyrzutu.

Aga ciągle jeszcze tańczył, nie tak jak moja lalka. Patrzyłam ze złością na brata, który jeździł małym autkiem po podłodze w tę i z powrotem, potem złapał swój jasiek i zasnął pod stołem.

Wszędzie porozstawiane były zdjęcia w starannie dobranych ramkach. Choć wszystkie znałam, oglądałam je ciągle na nowo.

Jedno szczególnie: wszyscyśmy się pięknie ubrali, Babaanne usiadła na krześle pośrodku, mali stanęli z przodu, duzi z tyłu. Babaanne rozpoczynała w tym dniu pielgrzymkę do Mekki. Jak Aga kilka lat później. Po niej powinnam go nazywać Haci[6] Aga. Dla uczczenia tego dnia przygotowaliśmy skromny posiłek dla setki najbliższych przyjaciół. Na zdjęciu stałam z przodu między swoim bratem, który drapał się w nogę, a Ismailem, który poprawiał sobie okulary na nosie. Miałam na sobie czerwoną sukienkę, skrzyżowałam ręce i bez entuzjazmu patrzyłam w stronę aparatu. Tamtego dnia fotografowaliśmy się tak często, że zwyczajnie nie chciało mi się już uśmiechać. Babaanne siedziała na swoim krześle, patrząc surowo, Dede stał uśmiechnięty obok niej. Anne widoczna tylko częściowo, fryzura mojej ciotki zakryła połowę jej twarzy. Baba chciał właśnie coś powiedzieć, Aco patrzył na niego, zamiast do kamery.

U Agi zawsze było do picia to samo. Dla dużych herbata albo kawa, dla małych sok truskawkowy. Najbardziej lubiłam świeże truskawki. W czerwcu, kiedy pierwsze truskawki czerwieniały wśród zieleni w ogrodzie, Dede zrywał pełny talerz i posypywał cukrem. Siedzieliśmy w milczeniu obok siebie na werandzie i jedliśmy słodką czerwień, posypaną cukrem kryształem.

U Agi sok truskawkowy nie miał smaku truskawek. Próbowałam utrzymać go w ustach tak długo, jak potrafiłam. Anne patrzyła na mnie za złością, dopóki nie połknęłam wszystkiego. Kiedy słyszałam, że Baba mówił o powrocie do domu, udawałam, że śpię. Wyciągały się po mnie dwie ręce i podnosiły do góry. Cytrynowy zapach wody do golenia zdradzał Babę. Słyszałam, jak Anne mówi:

– Wiesz przecież, że ona nie śpi, niech idzie sama, postaw ją.

Z ust Baby słyszałam tylko ciche:

– Nie tak głośno, moja dziewczynka śpi.

Zaciskałam powieki, dopóki nie znaleźliśmy się na ulicy, wtedy powoli je otwierałam. Znad ramion Baby świat wyglądał inaczej, poruszał się przy każdym jego kroku w górę i w dół. Jego szyja była ciepła, a włosy wydawały się zimne na moim czole. Mój brat szedł, trzymany przez Anne za rękę. Ale głupi, myślałam.

Daleko w noc odbijały się echem ich kroki. Było ciemno, nikogo nie było już widać, tylko jakiś kot przebiegł szybko przez oświetlone żółtym światłem ulice i nagle się zatrzymał, patrząc na mnie zielonymi oczyma. Z obawy, że kot odgadnie moją tajemnicę i wyda mnie przed rodzicami, szybko zamknęłam oczy.

Kiedy Babaanne wróciła z Mekki, była Haci Babaanne. Przywiozła złotą biżuterię, materiały, suknie i kinę.

Idę do źródełka przez wysoko porosłą trawę. Powoli zdejmuję mokrą ręką chustkę z głowy i umywszy sobie twarz zimną wodą, chowam chustkę do torby.

Umyłam się i włożyłam świeży strój, nim zadzwoniłam do Hasana. Chustę na głowę i modlitewnik włożyłam do torby. Mogłabym iść piechotą, ale bałam się, że po drodze zachce mi się iść do toalety. Po umyciu się nie wolno iść do toalety, inaczej trzeba się dokładnie umyć jeszcze raz. Siedziałam więc skupiona w taksówce, milcząc. Zanim wysiadłam, naciągnęłam na włosy białą chustkę. Długie spodnie i sweter z długim rękawem sprawiły, że zaczęłam się pocić.

– Możesz tu zaczekać? – spytałam Hasana.

Weszłam na cmentarz, odmówiłam trzy razy kulhuvallah i raz elham – za wszystkich zmarłych, którzy tu leżeli, zanim skierowałam się przez dziko zarośnięte groby do grobu Baby.

– Allah kabul etsin, kizim. Niech Bóg wysłucha twoich próśb, dziewczyno – powiedział Hasan, który został przed bramą cmentarza.

Odwiedzam cię każdego dnia przez cały tydzień.

Hasan codziennie wozi mnie na cmentarz i czeka na mnie.

Po tygodniu wracam samolotem do Anne.

[4] Kifle – rogaliki drożdżowe [przyp. tłum.].

[5] Raki – turecka wódka o aromacie anyżowym [przyp. tłum.].

[6] Haci – tur. „pielgrzym” [przyp. tłum.].

Kiedy dzwoni dzwonek, właśnie biorę prysznic. Słyszę, jak Anne podchodzi do drzwi, podnosi słuchawkę domofonu i głośno, zbyt głośno, pyta, kto tam.

Potem naciska zielony przycisk, żeby otworzyć drzwi wejściowe do bloku. Otwiera drzwi naszego mieszkania, a jakiś głos dochodzi z ósmego piętra. Ciągle stoję pod prysznicem, podsłuchuję wymianę zdań, nic nie rozumiem.

Anne wchodzi do łazienki i siada na klapie ubikacji.

– Był tu jakiś człowiek, który sprzedaje ciastka i własnoręcznie robione karty.

Jedna jej noga huśta się nad drugą, stopa maluje w powietrzu kółka różnej wielkości niczym kółka papierosowego dymu, które się rozwiewają. Patrzę na nią, ona mnie nie widzi. Jej ręce szukają frotowego ręcznika, o który prosiłam.

– Jeszcze niżej, trochę bardziej w lewo, nie, niżej, tak, ten. Tu jestem, słyszysz mnie? W prawo, dziękuję.

Siedząc, Anne musiała trzymać nogi równolegle obok siebie, tak radziła jej Anaanne, jej matka, moja druga babka.

– W sukni ślubnej pani młoda nie zakłada jednej nogi na drugą, to nieobyczajne.

Anna miała dwadzieścia dwa lata, dwudziestego trzeciego maja 1982 roku dostała bólów miesiączkowych, a był to dzień jej ślubu. Stara złota moneta i cukierek miętowy były jej jedynym pocieszeniem. Cały dzień musiała siedzieć na krześle, nie zakładając nogi na nogę, co było dla niej równie trudne jak niepalenie papierosów, bo tego też nie było jej wolno. Rodzina Baby przyjechała po nią przystrojonym autem, przy akompaniamencie romskiej muzyki, popłynęło wiele łez. Jej ojciec przekazał ją ojcu pana młodego. Panna młoda wsiadła do auta i pan młody zawiózł ją do swojej rodziny, do nowego domu. Tam czekały już na nich setki tańczących gości. Została posadzona na przystrojonym tronie i wpatrywała się pokornie w podłogę, podczas gdy inni tańczyli, pili, jedli i świętowali. Jej umalowaną twarz zakrywał welon, zgadywano, że kryje się pod nim piękność. Burczało jej w żołądku, bóle w podbrzuszu nie dawały o sobie zapomnieć, złota moneta miała smak metalu, cukierki miętowe się skończyły, rozmawiać nie było jej wolno. Jej posag leżał w pokoju, do którego zaprowadzono ją pod koniec dnia, do pana młodego, którego goniono przez całe miasto i zagoniono do tego pokoju. Zostali zamknięci w tym pokoju, a weselnicy bawili się dalej, aż oni, przebrani, wyszli z pokoju i przez cały miesiąc przyjmowali gości, każdego dnia. Anne w nowej, skrojonej na miarę sukni. Po dziesięciu miesiącach przyszłam w tym pokoju na świat i mieszkaliśmy w nim przez następne pięć lat, dopóty między Anne i Babaanne, które od początku się nie rozumiały, nie zaczęły się kłótnie i się nie wyprowadziliśmy.

Wycieram mokre ciało.

– Dobrze się wymyłaś? Ablucja ghusl jest ważna przed modlitwą. Mogę uczesać twoje włosy? Gdzie masz głowę? Jak było w Prizren?

Anne wstaje, jest ode mnie niższa o głowę, gładzi moje włosy w swoich rękach, szuka szczotki i zaczyna czesać włosy od dołu.

– Twoje włosy urosły. Kiedy byłaś małym dzieckiem, po umyciu były zawsze bardzo długie. A kiedy wyschły, kręciły się tak, że układały się w krótką fryzurkę.

Do zimnej skóry sofy klei się moja naga skóra. Pochylam się do przodu i wciskam guzik w wieży Sony, którą spłacaliśmy latami. Moja skóra wreszcie odkleja się od oparcia sofy i wciągam na siebie T-shirt dołem przez biodra.

Siedzę między bratem i siostrą, w ręku trzymam książkę do modlitwy tak, żeby każde z nich też mogło czytać. Wskazującym palcem wolnej ręki wodzę po wersach modlitwy. Anne siedzi naprzeciw nas i modli się na zielonym różańcu, na którym ty modliłeś się w każdy piątek rano za swoich rodziców. W głośnikach Sony męski głos odmawia Ja Sin po arabsku. Powtarzamy za nim, czytając jednocześnie jej tekst zapisany alfabetem łacińskim. Modlący się męski głos jest głośniejszy od naszych głosów, mruczymy słowa modlitwy cicho i niezbyt równo. Brat drapie się po głowie, mój wzrok przechodzi z niego na tekst w modlitewniku. Moja siostra, modląc się, wypadła z rytmu, pokazuję jej z naciskiem odpowiednie słowo, ona szepcze głośniej.

Mój brat szturcha mnie łokciem w bok. Chcę otworzyć kolejną stronę modlitewnika, ale papier się skleił, ślinię palec, brat szturcha mnie znowu, tym razem mocniej, szukam słowa, które akurat wymawia męski głos, masuję obolałe przedramię, znowu śledzę słowa, szept trwa. Moja siostra ziewa, trącam ją w bok, mój brat daje mi kuksańca, ja mu oddaję i Anne, równocześnie z męskim głosem, wypowiada: „Amen”.

– Amen – powtarzamy za nią niewyraźnie.

W dniu piątych urodzin mego brata wracałam ze szkoły do domu uliczkami koło sklepu Mustafy i małego parku z fontanną. Był tort, tort, jaki mieliśmy zawsze, najlepszy tort z czekoladą, kremem waniliowym, truskawkami, malinami, plastrami bananów i mnóstwem czekolady, która spływała z góry na dół. Telewizor był włączony, a na scenie tańczył i śpiewał Sinan Sakić.

