Okładka

Strona tytułowa

KALINA JERZYKOWSKA

DWÓRKI KRÓLOWEJ BONY

Strona redakcyjna

Kalina Jerzykowska

Dwórki królowej Bony

© by Kalina Jerzykowska

© by Wydawnictwo Literatura

Konsultacja historyczna:

dr hab. Bożena Czwojdrak

Okładka:

Sylwia Szyrszeń

Korekta i skład:

Aneta Kunowska, Joanna Pijewska

Wydanie I

ISBN 978-83-7672-572-7

Wydawnictwo Literatura, Łódź 2018

91-334 Łódź, ul. Srebrna 41

handlowy@wydawnictwoliteratura.pl

tel. (42) 630-23-81

www.wydawnictwoliteratura.pl

AGNIESZKA

Panienka se tu posiedzą, aż pan wikariusz przyńdom – sapnął grubawy wyrostek, rzucając kuferek Jagusi na posadzkę z takim impetem, że mało brakowało, a wylądowałby na jej stopie.

Chciała spytać, co za wikariusz, ale pachołek zdążył już zniknąć za załomem korytarza.

Rozejrzała się dokoła. Wiele nie zobaczyła, podobnie zresztą jak podczas długiej wędrówki za Walkiem. Tak nazwał pachołka woźnica, który przywiózł ją na Wawel. Dreptała więc za plecami owego Walka, a zamkowe korytarze albo skręcały raptownie, albo spadały w dół stromymi schodkami, albo ginęły gdzieś w półmroku z rzadka przerywanym smugami światła z wąskich okien.

Przycupnęła na skraju kamiennej ławy, próbując pozbierać myśli.

Kiedy do Zawieprza przyjechał posłaniec z listem od brata Pawła, który od lat na zamku królowi Zygmuntowi służył, najpierw jako paź, a teraz jako wicesekretariusz w królewskiej kancelarii, wszystko wydawało się jasne. Jako urzędnik Pawełek napisał, że królowa Bona życzy sobie widzieć pannę Agnieszkę Szydłowiecką w gronie swoich dwórek, w przekonaniu, że będzie z jej służby równie kontenta, jak najjaśniejszy pan z jej brata. A jako brat dodał, że ogromnie się cieszy na to spotkanie i że za dwie niedziele podwodę po nią pośle, a we wtorek będzie jej oczekiwał skoro świt przed furtą do starego zamku wiodącą.

Ale podróż trochę się przewlekła, bo o świcie to ledwie wyruszyli z ostatniego popasu, a potem jeszcze jeden z koni podkowę zgubił i trzeba było kowala szukać. Dość, że gdy do Krakowa dotarli, bliżej już było wieczora niż świtu i na Podzamczu zamiast brata czekał ten mruk Walek. A teraz i on zniknął, każąc wyglądać jakiegoś wikariusza.

Podeszła do okna i aż roześmiała się głośno, bo choć nigdy przedtem tu nie była, widok był jej dobrze znany: mury, za nimi fosa, za fosą ulice Podzamcza, na ulicach kramy i kręcący się między nimi ludzie.

Ten dom naprzeciw to ani chybi Długoszowa kamienica! – pomyślała. – A ta pogryzająca obwarzanki babina przy kramie z garnkami to przecie Magulina! Mikołka kropka w kropkę ją opisał! Oj, to ci historia była, jak „zaczarowana” przekupka cały swój towar co do jednego garnka wytłukła!

Uśmiechnęła się do wspomnień sprzed paru lat, kiedy to brat kompana ze sobą do Zawieprza przywiózł na „wakancę” [1]. Najjaśniejsi państwo wyjechali na Litwę i część tylko służby ze sobą zabrali, a ci w Krakowie pozostawieni otrzymali od ochmistrza Strasza pozwoleństwo na odwiedzenie domów rodzinnych. Mikołajowi Ostrorogowi jechać na Ruś za daleko było, więc z zaproszenia Szydłowieckiego skorzystał. Nasłuchały się wtedy Jagusia i jej siostra przybrana, Agnisia, opowieści o paziowskich przygodach, o wielkim turnieju płatania figli, o pożarze, po którym największy psotnik największym bohaterem został...

Jagusia zapisała te opowieści, ma się rozumieć pokrótce, w pięknym kajeciku z prądnickiej papierni. Dostała go od matki chrzestnej w dzień bierzmowania, żeby miała gdzie ulubione modlitwy i pieśni zapisywać. Bo Jagusia do pisania nadzwyczajnie sposobna była, żaden skryba ani nauczyciel w okolicy tak zgrabnie liter nie stawiał. Paweł też piękne miał pismo, ale sam przyznawał, że Jagusine piękniejsze.

Dobrze, że matka chrzestna za swoim trzecim mężem, Hansem Schidlingiem ze sławnego rodu papierników, aż do Wiednia pojechała. Strach pomyśleć, co by było, gdyby zobaczyła, jakie rzeczy dziewczyna w kajeciku na modlitewnik przeznaczonym zapisuje! Opowieści o chłopackich psotach i dworskich amorach! A do tego wiersze różne – zasłyszane, wyczytane, takie do łez i takie do śmiechu, ale do modlenia się nie bardzo...

