Tytuł oryginału: Setting limits with your strong-willed teen. Eliminating conflict by establishing clear, firm, and respectful boundaries

Copyright © 2015 by Setting Limits: Educational and Psychological Consulting, P.C.

This translation published by arrangement with Three Rivers Press, an imprint of the Crown Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o., Sopot 2015.

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim 2017 rok

Przekład: Anna Sawicka-Chrapkowicz

Redaktor prowadzący: Patrycja Pacyniak

Redakcja polonistyczna: Katarzyna Rojek, Patrycja Pacyniak

Korekta: zespół

Skład: Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © 123 RF

ISBN 978-83-7489-707-5

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne Sp. z o.o.

ul. J. Bema 4/1a

81–753 Sopot

e-mail: gwp@gwp.pl

www.gwp.pl

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Podziękowania

Specjalne podziękowania kieruję do wszystkich, którzy w istotny sposób wspierali prowadzone przeze mnie warsztaty oraz mieli swój udział w powstaniu tej książki.

Dziękuję mojej żonie i najlepszej przyjaciółce Lisie MacKenzie za pomoc i wsparcie w trakcie tego projektu. Głęboko doceniam wszystko, co zrobiłaś.

Przyjaciołom P. J. i Brigette Foehr dziękuję za przejrzenie maszynopisu i za życzliwe uwagi.

Profesorowi Dale’owi Russellowi, szefowi Wydziału Klinicznej Pracy Społecznej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Sacramento, dziękuję za przeczytanie maszynopisu i gotowość do udzielenia pomocy zawsze wtedy, gdy tej pomocy potrzebowałem.

Doktorowi Stewartowi Tealowi z Wydziału Psychiatrii Szkoły Medycznej Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis dziękuję za nieocenione informacje zwrotne, zwłaszcza dotyczące rozdziałów na temat testowania i kredytu zaufania.

Nathanowi Robersonowi, redaktorowi z Crown Publishing Group, dziękuję za pomoc w rozpoczęciu tego projektu oraz za stałe wsparcie.

Duane’owi Newcombowi, konsultantowi literackiemu, dziękuję za nauczenie mnie niemal wszystkiego, co powinienem wiedzieć, pisząc tego rodzaju książkę.

Dziękuję wszystkim rodzicom i nastolatkom, z którymi się spotykałem w trakcie długoletniej pracy w poradni. Wasze doświadczenia przyczyniły się do powstania wielu opisanych w tej książce pomysłów i metod.

Wstęp

Niniejsza książka odzwierciedla rozwój moich zainteresowań w ostatnich dwudziestu latach – zainteresowań, które dotyczą praktycznych metod wyznaczania granic przez rodziców oraz różnic indywidualnych w temperamencie i stylu uczenia się dzieci. W 1993 roku napisałem pierwszą książkę na ten temat: Kiedy pozwolić? Kiedy zabronić?¹. Zapoznaję w niej rodziców z podstawowymi metodami wyznaczania jasnych i stanowczych granic dzieciom w każdym wieku. Opisane tam metody są skuteczne w przypadku wszystkich dzieci – posłusznych, trudnych i tych pomiędzy. W 1993 roku nie rozumiałem jednak w pełni, dlaczego tak jest.

Metody te omawiałem podczas warsztatów z rodzicami i nauczycielami, od których stale słyszałem podobne uwagi. Jak się okazało, niektóre dzieci często testowały granice. Inne robiły to znacznie rzadziej. Niewielka liczba wykraczała poza normę – testowała nieustannie. Gdziekolwiek się pojawiałem, słyszałem wciąż te same historie. Zawsze ta sama niewielka grupa dzieci była źródłem dziewięćdziesięciu procent problemów w domu, w szkole czy w lokalnej społeczności.

Większość rodziców uczestniczących w moich warsztatach i stosujących poznane metody wyznaczania granic uzyskiwała dobre rezultaty: mniej testowania, mniej prób sił, lepszą współpracę i bardziej satysfakcjonujące relacje z dzieckiem. Inni jednak musieli wkładać znacznie więcej wysiłku w to, aby osiągnąć ten sam efekt. Podejrzewałem, że ma to związek raczej z ich dziećmi, a nie z samym procesem wytyczania granic. Właśnie wtedy zacząłem się bliżej interesować różnicami indywidualnymi w zakresie temperamentu i stylu uczenia się dzieci.

Początkowo swoją pracę kierowałem do wszystkich rodziców, z czasem jednak rzeczywistość zweryfikowała moje zamiary. W warsztatach rzadko uczestniczyli opiekunowie uskarżający się na problemy z dziećmi, które są posłuszne i łatwe w wychowaniu. Większość rodziców szukała odpowiedzi na pytania związane z kłopotami z dziećmi o trudnym charakterze, stanowiącymi wyzwanie wychowawcze. To właśnie ci rodzice byli rzeczywistą grupą docelową moich działań i to ich historie rozbudziły moje zainteresowanie zróżnicowaniem dziecięcych temperamentów.

Zrządzeniem losu sam jestem ojcem dziecka o trudnym charakterze. Mój młodszy syn Ian to świetny chłopak – tylko uparty i stanowiący właśnie duże wyzwanie wychowawcze. Jego brat Scott jest bardziej posłuszny. Wraz z żoną stosowaliśmy wobec nich to samo podejście w wyznaczaniu granic, dzięki czemu dochodziliśmy do tych samych rezultatów, w przypadku Iana jednak musieliśmy się znacznie bardziej napracować. Jego temperament i styl uczenia się wyraźnie się różnią od temperamentu i stylu uczenia się brata.

Osobiste doświadczenia z Ianem, jak również historie opowiadane przez bardzo wielu uczestników warsztatów potwierdziły moje przypuszczenia. W równaniu opisującym wychowanie i dyscyplinę pominąłem jeden niezwykle istotny czynnik: indywidualne różnice w temperamencie dzieci. Wyznaczanie granic ma związek z nauczaniem. Temperament ma związek z uczeniem się. Wychowywanie dziecka polega na nieustannej interakcji między rodzicielskimi metodami wyznaczania granic a temperamentem dziecka, która trwa na wszystkich etapach rozwoju młodego człowieka. Oto dwie kluczowe zmienne w równaniu. Nadszedł czas, by wrócić do tablicy i trochę popracować.

W 1998 roku zaktualizowałem książkę Kiedy pozwolić? Kiedy zabronić?, uwzględniając najnowsze badania nad temperamentem i stylem uczenia się dzieci, jak również opracowany przez siebie materiał dotyczący wyznaczania granic. Określam to wydanie mianem „publikacji o regularnej sile”, koncentruję się w nim bowiem na pełnym zakresie temperamentów i stylów uczenia się dzieci. Dwa podstawowe elementy równania wreszcie znalazły się obok siebie. Zaktualizowana wersja książki została dobrze przyjęta, co zainspirowało mnie do pracy nad kolejną publikacją skierowaną do mojej rzeczywistej grupy docelowej.

W 2001 roku napisałem książkę Uparte dzieci. Od konfliktu do współpracy², którą określam czule mianem „publikacji o podwójnej sile”. Podejmuję w niej temat wyzwań, jakie napotykają rodzice przy wyznaczaniu granic na wczesnym i środkowym etapie dzieciństwa swoich dzieci o trudnym charakterze. Książka ta odniosła wielki sukces. Pozwala rodzicom zrozumieć niepowtarzalny, indywidualny temperament i styl uczenia się dziecka, a także prezentuje metody służące do ustalania granic i skuteczniejszego ich nauczania.

Kiedy zastosujecie metody wyznaczania granic dobrze dopasowane do temperamentu i stylu uczenia się waszego dziecka, zaczną się dziać niezwykłe rzeczy. Poprawi się komunikacja. Spadnie częstotliwość testowania waszej wytrzymałości, będzie mniej prób sił. Wyraźnie poprawią się współpraca i uczenie.

Nie da się zmienić wzorca temperamentu i stylu uczenia się dziecka: cechy te zostały już zdeterminowane. Można jednak je poznać i nauczyć się, jak najskuteczniej z nimi pracować. Oto naprawdę dobra wiadomość: temperament i styl uczenia się waszego dziecka to tylko połowa wspomnianego równania. Druga połowa, czyli wyznaczanie granic, znajduje się całkowicie pod waszą kontrolą. Możecie poprawić dopasowanie tych elementów. A kiedy to zrobicie, z radością zauważycie towarzyszące temu korzyści: lepszą komunikację, rzadsze próby sił i bardziej satysfakcjonujące relacje z waszym dzieckiem. To wszystko leży w zasięgu waszych możliwości.

Co działo się przez trzynaście lat, które upłynęły od wydania Upartych dzieci? Bohaterowie tamtej książki podrośli, zmieniły się też potrzeby ich rodziców, którzy teraz musieli wyznaczać granice dzieciom wchodzącym w okres adolescencji. Ze wszystkich stron napływały do mnie prośby o pomoc w postępowaniu z trudnymi w wychowaniu i mającymi trudny charakter nastolatkami. W niniejszej książce omawiam zagadnienia dotyczące temperamentu i stylu uczenia się w kontekście adolescencji, a także wyzwania, z jakimi borykają się rodzice, wytyczając granice w tym szczególnym okresie.