Kiedy zadzwonił dzwonek, Anne poszła otworzyć. Jakiś mężczyzna ze spuszczoną głową wyciągnął obie ręce. Nie mogłam go rozpoznać. Anna ujęła jego ręce w swoje, tak, że się wyprostował, i uśmiechnęła się do niego, prosząc, żeby chwilę zaczekał w drzwiach, a potem znikła w kuchni, potem w sypialni, później w łazience, potem znowu w sypialni i jeszcze raz w kuchni. Była jak żywe srebro, jej włosy fruwały za nią z tyłu, nie nadążały za nią. Patrzyłam na nią i zapomniałam o mężczyźnie stojącym w drzwiach. Anna podeszła do drzwi z dwiema reklamówkami domowej marmolady, chlebem, ubraniami Baby, mydłem, wodą cytrynową po goleniu i nie wiem czym jeszcze. Mężczyzny już nie było.

Anne poszła boso na werandę, miała paznokcie pomalowane na czerwono, przechyliła się przez poręcz, spojrzała w lewo i w prawo, wiatr poruszał jej suknią. Wróciła do mieszkania i zaczęła wypakowywać obie reklamówki.

– To był anioł, który zjawił się u nas przebrany za żebraka, żeby się przekonać, czy jesteśmy wielkoduszni. Istnieje bardzo wiele aniołów, większość pod postacią żebraków, zawsze ich szanuj i nigdy nie odprawiaj z pustymi rękami. Nawet gdybyś niczego nie miała, napełnij ciepłem swoją rękę i ofiaruj, jeśli nie jedzenie czy pieniądze, to uśmiech.

Później, wieczorem, Anne wyjmuje z torby płytę CD i słuchamy Sinana Sakicia, siadamy na balkonie na ósmym piętrze i patrzymy z góry na Bümpliz.

Anne namawia mnie do tańca. Śmieję się i przypatruję się jej. Anne porusza biodrami, jej włosy tańczą w innym kierunku niż ciało.

– Czy powinnam jeszcze zapuszczać włosy? Z biegiem czasu stały się takie cienkie. Dużo mam siwych włosów?

Najbardziej lubię Anne, kiedy się śmieje i tańczy.

Najczęściej niespecjalnie ją lubię.

– Dzieci, napiszcie czytelnie swoje nazwisko i numer telefonu na tej żółtej kartce, żebym mogła uruchomić łańcuszek telefonów, gdyby nasza majowa wycieczka nie doszła do skutku.

W klasie wszyscy się przekrzykiwali, z trudem rozumiałam, co mówi nauczycielka. Melania beczała, bo wyjęła z klatki mysz i upuściła ją. Lukas zgniatał małe papierowe kulki i celował nimi w tył mojej głowy. Martin śmiał się, kiedy Lukas trafiał. Andreas zajadał czekoladę i oblizywał grube palce. W miarę jak żółta kartka, wędrując od jednego do drugiego, zbliżała się do mnie, serce biło mi szybciej. Wreszcie kartka znalazła się przede mną, a Andreas wbił w nią wzrok, jakby to był kawałek ciasta cytrynowego. U góry kartki po lewej widniał napis: „Piąta klasa Neuenegg”. Napisałam swoje nazwisko pod nazwiskiem Andreasa i szybko podałam kartkę dalej.

„Nie wpisała numeru telefonu, nie wpisała numeru telefonu”.

Byłam podenerwowana pierwszym dniem szkoły w Neuenegg, ładnie się ubrałam i puściłam luźno na plecy skręcone włosy. Minął prawie rok, odkąd nie chodziłam do szkoły. Teraz mój brat dostał miejsce w przedszkolu, a mnie przydzielono do trzeciej klasy. Baba towarzyszył mi w drodze do szkoły.

W korytarzu pod ławką stało mnóstwo butów. Byliśmy spóźnieni, Baba zapukał do drzwi klasy, mocno trzymając mnie za rękę. Otworzyła nam pani z krótkimi kasztanowymi włosami i okrągłymi okularami na nosie, rzuciliśmy okiem w głąb klasy, przez frontowe okno oślepiająco świeciło słońce. Podeszła do nas nauczycielka i zaczęła rozmawiać z Babą, który wszystkiemu przytakiwał, kiwając głową, choć nie rozumiał ani słowa. Potem nauczycielka wzięła mnie za rękę i powiedziała coś, czego ja również nie rozumiałam, Baba ciągle kiwał głową i powtarzał swoje „tak”. Dziewczynki o gładkich blond włosach do ramion. Chłopcy w wyprasowanych T-shirtach i jeansach. Przez ciepłą klasę niczym zimny powiew wiatru przeszedł szept. Miałam na sobie niebieskie ogrodniczki i czerwone lakierki, które Dede kupił mi u starego szewca przed wyjazdem do Szwajcarii. W czasie przerwy wyszłam do toalety; chciałam zmoczyć sobie włosy, żeby dały się lepiej związać i by inni nie widzieli, jak były długie i skręcone. I żebym nie rzucała się w oczy. Byłam o rok starsza od pozostałych uczniów w mojej klasie, musiałam powtarzać trzecią klasę z powodu języka.

Chciałam wrócić do Prizren. Tam, gdzie każdego ranka wstępowałam w drodze do szkoły po swoją najlepszą przyjaciółkę Gül. Jej matka czesała jej długie włosy i związywała je. Szłyśmy do szkoły, trzymałyśmy się za ręce i śpiewałyśmy, a na szkolnym podwórku bawiłyśmy się z innymi. Kiedy dzwonił dzwonek, biegliśmy wszyscy do starego, różowego budynku. Każdy siadał na swoim miejscu i kiedy nauczycielka wchodziła do klasy, wstawaliśmy i recytowaliśmy w jednakowym rytmie:

– Günaydin ögretmenim.

– Günaydin cocuklar – odpowiadała nauczycielka, a my siadaliśmy na małych krzesłach ze skrzyżowanymi rękami. Nauczycielka podchodziła do każdej ławki, żeby obejrzeć nasze ręce, uszy i buzie. Nie mogło też nikomu zabraknąć świeżo wyprasowanej chusteczki. Któregoś dnia zapomniałam zeszytu i musiałam podejść do przodu, żeby to zgłosić. Nauczycielka wyjęła z szuflady długą, drewnianą linijkę. Wiedziałam, co teraz nastąpi. Wyciągnęłam przed siebie prawą rękę, z zaciśniętymi palcami, dłonią do góry, i z zaciśniętymi powiekami czekałam na ostry ból. Zdawało mi się, że ta chwila trwa wiecznie, i pomiędzy czekaniem i bólem pojawiła się myśl. Mogłam przecież wziąć jabłko zamiast banana. Nie, jabłko jest lepsze. Ale banan też jest smaczny. W tym momencie poczułam twarde uderzenie linijki w opuszki palców. Dobrze, że mam ze sobą jabłko, bo banana nie mogłabym już obrać. Nie wydałam z siebie żadnego jęku, wróciłam na miejsce. W klasie było cicho, wszyscy odprowadzali mnie wzrokiem do ławki. Usiadłam na swoim krześle, lewą ręką chwyciłam prawą i z tyłu za oparciem mocno ją ścisnęłam, próbując tym uciskiem uśmierzyć ból.

– Nigdy, nigdy już niczego nie zapomnę – powiedziałam do Gül. Uśmiechnęła się, jakby nie wierzyła. Ja też się uśmiechnęłam, ale nie w reakcji na uśmiech Gül, tylko dlatego, że cieszyłam się, że mam ze sobą jabłko.

Ze wspomnień wyrywa mnie głośny pisk.

Na moim telefonie komórkowym ukazuje się twarz mojego brata. Telefon wibruje tak głośno, że wszyscy w sali wykładowej odwracają się w moim kierunku. Wyłączam komórkę, wkładam ją do torby. Dziewczyna, która siedzi obok mnie, trzyma w ręce listę obecności i kładzie ją przede mną. Nie potrafię się zdecydować, co będę studiowała. Chodzę na tyle wykładów, że już nie wiem, które mnie interesują, a które nie, i chodzę na nie nadal, a ty znikasz.

Wpisuję swoje nazwisko na listę i listę podaję dalej. Nikt mnie nie zna i ja nikogo nie znam. Na tablicy na ścianie ktoś napisał:

„Dorośli popełniają barbarzyński grzech, kiedy niszczą moce twórcze dziecka, odbierając mu jego świat, dusząc je utartą, martwą wiedzą, i tresują, żeby było zdolne osiągnąć pewne obce mu cele”.

Rozglądam się, wokół siedzi wiele osób, które mniej lub bardziej uważnie słuchają profesora. Dziewczyna obok mnie gra w grę komputerową, chłopak przede mną czyta komiksy na laptopie. Inni notują słowa profesora. Ja spisuję swoje myśli na kawałku papieru.

Nagle w czysto umytym oknie dostrzegam swoją twarz, która również przygląda mi się uważnie. Na dworze się ściemniło. Z białych głośników umocowanych wysoko w kątach pomieszczenia dochodzi wysoki głos. Moje ręce leżą na stole. Za oknem trzepocze skrzydłami jakiś gołąb i zmusza mnie do patrzenia na zewnątrz przez odbicie profesora, przez wiele głów, przez własne odbicie. Pode mną leży szeroka, jasno oświetlona ulica. Jest niewyraźna, rozgałęzia się, wydaje się nie mieć końca. Zapalają się małe, kolorowe światełka, niektóre bardzo jasne. Wszystkie poruszają się jednym rytmem. Mój wzrok skupia się znowu na odbiciach na szybie. Profesor unosi się ponad światełkami. Okno się otwiera, znikam, szybując nad ulicą.

Kiedy wracałam do domu, Anne wyglądała przez okno i wołała:

– Chodź, chodź, czekamy na ciebie, pospiesz się, szybciej.

Wszyscy siedzieli na sofie i milczeli. Na stole leżała książka telefoniczna z 1997 roku. Baba pomachał do mnie, poklepał lekko wolne miejsce obok siebie, wziął książkę telefoniczną, otworzył ją i zaczął w niej szukać. Zdziwiona, uniosłam brwi. Moja siostra siedziała na kolanach Baby, a Anne obejmowała mojego brata, który w napięciu śledził ruchy Baby.

Głośno nabrałam powietrza w płuca, chciałam wstać i wyjść, kiedy palec wskazujący Baby znieruchomiał na jakimś nazwisku. Zderzyliśmy się z sobą głowami. To było to – nasze nazwisko w książce telefonicznej.

Wydaliśmy z siebie okrzyk radości, moja siostra zaczęła podskakiwać, nie wiedząc dlaczego, Anne podskakiwała razem z nią, z nimi mój brat, a Baba, obejmując mnie, podkręcił głośniej muzykę idącą z telewizora i poprosił mnie do tańca. Potem zadzwonił telefon.