Zerknęła na kuferek, na którego dnie w chusty i koszule okutany ów plik kartek starannie przyciętych i w dwie deszczułki ściśnięty leżał, a potem znów wyjrzała przez okno. Nic się nie zmieniło. Przekupka zamiast złapać za garnek i prasnąć nim o ziemię, zabrała się za kolejny obwarzanek...

Nagle, jakby na przekór temu, co widzi, usłyszała Jagusia trzask tłuczonego naczynia, a zaraz potem gniewny okrzyk:

– Ty, Katka, naprawdę masz dziurawe ręce! Która to już miska w tym miesiącu rozbita? Trzecia?

– Druga! – odpowiedział jej inny głos, wysoki i śpiewny. – To coś w zeszłym tygodniu to nie miska była, tylko szklany urynał donny [2] Pappacody! Braciszek Laurenty z samego Mediolanu to cudo przytaszczył, a nasza panna Katarzyna przyjrzeć się chciała, bo u nich w Transylwanii takich nie mają... I koniec nocnej wygody donny Pappacody!

– Oj, Ludka! Już ty jak coś wymyślisz! Byle tylko dokuczyć... – w kolejnym głosie nie było żalu do dokucznicy, raczej pobłażliwe znudzenie.

Zza zakrętu wyszły trzy dziewczyny. Przodem szła wysoka brunetka, ze zrośniętymi nad wydatnym nosem brwiami, co nadawało jej twarzy wyraz ni to gniewu, ni to frasunku. Wokół niej kręciła się niczym w tańcu panna tak piękna, że aż dech zapierało: też ciemnowłosa, ale jasnooka, z maleńkim noskiem i pełnymi, czerwonymi ustami, odsłaniającymi dwa rzędy zębów białych i równych jak perły. Twarzy trzeciej dziewczyny, niższej i drobniejszej od towarzyszek, Jagusia nie mogła dostrzec, bo zwrócona była w stronę korytarza, z którego wyszły; widziała tylko spływający między wystającymi łopatkami gruby, jasny warkocz, na całej długości srebrną tasiemką przepleciony.

– Czekaj, Katinko! Pomogę ci! – zawołała jego posiadaczka, zawracając w kierunku, z którego dobiegał szczęk zbieranych skorup.

– Ja też! – Ślicznotka ruszyła za nią. – Wiesz przecież, że nie chciałam ci dokuczyć. Bietka, chodźże i ty, razem szybciej się uwiniemy.

Ale dziewczyna nazwana Bietką nie poszła za innymi, tylko stanęła i jeszcze mocniej zmarszczywszy brwi, przyglądała się Jagusi. Po chwili odezwała się uprzejmie, ale chłodno:

– Panienka zabłądziła, czy może na kogoś czeka?

– Na brata. Miał po mnie wyjść, ale widać obowiązki zatrzymały go w kancelarii. Nie wiem tylko, czemu pachołek, który mnie tu przyprowadził, kazał mi wyglądać jakiegoś wikariusza...

– A więc brat panny w królewskiej kancelarii urzęduje?... – Bietka nadal surowo wpatrywała się w Jagusię, ale ta nie należała do tych, co się takiego patrzenia boją.

– Tak. Paweł Szydłowiecki się nazywa i jest wicesekretariuszem króla Zygmunta Jagiellończyka – odparła z dumą.

– Och! To panna zapewne jesteś Agnieszka Szydłowiecka, najbardziej upragniona i wyczekiwana dwórka królowej Bony.

– A panna skąd to wie? – zdziwiła się Jagusia, ale nie dostała odpowiedzi.

Bietka obróciła się w stronę korytarza za zakrętem i zawołała:

– Ej, wy tam! Przestańcie się guzdrać z tymi śmieciami i chodźcie popatrzeć, bo jest na co. Tajna broń najjaśniejszej pani dotarła na miejsce.

***

Dość osobliwe to było przywitanie. Cztery dziewczyny w wieku od, na oko, trzynastu do osiemnastu lat, nie wypuszczając z rąk kawałków potłuczonej misy, kolejno dygały przed Jagusią, mówiąc:

– Elżbieta Brożkówna, dla przyjaciół Bietka.

– Ludmiła Ostrorożanka.

– Anastazja Okupska. Można mówić Tuśka albo Nastka. Jak kto woli.

– Katarzyna Korwinówna.

Jagusia ceremonialnie odpowiadała na ukłony, na koniec i ona się przedstawiła:

– Agnieszka Szydłowiecka, mówią na mnie Jagusia...

– Wiemy, wiemy! Siostra Pawła! I nie tylko siostra!... – ze śmiechem przekrzykiwały się dziewczyny. – Wiemy wszystko...

– Co nie znaczy, że z każdym mamy się tą wiedzą dzielić! – przerwała im ostro Bietka. – Ty, Tuśko, masz, o ile mi wiadomo, mieszkać z panną Szydłowiecką. Zaprowadź ją na kwaterę, a potem dołącz do nas...

– Ale ja przecie muszę tu czekać! – zaprotestowała Jagusia. – Na brata... I na pana wikariusza...

W tej samej chwili niczym deus ex machina [3], choć należałoby raczej rzec deus ex pierzyna, zza zakrętu wyłonił się rozczochrany Walek i, nie przestając ziewać, zameldował:

– Paaan wikariusz powiedzieli, że nie przyńdooommm... bo muszą w celarni na gościa z Italii czekać, a panna ma poszukać panny Bietki, coby się nią zajęła...