Zakres tematów poruszonych w tym poradniku jest bardzo wąski. Poradnik dotyczy podstaw: zrozumienia temperamentu i stylu uczenia się nastolatka oraz dopasowania do nich metod wyznaczania granic. Moim celem jest pomóc wam poprawić to dopasowanie. Gdy to się uda, wówczas zaczną się dziać dobre rzeczy. Procesy nauczania i uczenia się nabiorą płynności. To nie żadne czary – jedynie moc dobrego dopasowania.

Niniejsza książka pomoże wam poprawić owo dopasowanie. Znajdziecie tu informacje i narzędzia potrzebne do zrozumienia upartego nastolatka, do nauczenia go waszych zasad w najjaśniejszy i maksymalnie zrozumiały sposób oraz do wyeliminowania niedopuszczalnych zachowań i nieustannych prób sił. Pożegnajcie wszystkie wyczerpujące i nieskuteczne metody, które wiodły was donikąd. Pożegnajcie powtarzanie, przypominanie, przemawianie do rozsądku, tłumaczenie, kłótnie, dysputy, wykłady, groźby, kary i pochlebstwa. Wasz nastolatek zrozumie, o co wam chodzi, jeśli nauczycie się wyznaczać jasne i stałe granice oraz wspierać swoje zasady za pomocą naturalnych i logicznych konsekwencji. W tej książce pokażę wam, jak to robić. Opisane tu metody będą odświeżającą odmianą zarówno wobec nieskutecznego karania, jak i podobnie nieskutecznej pobłażliwości.

Książkę można podzielić na dwie części, z których każda ma pomóc wam odpowiedzieć na dwa podstawowe pytania: „Co się dzieje?” i „Co z tym zrobić?”. Dzięki informacjom zawartym w pierwszych siedmiu rozdziałach zrozumiecie dynamikę interakcji z nastolatkiem i rozpoznacie, które z waszych działań nie przynoszą dobrych rezultatów. Bez takiej wiedzy trudno jest uniknąć powtarzania starych błędów (o ile w ogóle jest to możliwe), większość z nich bowiem popełnia się nieświadomie.

Rozdział 1 pomoże wam zrozumieć temperament waszego dziecka, jak również własny, a także to, jak temperament oddziałuje na zachowanie. Z rozdziału 2 dowiecie się, w jaki sposób temperament waszego nastolatka oraz siły rządzące adolescencją zderzają się ze sobą, by stworzyć dezorientujący obraz tego, kim stara się być nastolatek. Dzięki rozdziałowi 3 lepiej zrozumiecie swoją zmieniającą się rolę rodzicielską i to, dlaczego wasze dziecko potrzebuje od was instrukcji udzielanych zza linii bocznych, a nie bezpośrednio na boisku, gdzie toczy się gra.

Rozdział 4 pomoże wam zrozumieć, dlaczego nastolatki potrzebują granic, a także jak ważne są granice w wychowaniu mającym na celu zdrowy rozwój dziecka. W rozdziale 5 odkryjecie, w jaki sposób nastolatki uczą się zasad formułowanych przez dorosłych – w zależności od temperamentu oraz stylu uczenia się. Zobaczycie, że agresywne badanie granic to normalny i naturalny proces w przypadku wielu młodych ludzi. Na podstawie rozdziałów 6 i 7 określicie własne podejście do wyznaczania granic i zorientujecie się, czy wyznaczane przez was granice są stałe, czy też ruchome.

Wiedząc, jakie metody nie przynoszą oczekiwanych przez was rezultatów, staniecie się gotowi, aby dodać kilka nowych narzędzi do swojego rodzicielskiego zestawu. Rozdziały 8–16 stanowią podstawę waszego programu szkolenia umiejętności. Z rozdziałów 8–11 dowiecie się, jak za pomocą słów przekazywać jasne i stanowcze komunikaty wyznaczające granice, jak dusić w zarodku próby sił, jak wspierać swoje zasady naturalnymi i logicznymi konsekwencjami oraz jak poradzić sobie z kolejną – bardzo prawdopodobną – falą oporu.

Określenie gotowości nastolatka do nowych swobód i przywilejów stanowi jedno z największych wyzwań czekających rodziców w tym okresie, a zarazem jedno z największych źródeł konfliktów i prób sił. Dzięki rozdziałom 13 i 14 zrozumiecie, dlaczego punkty widzenia nastolatków i rodziców na kwestię gotowości są tak odmienne, oraz poznacie prostą, niemal niewywołującą konfliktów ani goryczy metodę określania tejże gotowości.

Zaufanie stanowi podstawę wszystkich dobrych relacji. Jest też najlepszym miernikiem rozwoju charakteru. W rozdziale 15 przeczytacie o procedurze kredytu zaufania i o tym, jak korzystać z tego ważnego narzędzia, aby uczyć istotnych rzeczy o relacjach i o charakterze. Z rozdziału 16 dowiecie się, jak odbudować utracone zaufanie i pomóc nastolatkowi zmierzać w odpowiednim kierunku.

W książce tej koncentruję się przede wszystkim na poprawieniu dopasowania waszych metod wyznaczania granic do temperamentu i stylu uczenia się waszego dziecka. Skuteczne wyznaczanie granic pomoże mu pozostać na właściwej drodze, osiągnąć cele rozwojowe i bezpiecznie przejść do okresu dorosłości. Nie jest to jednak remedium na wszystkie problemy nastolatków. Niektórzy młodzi ludzie potrzebują czegoś więcej. Rozdział 17 pomoże wam się zorientować, czy potrzebna jest pomoc specjalisty i gdzie jej szukać, gdy zajdzie taka potrzeba.

Opanowanie metod opisanych w tej książce nie będzie trudne. Większość z nich jest jasna i prosta. Największą trudnością dla wielu z was będzie najprawdopodobniej przezwyciężenie silnego pragnienia powrotu do starych, złych nawyków i robienia wszystkiego tak jak kiedyś. Na poziomie intelektu możecie zauważyć, że nowe metody prowadzą do pożądanych przez was zmian, ale z początku będą się wam wydawały niewygodne – tak dla was, jak i dla waszego dziecka. Najprawdopodobniej z różnych stron napotkacie opór, w tym także własny. W takim przypadku zachęcam do zajrzenia ponownie do rozdziału 11, dzięki czemu odzyskacie szerszą perspektywę i pozostaniecie skoncentrowani na swoich celach.

Nie bądźcie zaskoczeni, jeżeli będziecie popełniać błędy, ćwicząc nowe umiejętności. Błędy są czymś naturalnym i normalnym, stanowią bowiem element procesu uczenia się. Jeśli jako rodzice jesteście wobec siebie bardzo wymagający, to z góry potraktujcie się bardziej ulgowo. Waszym celem powinna być poprawa, a nie perfekcja; poprawa zaś będzie tym większa, im więcej będziecie ćwiczyć. Ja sam nie nabrałem pewności siebie w ustalaniu granic aż do czasu, gdy obaj moi synowie wyprowadzili się z domu. Chyba tak właśnie jest, gdy wychowuje się nastolatka.

Często słyszę od rodziców, że przykłady podane w książce przypominają im własne sytuacje z nastolatkami i innymi członkami rodziny. To dobrze. Nierzadko łatwiej jest dostrzec siebie w cudzych doświadczeniach. Większość zamieszczonych tu przykładów pochodzi z mojej praktyki terapeuty rodzinnego. Imiona wszystkich osób zostały zmienione dla ochrony ich prywatności.

Po przeczytaniu ostatniego rozdziału zapoznajcie się z zamieszczonymi w dodatku 1 sugestiami dotyczącymi podjęcia działania. Wskazówki te pomogą wam od początku przyjąć odpowiednie tempo i właściwie włączać nowe narzędzia do waszego zestawu.

Wychowywanie nastolatka to szeroki temat obejmujący wiele istotnych wątków, takich jak budowanie pozytywnych relacji, wpływ rówieśników, podejmowanie decyzji i rozwiązywanie problemów, komunikacja w rodzinie, dojrzewanie i zdrowie fizyczne, tożsamość płciowa, przystosowywanie się do sytuacji rozwodu, rodzina przybrana, rodzina zrekonstruowana, przyjaźnie, randki i seksualność, rozwój charakteru, moralność i wartości, obowiązki finansowe, wolny czas, godziny powrotu do domu i obowiązki szkolne. Choć w książce poruszyłem wiele z tych wątków, to jednak nie stanowią one jej głównego tematu. Czytelnikom, którzy chcieliby dowiedzieć się o nich czegoś więcej, podpowiadam kilka źródeł w dodatku 2.

Opisane w tej książce narzędzia pomogły tysiącom rodziców i nauczycieli cieszyć się bardziej satysfakcjonującymi i opartymi na współpracy relacjami nie tylko z nastolatkami o trudnym charakterze, ale ze wszystkimi nastolatkami. Radość ta może się stać i waszym udziałem, o ile zechcecie poświęcić nieco czasu i energii na to, by nauczyć się pewnych umiejętności i dodać nowe narzędzia do swojego rodzicielskiego zestawu. Owocnej lektury!

Rozdział 1

Kim jest nastolatek o trudnym charakterze?

Czy wasze nastoletnie dziecko regularnie podważa ustalone przez was zasady i wasz autorytet? Czy jesteście sfrustrowani i wycieńczeni nieustannym testowaniem, kłótniami i próbami sił? Czy zachowanie waszego nastolatka wydaje się tak skrajne, że zastanawiacie się, czy jest normalne? Jeśli tak, to nie jesteście sami. Przyjrzyjcie się poniższym przykładom.