Następnego dnia modliłam się w szkole za książkę telefoniczną, naszego numeru telefonu nauczyłam się przez noc na pamięć.

Leżę w pustej wannie, woda rozpryskuje mi się na kolanach, przelewa się między palcami u nóg, opływa stopy, głaszcze nogi, zakrywa brzuch, potem piersi, łaskocze mnie w podbródek. Zanurzam głowę w ciepło wody, przez nos wypuszczam powietrze, mój wzrok wędruje za szybującymi w górę pęcherzykami powietrza do pary wodnej na suficie. Delikatne fale poruszają zasłoną kąpielową. Sufit staje się podłogą, wydaje mi się, że kołyszę się razem z nim. Moje włosy, unoszone przez wodę, zasłaniają mi widok, daremnie próbuję uwolnić z nich twarz. Gwałtownie wynurzam się z wody i głęboko nabieram powietrza. Moje ręce przypominają ręce Babaanne.

Baba wyszedł, żeby zadzwonić do Babaanne. Kabina telefoniczna stała przy poczcie w Wilderswil, w odległości pięciu minut od starego hotelu. Baba malał z każdą chwilą, aż znikł mi z oczu. Nie poruszyłam się, stałam w oknie, dopóki nie dostrzegłam, że pojawił się znowu i rośnie. Punkt, przecinek, człowiek, mężczyzna – wraca Baba.

Wybiegłam z pokoju, pędziłam schodami na dół, pokonałam dużą przestrzeń oddzielającą mnie od drzwi wejściowych. Baba szedł, nie patrząc na mnie, pokonał wielką przestrzeń przy wejściu, szedł schodami na górę. Poruszał się powoli, ja biegłam za nim pospiesznie. Kiedy zamknął mi drzwi przed nosem, chwilę stałam przed nimi bez ruchu, potem ostrożnie je otworzyłam. Zobaczyłam Babę siedzącego w pokoju na łóżku i zasłaniającego twarz rękami.

– Babaanne nie żyje.

Powiedział to głosem, jakiego nigdy jeszcze u niego nie słyszałam. Poszłam do łazienki i zamknęłam się. Puściłam wodę do wanny, żeby nie słyszeć więcej o tej śmierci. Przez dziurkę od klucza przedostał się z zewnątrz promień światła, a ja wychwytywałam to światło dłonią. Przypomniałam sobie ostatnią bajkę, jaką opowiadała mi Babaanne.

– Zdarzyło się kiedyś, a może nigdy się nie zdarzyło. Był raz potężny król i miał syna, a ten był bardzo chory. Pewnego dnia król usłyszał o kobiecie leczącej dotykiem. Rozkazał swoim dwom sługom, żeby zawieźli syna do tej uzdrowicielki.

„Biada wam, jeśli nie przywieziecie mi go zdrowego”.

Mężczyźni zaczęli przygotowywać się do długiej podróży, lecz po dwóch dniach syn króla zmarł. Słudzy lękali się donieść o tym swemu panu. Z tłumu wystąpił mężczyzna, który oznajmił, że on przekaże królowi tę wiadomość. Zaskoczeni słudzy zapytali, czy się nie boi, że król każe go ściąć. Mężczyzna pokręcił przecząco głową i ruszył w drogę.

W dniu jego przybycia na miejsce zebrali się u króla wszyscy poddani, bo każdy miał do władcy jakąś prośbę o pomoc. Przybysz czekał długo, aż wreszcie przyszła jego kolej i mógł wystąpić. W obliczu zebranego tłumu rzekł tak:

„Panie mój, dawno temu mój dobry przyjaciel uczynił mi prezent, a teraz chce, abym mu go zwrócił”.

„Czy zapłaciłeś za prezent albo czy coś podpisałeś?”

„Nie”.

„Nic nie zapłaciłeś i niczego nie podpisałeś, więc nie jesteś właścicielem prezentu i musisz go oddać swemu przyjacielowi”.

„Zatem jeszcze jedno pytanie, mój królu. Czy wasza królewska mość zapłacił coś albo coś podpisywał, kiedy syn waszej królewskiej mości przyszedł na świat?”

„Nie, naturalnie, że nie”.

„Syn waszej królewskiej mości wrócił teraz tam, skąd przyszedł”.

Mężczyzna odszedł spokojnie przed oblicza króla, wydostał się z ludzkiej ciżby i opuścił pałac królewski.

Mokre stopy wloką ciężkie ciało przed zaparowane lustro, w którym niewyraźnie rysuje się kobiece ciało. Palec wskazujący z polakierowanym na czerwono paznokciem łączy na pokrytej parą tafli lustra pieprzyki na odbiciu tułowia kobiety. Powstaje Kasjopea topiąca się w morzu, która woła o pomoc. Za sprawą linii kreślonych na lustrze obraz staje się jaśniejszy. Przez otwarte okno wieje zimny wiatr i wywiewa w noc parę wypełniającą łazienkę. Kasjopea w lustrze stopniowo się rozpływa.

Odbicie w czystym lustrze ukazuje mnie.

– W imieniu miłosiernego i łaskawego Boga.

Babaanne czytała Koran nieprzerwanie, tak mi się wydawało. Koran leżał na poduszce na jej kolanach. Czytała po arabsku, w języku Mahometa. Nie jest to mój język. Babka nosiła białą chustę na głowie i zasłaniała nią swoje czarne włosy. Powtarzała krótkie modlitwy, dopóki ja też nie zaczęłam ich powtarzać.

Siedziała na niskim stołeczku z miękkim siedziskiem, ja na wzorzystym dywanie. Kiedy wychodziłam, ona modliła się dalej, a ja powtarzałam modlitwy na ulicy, w aucie, w łóżku, na krześle, aż zaczynał powtarzać je również mój brat – pod stołem na swojej poduszce.

Babaanne pochylała do przodu pokrzywione plecy, jakby miała za chwilę wpaść do wielkiej księgi. Przez okulary, które tkwiły na końcu jej nosa, widziałam wiele arabskich liter. Litery malały, kiedy patrzyłam przez szkła jej okularów.

– Po co ci okulary, jeśli pokazują litery mniejsze niż w rzeczywistości?

– Tak nie jest. Kiedy ja je noszę, litery stają się większe.

Włożyłam okulary i stary kapelusz, który Babaanne dostała podobno od swego dziadka, i zaczęłam kręcić się wokół własnej osi, aż zrobiło mi się niedobrze i wylądowałam na miękkim dywanie. Lubiłam ten stan, kiedy kręci się w głowie, nawet jeśli trwał tylko przez chwilę. Marzyłam o tym, żeby móc kręcić się tak długo jak derwisze, nie przewracając się, a w każdym razie nie tracąc nad sobą kontroli. Ale czułam zawroty głowy już na sam widok derwiszów w telewizji.

Znów usiadłam przy Babaanne. Nadal nie rozumiałam ani słowa. Ona modliła się dalej, ja wyszłam do toalety. Wiedziałam, że siedząc na toalecie, nie wolno wypowiadać arabskich słów, bo jest to święty język, którym powinni mówić wszyscy muzułmanie, ale w żadnym wypadku w toalecie; brzydki zapach zbrukałby ten język, a poza tym toaleta nie jest miejscem dla Boga.

Nie modliłam się więc w toalecie, ale powtarzałam modlitwy w szkole, w drodze do domu, w bibliotece, w łóżku. Rankiem wystawiałam z łóżka na podłogę najpierw prawą nogę, wymawiałam bismillahi rahmani rahim, potem szłam do łazienki, myłam twarz, bo bez umycia się nie wolno było jeść. Jeść wolno było tylko prawą ręką, prawą ręką się żegnać i pozdrawiać napotkanych ludzi, prawą nogą opuszczać dom i szeptać bismillahi rahmani rahim. Lewej ręki można było używać tylko w toalecie.

Wiele było rzeczy, o których musiałam pamiętać. Dlatego zapominałam karmić brata, myć ręce, wracać po szkole do domu, zabierać do szkoły zeszyty, zakładać buty, zapominałam, że nie powinnam wkładać ołówka do ust. Raz zapomniałam, jak rozsupłuje się węzeł. Sznur ściągający kurtkę wokół szyi zawiązałam swemu bratu tak ciasno, że prawie nie mógł oddychać. Przyszła Anne, przecięła węzeł i przywróciła bratu swobodny oddech.

Rodzice przedstawiali nas przyjaciołom i znajomym, a oni klaskali w ręce. Mój brat i ja, ładnie ubrani, recytowaliśmy nasze kwestie.

Tamte słowa znowu wracają do mnie po dwudziestu latach, powtarzam je, wprowadzam do swoich ust, wypowiadam własnymi ustami i ciągle jeszcze ich nie rozumiem.

– Mieliśmy słonie w ogrodzie. Najmniejszy wsuwał trąbę przez okno do mojego pokoju i chciał, żeby go karmić orzechami.

– Dumbo? Jak ten słoń z filmu animowanego?

– Nazywał się właśnie tak jak tamten, to imię do niego pasowało. Chciałam mieć jeszcze żyrafę, ale mój ojciec uważał, że ona tak urośnie, że będzie wystawać przez dach, zobaczą ją sąsiedzi, a my chcieliśmy trzymać zwierzęta w tajemnicy, żeby nikt nie mógł nam ich odebrać.

– Dlaczego ktoś miałby je wam zabrać? Przywieźliście zwierzęta do Szwajcarii w walizkach?

Sarah sceptycznie przyjmowała moje opowieści. Za każdym razem, kiedy opowiadałam o swoim kraju, zarzucała mnie pytaniami.

– Mieliśmy nawet lwa w ogrodzie, był groźny, ale chronił nas przed włamywaczami. Raz zaatakował mojego dziadka, ale dziadek dał mu radę. Przeżył tysiąc wojen, dla niego taki lew to była pestka. Wyszedł z tego bez szwanku, miał tylko rozdarte spodnie.

– Trzymaliście lwa jako zwierzę domowe?

Nie umiałam przerwać, nie miałam niczego innego do opowiedzenia, nie mogłam się pochwalić ani wakacjami, ani wspaniałymi prezentami urodzinowymi, ani wycieczką z dziadkami. Co miałam opowiedzieć po wakacjach, kiedy pan Lang pytał na lekcji francuskiego, co ciekawego nas spotkało? Miałam mówić, że moi rodzice ciągle palili papierosy i kłócili się ze sobą, bo całe dnie spędzali razem? Że nie mieli pozwolenia na pracę, więc krzyczeli na nas i każdego dnia się zamartwiali? Albo że czułam się samotnie, bo nikt do mnie nie dzwonił i nudziłam się? A może to, że często popłakiwałam, bo tęskniłam za kuzynkami i przyjaciółkami?

– Lew, na którego mówiliśmy po prostu „lew”, bo nie przychodziło nam do głowy żadne imię, więc ten lew złagodniał po starciu z moim dziadkiem, nawet bawił się ze mną i z bratem w ogrodzie. Nie musieliśmy się go już bać, bo zdaje mi się, że dziadek szepnął mu coś do ucha, może imię, tak jak to się robi z małymi dziećmi, kiedy nadaje im się imię: trzy razy szepcze im się imię do ucha. Nasz lew był na pewno zły, że nie nadaliśmy mu żadnego imienia.