– Już się zajęłam, możesz odmaszerować! – zakomenderowała Bietka, po czym zwróciła się do Jagny: – No i masz swojego „wikariusza”. Walek jest zbyt leniwy, żeby wymówić słowo z więcej jak trzech sylab złożone. Dlatego u niego wicesekretariusz to wikariusz, a kancelaria to celarnia. Na pewno jesteś zdrożona i zechcesz odpocząć, więc na nasze posiedzenie nie zapraszamy, a ty, Nastko...

– Ale ja bardzo chętnie... – Jagusia znów próbowała protestować i znów bezskutecznie; dostrzegła przy tym, jak Ludka kładzie palec na ustach, i zrozumiała, że to znak dla jej współlokatorki.

– ...ty, Nastko, pośpiesz się. Będziemy w wirydarzu [4] królewny Jadwigi, bo tutaj tłok się zrobił większy, jak na jarmarku.

***

Jagusia bez wielkiego zainteresowania rozejrzała się po mrocznej komnatce. Z trzech ustawionych w nim łóżek dwa, te pod ścianami, były starannie zasłane, na trzecim, środkowym, leżał jej własny tobołek z pościelą, który przyjechał do Krakowa wcześniej, wraz z zapasami domowych wiktuałów dla Pawła.

Jeszcze raz omiotła wzrokiem izbę. Łóżko zaścielone wysoko spiętrzonymi piernatami i poduchami było wciśnięte w mroczny kąt, za to w wykuszu, za łóżkiem nakrytym kolorowym kilimkiem, urządzono coś w rodzaju pracowni. Stał tam między dwoma oknami drewniany stojak z naciągniętym na ramę, pokrytym farbami płótnem, a obok małe krosienka. Jagusia podeszła bliżej i wpatrzyła się w portret na sztaludze. Złośliwie wykrzywioną twarz z gruźlastym nosem i bielmem na jednym oku otaczały bujne pukle złocistych włosów, równo przyciętych nad brwiami.

– Co to za dziwadło? Ty namalowałaś czy ta druga? – Jagusia skinęła głową w stronę piramidy pościeli.

– Nieważne – mruknęła dziewczyna, która przedstawiła się jako Anastazja, a którą przyjaciółki nazywały Nastią lub Tuśką, kierując się w stronę drzwi.

– Skoro tak uważasz... Ale dla mnie bardzo ważne jest, dlaczego dajecie sobie znaki za moimi plecami, i co znaczyło to „wiemy wszystko!”? I jeszcze dlaczego ja nie mogę wiedzieć tego „wszystkiego”, skoro najwyraźniej dotyczy to mnie?

– Harda jesteś... – W głosie współlokatorki pojawiła się nutka uznania. – Ale tyle mogę ci powiedzieć: wiemy, że nie jesteś prawdziwą siostrą Pawła i że w dzieciństwie mieliście się ku sobie...

– No nie! Mam się śmiać czy płakać?! – Błyski w oczach Jagny i dołeczki w policzkach świadczyły, że zdecydowała się na to pierwsze. – Wzięłyście mnie za Agnisię, naszą przybraną siostrę!

Szare oczy Tuśki zogromniały w dwa spodki.

– Chcesz rzec, że nasz Pawełek ma dwie siostry? I obie Agnieszki? I że to w tej drugiej się durzył [5]? – pytała, kręcąc głową.

– Oj tam, zaraz durzył! Dawno i nieprawda. Agnisia trzy miesiące temu za mąż poszła i w Zawieprzu już nie mieszka... A w ogóle to jakim prawem nazywasz mojego brata „waszym Pawełkiem”, co?!

– Bo my tu stoimy na straży wielkiej miłości... – Tuśka popatrzyła na rozgniewaną dziewczynę i parsknęła śmiechem. – Aleś się, panno Szydłowiecka, naindyczyła! Przestań się łapać pod boki i oczami błyskać, to ci wytłumaczę... Albo chodźmy do Bietki, ona to lepiej zrobi.

***

Bietka i pozostałe dwie dziewczyny czekały, zgodnie z umową, w ustronnym zakątku, zwanym wirydarzykiem królewny Jadwigi. Samej gospodyni nie było widać. Ludka i Katka przysiadły na wyżłobionym w grubym pniu siedzisku i wodziły wzrokiem za przyjaciółką. A ona chodziła tam i z powrotem, nie przestając mówić:

– Gdzie ja rozum miałam, kiedy uwierzyłam, że z takimi gęsiami czegoś ważnego dokonać można?! Tylko kłapać dziobami potraficie na okrągło, a to o nowej kiecce Mariny, a to o pryszczu pod nosem pani Tarnowskiej, o tym, który paź piękniejszy, a który bardziej wymowny... A tu wszystko się przeciw naszej królewnie sprzysięgło: od Gonzagi ponoć kolejny posłaniec nadciąga, dawna miłość Pawełkowa już jest na miejscu... Urody wielkiej co prawda po niej nie widać, ale rezolutna jest i jak ją sama Bona wystroi i wymusztruje, ani chybi serce dawnego wielbiciela odzyszcze, bo męskie serce jak kurek na kościele za wiatrem się kręci... I wtedy Jadwinia już się nie wywinie. Wydadzą ją za tego włoskiego bałamuta i do Mantui ześlą. I co się tak gapicie, zamiast co mądrego uradzić?! Gdzie ta Tuśka? Może ją nowa lokatorka poduszką udusiła, bo wyglądała mi na niezłe ziółko...