Czternastoletni Corey to prawdziwe wyzwanie. W tygodniu nie kładzie się przed pierwszą w nocy, a każdego ranka wstaje dwadzieścia minut po czasie. Byłoby jeszcze gorzej, gdyby nie mama, która ponagla go co pięć minut po budziku. Corey zazwyczaj zadowala się pięcioma, sześcioma godzinami snu. „Nic dziwnego, że z dwóch przedmiotów ma ledwo dwóje – myśli jego ojciec – przecież jedzie na pustym baku”.

Kiedy Corey siada wreszcie do śniadania, warczy na dwie siostry, burczy w kierunku ojca, a potem kręci nosem na przygotowany przez matkę posiłek, mówiąc, że w tym domu nigdy nie ma nic dobrego do zjedzenia. „Nie chcę brać udziału w tej bitwie” – powtarza sobie matka, przygotowując chłopakowi osobne danie. Mówi mężowi, że martwi ją niewłaściwe odżywianie Coreya, ale tak naprawdę boi się irytacji syna, z którą musiałaby sobie poradzić, gdyby Coreyowi nie udało się postawić na swoim.

– Spadam – mówi Corey i przełykając ostatni kęs, idzie w stronę drzwi.

– Chwila – mówi matka – zapomniałeś posprzątać po sobie ze stołu.

– Sprzątnę, gdy wrócę! – woła Corey, trzaskając drzwiami. Ojciec uważa, że matka jest dla chłopaka zbyt pobłażliwa. Podobnego zdania są obie siostry Coreya.

– To niesprawiedliwe – użalają się chórem – on nigdy nie musi nic robić.

Kiedy Corey wychodzi z domu, jego matka ma już ochotę na drzemkę, wie jednak, że to dopiero początek. Druga runda zaczyna się po południu, gdy chłopak wraca ze szkoły i powinien usiąść do odrabiania lekcji. Matka Coreya zastanawia się, jak długo jeszcze to wszystko wytrzyma.

Szesnastoletnia Kristal w jednej chwili jest urocza i chętna do współpracy, a w drugiej rozgniewana i nieposłuszna. Z równowagi wyprowadzają ją drobiazgi – niespodziewane zmiany, odstępstwa od rutyny, zapodziana gdzieś szczotka do włosów, zagadkowe spojrzenie rodziców albo po prostu bieg spraw niezgodny z jej oczekiwaniami. Burze emocjonalne i załamania są na porządku dziennym.

Jak mówi matka dziewczyny: „Życie z Kristal przypomina jazdę na emocjonalnym roller coasterze – bywa wycieńczające”. Rodzice Kristal karzą ją lub poddają się zależnie od tego, w jak bardzo wybuchowym nastroju jest córka albo jak bardzo sami są tym zmęczeni. Ani jedno, ani drugie podejście jednak niczego nie zmienia. Rodzice zastanawiają się, czy zachowanie Kristal jest normalne i czy przypadkiem to nie oni sprawili, że córka tak się zachowuje.

Trzynastoletni Alex łatwo wpada w szał i często działa, zanim zdąży pomyśleć. Kiedy sprawy w domu czy w szkole nie układają się po jego myśli, zaczyna się głośno zachowywać, używa przekleństw i wyzwisk, straszy innych, a niekiedy też ich bije. Już trzy razy został zawieszony w prawach ucznia za bójki i brak szacunku dla nauczycieli. A jest dopiero październik.

„Kiedy go pytamy, dlaczego to robi, zawsze odpowiada, że nie wie. Jak może nie wiedzieć?” – zastanawia się matka chłopaka. Ojciec z kolei narzeka: „Szkoda, że w szkole nie stosuje się już kar cielesnych. Kiedy Alex zachowuje się tak w domu, najpierw dostaje od nas burę, a potem kilka szybkich w tyłek. Musi się wreszcie nauczyć. Zagroziliśmy, że jeśli jeszcze raz go zawieszą w prawach ucznia, to zabronimy mu oglądać telewizję i zakażemy korzystania z internetu oraz z komórki do końca roku”.

Piętnastoletnia Lynn ma zadatki na adwokata. Jest bystra, bardzo wytrwała i zaangażowana w to, co robi. Potrafi wykłócać się ze wszystkimi o wszystko, jeśli uważa, że istnieje szansa, by sprawy potoczyły się zgodnie z jej życzeniem. Niekiedy kłóci się dla samego kłócenia. Wszyscy wiedzą, że zdarza się jej zmieniać zdanie w połowie sporu i z jeszcze większą zaciekłością bronić przeciwnej pozycji. Dziewczyna jest gotowa użyć każdej taktyki, żeby tylko wygrać – gniewa się, tragizuje, jest niegrzeczna, a nawet oszukuje.

„Nigdy nie przyszłoby mi do głowy, żeby odnosić się do dorosłych tak, jak Lynn odnosi się do nas. Staramy się z nią rozmawiać, na wszelkie możliwe sposoby, zawsze jednak kończy się ostrą kłótnią” – żali się ojciec dziewczyny.

Czy któreś z opisanych zachowań wydaje się wam znajome? Jeśli wasz syn lub wasza córka zachowuje się w podobny sposób, to nie jesteście sami. Każdego roku spotykam wiele nastolatków, których rodzice i nauczyciele opisują jako stanowiących wielkie wyzwanie wychowawcze, trudnych, pobudliwych, upartych, awanturniczych, nieposłusznych lub po prostu nie do wytrzymania. Niełatwo znaleźć jeden termin, za pomocą którego można by opisać wszystkich lub prawie wszystkich tych młodych ludzi, jednak najwłaściwsze określenie, jakie przychodzi mi do głowy, to „obdarzeni trudnym charakterem”. Są to zwykłe nastolatki, u których występują ekstremalne zachowania. Trudniej jest je wychować i zdyscyplinować oraz grozi im większe ryzyko problemów z zachowaniem w domu, w szkole i wszędzie tam, gdzie się znajdą.

Nastolatki obdarzone trudnym charakterem nie przynależą do spisku mającego utrudnić innym życie. Robią po prostu to, co robią młodzi ludzie o trudnym charakterze. Częściej oraz intensywniej wystawiają nas na próbę, dłużej się przeciwstawiają, głośniej protestują, stosują więcej teatralnych sztuczek, bardziej ryzykują i posuwają się dalej, niż większość z nas jest w stanie sobie wyobrazić. Stanowią superdoładowaną wersję zwykłych nastolatków, są prowokatorami wywołującymi u innych silne reakcje.

Z punktu widzenia nauczycieli i dyrektorów szkół nastolatki obdarzone trudnym charakterem stanowią 10% uczniów, którzy są przyczyną 90% problemów z dyscypliną. Rodzice uważają je za swoje największe wyzwanie. Nazywam je z czułością „moimi nastolatkami”, ponieważ spędzam z nimi dużo czasu. Tak, sam też jestem dumnym ojcem nastolatka o trudnym charakterze. Mój młodszy syn Ian jest wspaniały, choć w dzieciństwie i w okresie dorastania przeprowadził nas przez prawdziwą drogę przez mękę. Zupełnie nie robiło na nim wrażenia to, że piszę książkę na ten temat. W domu nie miałem żadnej taryfy ulgowej ani zawodowego immunitetu. Ian twardo podważał ustalone przeze mnie zasady i mój autorytet. Bywało, że w okresie dorastania syna zastanawiałem się, czy jego zachowanie jest normalne.

Czy wy również niekiedy zadajecie sobie pytanie, czy wasze nastoletnie dziecko jest normalne? A może obawiacie się, że swoim postępowaniem przyczyniliście się do jego trudnego zachowania? Jeśli tak, to pewnie z ulgą przyjmiecie informację, że w większości przypadków to nie rodzice są źródłem problemu. Najczęściej opiekunowie robią wszystko, co w ich mocy, wyposażeni w informacje i narzędzia ze swojego rodzicielskiego zestawu. Problemem nie są też nastoletnie dzieci. Większość nastolatków obdarzona trudnym charakterem jest po prostu sobą i robi to, co robią wszystkie nastolatki o trudnym charakterze.

Prawdziwy problem stanowi niewłaściwe rozumienie adolescencji przez rodziców oraz brak dopasowania między temperamentem nastolatka a stylem wyznaczania granic przez jego opiekunów. Informacje i narzędzia wychowawcze rodziców po prostu nie są adekwatne do stojących przed nimi zadań. Rezultaty daje się łatwo przewidzieć: konflikt, zła komunikacja i próby sił.

Kiedy przychodzą do mnie rodzice szukający pomocy w postępowaniu z nastolatkami o trudnym charakterze, jednym z moich pierwszych zadań jest pomoc w tym, by opiekunowie zrozumieli temperament swojego dziecka oraz naturę tego zwariowanego okresu zwanego adolescencją. Następnie analizujemy, czy typowy dla nich styl wyznaczania granic pasuje do temperamentu ich dziecka, oraz omawiamy dające się przewidzieć konflikty i punkty sporne pojawiające się w przypadku złego dopasowania. To właśnie będzie tematem tego rozdziału. Dzięki jego lekturze zyskacie nową perspektywę. Nie jesteście problemem, lecz w znacznym stopniu rozwiązaniem. Lepsze zrozumienie i dokładniejsze dopasowanie leżą w zasięgu waszych możliwości.