Ledwie skończyłam mówić, do namiotu wszedł Rafael, kierownik obozu skautowskiego. Koniec rozmów i śmiechów, zarządził, pora spać.

Idę ulicą Marktgasse i spotykam Sarah. Wygląda tak jak zwykle. Poznałabym ją nawet, gdybym nie widziała jej dwadzieścia lat. Ja za to się zmieniłam. Mam większe dłonie.

Sarah zachowuje się z rezerwą, jak zwykle. Kiedy na powitanie się obejmujemy, to ja jestem tą, która ściska mocniej. Sarah ma mało czasu, zaraz musi iść dalej, uprzedza o tym na wstępie tak cichym głosem, jakby chciała chronić moje uszy.

– Może jednak znalazłabyś czas, żebyśmy wstąpiły gdzieś na herbatę?

– Nie mam czasu – powtarza i uśmiecha się przy tym, jakbym nie mogła znieść prawdy.

– Spotkajmy się kiedyś, chętnie cię znów zobaczę. Dawno nie rozmawiałyśmy, chciałam do ciebie zadzwonić. Ostatnio dużo pracuję, znowu się przeprowadziłam. Odwiedź mnie, naprawdę się ucieszę.

Odpowiadam „tak” i mocno ją przytulam.

Łapię się na tym, że naśladuję jej uśmiech.

Jako dziecko godzinami tkwiłam przed telewizorem albo przy radiu i słuchałam. Mój niemiecki z telewizora nie podobał się rówieśnikom w szkole; jesteśmy w Szwajcarii, a nie w Niemczech, mówili.

Dłonie Sarah klepią mnie lekko po ramieniu, kładę na nich swoje i mocno je rozcieram.

Sarah pachnie mydłem bezzapachowym, jak małe dziecko, nie używa żadnych perfum. Ode mnie czuć papierosy. Wracam ze spotkania z Ruth. Ruth rozmawia przy pomocy rąk, czasem zamyka przy tym oczy. Mogę obserwować, jak pod powiekami poruszają się jej gałki oczne. Jej ręce dyrygują ochrypłym głosem; fale dźwiękowe, które przez mgłę przebijają się do moich uszu. Już za pierwszym razem zauważyłam jej długie palce i długie paznokcie. Zawsze chciałam takie mieć. Ruth nosi wełniany szal wokół bioder, lekkie włosy zakłada za uszy. Pomieszczenie jest małe, duszne i pełne dymu. Znajdują się tu materac, stół, książki i dym, na więcej nie ma miejsca.

Sarah nie zna Ruth. Daję Sarah do poczytania na pożegnanie Augen zu. Sarah zapewnia, że odda mi tę książkę, jak przyjdę do niej w odwiedziny.

– Zadzwonię do ciebie w przyszłym tygodniu – mówi i znika w zieleni miasta.

A ja wchodzę do księgarni Münstergasse i kupuję sobie taką samą książkę, jaką dałam Sarah. Nie zobaczę jej więcej, kiedyś pewnie spotkam ją przypadkowo na swojej drodze, ona mnie obejmie i powie, że powinnam ją odwiedzić, będzie się uśmiechać i pachnieć mydłem bezzapachowym, powie, że ma ode mnie książkę, powie mi, że powinnam do niej zadzwonić, ja do niej zadzwonię, a ona do mnie nie oddzwoni.

W środku nocy wyrwał mnie ze snu krzyk, zawiązano mi chustę na oczach i popędzono w piżamie do lasu. Oddychałam w rytmie swoich kroków. Nikogo poza mną nie było. Z zasłoniętymi oczyma musiałam podążać za naciągniętym sznurem. Chusta wokół oczu pachniała wymiocinami. Jakiś męski głos powiedział głośno, że w żadnym wypadku nie wolno mi ściągnąć chusty. Muszę wytrwać, to jest mój chrzest.

Florian, to wszystko z powodu Floriana. Nienawidziłam spania w namiocie, chodzenia do leśnej latryny, mycia się zimną wodą, grupowych śpiewów z klaskaniem.

On nie miał pojęcia, że go kocham. Dlaczego miałabym odsłonić przed nim swe uczucia, przecież i tak nie zakochałby się w kimś takim jak ja, on kochał się w takich dziewczynach jak Annina, Anna, Sarah i Manuela.

Florian, to na pewno jest Florian. Siedzi koło mnie w autobusie. Obserwuję go kątem oka, wygląda jeszcze tak jak w czwartej klasie. Jest dobrze zbudowanym blondynem, ma długie rzęsy, zadbane ręce, pewnie pracuje w jakimś biurze. Nosi ciemne jeansy i czarną kurtkę jak większość. Siedzę przy oknie, on patrzy za okno, omijając mnie wzrokiem. Nagle pytająco wypowiada moje imię. Spoglądamy na siebie. On powtarza moje imię. Odpowiadam: „Tak, Florian”.

On wodzi wzrokiem od mojego prawego oka do lewego, schodzi na nos, dalej na usta uszminkowane na czerwono nową, kupioną wcześniej pomadką. Nagle ogarnia mnie obawa, że pomalowałam sobie nie tylko usta, ale że od szminki zafarbowały moje zęby, więc ostrożnie, przy zamkniętych ustach przesuwam językiem po przednich zębach. On pewnie widzi, jak od lewej na prawą i z powrotem wydyma się moja górna warga. To na pewno wygląda śmiesznie, od razu z tym kończę i uśmiecham się sztucznie. On przygląda się mojej szyi.

Nadal uśmiecham się wymuszonym uśmiechem i wskazującym palcem, ukrytym za dłonią drugiej ręki, przejeżdżam po zębach, do chwili, gdy stają się suche, a ja znowu wybrzuszam językiem górną wargę, żeby móc rozmawiać tak, by warga nie przywierała do zębów.

Może Florian już się ożenił i ma dzieci. Może kocha jakąś inną.

Napięty sznur kończył się przy jakimś drzewie. Wiatr poruszał konarami, mrówki łaskotały mnie w stopy. Pachniało ziemią po deszczu i trochę powietrzem, tak jak wraca się z lasu do domu i wdycha jego zapach.

Kroki, które usłyszałam, stawały się coraz głośniejsze i coraz szybsze. Z krzykiem obróciłam się za siebie i wtedy powaliło mnie na ziemię silne uderzenie.

Kiedy przyszłam do siebie, wydawało mi się, że kilka godzin spałam. Coś mi się też śniło, ale nie pamiętałam co. Obrazy były jasne, ale przy próbie ich przywołania wszystko znikło.

Mając jeszcze zasłonięte oczy, poczułam rękę, która pomogła mi wstać. Ręka wyprowadziła mnie z lasu. Spacer zakończył się nad jeziorem. Tam ściągnięto mi chustę z oczu. Wszystko wokół było niewyraźne.

Daję Florianowi mój numer telefonu.

– Płyń w głąb jeziora, aż do czerwonego balonu i z powrotem. No, teraz, szybko.

Nie miałam czasu zareagować, a już stałam po kolana w lodowatej wodzie, jeszcze jedno popchnięcie z tyłu i wpadłam do wody. Zimno ogłuszyło moje ciało. Ręce były jak spuchnięte. Długie włosy jeziora obejmowały moje nogi. Woda zalewała mi uszy, oczy, dostawała się do nosa. Leżałam wyciągnięta na falach, które mnie kołysały, jednak zanim zdołałam zasnąć, wynurzyłam się na powierzchnię.

Świat nadal był rozmazany. Próbowałam oswobodzić twarz z długiego zielonego podwodnego zielska. Tak dopłynęłam do czerwonego punktu i z powrotem. Niewyraźne kontury otoczenia zaczęły nabierać ostrości. Zobaczyłam ogień, wszyscy przy nim siedzieli, Florian okrył mnie kocem, usiadłam przy ogniu obok niego. Musiałam jeszcze wypić coś, co było mieszaniną pieprzu, śliny, wody z jeziora, ziół, piasku i nie wiem czego jeszcze, a na końcu trzy razy wykrzyczeć w przestrzeń głośno moje nowe imię: Mocca.

Kilka minut po tym, jak wysiadłam z autobusu, Florian wysłał mi wiadomość. Nie odpiszę mu.

Jeszcze nigdy nie byłam niezakochana. Najpierw zakochałam się w chłopcu, który pożyczył mi swój długopis, potem w chłopcu, który spytał o moje imię, później w tym, który podzielił się za mną swoją bułką, po nim w tamtym, w którym podkochiwały się wszystkie inne dziewczyny. Jeszcze potem kochałam się w mężczyźnie, który przytrzymał przede mną drzwi, następnie w innym, który złożył mi życzenia z okazji urodzin, dalej w tym, który był moim najlepszym przyjacielem, po nim w takim, który mi powiedział, że mam piękne oczy, potem również w tym, który nosił jasnoniebieską koszulę, i w tym, który był błyskotliwy, jeszcze w tym, który zaprosił mnie do restauracji, później jeszcze w takim, który polecił mi pewną książkę, i w tym, który nieoczekiwanie pocałował mnie na ławce, a w międzyczasie byłam zakochana jeszcze w innych. W większości wypadków zachowywałam to dla siebie.

Zakocham się w mężczyźnie noszącym na nosie wiecznie przekrzywione okulary, za którymi kryją się najbardziej niebieskie oczy świata. Będzie wszędzie zostawiał drobne, będzie mnie rysował, trzeciego dnia wyzna mi w pociągu swoją miłość. Będzie mnie całował.

Nie poznasz go.

Kiedy mnie całowałeś, z czubka mojego nosa kapnęła na twój policzek łza i spływając, płakała aż do końca.

Pocałował mnie Dede.

Dede nie całował tak jak inni, którzy mnie całowali. Całując, wciągał w siebie mój zapach.

– Biliyormusun, wiesz, wdycham cię trochę w moje serce, żebyś na długo w nim została. Z każdym wydechem będziesz się z niego wymykać.

Na policzkach poczułam zimno z dworu.

– Jesteś niekończącą się pieśnią. Umarłbym bez tej melodii.

– Co się dzieje, kiedy człowiek umiera? – zapytałam go, bo do tej pory umierały tylko zwierzęta, które znałam.

– Wszyscy musimy kiedyś umrzeć. Najpierw starsi, a więc ja i Babaanne, potem twoi rodzice, a dopiero na końcu ty. Śmierć jest jak podróż, w trakcie której znowu zobaczysz tych wszystkich, co odeszli przed tobą.

– Nie wolno wam umrzeć beze mnie. Wszystko mi jedno, kiedy będę musiała umrzeć, wam nigdy nie wolno umrzeć. Cofnij to, co powiedziałeś, cofnij natychmiast.

– Zjedz trochę cukru, to ci poprawi nastrój.