– Jestem! – rzekła wywołana, wychodząc zza szpaleru rachitycznych cyprysów, które królowa kazała w miejsce „plebejskich” głogów posadzić. – A właściwie jesteśmy...

Bietka na widok depczącej za Anastazją Jagusi syknęła:

– Prosiłam cię...

– Prosiłaś, ale okazało się, że rzecz ma się inaczej, niż myślałyśmy. Ta broń... – dziewczyna ze śmiechem wskazała na Jagusię – nie wypali!

– Bo?

– Bo to nie ta Agnieszka Szydłowiecka.

Trochę czasu zajęło Jagusi opowiedzenie, jak to dawno temu we dworze w Zawieprzu zamieszkała sierota wzięta z pobliskiego klasztoru, też Agnieszka, żeby niedomagającej matce małej Jagusi w opiece nad dzieckiem pomóc. I że taka dobra i śliczna jak anioł była, więc wszyscy ją pokochali i do mniszek już nie wróciła, choć pani Szydłowiecka do zdrowia owszem. Trochę się początkowo te dwie Agnieszki domownikom i sąsiadom myliły, ale potem utarło się, że młodsza jest Jagusia, a starsza Agnisia. A ponieważ sierota miała tylko imię, przez zakonnice nadane, bo w dzień świętej Agnieszki przed klasztorną furtą ją znaleziono, to jej Szydłowieccy z Zawieprza swoje nazwisko dali i wychowali jak drugą córkę...

– Wszyscy ją kochali, powiadasz?... – Brwi Bietki nadal były groźnie złączone.

– Tak – potwierdziła Jagusia. – A najbardziej Pawełek, choć dzieciuch jeszcze z niego był. Dlatego kiedy stryj Krzysztof zaproponował, że Pawełka do paziów weźmie, wszyscy się bardzo ucieszyli. To znaczy wszyscy prócz Pawełka i Agnisi. Były płacze, nawet przysięgania jakieś raz podsłuchałam, ale brat pojechał, a Agnisia została. A że piękna była i pracowita bardzo, zaraz zaczęli się koło niej różni zalotnicy uwijać. Mama precz ich pędziła, że córka przybrana jeszcze dziecko, ale jeden, pan Jamróz z Miechów, taki wytrwały był, że całe osiem lat przeczekał i doczekał: teraz w zapusty ślub był i wesele.

– A co na to Pawełek? Nie protestował? Nie rozpaczał? – jedna przez drugą dopytywały Katinka i Ludka.

– Gdzie tam! Mówiłam, dzieciuch był, kiedy do Krakowa z płaczem jechał. Prawie dwa roki mu zajęło, nim znów się w domu pokazał. Jednakowe wstążki mnie i Agnisi podarował, jednakowo nam policzki wycmokał, psy zawołał i poszedł na polowanie. I tak było przez trzy dni. Ale już na czwarty dzień polować mu się odechciało, siedział na ganku, w niebo patrzał i wzdychał albo jakieś włoskie madrygały [6] pod nosem sobie mruczał... Gdzieś tak po tygodniu poprosił mnie, żebym przewąchała, co rodzice powiedzą na to, że on wcześniej niż było zamierzone do Krakowa chce wracać. A wracać musi, bo serce tam zostawił i że on dopiero teraz wie, co to jest miłość prawdziwa, choć beznadziejna, bo jego wybrankę za innego chcą wydać i na koniec świata wysłać. Ale nie chciał powiedzieć, co to za jedna ta jego umiłowana była, czy może jeszcze jest... Mam nadzieję, że może od was się więcej dowiem...

– Dowiesz się, dowiesz... – Zmarszczka nad czołem Bietki po raz pierwszy się wygładziła. – Tym bardziej, że z nieba nam spadłaś! A to miłą siurpryzę [7] nam najjaśniejsza pani niechcący zgotowała!

– No proszę! Jak tu się wszystko szybko zmienia! Co stolica, to stolica! – Jagusia uśmiechnęła się z przekąsem. – Miałam być tajną bronią królowej Bony...

– A będziesz naszą!

– Niby jak?

– Ano tak, że jako siostra do ucha pana wicesekretariusza łatwiejszy niż któraś z nas dostęp znajdziesz...

– Mowy nie ma! Przeciw bratu rodzonemu mam spiskować?!

– Dla jego dobra! Wytłumacz jej, Ludka, bo mnie już język kołkiem staje! – zażądała Bietka, z rozmachem opadając na ogrodową ławę.

– Trudno w to uwierzyć... Ale dobrze, spróbuję. – Ludka nabrała tchu w piersi i wypaliła: – Twój braciszek zadurzył się w naszej królewnie Jadwidze.

– O Jezusiczku przenajmilszy! – jęknęła Jagusia. – Toż jak się król jegomość dowie, to go ściąć każe!