Zrozumieć nastolatka o trudnym charakterze

Mój młodszy syn Ian jest istotną siłą w naszej rodzinie oraz źródłem naszej dumy i radości. Jest bystry, wrażliwy, lubi przygody i ryzyko, jest bardzo zdeterminowany. Niekiedy myślę, że z większą determinacją on wychowywał nas niż my jego. Chodziliśmy koło niego na palcach. Jeśli wyrażaliśmy się niejasno, byliśmy niekonsekwentni lub niezdecydowani, gdy o coś go prosiliśmy, to od razu dawał nam o tym znać. Testował nasze granice i czekał na bardziej konkretny sygnał.

Podobnie jak większość osób o trudnym charakterze Ian nie czekał, by pokazać pazury, do wieku nastoletniego. Jego mocny charakter ujawnił się już w niemowlęctwie oraz dawał o sobie znać przez całe wczesne i późne dzieciństwo aż do adolescencji. Obecnie Ian jest dorosłym o trudnym charakterze. Ciągle tym samym bystrym, nieustraszonym i zdeterminowanym ryzykantem, którego znam i kocham – z tą różnicą, że teraz swoją energię kieruje ku triatlonowi, nurkowaniu głębinowemu, skokom akrobatycznym ze spadochronem i karierze zawodowej. Ekstremalne cechy jego charakteru dobrze mu służą, lecz wychowywanie go nie było łatwe.

Ian od małego rozumiał, czym jest granica, i wiedział, jak do niej dotrzeć. Naciskał tak mocno, aż ją znajdował, a kiedy ją znajdował – naciskał jeszcze mocniej, żeby sprawdzić, czy wytrzyma. Jeśli wytrzymywała, lekko zwalniał nacisk (przynajmniej na chwilę) i akceptował ją tam, gdzie była. Zanim jednak do niej dotarł, naciskał bez umiaru. To było męczące! Takie działania zyskały jeszcze na intensywności w okresie dorastania. Starszemu synowi Scottowi najczęściej wystarczały same nasze prośby. Obywał się bez naciskania.

Jak zareagowalibyście, gdybyście prosili dwoje nastolatków o współpracę w ten sam pełen szacunku sposób i otrzymywali stale dwie różne odpowiedzi? Bylibyście zdenerwowani? Skonsternowani? Zastanawialibyście się, czy coś jest nie tak?

Ciągłe testowanie, tak charakterystyczne dla osób o trudnym charakterze, zarówno dzieci, jak i nastolatków, na ogół doprowadza rodziców do ostateczności. „Dlaczego on to robi?” – zastanawiałem się. „Czy to jest normalne? Nigdy nie naciskałbym na nikogo tak bardzo jak Ian na mnie”.

Czy wasze nastoletnie dziecko testuje ustalone przez was zasady i waszą władzę? Czy robi tak już od najwcześniejszych lat? Czy reagujecie na to w skrajny sposób i zastanawiacie się, czy wasze dziecko jest normalne? Witam w klubie. Oto kilka podstawowych faktów dotyczących nastolatków obdarzonych trudnym charakterem, które pozwolą wam lepiej zrozumieć zachowanie waszego dziecka oraz wywołane tym zachowaniem wasze reakcje.

• Nastolatki o trudnym charakterze są całkowicie zdrowe. Prawdopodobnie martwiliście się o to, czy z waszym dzieckiem jest wszystko w porządku, kiedy nauczyciele lub krewni mówili wam, że jego zachowanie przybiera ekstremalne formy. Wspomniane osoby najpewniej miały rację, jednak „ekstremalne” nie znaczy „niezdrowe”. Nastolatki obdarzone trudnym charakterem są na ogół zdrowe, posiadają jednak skrajne cechy temperamentu, które w okresie adolescencji uwydatniają się i nasilają. Są do granic możliwości naładowane emocjami, lecz nie oznacza to, że ich mózg uległ uszkodzeniu bądź że mają zaburzenia emocjonalne albo jakiś inny defekt. U większości z nich, choć nie u wszystkich, nie diagnozuje się żadnych problemów. Życie jednak nie jest proste ani jednowymiarowe. Pewne nastolatki z trudnym charakterem cechują także zaburzenia w uczeniu się, nadaktywność, problemy emocjonalne lub inne specjalne potrzeby, lecz sam trudny charakter nie jest oznaką choroby.

• Nastolatki o trudnym charakterze różnią się między sobą. Każdy nastolatek o trudnym charakterze to wyjątkowa osoba obdarzona typowym dla siebie temperamentem. Nie ma dwóch, których zachowania byłyby identyczne. Oczywiście wszystkie nastolatki testują wytrzymałość swoich rodziców i zachowują się w ekstremalny sposób, nie robią tego jednak w tym samym stopniu. Niektóre naciskają słabiej, inne mocniej. Jeszcze inne okazują się wręcz nie do wytrzymania.

• Nastolatki o trudnym charakterze niełatwo zrozumieć. Temperament kształtuje nasze myślenie, uczenie się i zachowanie. Kiedy inni myślą i zachowują się tak jak my, gotowi jesteśmy się z nimi identyfikować i lepiej rozumiemy ich doświadczenia. Kiedy jednak inni myślą, uczą się i zachowują odmiennie od nas, nie jest nam łatwo ich zrozumieć ani identyfikować się z ich zachowaniem. „Dlaczego tak postępują?” – pytamy samych siebie. Z naszej perspektywy ich zachowanie jest niezrozumiałe i nie ma żadnego sensu.

Obecnie nastolatki dorastają w całkowicie innym świecie niż ich rodzice. Jeśli dodamy do tego temperament i cechy typowe dla adolescencji, otrzymamy wybuchową mieszankę wywołującą konsternację. Nastolatki o trudnym charakterze, a tak naprawdę wszystkie nastolatki, niełatwo jest zrozumieć z tego właśnie powodu. Gdy poznacie temperament waszego dziecka oraz sposób, w jaki tenże temperament kształtuje jego zachowanie, wówczas te zachowania, które wydawały się wam niezrozumiałe, zaczną nabierać sensu.

• Wychowywanie nastolatka o trudnym charakterze nie jest łatwe i wymaga dyscypliny. To wydaje się oczywiste. Nastolatkom, które nieustannie wystawiają nas na próbę, należy często wyznaczać granice. Uznając to stwierdzenie za fakt, a nie powód do zmartwień, zauważycie u siebie zmianę nastawienia i perspektywy. Tak było w moim przypadku. Zacząłem rozumieć zachowanie syna i przestałem traktować personalnie jego próby testowania moich granic. Zdałem sobie sprawę z tego, że jego rolą jest wystawianie mnie na próbę, a moją – wyznaczanie jasnych, niezachwianych granic i odpowiednie wychowywanie. Zmiana mojej perspektywy nie poprawiła zachowania Iana, z pewnością jednak sprawiła, że moje życie stało się mniej stresujące.

• Nastolatki o trudnym charakterze nie reagują na te metody dyscyplinowania, które sprawdzają się w przypadku innych nastolatków. Dlaczego nastolatki reagują tak odmiennie na te same prośby? Jedne współpracują, inne się przeciwstawiają. Czy problem tkwi w przeciwstawiającym się nastolatku, czy raczej w poleceniu? Rodzice najczęściej są zdezorientowani, gdy ich najlepsze metody wychowawcze sprawdzają się w przypadku jednego dziecka, a w przypadku drugiego nie odnoszą żadnego skutku. To okaże się mniej konsternujące, gdy weźmiemy pod uwagę zróżnicowanie temperamentu. Posłuszne nastolatki będą współpracować bez względu na zastosowane podejście wychowawcze, nawet nieskuteczne, współpraca jest bowiem ich podstawowym pragnieniem. Zapewniają swoim rodzicom szeroki margines tolerancji na nieskuteczność. Nastolatki o trudnym charakterze nie zareagują na nieskuteczne metody dyscyplinowania. Aby podjąć decyzję o współpracy, wymagają wyznaczania jasnych i stanowczych granic oraz wyciągania konsekwencji. Nieodpowiednie wyznaczanie granic to prosta droga do prób sił z nastolatkiem o trudnym charakterze.

• Nastolatki o trudnym charakterze uczą się inaczej niż ich rówieśnicy. Nastolatki obdarzone trudnym charakterem muszą wszystko poznać na własnej skórze. Muszą więc doświadczyć konsekwencji swoich złych wyborów i zachowań, żeby nauczyć się tego, czego chcemy je nauczyć. Nie wystarczy jedynie zakomunikować, że w naszym domu nie słucha się głośno muzyki. Nastolatkowi o trudnym charakterze trzeba wyłączać muzykę lub skłaniać go do założenia słuchawek za każdym razem, gdy postanowi przetestować wyznaczone granice i słuchać muzyki na cały regulator. Taki styl uczenia się może wydawać się frustrujący i dezorientujący – zupełnie inaczej uczą się posłuszne nastolatki, które reagują na pierwsze polecenie. Poznawanie wszystkiego na własnej skórze to też skuteczna metoda uczenia się. Jest tylko bardziej wymagająca dla rodziców.