Spojrzeliśmy na księżyc na niebie. Wyglądał tak jak go kiedyś rysowałam.

Twoją trumnę nieśli przez miasto. Orszak pogrzebowy zaczął się od dziesięciu osób, a skończył wielkim tłumem ludzi. Kobiety odchodziły od kuchni i na pewien czas dołączały do orszaku. Mężczyźni zamykali sklepy i też przemierzali w żałobnym pochodzie kawałek drogi. Dzieci również przerywały grę w piłkę i dołączały do idących. Wszyscy byli cicho i szli jakiś odcinek drogi razem z żałobnikami. Śmierć w Prizren niemal codziennie spaceruje ulicami miasta.

Mężczyźni, z którymi w Bernie chodziłeś do meczetu, umyli twoje ciało i owinęli w siedmiometrową tkaninę. Tak się postępuje. Włożono cię do drewnianej trumny, którą zabito gwoździami. Joca powiedział, że twoi bracia będą chcieli zobaczyć twoją twarz przez szklaną szybę.

Czekałam na zewnątrz, aż mężczyźni skończą, potem poszłam, zanim wynieśli trumnę.

Poleciałeś z nami w luku bagażowym.

W Prizren wszędzie rozwieszone były już twoje fotografie. Pogrzeb zapowiedziano na następny dzień. Położyłam się spać w małym pokoju.

Następnego ranka stałam w domu Agi przy oknie, kiedy twoi bracia przenieśli trumnę z tobą do domu twoich rodziców, przez ogród, w którym bawiłeś się jako dziecko, w którym pojąłeś Anne za żonę i w którym ja stawiałam swoje pierwsze kroki.

W bocznym pokoju zebrała się setka ludzi, żeby modlić się za ciebie. Kiedy Hoca zaczął mówić wysokim głosem, plując w mikrofon, parsknęłam śmiechem. Moja ciotka z oburzeniem wyprowadziła mnie z pokoju. Ty też byś się roześmiał.

Po pogrzebie położyłam się na mokrej ziemi i wyobrażałam sobie, jak wsiąkają w nią moje łzy i jedna po drugiej lądują na twojej twarzy.

Cmentarz położony jest w mieście. Jego mieszkańców ochrania mur. Obok cmentarza turecko-islamskiego znajduje się stary osmański. Od paru lat otacza go mur, a strażnik przed wejściem mówiący po niemiecku troszczy się o to, żeby ludzie pamiętali.

– Siedem razy dziennie powinnaś myśleć o śmierci.

Dede często mówił o śmierci.

Pewnego piątku po południu poszedł na spacer i prawdopodobnie wtedy spotkał śmierć. Wrócił do domu, poczuł zmęczenie i położył się, żeby umrzeć.

Ciągle opowiadał mi tę samą historię, historię o gąsienicy. Gąsienica, która musi znosić życie pełne trudu, posuwa się naprzód bardzo wolno. Zawsze się boi, że zostanie zjedzona. Stale szuka dla siebie pożywienia, a złapana do miski kładzie się, żeby umrzeć i odrodzić się jako motyl.

My, wszystkie dzieci, siedzieliśmy w kręgu. Trzymaliśmy się za ręce i śpiewaliśmy. Niewiele rozumiałam, a gdy padało słowo „alleluja”, milczałam.

Byłam pewna, że jeśli wypowiem to słowo, pójdę do muzułmańskiego piekła.

W każdym pokoju wisiały duże, drewniane krzyże, jakich nigdy dotąd nie widziałam. Po jedzeniu musieliśmy złożyć ręce, zamknąć oczy i modlić się. Ben miał brudne paznokcie, Sophie gryzła kosmyk blond włosów, a Martina ruszała małym palcem w górę i w dół, jakby podawała takt. Joel, szef obozu, drapał się złożonymi dłońmi w czoło, a potem opierał nos na kciukach.

Tej nocy nie mogłam zasnąć, było ciemno, a ja obserwowałam księżyc, który swą poświatą miał rozproszyć mój lęk. Zmuszałam się do myślenia o wesołych kaczkach, które często obserwowałam na rzece. Próbowałam się śmiać. Kaczki zanurzały w wodzie swoje zielone, niebieskie, czarne i brązowe łebki z żółtymi dziobami, poruszały pomarańczowymi łapkami najszybciej, jak umiały, żeby utrzymać na wodzie tylną część korpusu. Poczułam głód, bo potrawy bezmięsne mi nie smakowały. Kiedy przy modlitwie wszyscy zamykali oczy, wypluwałam długo przeżuwany kęs do serwetki, która potem zapychała ubikację.

Lęk, że pójdę do piekła, czułam też, gdy w trakcie ramadanu chciałam przez pół dnia pościć, a szyjąc, wzięłam do ust nitkę, żeby łatwiej przeszła przez ucho igły. Pościć chciałam koniecznie, Anne jednak zakazała mi pościć przez cały dzień; byłam za młoda, wolno mi było pościć przez pół dnia – po obiedzie nie jeść niczego do kolacji. W drodze do szkoły mijałam piekarnię. Chętnie kupiłabym sobie za swoje dwa franki chlebek czekoladowy. Sekundnik zegara wiszącego w szkolnej pracowni od robótek ręcznych przesuwał się powoli jak nigdy. Próbowałam skończyć szyć etui. Brakowało tylko kilku ostatnich ściegów. Zadzwonił dzwonek na pierwszą przerwę. Sarah wypakowała z plecaka czekoladę, jabłko i kromkę chleba. Udałam, że szukam w swoim tornistrze chlebka czekoladowego, którego nie kupiłam. Znalazłam list, którego nie rozumieli moi rodzice. Chciałam koniecznie jechać na obóz, na którym miał też być Florian. Okłamałam rodziców, że to obóz szkolny, na który wszyscy muszą jechać. Na krótko przed wyjazdem Florian zachorował, a ja każdego dnia żyłam lękiem, że zasłużyłam na piekło.

– Chcesz gryza?

Ślina napłynęła mi do ust. Czas nie posuwał się naprzód, a ja w ciągu dwóch godzin nie zdążyłam dokończyć szycia etui. W domu pachniało jedzeniem. Było cicho, kiedy zasiadaliśmy do stołu, żeby pomodlić się przed posiłkiem. Po obiedzie byłam z siebie tak dumna, jakbym zanurkowała na głębokość pięciu metrów. Chwila wypłynięcia na powierzchnię, żeby zaczerpnąć powietrza, przypomina uczucie, kiedy jedząc, zaspokaja się głód.

Niebo jest niebieskie, kiedy mija nas duża ciężarówka z zielonym napisem „Honegger”.

Niebieskość jest koloru oka, które zawieszone na szyi, chroni moją siostrę od chwili jej urodzenia.

Przyglądam się bratu, widzę ciebie w jego twarzy, potem przenoszę wzrok na zielony napis na ciężarówce i znowu wracam do twarzy brata. Siedzimy w Adrianos koło Zytglogge i pijemy caffé freddo. Mój brat zapuścił sobie brodę. Jego włosy skręcają się w czarne loki. Stał się mężczyzną.

Od trzech lat brat nie był na lotnisku, bo nie ma ważnego paszportu, nie może więc polecieć do Pristiny, żeby go sobie wyrobić. Ambasada serbska od trzech lat obiecuje mu przysłać nowy paszport, ale mój brat nie mówi po serbsku, a oni się nie palą, żeby wydać serbski paszport komuś, kto nie jest Serbem.

Kiedy brat przyjeżdża na lotnisko, żeby odebrać Anne, która wychodzi z samolotu ze swoją białą laską w towarzystwie jakiegoś mężczyzny lub jakiejś kobiety, za każdym razem brata zgarnia policja. Zabiera go do osobnego pomieszczenia, wypytuje i brat musi się wylegitymować, ponieważ jednak nie ma dowodu osobistego ani paszportu, nie chcą go puścić, a Anne czeka na niego i się martwi. A kiedy po kilku godzinach nareszcie go puszczają i nie przepraszają, mój brat odwozi wreszcie do domu Anne, która tkwiła tam samotnie wśród wszystkich tych ludzi i miała głowę pełną najgorszych wyobrażeń.

Wczesnym rankiem, zanim jeszcze ktokolwiek wstał, słyszę, jak Anne płacze. Wczesnym rankiem zawsze już byłeś na nogach i gotowałeś dla Anne kawę. Budził mnie wtedy zapach kawy, a teraz budzi mnie jej płacz. Nie umiem jej pocieszyć. Co mam robić? W każdej chwili, kiedy nie jestem przy niej, nękają mnie wyrzuty sumienia. Jestem wściekła, bo Anne daje mi do zrozumienia, jak jest samotna. Czasami muszę zamknąć się w łazience, żeby odetchnąć. Mówię jej potem, że jej nie rozumiem, a ona na to:

– Nikt z was mnie nie rozumie, mówicie innym językiem niż ja. Szwajcaria sprawiła, że staliśmy się sobie obcy.

Ciężarówka z zielonym napisem jedzie bardzo powoli. Moja siostra się śmieje, chyba z tego, co mówi nasz brat.

Baba spędzał wiele nocy na sprzątaniu samolotów jako robotnik w firmie Honegger, podczas gdy Anne czekała na niego z senną twarzą.

Niekiedy Baba dostawał w prezencie środki czystości i ścierki, które potrafiły wchłaniać litry wody, zachowując suchość, a on mówił o nich jak o superbohaterach.

Baba sprzątał samoloty, biura, budynki szkolne, biblioteki, sklepy, czyścił żyrandole, lodówki, auta, pokoje mieszkalne, podłogi, łazienki, pojemniki na śmieci, sale gimnastyczne, kuchnie, ekspresy do kawy, dywany, instrumenty muzyczne, sale szkolne, sale kinowe i mył zmarłych muzułmanów przed złożeniem ich w ziemi, a potem też stół, na którym układano ich do mycia.

Jestem zazdrosna o pierścionek, który moja siostra dostała od Anne na czternaste urodziny. Jest to złota obrączka z kwiatuszkiem, który dla Anne wykuł jej wujek z Istambułu, kiedy miała czternaście lat. Ja, dopiero kiedy wyjdę za mąż, dostanę złoty łańcuszek, który Anne nosi zawsze na szyi, a który dostała w dniu ślubu od swojej matki. Łańcuszek sięga mi niemal do pępka, kiedy go przymierzam, jeśli Anne akurat nie ma go na sobie. Zawieszka ma kształt okręgu z płaskim kwiatem pośrodku, który można też uznać za kwiat koniczyny.

– Ten pierścionek jest na ciebie za duży, nie będziesz go nosić zbyt często, daj mi go.

– Dziewczyna, która ufa swojej starszej siostrze, pozostanie bezmężna.

– Wiesz przecież – mówi, śmiejąc się, mój brat – że nie powinnaś jej wmawiać takich rzeczy.