– Eee tam! Zaraz ściąć! – zaśmiała się ślicznotka. – Takie rzeczy to tylko w starych gadkach się dzieją! Jakby na naszym dworze za miłostki głowy ścinano, to można by nimi cały dziedziniec wawelski wybrukować!

– Pewnie! – zawtórowała jej Katarzyna. – Zresztą od kogo miałby się staruszek dowiedzieć? My nie powiemy...

– A... królewna?... – Jagusi wcale te zapewnienia nie uspokoiły. – Może się domyślić, bo o to z moim bratem nietrudno. Pamiętam, że jak się w Agnisi rozkochał, to tak oczami przewracał, że wszyscy od razu wiedzieli, co się święci. Nawet ja, com ledwo od ziemi wtedy odrosła.

– No dobra! – Bietka znów wstała z ławki i podjęła swoją wędrówkę. – Widzę, że muszę ja ci to wyłożyć, bo te tylko gęgać potrafią o wszystkim i o niczym naraz. Królewna niczego nie potrzebuje się domyślać, bo dobrze wie. A wie dlatego, że sama w imć panu Szydłowieckim mocno gustuje.

– Ale król nie wie?

– Król nie, ale królowa tak.

– Czyli koniec z moim bratem!

– Nie koniec, bo królowa przed małżonkiem sekretów ma więcej niż włosów na głowie. Woli wszystkie nitki w swojej ręce trzymać i po swojemu je snuć. Dlatego po pannę Agnieszkę posłała, licząc, że jak ona tu będzie, dawna miłość odżyje i imć sekretarza od królewny odsunie. A nawet jak miłość nie odżyje, to najjaśniejsza pani da sierocie sowity posag i za naszego Pawełka siłą wyda. Wtedy zrozpaczona Jadwisia opierać się przestanie i pójdzie potulnie za pierwszego, który się nawinie.

– A czemuż to królowa taka zła macocha, że na uczucia żadnego względu nie ma?

– Nie tyle zła macocha, ile dobra matka – spokojnie wyjaśniła Bietka. – Bona ma cztery własne córki do wydania, a co znajdzie kandydata, to król Zygmunt powiada: „Wedle starszeństwa naprzód Jadwisia!”. A Jadwisi, co się kandydat zgłosi, łezki po policzkach płyną, głośno mówi: „Jam twoja sługa pokorna, najjaśniejszy panie...”. A ciszej, ale nie aż tak cicho, żeby ojciec nie dosłyszał, wzdycha: „I znów mi, biednej sierocie, na obcej łasce żyć przyjdzie!”.

– Patrzcie, jaka przebiegła! – z podziwem szepnęła Jagusia.

Bietka roześmiała się.

– A gdzie tam! Cielątko takie, że ani by się zorientowała, że ją na rzeź prowadzą! To tylko powtarza, czegom ją nauczyła i powtarzać kazała. Ale niebawem już się ten fortel zużyje. Jadwidze przybywa latek, Izabelli zębów i już żaden starający się o polską królewnę nie powie, jak ten portugalski książę, co to już miał się o Bellinę oświadczyć i na Jadwigę się natknął...

– „Co mi tu jakieś dziecko szczerbate podsuwacie, jak tam po ogrodach taka łania bryka?...” – grubym głosem wtrąciła Ludka, podkręcając nieistniejącego wąsa.

Pozostałe panny parsknęły śmiechem.

– Królowi Zygmuntowi Bona głowę suszy, że jak Jadwisia za mąż nie pójdzie, to Zápolyom posag Barbary trzeba będzie oddać. Z drugiej strony król sam też widzi, że to już nie w dziecięctwie osierocone dziewczątko, tylko panna na wydaniu, więc czasem ją ofuknie. Wtedy ona do mnie leci i w rękaw mi szlocha: „Bietko, Bietuniu, siostrzyczko najmilsza, nie pozwól, żeby mnie wydali za tego gbura albo tego starucha, albo za tę francuską pokrakę, co do latryny trafić nie może, tylko w kąt komnaty chodzi za potrzebą...”. Bo różni tu już posłów słali albo i sami przyjeżdżali. Rzecz jasna o Pawełku ani się zająknie, bo gdzieżby to córka wielkiego króla przyznała się, że w zwykłym dworzaninie taka rozmiłowana, że za jeden jego uśmiech wszystkie księstwa i królestwa oddać gotowa. No tom co bardziej dorzeczne polskie dwórki, a i parę włoskich, skrzyknęła i postanowiłyśmy w obronie miłości z królową Boną i resztą świata trochę powojować...

– Choć wiecie, że na nic to się nie zda? – wyszeptała Jagusia, zwieszając głowę.

– Choć wiemy...

– A to, że z sercem i z losem mojego brata igracie, wiecie?

– Wiemy.

– Ale wiemy też, że nie ma nic gorszego, jak buzię w ciup, rączki w małdrzyk złożyć i jak towar na straganie wystawiony czekać, aż się kupiec nadarzy.

– I to, że polskie niewiasty od włoskich brzydsze ni głupsze nie są, a mimo to na dworze polskiej królowej są tylko dwórkami...

– I to od niedawna!

– ...a tytuł dam dworu tylko Włoszkom przysługuje, choć niejedna ani z urodzenia, ani z zachowania na miano damy nie zasługuje!...