• Nastolatki o trudnym charakterze wzbudzają u innych silne reakcje. Jak się czujecie, gdy wasze nastoletnie dziecko podważa wasze zasady i autorytet? Jesteście rozgniewani? Sfrustrowani? Skonsternowani? Zastraszeni? Onieśmieleni? Zawstydzeni? Czujecie się winni? Nieporadni? Zniechęceni? Urażeni? Wyczerpani? A może przepełnia was mieszanka wszystkich tych uczuć? Wszystko to są normalne reakcje na skrajne zachowanie. Nastolatki o trudnym charakterze często wywołują napięcie w małżeństwie rodziców, są przyczyną konfliktów między rodzeństwem oraz źródłem innych problemów w rodzinie. Nauczenie się powściągania własnych reakcji to jedno z największych wyzwań, jakim musicie sprostać, by przetrwać burzliwy okres adolescencji waszego dziecka. Jest dużo prawdy w starym powiedzeniu, że nastolatki zostały nam dane po to, by nauczyć nas cierpliwości.

• Adolescencja to okres, który przemija, nawet u dzieci z trudnym charakterem. Wreszcie dobra wiadomość: adolescencja nie trwa wiecznie! To prawda, że wasz nastolatek będzie musiał przejść proces dojrzewania fizycznego i emocjonalnego, tak jak wszyscy jego rówieśnicy, i że będzie musiał poradzić sobie po drodze z pewnymi ważnymi zadaniami rozwojowymi. Niemniej jednak najintensywniejsza część tego procesu ma charakter przemijający. Trudno o tym pamiętać, kiedy dominują niepokój i zamieszanie, lecz wszystko to przemija i życie staje się prostsze. Nastolatki przypominają film, a nie zdjęcie. Dorastają i zmieniają się, najczęściej na lepsze. Zobaczycie, że temperament, z jakim wasze dziecko wchodzi w okres adolescencji, jest tym samym, który ujawni się, gdy rozpocznie się dorosłość.

• Odpowiednio pokierowane nastolatki z trudnym charakterem mogą się stać odpowiedzialnymi, współpracującymi, dynamicznymi i osiągającymi sukcesy dorosłymi . Kiedy już odkryjecie, że wasze nastoletnie dziecko ma trudny charakter, będziecie musieli odpowiedzieć na pytanie, jak sobie z tym poradzić. Do wyboru macie kilka możliwości. Możecie walczyć z dzieckiem i starać się je kontrolować. Możecie się poddać i pozwolić się kontrolować. Możecie wreszcie zaakceptować temperament waszego nastolatka, pogodzić się z nim i nauczyć się odpowiednio nim kierować. Wybór należy do was. Cechy, które tak wielu z nas doprowadzają do wściekłości, mogą się zamienić w siłę, jeśli zrozumiemy nasze dzieci i skierujemy je na odpowiednią ścieżkę rozwoju. Jak zobaczycie w dalszej części książki, macie ogromny wpływ na to, jak rozwinie się wasze nastoletnie dziecko.

Odkrywanie temperamentu nastolatka

Biorąc pod uwagę to, co do tej pory przeczytaliście, czy nadal sądzicie, że wasze dziecko ma trudny temperament, czy tylko przejawia trudne zachowania? Odpowiedź może was zaskoczyć, ponieważ temperament dziecka jest ustalony na długo, zanim staje się ono nastolatkiem. Rodzicom najtrudniej jest odpowiedzieć na to pytanie w samym środku zawirowania, jakim jest adolescencja dziecka. To chyba najgorszy okres, by ustalić jego temperament. Za dużo jest wówczas konsternacji. Za dużo się dzieje.

Większość nastolatków w pewnym momencie adolescencji przejawia upór i trudne zachowania. To całkowicie normalne. Upór i trudny temperament to jednak dwie różne rzeczy. Jak można odróżnić normalne, uparte zachowania od trudnego temperamentu? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy cofnąć się do pierwszych dni waszego dziecka.

Temperament ujawnia się na wczesnym etapie życia. Badania dowodzą, że cechy temperamentu pozostają raczej niezmienne przez całe życie. Spotkałem specjalistów w dziedzinie pediatrii i położnictwa, którzy uważają, że potrafią dobrze określić temperament dziecka już we wczesnym niemowlęctwie. Znam też mamy, które twierdzą, że poznały go już w ciąży. Prawdopodobnie wy też mieliście co najmniej jakieś przypuszczenia co do temperamentu waszego dziecka.

Mój syn Ian nie urodził się z karteczką ostrzegającą: „Uwaga! Dziecko o trudnym charakterze. Traktować ostrożnie!”. Nie było żadnych sygnałów ostrzegawczych. Jego temperament odkrywałem tak jak większość rodziców – obserwowałem, jak się ujawnia w miarę rozwoju syna.

Od samego początku pojawiały się sygnały dotyczące charakteru Iana. W ciągu pierwszych miesięcy życia syn miewał kolki i dużo płakał. Przy wprowadzaniu stałych pokarmów wybrzydzał i kręcił nosem. Najtrudniejsze były poranki. Ian rozkręcał się powoli i był marudny. Z jakiegoś powodu jego rozkład dnia nigdy nie pokrywał się z rozkładem dnia pozostałych członków rodziny.

Ian nie odkrył jednak wszystkich kart, dopóki nie skończył ośmiu i pół miesiąca. Pewnego niedzielnego poranka, gdy siedziałem na kanapie, czytając gazetę, zobaczyłem, jak synek dźwiga się do pozycji stojącej. „Uwaga – pomyślałem – wkraczamy w fazę chodzenia przy meblach”. Starszy syn również przeszedł tę fazę, sądziłem więc, że wiem, co mnie czeka. Ku mojemu zdumieniu jednak Ian puścił meble i przeszedł na drugi koniec pokoju! Tam klapnął na podłogę, po czym znów się podniósł i przeszedł na drugą stronę pomieszczenia. Niesamowite!

Zawołałem żonę, która była w innym pokoju, żeby zobaczyła, jak Ian chodzi. Kiedy przyszła, ze wszystkich sił starałem się nakłonić syna, aby powtórzył wyczyn. Prosiłem, błagałem, kusiłem, namawiałem, lecz Ian był niewzruszony. Siedział na podłodze z miną, która mówiła: „Uważajcie, macie do czynienia z Ianem”. Minęły niemal dwa tygodnie, zanim znów się przespacerował. Zrobił to jednak tak, jak lubi robić wszystko w życiu, czyli na własnych warunkach. Patrząc wstecz, zdaję sobie sprawę z tego, że był to jeden z definiujących momentów.

Ian ujawnił ważny aspekt swojego temperamentu na długo przed tym, nim miałem możliwość wpłynięcia na niego za pomocą wyznaczania granic czy wysiłków wychowawczych. Po prostu był taki od zawsze. To element typowego dla Iana stylu zachowania. Nie ja go wywołałem. On po prostu już był. Ja go tylko odkryłem.

Zastanówcie się nad wcześniejszym rozwojem waszego nastoletniego dziecka. Czy jakieś jego cechy lub wyjątkowe zachowania zapadły wam w pamięć? Czy cechy te pozostały niezmienne przez całe dzieciństwo aż do adolescencji? Czy przypominacie sobie jakieś definiujące momenty?

Każde dziecko i każdy nastolatek ma swój wyjątkowy temperament, czy też wrodzony styl zachowania. Jest on niezależny od działań rodziców, ich stylu życia, wartości i przekonań. Nie warunkują go też czynniki środowiskowe, choć łączy go z nimi wzajemna zależność.

Czy to oznacza, że zachowanie waszego nastolatka jest ustalone z góry i niezmienne? Nie. Temperament nie jest sztywną formą z betonu. Można go kształtować i modelować za pomocą wychowania i wyznaczania granic, lecz leżąca u jego podstaw skłonność do określonego stylu zachowań pozostaje taka sama. Pomyślmy na przykład o nastolatku, który uporczywie odmawia wykonywania obowiązków domowych lub odrabiania lekcji. Zanim wejdzie w dorosłość, zapewne nauczy się, żeby nie przeciwstawiać się wykonywaniu obowiązków, najpewniej jednak będzie zajmował wyraziste stanowisko we wszelkich ważnych dla niego sprawach, tak w pracy, jak i w domu. Wytrwałość zawsze będzie cechą jego temperamentu, lecz nauczy się okazywać ją w bardziej odpowiedni sposób.

Większość wiedzy o temperamencie zawdzięczamy pionierom badań w tej dziedzinie – Alexandrowi Thomasowi, Stelli Chess i Herbertowi Birchowi z Uniwersytetu Nowojorskiego. Ich badania, trwające od 1956 roku do dziś, dotyczą rozwoju stu trzydziestu trzech osób od niemowlęctwa do dorosłości oraz polegają na analizie indywidualnych różnic w sposobie reagowania na świat zewnętrzny. Owe różnice, czy też charakterystyczne sposoby reagowania, ujawniają unikalny charakter każdego dziecka. Thomas, Chess i Birch wyróżnili dziewięć istotnych cech temperamentu, które w różnym natężeniu występują u wszystkich dzieci. Pozwalają one dobrze przewidzieć reakcje dziecka na różne sytuacje. Przyjrzyjmy się każdej z tych cech, składających się na wyjątkowy temperament człowieka.