Moja siostra jest inna niż ja i mój brat. Moja siostra jest prawie o dziesięć lat młodsza. Moja siostra nie ma ciemnych loków. Moja siostra jest spokojna i dobrze rozumie się ze wszystkimi wokół. Moja siostra mówi cicho i ma mały nos. Moja siostra co miesiąc gubi swoją komórkę, dwa razy do roku mój rower, moje sukienki, moje buty, mój zegarek, moje szpilki do włosów. Ja nie gubię niczego.

Raz zgubiłam klucz. Siedziałam potem na ubikacji, czytając etykiety płynu pod prysznic, szamponu, proszku do prania, dezodorantu, opakowania po mydłach, licząc wszystkie pieprzyki na rękach i nogach i rozmawiając przez telefon z Anne. Mój wzrok padł wtedy na wnętrze pralki, której pokrywa była otwarta, i tam były klucze i kilka monet. Ale skarpet, które znikły, już nie znalazłam.

– Znasz historię naszego egzaminu z teorii?

Siostra przecząco kręci głową. Zaczynam słuchać opowieści mego brata.

– Nie było cię – mówił mój brat do siostry – kiedy ona – tu wskazał palcem na mnie – podarła na strzępy zaświadczenie, że zaliczyła kurs prawa jazdy. Baba już na nas czekał. Początkowo w jego twarzy widać było duże napięcie. Kiedy powiedziałem, że żadne z nas nie zdało egzaminu z teorii na prawo jazdy, jego wzrok się rozjaśnił.

– Nie szkodzi, egzamin możecie powtórzyć, nikt nie zdaje testu przy pierwszym podejściu. Ja sam też musiałem powtarzać, wasza matka nawet nie próbowała, tak się bała porażki.

Nie mogliśmy dłużej powstrzymać radości i przekrzykując się, sprostowaliśmy: zdaliśmy ten egzamin.

– Tylko kretyn nie zdaje testu. Ja zdałem bezbłędnie, nauczę was, jak się jeździ autem – skwitował Baba.

Biorę cukier, który leży obok kawy na spodeczku, i rozrywam zębami małe opakowanie z dwoma różowymi krowami, tak, bym mogła zlizać zawartość opakowania z wnętrza dłoni. Wkładam do cukru wskazujący palec, który wcześniej polizałam. Dwadzieścia osiem kryształków cukru naliczam na opuszce palca, zanim rozpuszczą mi się na języku.

– Co dziś jeszcze robisz? – pyta mnie mój brat. – Idziesz z Anne na spacer?

– Mógłbyś czasami też z nią gdzieś wyjść – odpowiadam.

– Nie mogę znieść, że ze wszystkiego, co robię, muszę się tłumaczyć. Zostaw mnie w spokoju, zajmuj się swoimi sprawami. Wiem, co do mnie należy, wiem, jak często robię coś z Anne, każdego dnia, jeśli chcesz wiedzieć. Powiedziałem: wiem, co do mnie należy. Nie potrzebuję cię do tego. Zostaw mnie w spokoju i skończ z tą manią kontrolowania. Bo sobie pójdę.

– To idź, jeśli masz zamiar mi grozić. No już, idź – odpowiadam.

Siostra nie zabiera głosu. Opuszką palca dziobię mocno kilkakrotnie cukier we wnętrzu swojej dłoni. Siostra trąca łokciem naszego brata, on jej oddaje, ona trąca mnie, a ja trącam brata.

– Cukier przestanie się przyklejać, kiedy postukasz palcem w dłoń kilka razy. Musisz dobrze zwilżyć palec, raz dotknąć nim cukru, obrócić palcem nieco w lewo i w prawo i pomalutku poprowadzić rękę do ust.

Mój brat się uśmiecha i kuksa mnie pod stołem.

Wychodzi, a my życzymy mu powodzenia na drugim egzaminie z teorii. Wiele lat minęło od czasu, kiedy byliśmy tu po raz ostatni. Słońce stoi wysoko, piecze moją jasną skórę. Kiedy brat wyszedł, poszłam do urzędu komunikacyjnego, przyniosłam sobie plastikowe krzesło z holu, postawiłam je przed drzwiami, które stale otwierają się i zamykają. Laptop leży na moich kolanach, pod laptopem poci mi się skóra. Myślę o tobie, jak na nas czekałeś. Czerwony mercedes wyjeżdża z parkingu i mijając mnie, wyjeżdża na ulicę, tak, że nie mogę dojrzeć, kto siedzi za kierownicą. Wychodzi brat i mówi, że nie zdał egzaminu.

– Nie szkodzi, egzamin możesz powtórzyć, nikt nie zdaje testu za pierwszym podejściem. Nawet Baba musiał go powtarzać, a Anne nie próbowała ani razu, tak się bała wyłożyć.

Mój brat śmieje się i woła:

– Ani razu się nie pomyliłem. Byłem pierwszy, który skończył.

– Tylko kretyni nie zdają tego testu. Baba też zdał go bezbłędnie, tylko ja niestety, nie będę cię mogła nauczyć, jak się jeździ autem.

Po zdaniu egzaminów z teorii zwlekaliśmy za długo i nasze zaświadczenia o ukończeniu kursu straciły ważność – nie podeszliśmy do egzaminu praktycznego.

Pierwsze, co powiedział nam Baba, kiedy odebrał nas z lotniska w Zurychu 16 października 1991:

– Ludzie w Szwajcarii biorą na noc psy do łóżka.

Był to dzień, kiedy mojej dwuletniej wówczas siostrze przystawiono do uszu pistolet i wystrzelono. Siostra rozwrzeszczała się tak głośno, że musiałam zatkać sobie uszy. Kiedy ucichła, płatki jej uszu zdobiły dwa złote kółka z błyszczącymi kamieniami. Byliśmy w gościach u kuzynki Baby. Ona i jej mąż mieli piękne mieszkanie, oboje pracowali, ich córka była bardzo ładna i nosiła ubrania, które nie pochodziły z kontenera z używanymi ciuchami.

Zeszliśmy długimi schodami do pomieszczenia w piwnicy. Baba lubił wędrować po sklepach, oglądać towary. Nie było nas stać na kupno czegokolwiek. Czasami Baba pozwalał sobie na radio za jednego franka, przedłużacz, pojemniki na płyty albo urządzenia, które okazywały się uszkodzone. Nie mógł pracować, więc miał czas i chodzenie po sklepach było jego zajęciem. Anne nienawidziła zapachu starych ubrań, zakurzone urządzenia chowała na strychu, ale po pewnym czasie Baba je znajdował i znosił do mieszkania. Godzinami przy nich majstrował, aż zaczynały działać. Potem wynosił je znowu na strych.

Kuzynka Baby wpadła na pomysł, że skoro już u niej jesteśmy, to ona nakręci film wideo i pośle naszym krewnym w Prizren. Zamknęłam się w łazience, łudząc się, że o mnie zapomną. Ale moje imię padało coraz częściej, ja krzyczałam przez drzwi, że boli mnie brzuch, moje imię padało jeszcze częściej, tak że w końcu musiałam wyjść, bo beze mnie by nie zaczęli. Głos Anne był nieznośny. Nie przeszkadzało jej, że musimy powtarzać ujęcia, że wszystko powtarzamy po dwadzieścia razy. Nie krzyczała, nie groziła, tylko w kółko mówiła to samo, dopóki ja i mój brat nie zrobiliśmy tego, czego od nas oczekiwała. A więc usiadłam na brzegu sofy o wzorzystym obiciu, na którym siedzieli już Baba, Anne, mój brat i moja siostra na kolanach Baby. Teraz mogliśmy wysłać wszystkim te nagrania. Jakbyśmy wcześniej nie dość nagadali się z nimi przez telefon.

Baba kupił sobie kartę telefoniczną na zagranicę. Potem Anne i Baba krzyczeli do słuchawki w kabinie telefonicznej przy dworcu w Neuenegg. Kiedy Anne po raz dwudziesty wywołała moje imię, weszłam do kabiny i powiedziałam do słuchawki zdania, które podpowiadała mi Anne:

– Co u ciebie słychać, jak się ma moja kuzynka Zuhal, mój kuzyn Ismail, córka Hürmet, córka sąsiadów Gül, z którą zawsze tak chętnie się bawiłam, pies Mrki, jaka jest u was pogoda, tu jest zimno, bardzo zimno, w szkole idzie mi bardzo dobrze, chodzę do czwartej klasy, dobrze się uczę, dam ci teraz mojego brata.

Wyszłam z kabiny, do środka wszedł mój brat i powtarzał zdania, które podpowiadała mu Anne.

Po chwili nie mogłam już dostrzec niczego wewnątrz kabiny, Baba palił, mój brat odganiał ręką dym sprzed swojej twarzy, a kiedy wyszedł z kabiny, trzymał się jeszcze za nos.

– Zapytaj, jak się czuje Hatice, co robi jej córka, czy nie chciała jechać do Wiednia, czy Bayram już się ożenił, i możesz zapytać, czy Ayse urodziła już dziecko.

Baba krzyczał do słuchawki z papierosem w ustach, popiół sypał się na jego sweter.

Anne spytała, czy nie chciałabym zacząć.

– Nie – powiedziałam, ale kamera skierowała się na mnie, zaświeciła się czerwona lampka.

– Halo, wy tam daleko. Pamiętacie nas jeszcze, dzwoniliśmy do was wczoraj.

Anne szepnęła w moją stronę:

– Zapytaj, co słychać u twojej kuzynki Zuhal i u twojego kuzyna Ismaila.

Zapytałam:

– Co słychać u mojej kuzynki Zuhal, u mojego kuzyna Ismaila?

Anne szeptała w moim kierunku:

– Jak się ma córka sąsiadki, Gül, z którą zawsze tak chętnie się bawiłam?

Anna szeptała dalej w moim kierunku, a ja powtarzałam:

– Jak się miewa Mrki, jaka jest u was pogoda, tu jest zimno, bardzo zimno, w szkole idzie mi dobrze, chodzę do czwartej klasy, uczę się dobrze.

Potem pomachałam niepewnie do kamery, ciągle skierowanej na mnie, machałam do niej i dalej się uśmiechałam, aż Baba spytał, czemu się tak uśmiecham i żebym przestała już machać.

Stawiam swój rower obok innych rowerów przy kąpielisku Marzili i mijam leżących na ziemi ludzi, stawiając kroki pomiędzy ich ciałami.

Eli, tak nazywa się kobieta, którą poznałam w kolejce do toalety.

Opowiada o swojej chrzestnej, która niedawno umarła na cukrzycę, i ona odziedziczyła po niej ten pierścionek, który nosi teraz na wskazującym palcu i nigdy go nie zdejmuje. Jest trochę za mały, bo w ostatnich tygodniach przytyła trzy i pół kilo.

Jej matka chrzestna miała tak długie włosy, jakich u nikogo więcej nie widziała.

– Była wysoka i szczupła i zawsze nosiła ten pierścionek.

Pokazuje mi go, unosi rękę, wykręca ku mnie grzbiet dłoni i lekko porusza rozczapierzonymi palcami.