Ludka, Nastka i Katinka przekrzykiwały jedna drugą, tylko Bietka w milczeniu to kręciła, to kiwała głową, jakby sama ze sobą dysputę jakąś wiodła. Wreszcie plasnęła w dłonie, wołając:

– Cicho! Koniec gęgania. A ty – zwróciła się do Szydłowieckiej – posłuchaj. Masz trzy drogi. Możesz zapomnieć o tym, co tu słyszałaś, i wiernie służyć królowej, nie tłumacząc jej, żeś nie ta, której oczekiwała, bo przecież oficjalnie nic o chytrym planie najjaśniejszej intrygantki nie wiesz. Możesz też spakować tobołki i wrócić do tego swojego Zaświńska, czy jak mu tam, i przez resztę życia rozmyślać, z jakiego to gniazda os udało ci się wymknąć. Ale możesz też przystąpić do naszego spisku i zafundować dwojgu ludziom szybsze bicie serca na najbliższe lata i piękne wspomnienia na resztę życia. To dlatego konkurentów do ręki królewny Jadwigi z Wawelu pędziłyśmy i nadal pędzić będziemy. Wszelkimi sposobami.

– Wszelkimi, powiadasz?... – Ironiczny uśmieszek znów przemknął po twarzy Jagusi, natychmiast ustępując miejsca wyrazowi udanego przestrachu. – O rany najrańsze!... Toż słyszałam ja o dwóch książętach mazowieckich, co to się z córką króla Zygmunta jeden po drugim żenić chcieli i wnet jeden po drugim pomarli. Mimo młodego wieku. Czy to może wasze dzieło?...

– Nie miałyśmy nic wspólnego ze śmiercią księcia Stanisława ani księcia Janusza! Przysięgam! – Bietka uroczyście uniosła dwa palce w górę, ale zaraz je opuściła, widząc trzęsące się ze śmiechu chude ramiona Tuśki i wyszczerzone zęby Ludki.

– Bystra jesteś! – zwróciła się do zagryzającej usta Jagusi. – Ale nie próbuj być za bystra, bo się nie uchowasz. To jaka jest twoja odpowiedź?

– A jaka może być? Kiedy słuchałam z ust brata albo jego przyjaciela Mikołki, znaczy pana Mikołaja Ostroroga, jakie to figle wyczyniali, paziami będąc [8], marzyłam, że kiedyś chociaż miejsca te zobaczę. Ale że sama coś takiego robić będę, to nawet marzyć nie śmiałam! Te zjawy na baszcie, Kupido [9] z kogucim ogonem, pani Serczykowa śpiąca w sadzawce!...

– To wszystko były szczeniackie psoty, bo chłopacy do takich tylko są zdolni! – przerwała jej Bietka. – My nie łóżka będziemy do sadzawki wtrącać, ale trony!...

– Prrrr!... Miarkuj się! – zastopowały ją przyjaciółki. – Chyba twój rumak znów cię poniósł...

– Chyba tak – potulnie zgodziła się Bietka, ale ta zgodliwość prysła jeszcze szybciej niż się pojawiła. – Ale jak tu się miarkować, kiedy ten wypomadowany makaroniarz Gonzaga kolejnego posła śle i to już nie jako markiz, ale jako książę Mantui! Pewne jak amen w pacierzu, że król Zygmunt tym razem zmięknie. A od was nie mogę się doczekać nie tylko pomocy, ale nawet punktualności! Umówiłyśmy się na godzinę trzecią, tu już piąta blisko, Jadwiga ze Szczepanową tylko patrzeć jak z nieszporów wrócą, a Zofki i Cecylki ani widu, ani słychu.

– Zofka przecie do Kochanowskich na chrzciny pojechała – przypomniała Tuśka.

– A Cyli?

– Jeśli to nie burza nadciąga, to pewnikiem ona – powiedziała Ludka, wtykając sobie palce w uszy.

W ciszę zielonego wirydarza wdarł się coraz silniejszy i coraz szybszy werbel obcasów.

– To dama dworu tak nogami przebiera? – zdziwiła się Jagusia. – Myślałam, że to dzięcioł w drzewo stuka. Ale dudni... Podkute ma te trzewiki, czy jak?

– Właśnie tak – przekrzykując hałas, potwierdziła Katinka. – Specjalnie do krzesania hołubców! Lubi tańczyć. I wiersze składać. Ale niezbyt mądre.

– Cyli, Cyli! Zaczekaj na mnie! Dlaczego tak pędzisz?! – Przez staccato [10] podkutych butów przedarł się gniewny, chłopięcy głos.

– I znowu ciągnie za sobą ten królewski ogon! – Bietka była wściekła. – Nic nie wyjdzie z naszej narady.

– Pierwszy, jestem pierwszy!

Z iglastych zarośli wyskoczył chłopaczek, wystrojony w ciemnoczerwony, aksamitny kaftan i takiż beret z czaplim piórem. Cały strój oraz czarne kędziory przybysza obsypane były porudziałymi igłami. Jakaś gałąź zostawiła krwawą kreskę na jego policzku.

– Przegoniłem Cecylkę! – oświadczył z dumą. – Ona jest szybsza, ale ja sprytniejszy. Skróciłem sobie drogę przez tuje.