1. Wytrwałość. Dzieci różnią się między sobą pod względem wytrwałości w wykonywaniu zadań lub przeciwstawianiu się napotykanym ograniczeniom. Pozytywny aspekt wytrwałości przejawia się w postaci silnej determinacji, by dokończyć zadanie, nawet jeśli to jest trudne i wymagające. Negatywny aspekt zaś przybiera formę upartego przeciwstawiania się zasadom, ograniczeniom lub autorytetom. Jak długo wasze dziecko próbuje poradzić sobie z zadaniem? Jak bardzo jest uparte, gdy czegoś pragnie? Jak bardzo przeciwstawia się napotkanym ograniczeniom? Niemal wszystkie dzieci z trudnym charakterem cechuje duże natężenie negatywnego aspektu wytrwałości.

2. Siła reakcji. Niektóre dzieci reagują w cichy i łagodny sposób, kiedy są zadowolone bądź smutne, podczas gdy reakcje innych są bardziej nasilone. Jak zachowuje się wasze dziecko, gdy jest zadowolone lub sfrustrowane? Czy uśmiecha się lub cicho płacze? Śmieje się lub płacze głośno? A może piszczy i krzyczy z radości oraz głośno lamentuje ze smutku? Dzieci ze skłonnościami do dramatyzowania często reagują bardzo intensywnie.

3. Rytmiczność (regularność). Niektóre dzieci szybko przyzwyczajają się do rutyny i do regularnych wzorców zachowania. Inne charakteryzują się większą różnorodnością czy też nieregularnością. W jakim stopniu wasze dziecko zachowuje regularność w spożywaniu posiłków, spaniu, myciu się i wykonywaniu innych codziennych czynności? Czy łatwo się przystosowuje do harmonogramów i rutyny?

4. Podatność na roztargnienie. Niektóre dzieci potrafią koncentrować uwagę przez dłuższy czas. Inne skupiają się krócej i łatwo je rozproszyć. Jak długo wasze dziecko potrafi się koncentrować na takich zadaniach jak wykonywanie obowiązków domowych lub odrabianie lekcji? Czy łatwo jest odwrócić jego uwagę? Czy przechodzi od jednego niezakończonego zadania do kolejnego?

5. Aktywność. Ogólny poziom energii i aktywności jest inny u każdego dziecka. Niektóre dzieci są energiczne i bardzo aktywne, inne bierne i powściągliwe. Większość jednak mieści się gdzieś pomiędzy owymi skrajnościami. Jak aktywne jest wasze dziecko? Jak bardzo energiczne? Czy wydaje się, że działa ciągle na najwyższych obrotach? Czy potrafi nieco zwolnić, jeśli tego wymaga od niego zadanie?

6. Wrażliwość. Dzieci różnią się między sobą sposobem reakcji na stymulację sensoryczną. Niektóre są bardzo wrażliwe i reaktywne, na inne zaś bodźce sensoryczne pochodzące z otoczenia oddziałują słabiej. Jak wasze dziecko reaguje na stymulację sensoryczną? Czy jest nadwrażliwe na jasne światło, nagły ruch, głośne dźwięki, zapachy, smaki niektórych potraw, zmiany temperatury i fakturę ubrań?

7. Umiejętność przystosowywania się. Pewne dzieci łatwo przystosowują się do zmian i nowych sytuacji, u innych zaś zmiany wywołują stres i budzą niepokój. Codzienne sytuacje przejścia, na przykład wychodzenie z domu do szkoły, wchodzenie do sali lekcyjnej po przerwie czy kończenie zabawy, bywają dla niektórych dzieci trudne, podczas gdy na inne nie mają wpływu. Jak wasze dziecko radzi sobie ze zmianami? Czy codzienne sytuacje przejścia są dla niego łatwe, czy też je stresują?

8. Reagowanie na nowości. Niektóre dzieci bez wahania czy oporu wchodzą w nowe sytuacje, podczas gdy inne stoją z boku, dając sobie czas, żeby zorientować się w swoim położeniu, i włączają się stopniowo. Jak wasze dziecko reaguje na nowe sytuacje lub nowe osoby? Chętnie się włącza czy reaguje wahaniem lub niechęcią? A może wycofuje się i unika nowych sytuacji lub nieznanych osób?

9. Nastrój. Dzieci różnią się między sobą także nastrojem lub dyspozycją emocjonalną. Niektóre są raczej optymistyczne i radosne, inne zaś poważne i analityczne. Jeszcze inne mają skłonność do marudzenia, pesymizmu i porywczości. Jak opisalibyście podstawową dyspozycję emocjonalną waszego dziecka?

Dzieci i nastolatki przejawiają te cechy w różnym nasileniu. U niektórych młodych ludzi tylko kilka z wymienionych cech przyjmuje skrajne wartości, dlatego z takimi osobami łatwiej jest sobie poradzić. U innych większość cech ma skrajne nasilenie, przez co trudniej jest poradzić sobie z nimi. Z kolei u jeszcze innych młodych osób żadna z podanych charakterystyk nie przyjmuje skrajnych wartości. Owych dziewięć cech stanowi elementy układanki, którą jest wyjątkowy temperament waszego nastolatka.

Przejdźmy teraz do wczesnego lub środkowego etapu dzieciństwa waszego dziecka i oceńmy jego zachowanie na skali przedstawionej w tabeli 1.1. Jest to zmodyfikowana wersja skali opracowanej przez Stanleya Tureckiego i opublikowanej w książce The difficult child (Trudne dziecko). Zakreślcie stopnie, które najlepiej określają charakterystyczne cechy zachowania waszego dziecka przed okresem adolescencji.

Tabela 1.1. Profil temperamentu dziecka

Cecha temperamentu

Stopień natężenia cechy

niepowodujący trudności wychowawczych

→

powodujący trudności wychowawcze

Negatywna wytrwałość

niski

umiarkowany

wysoki

Siła reakcji

niski

umiarkowany

wysoki

Rytmiczność (regularność)

niski

umiarkowany

wysoki

Podatność na roztargnienie

niski

umiarkowany

wysoki

Aktywność

niski

umiarkowany

wysoki

Wrażliwość

niski

umiarkowany

wysoki

Umiejętność przystosowywania się

niski

umiarkowany

wysoki

Reagowanie na nowości

niski

umiarkowany

wysoki

Nastrój

niski

umiarkowany

wysoki

Źródło: opracowanie własne.

Wyjątkowy proﬁl temperamentu waszego dziecka

Zaskoczeni? Czy wasze nastoletnie dziecko cechuje wysoki stopień nasilenia negatywnej wytrwałości? Jeśli tak, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że macie dziecko z trudnym charakterem. Pewnie spodziewaliście się tego, gdy braliście do ręki tę książkę, teraz jednak możecie to stwierdzić z całą pewnością. Negatywna wytrwałość stanowi cechę definiującą dzieci i nastolatki obdarzone trudnym temperamentem. Tylko u 10% nastolatków cecha ta występuje w takim nasileniu.

Przyjrzyjmy się pozostałym cechom. Przy ilu innych cechach swojego dziecka zaznaczyliście wysoki stopień natężenia? Jednej? Dwóch? Kilku? Im jest ich więcej, tym trudniejsze czeka was zadanie. Czy zaczynacie rozumieć, dlaczego odczuwaliście tak wielkie zmęczenie? Przecież to przypomina jazdę na roller coasterze!

Jeśli wasz nastolatek nie pasuje do profilu trudnego temperamentu, to sprawdźmy, do jakiego innego profilu pasuje najlepiej. Około 65% wszystkich dzieci można zaklasyfikować do jednego z trzech podstawowych typów temperamentu (profili): łatwy lub elastyczny, trudny lub zadziorny i ostrożny lub wolno się rozgrzewający: 40% zalicza się do pierwszej kategorii (łatwy lub elastyczny), 15% do ostatniej (ostrożny lub wolno się rozgrzewający), a 10% do drugiej (trudny lub zadziorny). Pozostałych 35% dzieci ma cechy wszystkich trzech podstawowych typów temperamentu.

Typy lub profile temperamentu najlepiej widać w salach lekcyjnych, gdzie młodych ludzi grupuje się według wieku i klasy. Większość nauczycieli i personelu administracyjnego twierdzi, że 10% uczniów odpowiada za 90% problemów z dyscypliną w szkole. To właśnie ci uczniowie zaliczają się do profilu trudny lub zadziorny. To ich określam w tej książce jako mających trudny charakter. I to oni są opisywani przez swoich rodziców jako bardzo wytrwali i sprawiający trudności wychowawcze.

Pozostałych 90% uczniów zalicza się do dwóch odrębnych grup, generalnie zgodnych z badaniami nad temperamentem. Przy tym 40% uczniów „łatwych” oraz 15% „ostrożnych” tworzy większość (55%), którą określamy mianem posłusznej. Tacy uczniowie nie testują zanadto granic. Ich podstawowymi pragnieniami są zadowolenie innych i współpraca. Jeśli stopień natężenia negatywnej wytrwałości u waszego dziecka oceniliście jako niski, to jest bardzo prawdopodobne, że ma ono ugodowy temperament. Być może ma inne cechy powodujące trudności wychowawcze, niemniej jednak jego podstawowym pragnieniem jest współpraca.