– Kiedy miała dwadzieścia dwa lata, pojechała sama do Paryża. Dla Szwajcarki w latach pięćdziesiątych to nie było typowe. Wiedziała, że nie wróci. Kiedy raz szła jasno oświetloną ulicą, a włosy rozwiewał jej wiatr i nuciła sobie piosenkę, minął ją jasnoniebieski cadillac, przyhamował, cofnął, a potem jechał obok niej. Mężczyzna siedzący w aucie najpierw na nią gwizdnął, potem zagaił rozmowę, aż wsiadła do auta, później za niego wyszła, nie urodziła mu dzieci i pozwalała mu się źle traktować, aż z tego wszystkiego chciała obciąć sobie włosy, tylko on był przeciwny.

Jej ciotka miała małe mieszkanko przy Rue d’Écureuil, do którego Eli teraz czasem jeździ. Kuchnia jest za mała, żeby gotować, bo jej ciotka uważała, że kobiety nie powinny mieć dużej kuchni, żeby nie kusiło ich objadanie się.

– Była zakochana w mężczyźnie, który nic o tym nie wiedział, a żyła z człowiekiem, który jej nie kochał i z którym nie mogła się rozwieść, bo koniecznie chciała żyć w Paryżu, i to jest jedyne, co z tego miała – powiedziała jej matka. – Człowiek, którego nie kochała, wysysał z niej siły, aż wyschła na wiór i położyli ją do trumny na jej długich włosach.

Jestem jedyna, która ma na sobie kostium kąpielowy. Eli namówiła mnie, żebym poszła z nią do Paradiesli, żeńskiej części kąpieliska. Obok nas usiadły naprzeciw siebie dwie kobiety, rozkraczyły nogi i rozmawiały, jakby to było najnormalniejsze w świecie, siedzieć nago i patrzeć sobie w oczy.

Nagle dwie nagie stare kobiety skoczyły na równe nogi i zaczęły ciskać kamykami.

– Won!

Przed murem, który oddziela tę część kąpieliska od pozostałej części, zbierało się coraz więcej nagich kobiet. Wykrzykiwały coś jedna przez drugą.

– Ci smarkacze wyciągają cegły ze ścian szatni i maskują otwory kamykami, podglądacze, zboczeńcy. Wynocha, ale już, dziwkarze jedni, za grosz wstydu nie macie!

Wyciągam swój rower spośród innych rowerów i jadę z Marzili w kierunku Bümpliz. Zatrzymuję się na czerwonym świetle. W aucie obok widzę mężczyznę, który śpiewa do muzyki płynącej z radia. Jego ręka wystukuje takt na kierownicy.

Zielone, jadę dalej. Ciepły, letni wiatr głaszcze mnie po twarzy, rozwiewa włosy. Głębokie, popołudniowe słońce zmusza mnie do mrużenia oczu. Jedna z willi przy Schlösslistraβe ciągle mi się podoba, za każdym razem, kiedy ją mijam, podziwiam jej fasadę porośniętą bluszczem. Dwa balkony z kwiatami w doniczkach pomalowane są na biało. Na jednym z balkonów stoi szary stół między dwoma białymi krzesłami, na drugim mężczyzna z papierosem w ustach. Ogród jest rozległy, podzielony na dwie części żwirową ścieżką. Konary wielkiej wiśni wystają za płot, mijając ją, wyciągam rękę i zrywam ciemnoczerwone, miękkie kulki. Zatrzymuję się na czerwonym świetle, uwalniam wiśnie z zielonych liści i z gałązki. Dwie wiśnie są robaczywe, pozwalam im spaść na gorący asfalt. Mocno trzymam rower między nogami, opierając przedramiona na kierownicy.

– Wie pani, jaki autobus jeździ do Szpitala na Wyspie[7]?

Wolną ręką wskazuję przystanek autobusowy po przeciwnej stronie ulicy. Światło zmienia się na zielone.

Wyspa, na którą jadą ludzie, żeby tam umrzeć. Nie jest to żadna piękna wyspa, nie leży na morzu. Drzewa na niej nie rosną, a kwiaty są tylko w donicach. Fruwa nad nią mnóstwo insektów, plaga, której nikt nie umie opanować. Fruwają o każdej porze roku, o każdej godzinie i bryzgają na ludzi swoją trucizną. Najczęściej jest zimno i bardzo jasno, dlatego poza insektami nie przeżywają tam żadne inne stworzenia. Z każdym wdechem wciąga się tu w siebie ostatnie tchnienie zmarłych. Każdego dnia przywożą nowych chorych i każdego wywożą umarłych.

Na kolejnym czerwonym świetle zostaję na siodełku, oparta na jednej nodze, którą postawiłam na ziemi. Nawet przez but czuję upał. W mojej łydce płynie mało krwi. Dopiero kiedy się jej przyglądam, czuję, że mnie pali. Za sobą słyszę naraz głośne trąbienie, odwracam się przestraszona. Jakaś kobieta wygląda przez uchylone okno samochodu.

– Zielone, jest zielone.

Na próżno próbuję szybko wzuć but. Kobieta włącza klakson jeszcze kilka razy, odciągam rower na bok i widzę, że kręci głową, kiedy mnie mija. But się rozgrzał. Jadąc, wypluwam pestkę wiśni na asfalt.

[7] Szpital na Wyspie, Inselspital – nazwa najstarszego i największego szpitala w Bernie założonego w XIV wieku, położonego na wyspie na rzece Aare [przyp. tłum.].

Jadę do Paryża.

Ze spuszczoną głową wchodzę na cmentarz Montparnasse. Odmawiam trzy razy kulhuvallah i raz elham za wszystkie dusze, które tu spoczywają.

Na duże i małe płyty nagrobne sfruwają liście. Zmarli pozostawiają na nagrobkach ludziom, którzy ich nie znali, dwie liczby znaczące lata ich życia.

Potrzebuję palców, żeby obliczać ich wiek. Jestem jedyna, która spaceruje pomiędzy nagrobkami zasłanymi listowiem.

Wieje chłodny, a jednocześnie ciepły wiatr, jakiś liść wplątuje mi się we włosy, wyjmuję go i przyglądam się, jak spada na ziemię. Nie widać ścieżki. Znaczą ją kolory pomarańczu, czerwieni i zieleni. Stawiam duże kroki, żeby zgarniać butami jak najwięcej liści. Czasami natykam się na kamień albo na coś innego. Aleja jest wysadzana kasztanami, które robią wrażenie, jakby zaczynały umierać. Martwe liście sypią się z drzew na ziemię, w której leżą martwi ludzie. Wszystko się ze sobą zmiesza, zamieni się w ziemię, liść tak samo jak ludzkie ciało.

Zamienić się w ziemię.

Staniemy się ziemią, którą nasze dzieci i wnuki, i ich dzieci będą się bawić, w której będą sadzić kwiaty i drzewa, na której postawią domy i w nich zamieszkają. Będą chodzić po ziemi, brudzić sobie ręce, wąchać ziemię po deszczu. Kiedy umrą, też staną się ziemią, będą na nich spadać liście, zmieszają się z nimi.

Cmentarz Montparnasse jest bardzo zadbany. Kwiaty, które wyrastają z ziemi nad trumnami, są świeże. Jest tam most, który biegnie tuż nad cmentarzem. Jeżdżą po nim auta, ludzie chodzą nad grobami. Niektórzy rzucają z mostu papiery albo plastikowe butelki, nie patrząc w dół. Inni spluwają albo próbują trafić w jakiś grób.

– Wie pani, gdzie jest cmentarz Montparnasse? – zapytałam przechodzącą kobietę, kiedy właśnie chciałam wejść na most. Pokręciła przecząco głową i poszła dalej.

Wychodząc, mówię strażnikom cmentarza „do widzenia”.

Wrześniowy wiatr porusza listowiem drzew, liście drżą, spadają na ziemię, przydeptują je na płasko zelówki butów i znowu wiatr roznosi je po całym mieście.

Nagle wszystko cichnie. Pada deszcz. Przez szarość znowu przebija słońce. Wiatr osusza liście.

Jakaś kobieta stoi przy huśtawce z otwartą książką w ręku. Drugą ręką huśta małą dziewczynkę, która nie wydaje z siebie żadnego dźwięku. Przyciska tylko głowę do liny, której mocno się trzyma. Włosy zakrywają jej pół twarzy. Jedyne, co się porusza, to jej nogi, które dyndają w różowych rajstopach i wyrzucają w górę z ziemi tuman liści.

Przez przeciwsłoneczne okulary świat wydaje się bardziej przyjazny, odrobinę cieplejszy.

Siadam w kawiarni Odeon na Starym Mieście w Bernie, gdzie chętnie piłeś kawę. Sala, wypełniona lustrami, jest pusta. W lustrach widzę sto kobiet w czarnej sukience z przeciwsłonecznymi okularami na nosie. Mają związane ciemne włosy, lekko rozchylone usta i pomalowane na czerwono paznokcie, co widzę tylko dlatego, że ciągle głaszczą się po policzku. Nie mają na sobie żadnej biżuterii. Od czasu do czasu upijają łyk coca-coli. Kiedy na nie spoglądam, wszystkie odwracają równocześnie głowy w moim kierunku, a ja patrzę w inną stronę. Poza nimi nie ma nikogo innego. Tak zostawiam połowę niewypitej szklanki i wychodzę z lokalu. W szczelinie między kamieniami trotuaru zostaje mój but, gołą stopą potykam się na mokrym bruku. Czuję przenikliwe zimno pierwszego dnia września.

Idę do Adrianos, mały wróbel wlatuje przez drzwi, frunie pod mój stół i dziobie okruchy orzechowej bułki, co trwa dosyć długo.

Podchodzi do mnie wysoki mężczyzna w jasnym garniturze. Nosi słomkowy kapelusz. Jego biała broda jest starannie przystrzyżona, wąsy zakrywają przy uśmiechu drobne, trochę zażółcone zęby. Zatrzymuje się przede mną, spod jego pachy wystaje biografia Freuda.

– Proszę mi powiedzieć, panienko, czy to miejsce obok jest jeszcze wolne?

Czyta książkę, ja mu się przyglądam.

– Czeka pan na kogoś?

– Nie.

Głęboko wciągam powietrze. Na zapas próbuję nabrać w płuca zapach cytrynowej wody po goleniu, żeby zawsze móc go przywołać. Nawet po odejściu wysokiego mężczyzny przechodzę obok stolików i wdycham ten zapach, wdycham, aż nie pozostaje nic, co mi ciebie przypomina. Minął rok.

– Decyzja jest negatywna. Możecie państwo złożyć od niej odwołanie albo po kilku latach wystąpić z nowym wnioskiem o zezwolenie na pobyt stały.

– Jaki jest powód, chciałabym poznać powód tej negatywnej decyzji. Wszyscy chcemy się tego dowiedzieć. Więc jaki jest ten powód? – zapytałam siedzących przede mną członków rady gminy.