– Widzimy, Wasza Królewska Mość, widzimy! Ale cię podrapały! – zagadała Ludka, a pozostałe dziewczyny ujęły w obie ręce boki spódnic i wykonały głęboki ukłon.

– Ja je bardziej! Należy mi się nagroda!

– Podrapałeś tuje? To ci dopiero! – Ludka udała wielki podziw. – Aż strach pomyśleć, co może być nagrodą dla takiego dzielnego... drapichrusta!

– Twój całus! – królewicz Zygmunt August skoczył w jej stronę.

– Mój? – zdziwiła się ślicznotka. – Ja się z tobą nie ścigałam. Cyli przegrała, Cyli da ci całusa. O, właśnie idzie.

Do ławki, utykając, dowlokła się ruda, okrągła jak piłka dziewczyna.

– Uff! Urwałam obcas! – sapnęła, opadając na ławkę, ale natychmiast zerwała się jak oparzona. – No nie! Kto mi tu jeża podłożył!? Zygmuś! Nie chowaj się, tylko gadaj, dlaczego wyciągnąłeś z klatki to nieszczęsne stworzenie? Mogłam je przecież zabić...

– No... – mruknęła Ludka. – Takim zadkiem nie tylko jeża, ale i borsuka można by utłuc.

– Zygmuś, wyłaź! Bo powiem królewnie Jadwidze, że kręcisz się koło jej przytułku [11] dla zwierząt i pacjentów na szwank narażasz.

– Nie wyjdę, bo mówisz na mnie Zygmuś – Stłumiony głos królewicza dobiegał jakby spod ziemi.

– A, tuś mi! – zawołała Ludka, schylając się i ciągnąc za wystający spod ławki safianowy [12] trzewik.

– Puszczaj! Nogę mi wyrwiesz!

– Z przyjemnością, Zygmusiu. Zrobię to z prawdziwą przyjemnością!

– A ja powiem pani matce, że się całowałaś z Lanckorońskim!

– To nieprawda! – Oburzona dziewczyna wypuściła z ręki stopę oszczercy i obróciła się do towarzyszek, powtarzając: – To naprawdę nieprawda...!

– Nieprawda – potwierdził Zygmunt, gramoląc się spod ławki – ale powiedzieć mogę. Mamma [13] uwierzy, powiedz im, Cyli! Uwierzy?

– Niestety... – potwierdziła apatycznie zapytana, z rozpaczą wpatrując się w dyndający obcas. – Takie śliczne, pierwszy raz na nogach...

– Cyli, mamy nową dwórkę. – Bietka potrząsnęła ją za ramię. – Pozwól, że dokonam prezentacji: panna Agnieszka Szydłowiecka, panna Cecylka Ciołkówna, ze względu na wyjątkowe walory cielesne zwana Cyculką.

Jagusia dygnęła ceremonialnie, ale z Cecylii jakby uszło powietrze. Nadal siedziała na ławce z trzewikiem w jednej, a jeżem w drugiej ręce, wodząc wzrokiem z lewa na prawo i z powrotem. Wreszcie potrząsnęła głową, rzuciła za siebie zniszczony but, potem zzuła z nogi ten cały i też cisnęła w krzaki.

– Zygmusiu! – zawołała w stronę królewicza, który zdążył już zająć nową pozycję strategiczną na konarze pozostałej po dawnym sadzie jabłoni. – Zanieś to biedactwo do klatki, chyba udało mu się przeżyć.

Posadziła jeża na trawie obok ławki i podniosła oczy na Jagusię.

– T a Agnieszka Szydłowiecka? – spytała całkiem przytomnie.

Jagusia już chciała zaprzeczyć, ale swoim zwyczajem wmieszała się Bietka.

– Ta, co trzeba – powiedziała z naciskiem.

Jagusia zrozumiała, że ma milczeć, co w tej chwili było jej na rękę, bo Zygmuś zeskoczył z drzewa i chodził wokół niej, od czasu do czasu próbując ją dźgnąć trzymanym w ręku patykiem.

– Nieładna jesteś – zawyrokował w końcu. – Nie masz takich ust jak Ludka, ani cyculków jak Cyli, ani warkocza jak Tusia. I pewnie nic nie umiesz?

– Owszem, umiem.

– A co? Tkać, malować, grać na lutni?

– Złoić skórę niegrzecznemu dzieciakowi – powiedziała Jagusia, po czym udając, że nie widzi przerażonych spojrzeń pozostałych dziewczyn, spokojnie ciągnęła dalej: – I nie radzę latać na skargę do najjaśniejszej pani, bo tym razem nie uwierzy. Za bardzo jestem jej potrzebna. Inaczej przecież nie ściągałaby mnie tu z drugiego końca Polski, prawda?

Zaprawione w dworskich bojach dziewczyny osłupiały, wybałuszonymi oczami wpatrując się w bezczelną prowincjuszkę. Znieruchomiał też Zygmunt August.

Milczenie przerwała Cecylka.

– Zygmusiu, słyszałeś, co powiedziałam? Jeż do klatki, a ty do pani matki.

Ale królewicz już przyszedł do siebie.

– Nie pójdę! – krzyknął. – I nie pozwalam wam mówić na mnie Zygmuś, tylko Wasza Królewska Mość.

– Jak sobie życzysz! – Cyli uśmiechnęła się słodko, po czym nagle wrzasnęła niczym woźnica na konie: – Do mammy, Wasza Królewska Mość! Migiem!