Natomiast 35% nastolatków, u których występuje kombinacja cech różnych typów temperamentu, określam mianem niezdecydowanych. Jak sama nazwa wskazuje, „niezdecydowani” mogą reagować zależnie od okoliczności. Jeśli stopień natężenia negatywnej wytrwałości u waszego dziecka oceniliście jako umiarkowany, to najprawdopodobniej pasuje ono właśnie do tego profilu temperamentu. Niekiedy trudno jest odróżnić „niezdecydowanych” od nastolatków o trudnym charakterze.

Do czego mogą się przydać te informacje? Pierwsza korzyść to nowa perspektywa. Poznawszy temperament swojego dziecka, możecie porównać je z innymi nastolatkami na skali „powodujący trudności wychowawcze”. Wielu z was zrozumie, że wasze dziecko nie ma aż tak trudnego charakteru, jak dotąd myśleliście, i że to adolescencja, a nie jego temperament, odpowiada za większość jego skrajnych zachowań. Pamiętajcie: temperament, z jakim wasze dziecko wkracza w adolescencję, będzie taki sam pod koniec tego okresu. Chaos ma charakter przejściowy. Wyzwanie, przed którym stajecie, polega na przetrwaniu nawałnicy adolescencji.

Druga korzyść to wnioski, jakie możecie wyciągnąć na temat stylu uczenia się waszego dziecka.

Każdy młody człowiek, bez względu na to, czy ma trudny charakter, czy jest ugodowy, czy też „niezdecydowany”, przejawia w okresie adolescencji pewne skrajne lub trudne pod względem wychowawczym zachowania. Trzeba sobie z nimi po prostu poradzić. Będziecie do tego potrzebować odpowiednich narzędzi służących do wyznaczania granic. Dzięki lepszemu zrozumieniu temperamentu waszego dziecka będziecie mogli dostosować metody wyznaczania granic do jego stylu uczenia się oraz skutecznie uczyć ustanowionych przez was zasad.

Rycina 1.1. Profile temperamentu

Źródło: opracowanie własne.

W jaki sposób temperament wpływa na zachowanie?

Temperament jest to swoisty plan zachowania, który zostaje dostarczony przez naturę w chwili narodzin dziecka, lecz który nie jest jednak dopracowany do ostatniego szczegółu. Czeka na architekta, który go w pełni ukształtuje, pokieruje nim i nada mu ostateczną formę. Takim architektem są rodzice. To do nas należy praca nad planem dostarczonym przez naturę.

Kiedy uda się wam określić temperament waszego dziecka, zaczniecie rozumieć projekt i przewidywać zachowanie nastolatka. Zachowania, które kiedyś wywoływały waszą konsternację, zaczną nabierać sensu. Nie będziecie już pytać: „Dlaczego moje dziecko to robi?”. Teraz zaczniecie się zastanawiać: „Jak mam nim pokierować, gdy się tak zachowuje?”. Na podstawie tego, co wiecie o temperamencie dziecka, będziecie mogli przewidzieć jego zachowanie i opracować skuteczniejsze strategie, by sobie z nim radzić.

Załóżmy, że chcę poprosić mojego czternastoletniego syna Iana, żeby posprzątał blat kuchenny po przyrządzeniu sobie przekąski. Jak wiem z doświadczenia, syn przetestuje moją wytrzymałość i sprzeciwi się mojej prośbie. Prawdopodobnie powie: „Dobrze”, ale nic nie zrobi. Naprawdę pomyśli: „Zrobię to, jeśli będę musiał”, nie będzie jednak przekonany, że musi, więc poczeka na jaśniejszy sygnał. Będzie się ociągał i zwlekał jak najdłużej.

Także gdybym połknął haczyk i zapytał, kiedy Ian zamierza po sobie posprzątać, mógłbym przewidzieć jego reakcję. Powiedziałby pewnie: „Niedługo” i dalej by się ociągał. „Niedługo” dla niego może bowiem oznaczać „kilka godzin”, ale też „nigdy”, jeśli tylko zauważy szansę na wymiganie się od pracy. Musiałbym więc pozostać w pobliżu na tyle długo, aby przekonać syna, że się nie wymiga. Wówczas ten sprzątnąłby po sobie.

Nie wydaje się wam, że potrzeba dużo pracy, by nakłonić dziecko do posprzątania blatu? Mnie tak, więc szybko przechodzę do sedna. Wiem, co najprawdopodobniej zrobi mój syn, on zresztą też to wie. Kiedy tylko zauważam bałagan na blacie, mówię spokojnym, pewnym i pełnym szacunku głosem: „Ianie, proszę, posprzątaj blat, zanim zajmiesz się czymkolwiek innym”. Następnie zabieram synowi na chwilę telefon albo wyłączam telewizor, dopilnowując tym samym, żeby nic nie rozpraszało Iana. Zazwyczaj muszę też pozostać w pobliżu, żeby syn się nie ulotnił. Wtedy na ogół sprząta.

Większość rodziców potrafi dość dokładnie przewidzieć reakcje swojego dziecka w konkretnych sytuacjach. Dla wielu z nich jednak owa dająca się przewidzieć reakcja jest źródłem konsternacji i frustracji. Decydują się więc walczyć z dzieckiem albo się mu poddać zamiast nim pokierować. Gdy przyjmiecie do wiadomości, że trudny temperament waszego nastolatka to niezaprzeczalny fakt, wówczas o wiele łatwiej będzie wam zrozumieć jego zachowanie i poradzić sobie z nim.

W jaki sposób zachowanie waszego dziecka wpływa na was?

Piętnastoletni Aaron przypomina wielu obdarzonych trudnym charakterem młodych ludzi, których spotykam w ramach swojej pracy. Jest bystry i zdolny, ale także żywy, bardzo uparty i roztargniony. Potrafi być głośny, nie boi się kłócić z dorosłymi, jeśli uważa, że może osiągnąć to, czego chce. Tak, Aaron ma wiele trudnych do opanowania cech temperamentu. Pojawił się wraz z rodzicami w moim gabinecie, kiedy po raz trzeci w semestrze zawieszono go w prawach ucznia.

Ojciec chłopka żalił się: „Co roku powtarza się ta sama historia. Było tak w szkole podstawowej i w gimnazjum, i teraz, w liceum, znów jest tak samo. Zaczyna się od telefonów od nauczycieli i pisemnych uwag do rodziców, a kończy na spotkaniach i zawieszeniu w prawach ucznia. W połowie roku nauczyciele są już nim bardzo zmęczeni. Wysyłają go do dyrektora, a ten wysyła go do domu. Nauczyciele nawet nie wiedzą, że jesteśmy wyczerpani tak samo jak oni”. Z miny ojca odczytałem, że sprawa jest poważna.

Życie rodzinne toczy się wokół złego zachowania Aarona. Chłopiec nieustannie kłóci się i bije z młodszą siostrą, która ma pretensje, że całą uwagę poświęca się bratu. Ponadto Aaron kłóci się z rodzicami i sprzeciwia im zawsze wtedy, gdy polecają mu zrobić coś, czego on robić nie chce. Codziennie w domu toczą się wojny o wypełnianie obowiązków domowych i odrabianie lekcji. Matka Aarona wieczorami jest tak wyczerpana, że niemal nie ma siły dla córki i męża, którzy czują się urażeni i pominięci. Rodzice Aarona robią wszystko, co w ich mocy, stosując znane im metody wychowawcze. Te jednak nie działają.

Tak jak inne nastolatki o trudnym temperamencie Aaron wzbudza silne emocje i reakcje u osób, z którymi ma na co dzień do czynienia. Jego nauczyciele czują złość, czują się wypaleni i urażeni. Nauczycielka angielskiego stwierdziła: „Mam dosyć. Kiedy nie ma Aarona, atmosfera w klasie jest zupełnie inna”. Ma nadzieję, że pedagog szkolna przeniesie chłopaka do innej klasy.

Matka Aarona wpada w skrajne emocje: raz dominują u niej poczucie nieudolności w roli rodzica i depresja, a raz poczucie winy i nadopiekuńczości. Jak mówi: „To jakieś szaleństwo! Kiedy Aaron źle się zachowuje w szkole albo w innym miejscu publicznym, czuję się za to odpowiedzialna. Staję po jego stronie i bronię go przed ojcem, szkołą, a nawet nieznajomymi”. Kobieta chciałaby wierzyć, że złe zachowanie syna to jedynie faza, która z czasem przeminie. Martwi się, że stanowi ono duże wyzwanie dla jej małżeństwa, boi się też, że inni uznają ją za złą matkę.

Ojciec Aarona czuje się skonsternowany, sfrustrowany i urażony. Nie potrafi sobie wytłumaczyć, jak to się stało, że sprawy tak bardzo wymknęły się spod kontroli. Przed narodzinami syna wyobrażał sobie, jak szczęśliwe będzie jego życie rodzinne oraz jak ciepłe relacje emocjonalne będą go łączyć z Aaronem. Tymczasem nic nie potoczyło się zgodnie z jego oczekiwaniami. Podobnie jak inni rodzice nastolatków o trudnym charakterze ojciec Aarona od tak dawna toczy z synem walkę, że stało się to już normą. Mężczyzna czuje, że utknął w martwym punkcie. Zaczął traktować trudne zachowanie syna bardzo osobiście. „Dlaczego on mi to robi?” – zastanawia się. Wini też Aarona za niespokojne życie rodzinne.