– Nie jesteśmy uprawnieni do tego, żeby w tej chwili przedstawić uzasadnienie decyzji. Jeśli państwo sobie życzycie, o uzasadnienie możecie zwrócić się do urzędu na piśmie, odpowiedź przyjdzie w ciągu kilku tygodni. Teraz proszę opuścić salę, następna rodzina czeka.

Mieliśmy na sobie nasze najlepsze ubrania, wzięliśmy sobie cały dzień wolnego i byliśmy tak podekscytowani, że w nocy prawie nie zmrużyliśmy oka. Jadąc do gminy, wypytywaliśmy się nawzajem o historię Szwajcarii i śmialiśmy się ze zdania: „Bardzo dobrze zintegrowałam się w Szwajcarii”, które stale recytowała Anne. Powtarzała je tak często, że gubiły się pojedyncze litery albo słowa zamieniały swoje miejsca.

Po roku od złożenia wniosku o szwajcarski paszport zostaliśmy wezwani na rozmowę do budynku gminy Neuenegg. Od dwunastu lat mieszkaliśmy w Szwajcarii i ciągle jeszcze można nas było z niej wydalić.

Turecki stał się językiem obcym. Językiem ojczystym stał się niemiecki, z każdym tureckim słowem, które zapominały moje usta, Anne stawała mi się bardziej obca, a Baba, rozmawiając z nami, używał coraz więcej niemieckich słów.

Gdzie się pan/pani urodził/a?

Dlaczego przyjechał/a pan/i do Szwajcarii?

Miał/a pan/i od początku zamiar osiedlenia się w Szwajcarii na stałe?

Po jakim czasie zaczął/zaczęła pan/i pracować?

Z jakiego powodu chce pan/i zostać Szwajcarem/Szwajcarką?

Może pan/i wymienić naszych posłów do parlamentu?

Ile kantonów jest w Szwajcarii?

Może pan/i przeliterować „Szwajcaria”?

Czy należy pan/i do jakiegoś szwajcarskiego stowarzyszenia?

Nie?

Notowali sobie coś w swoich notesach, które leżały na długim stole.

Potrzebowaliśmy kilku dobrych lat, żeby zgromadzić konieczne dokumenty. Zaświadczenia lekarskie, świadectwa szkolne, zaświadczenia o pracy, zaświadczenia ze szkoły, wyciągi z konta pocztowego, wyciągi z konta bankowego, zaświadczenia o niekaralności, zaświadczenie o nieposiadaniu długów, świadectwa urodzenia, akt zaręczyn, akt ślubu, dokumenty podróży z ostatnich lat.

W drodze powrotnej po raz pierwszy nie włączyliśmy muzyki. Nasz sąsiad z Macedonii czekał już na nasz powrót z aparatem w ręce.

Chwila, zanim cię sfotografują, jest przerażająca.

Znieruchomienie, czekanie, cisza.

Wstrzymanie oddechu i wpatrywanie się w ciemny otwór, dopóki nie rozlegnie się kliknięcie.

Nie lubię niemieckiego, choć stał się moim językiem ojczystym. Moja matka nie mówi po niemiecku.

Porzucając język dzieciństwa, opuściłam samą siebie.

Nowy język ojczysty opanowałam sama, miałam wtedy dziesięć lat.

Po prawie dwudziestu latach moje ręce urosły; ja sama czuję się jeszcze taka sama jak kiedyś.

Wymyśliłam sobie historie dla mojego dorosłego „ja”. Wy-myśliłam je, jakby były prawdziwe. Zamierzałam je kiedyś przeczytać i wspominać swoje piękne dzieciństwo. Kie-dy opisywałam prawdziwe zdarzenia, wyrywałam potem tę stronę i wyrzucałam do kosza.

Po chwili wierzyłam już w swoje zmyślenia; czytałam te historie tak często, że stały się częścią mojej przeszłości.

Jeden jedyny moment przenosi mnie z przeszłości w przyszłość, przed którą czuję lęk.

Patrzę na roześmianych ludzi na ulicy, na ekranach. Myślę o tobie, o twoich słowach, pamiętam, jak się śmiałeś. Co jeszcze się wydarzy? To się nie skończy dzisiaj. Nie wiem, czy będę żyć dalej, żyć tutaj. Ciebie tu nie ma. Jestem ja. Żyję w Szwajcarii, w której człowiek powinien uważać się za szczęśliwego.

W Szwajcarii jest się szczęśliwym, mówi moja rodzina w Prizren.

Zostałam wyjęta z mojego życia i wrzucona w inne życie.

Czy gdyby nie odebrano mi mojego dzieciństwa, byłabym bardziej sobą niż jestem teraz – połowicznie?

Tam, w moim pierwszym życiu, miałam Ismaila, który teraz wydaje mi się obcy, któremu dziś urodzi się dziecko, który będzie ojcem. Ismail, z którym przez cały dzień bawiłam się w chowanego, obok którego spałam, który istnieje tylko wtedy, kiedy pozwalam mu powrócić. Wtedy nagle staje się człowiekiem, a w międzyczasie nie istnieje nic. Nie rozumiem tego „międzyczasu”. Co kilka lat powracam na chwilę do swojego wcześniejszego życia, do którego już nie pasuję, ponieważ dopasowałam się do czegoś innego. Za każdym razem, kiedy wracam do swojego obecnego życia, gdzie wszystko znam, gdzie rozpoznają mnie ludzie, którzy tam przeżyli swoje pierwsze życie, czuję się wśród nich obco.

Dopóki tu będę, ciebie nie będzie.

Widać ojca, matkę, troje dzieci. Najmłodsze dziecko ma może cztery lata, chłopiec między dziewięć a dwanaście, starsza dziewczynka w czerwonej sukience trzynaście. Siedzą na narożnej sofie z szaroniebieskim obiciem. Stół przed nimi zastawiony jest jedzeniem. Na środku stołu leży ciasto, które młodsza córka z pomocą matki kroi na porcje. Głośna muzyka zagłusza słowa, czasami da się coś zrozumieć, trzeba się tylko bardzo skoncentrować. Ojciec, z papierosem w ustach, klaszcze w takt muzyki, matka tańczy z małą córeczką na rękach na niebieskim dywanie. Potem zapalają bombę stołową, która stoi na dywanie, chłopiec wciąga maskę na twarz, wkłada sobie czerwony nos, dmucha w papierowe węże w pomieszczeniu pełnym kłębów papierosowego dymu. Na ścianie cyfry wycięte z kolorowego papieru: 1996. Starsza córka siedzi cicho, potem nagle znika, kiedy rodzina zaczyna liczyć od dziesięciu do tyłu.

Cztery, trzy, dwa, jeden, naciskam przycisk „pauza” na wideo marki Sony, na którym dwie kreski nie są już prawie widoczne, a potem wychodzę z mieszkania w Bümpliz.

W mieście zebrało się mnóstwo ludzi, krzyczą, śmieją się, wymiotują. Pary, które się obejmują, dzieci na ramionach ojców, starsze pary z laskami, śpiące dzieci, pijani. Jakieś dziecko stoi obok mnie, chwyciło się mocno brzeżka mojej spódnicy. Kiedy przyglądam mu się z góry, zaczyna płakać. Pomyliło mnie ze swoją matką. Płacze, nie umie jeszcze mówić, najpierw musi zapomnieć, co było wcześniej, zanim przyszło na świat, żeby nikomu nie móc zdradzić tajemnicy. Pomagamy dziecku zapomnieć, dajemy mu wolność, tak jak mówimy zmarłemu, że nie żyje, nie ma już nic do zrobienia na tym świecie.

Przychodzą rodzice dziecka, biorą je na ręce.

Dziecko patrzy na mnie, podczas gdy matka zwraca się do niego imionami zwierząt. W niebo strzelają rakiety, w powietrzu czuć zapach papierosów i alkoholu.

Przedzieram się przez tłum. Zatrzymuje mnie sprzedawca róż, pyta, czy kupię różę, potakuję, ale nie mam przy sobie pieniędzy.

Dziesięć, dziewięć, rozbrzmiewa wielki dzwon, szara, jasno oświetlona wieża niknie we mgle.

Osiem, siedem, sześć, pięć, złoto Sądu Ostatecznego lśni nad wejściem do katedry, ogień, płonący ludzie, dzieci, monstra, aniołowie.

Trzy, dwa, płacze kolejne dziecko, ciągnie ojca za włosy, ten zirytowany rozgląda się za matką dziecka, która nadciąga z dwoma kieliszkami pełnymi szampana.

Jeden.

Obraz zatrzymuje się, drży. Z obawy, że zesztywnieję, nie stoję w miejscu, lecz przeciskam się przez znieruchomiały tłum. Słyszę swój oddech. Niebo jest czarne, prawie nie widać gwiazd. Wysoko w górze w otwartym oknie stanęło starsze małżeństwo. Nie zauważyłam ich wcześniej. Kobieta wychyla się z okna. Mężczyzna przytrzymuje zasłonę, żeby móc patrzeć na tłumy. Torebka upada mi na ziemię, pochylam się. Nogi tej ludzkiej masy przypominają drzewa w ciemnym lesie, które nie wyrosły dostatecznie wysoko.

Chwila ciszy przed wybiciem Nowego Roku jest tym razem nieco dłuższa. Co się zdarzyło od poprzedniej takiej chwili ciszy, nie mogę sobie przypomnieć. Zdaje mi się, że kilka razy odetchnęłam, wydałam z siebie kilka dźwięków, patrzyłam.

Ciężkie ciało staje się naraz lekkie jak słowo.

Znowu nakupiliśmy za dużo. Bomby stołowe, kolorowe balony, słodycze, słone przekąski.

Włożyłam czerwoną sukienkę. Brat i siostra pomagali mi okleić białą ścianę kolorowym papierem. Robiliśmy tak co roku i co roku z naszego mieszkania rozbrzmiewała głośna muzyka. Na telewizorze ustawiliśmy ruchomą kamerę.

Ciasto, które Anne piekła zawsze na sylwestra, było smaczne, a jeszcze bardziej smakowało następnego dnia ze szklanką zimnego mleka.

Siadaliśmy na narożnej sofie z szaroniebieskim obiciem. Baba z papierosem w ustach klaskał w rytm muzyki. Z napięciem czekałam na ciszę, chwilę, kiedy wszyscy znieruchomieją. Z każdą odliczoną, malejącą cyfrą sekund czułam się bardziej nieswojo, rósł we mnie lęk przed ciszą, przestałam niemal oddychać. Nagle poczułam się lekka, zerwałam się z miejsca, wybiegłam i zamknęłam się w swoim pokoju. Teraz, w tej chwili, wszystko zastygnie.

Zdarzyło się, a może nigdy się nie zdarzyło.

Redaktor inicjujący

Mateusz Chaberski

Redaktor

Karolina Wąsowska

Korekta

Dorota Powieśnik

Skład i łamanie

Hanna Wiechecka

Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

Redakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Kraków

tel. 12 663-23-80, 12 663-23-82, fax 12 663-23-83