Sytuację komplikuje dodatkowo fakt, że rodzice chłopca mają inne podejście do dyscypliny. Podejście matki jest bardzo łagodne. Kobieta powtarza, przypomina, ostrzega, namawia, dyskutuje, wyjaśnia, negocjuje, a nawet posuwa się do drobnych przekupstw. Metody te skutkują w przypadku córki, ale nie Aarona, który, uparty jak osioł, nie ustępuje, dopóki matka się nie podda. Kobieta stwierdziła: „Muszę robić coś nie tak. Moje podejście zawsze sprawdza się w przypadku córki. Ona jest dla nas taką pociechą, tak łatwo ją lubić. Szkoda, że oboje nie są tacy”.

Ojciec Aarona stara się równoważyć pobłażliwość żony surową dyscypliną. Krzyczy, obwinia, krytykuje i spiera się tak długo, aż kończy mu się cierpliwość i grozi synowi, że odbierze mu jego ulubione przywileje i przedmioty na dłużej. Im ojciec głośniej krzyczy i im więcej stosuje gróźb, tym bardziej niegrzeczny i oporny staje się Aaron. Nieskuteczne metody dyscyplinowania jedynie nasilają niewłaściwe zachowania chłopaka i próby sił. Aaron może trwać przy swoim całymi godzinami.

Kiedy sytuacja za bardzo się zaognia, matka interweniuje i „ratuje” syna. Nie chce podważać autorytetu męża, nie jest w stanie jednak dłużej wytrzymać walki między nimi. Ojciec Aarona rozumie, jak czuje się jego żona, lecz nie wie, co jeszcze mógłby zrobić. Obawia się, że syn zniszczy ich małżeństwo.

Nastolatki obdarzone trudnym charakterem wpływają na innych destrukcyjnie. Kiedy poznałem Aarona, jego rodzice byli wyczerpani, nauczyciele wypaleni, a pedagog zdesperowana. Siostra żywiła do niego urazę, a rodzice byli o krok od skorzystania z usług poradni małżeńskiej. Skutki skrajnych zachowań chłopca wykraczały poza najbliższą rodzinę – dotykały szkołę, sąsiedztwo i całą lokalną społeczność.

W jaki sposób wasze dziecko o trudnym charakterze oddziałuje na wasze życie? Czujecie się niekiedy wyczerpani? Przytłoczeni? Samotni? Przygnębieni? Zniechęceni? Nieudolni? Zawstydzeni? Odpowiedzialni? Winni? Gotowi chronić swojego nastolatka? Sfrustrowani? Zdenerwowani? Urażeni? Wplątani w próby sił? Martwicie się, że zachowanie waszego dziecka odciśnie piętno na waszym małżeństwie i innych relacjach rodzinnych? Jeśli tak, to nie jesteście sami. To doświadczenia, o których często wspominają rodzice nastolatków o trudnym charakterze i które są udziałem wielu z nich.

Jaką rolę odgrywa wasz temperament?

Rodzice wnoszą własny, niepowtarzalny temperament do interakcji z dzieckiem. W jaki sposób rodzicielski temperament oddziałuje na te interakcje? Przyjrzyjmy się tym zależnościom.

Jeśli wy i wasze dziecko macie podobne temperamenty, to łatwiej jest wam zrozumieć zachowania dziecka oraz identyfikować się z nimi. Mają one dla was sens. Jeżeli jednak wasze temperamenty są różne, to znacznie trudniej jest wam zrozumieć zachowania dziecka. Z waszej perspektywy nie mają one sensu. Przyjrzyjmy się temu na przykładzie rodziny Aarona.

Rodzice i siostra Aarona są ulegli i przejawiają niewiele cech, z którymi trudno sobie poradzić. Najczęściej współpracują ze sobą i pozostają w dobrych relacjach. Ze względu na podobne style zachowania rodzice bez trudu identyfikują się z córką i rozumieją jej zachowanie.

Relacje między Aaronem i rodzicami są zupełnie inne. Chłopiec ma trudny charakter i kilka bardzo trudnych cech. Najczęściej testuje granice rodziców i nie chce wykonywać ich poleceń. Ponieważ jego styl zachowania jest tak inny, rodzice nie potrafią się zidentyfikować z synem ani go zrozumieć. Z ich perspektywy zachowanie syna nie ma sensu. Spotkanie ich temperamentów jest niczym zderzenie prądu stałego z prądem zmiennym przy braku adaptera.

Czy jesteście gotowi wykorzystać „adapter” w swoim podejściu? Wiecie już, jaki temperament ma wasze dziecko. Czas zatem, byście poznali własny. Wróćcie do tabeli 1.1 i oceńcie się pod względem każdej z dziewięciu cech temperamentu. W jakim stopniu wasz temperament jest zgodny z temperamentem waszego dziecka?

Dobre i złe dopasowanie

Rodzice na ogół mają pewne wyobrażenia, nadzieje i oczekiwania co do zachowań swojego nastoletniego dziecka. Jeśli zachowania dziecka współgrają z wyobrażeniami dorosłych, to relacje między nastolatkiem a rodzicami rozwijają się płynnie i naturalnie. Wszystko do siebie pasuje.

A jeśli zachowania nastolatka nie korespondują z rodzicielskimi wyobrażeniami? Pora wprowadzić pojęcie dopasowania i omówić proces żalu, przez który przechodzą rodzice, kiedy ich wyobrażenia i zachowania ich dziecka nie współgrają ze sobą. „Dopasowanie” jest to termin stosowany przez specjalistów do opisania zgodności między dzieckiem a ważnymi osobami z jego otoczenia, zwłaszcza rodzicami. Dopasowanie lub zgodność ocenia się zazwyczaj na dwóch poziomach: emocjonalnym (jakie emocje budzi dziecko w swoich rodzicach) i behawioralnym (na ile rodzice akceptują zachowanie dziecka).

Opisaną wcześniej matkę Aarona łączy ciepła, pozytywna więź z ugodową córką, o której kobieta mówiła, że jest pociechą i łatwo ją lubić. Matkę i córkę cechuje dobre dopasowanie emocjonalne i behawioralne. W większości rodzin dobre dopasowanie między posłusznymi dziećmi i rodzicami pojawia się naturalnie. Łatwo jest lubić dzieci, które nie sprawiają problemów wychowawczych. Ich zachowanie pobudza naszą miłość i przywiązanie.

Rodzicom Aarona trudno jest jednak zdobyć się na pozytywne emocje wobec syna. Kochają go, lecz w większości przypadków nie podoba im się jego zachowanie. Stresują się emocjonalnym i behawioralnym niedopasowaniem między nimi. Ojciec chłopca wyznał: „Jasne, że jestem rozczarowany. Chciałbym robić z nim różne fajne rzeczy, ale jemu nigdy nie podoba się to, co ja lubię. Szkoda, że nie jesteśmy sobie bliżsi. Czasami nawet obwiniam się o to”.

Ojciec Aarona nie zdaje sobie sprawy z tego, że odczuwa żal po utracie upragnionego idealnego syna, którego nigdy nie miał. Rozstawanie się z marzeniem o idealnym dziecku lub z wyobrażeniem idealnego dziecka bywa bardzo bolesne. Ojciec Aarona będzie musiał się rozstać z idealnym obrazem syna i zaakceptować obraz rzeczywisty, aby mogła ich połączyć satysfakcjonująca relacja.

Rozstawanie się z idealnym obrazem córki lub syna może się okazać najtrudniejszym zadaniem, z jakim przyjdzie się wam zmierzyć. Jest to jednak niezwykle ważne. Wasz nastolatek o trudnym charakterze potrzebuje tego, zanim zaczniecie budować prawdziwą relację. Być może będziecie musieli uronić parę łez, pożegnać się z niespełnionymi marzeniami lub stworzyć nowe, dotyczące was i waszego dziecka. Trwanie przy tym, co nierzeczywiste, ani wam, ani jemu nie pozwoli się wyrwać z błędnego koła nieporozumień i konfliktów.

Podsumowanie

Jak dotąd przyjrzeliśmy się czterem bardzo istotnym czynnikom w wychowywaniu nastolatków o trudnym charakterze: wyjątkowemu temperamentowi waszego dziecka, jego stylowi uczenia się, waszemu wyjątkowemu temperamentowi oraz waszemu stylowi wyznaczania granic. Rodzicielstwo to nieustanna interakcja między tymi czynnikami.

Problem wielu rodziców polega na tym, że poświęcają za dużo czasu i energii na to, by zmienić coś, czego zmienić nie mogą. Chodzi oczywiście o temperament dziecka. Temperamentu nie możemy zmienić – możemy jednak go zrozumieć, ukształtować i pozytywnie ukierunkować.

Oto naprawdę dobra wiadomość: ostatnie dwa z wymienionych czynników znajdują się całkowicie pod waszą kontrolą. Możecie udoskonalić stosowane przez siebie metody wyznaczania granic oraz nauczyć się lepiej kierować własnym temperamentem. Właśnie z tej książki dowiecie się, jak to zrobić. Zanim jednak przejdziemy do waszego zestawu narzędzi, musimy omówić sam etap rozwojowy, jakim jest adolescencja. Stanowi ona bowiem kontekst, w którym osadzone będą wasze działania wychowawcze i wyznaczanie granic.