***

– Uff! – westchnęła Katka. – Nareszcie sobie poszedł.

– Nie byłabym taka pewna... – powiedziała Ludka, kładąc palec na ustach.

Ale dokoła panowała cisza, żaden listek nie drgnął, żwir nie zachrzęścił.

– Wiesz, Cycula, ten nasz królik naprawdę cię lubi... I poważa – stwierdziła Ludka, odczekawszy chwilę.

– Ja też go lubię. To dobry dzieciak, tylko trochę ma namieszane w głowie.

– Każdy na jego miejscu by miał – ze złością warknęła Bietka. – Zachciało się naszej najnienasyceńszej pani koronę na głowę dziesięciolatka wcisnąć, choć jednego króla już przecie mamy. Ale żonusia jakby go żywcem pochować chciała... Mimo że wcale nie taki stary ani taki chory, jak o nim gadają ci italscy truciciele.

– Truciciele?! – jęknęła przerażona Jagusia.

– Spokojnie – Ludka poklepała ją po ramieniu. – Nasza Bietka nazywa trucicielami wszystkich medyków królowej Bony.

– A tak! – potwierdziła Bietka. – I nie tylko medyków. Cała ta włoska zgraja, która z woli najjaśniejszej pani dwór nasz obsiadła, różne nosi tytuły i różnymi umiejętnościami się szczyci, ale naprawdę tylko dwie profesje uprawia: szpiegowanie i skrytobójstwo...

– Przestań! – Ludka z dezaprobatą pokręciła głową. – Jak się ciebie dłużej posłucha, to nic innego nie wypada, tylko do Wisły skoczyć.

– Do Wisły nie ma po co, bo tam już Wanda siedzi i żałuje, że swego czasu sama skoczyła, zamiast Niemca ze skarpy zepchnąć! – Bietka prychnęła jak rozdrażniona kocica. – Ja tylko próbuję wam uświadomić, jak się sprawy mają, i do działania skłonić. Z samego gęgania nic nie wyjdzie, trzeba...

– Masz rację. Kraków nie Rzym, Wawel nie Kapitol [14] – weszła jej w słowo Katka. – A my nie gęsi. Zamiast nam urągać, daj posłuchać, czego się Cyli wywiedziała.

– A czego ona się mogła wywiedzieć, skoro znów służyła za królewską niańkę? – Bietka najwyraźniej uznała, że jeszcze za mało dopiekła przyjaciółkom.

– Choćby tego, że królik, jak tylko skończy dwanaście lat, to od razu się z nią ożeni – parsknęła śmiechem Ludka. – A ona, zamiast mówić: „Zygmusiu, zrób siusiu”, będzie mówiła: „Złóż na mym łonie głowę w koronie!”.

– Co za głupie kozy! – obruszyła się Bietka, patrząc na pokładające się ze śmiechu przyjaciółki, ale po chwili dołączyła do nich.

– To chcecie usłyszeć, czegom się wywiedziała, czy nie? – spytała milcząca od dłuższego czasu Cecylka.

Natychmiast zapadła cisza.

– No więc przyjechało...

– Jak to przyjechało?

– Ono?

– Co to za jedno to ono?

– Nie co, tylko kto. Przyjechało tłuste Brzuszysko od chudego Lisipyska z Mantui i siedzi w kancelarii. Pawełek, znaczy imć pan wicesekretariusz... – Cyli lekko skłoniła głowę w kierunku Jagusi – już przyjął listy i poszedł z nimi do króla, a Pancia siedzi i czeka, kto go zawezwie: król Zygmunt czy królowa Bona, czy może oboje najjaśniejsi państwo wspólną audiencję mu wyznaczą...

– A co to za jedna ta pańcia, że taka ważna? – zaciekawiła się Jagusia.

– Ten Pancia – poprawiła ją Cyli. – Bartolomeo Pancia, tak się mantuański poseł nazywa. A że pancia to po włosku „brzuch”, mówimy na niego Brzuszysko.

– Znacie go?

– Jak zły grosz. Przyjeżdżał tu już parę razy z rozmaitymi poselstwami i zawsze wtedy coś cennego ginęło. A to para lichtarzy, a to sztylet damasceński [15]...

– Cyli zmyśla! – zawołała ze śmiechem Ludka. – Ona gorsza od Bietki. Wszystko, co złe, zgania na Włochów, a oni co do jednego się do niej zalecają. Sam Lisipysk też. Podobno zamierza, jak ożeni się z Jadwigą, Cyculkę takoż do Mantui zabrać i ustanowić ją ochmistrzynią swojej ochronki dla sierot...

– Opiekuje się sierotami? To nie może być zły człowiek – stwierdziła Jagusia z powagą.

– Taaak... Tylko że te sieroty... wszystkie wszyściutkie... mają lisie pyski! Wypisz wymaluj mości książę – pokrzykiwała Ostrorożanka, kręcąc się jak w tańcu.

– Ty się, Ludka, kiedyś doigrasz za ten długi ozór! – skarciła ją Bietka. – I ty, Cyli, też.

– No nie... – Cyculka wreszcie się uśmiechnęła. – I kto to mówi? Do rzeczy. Chcecie dalej słuchać, czy do waszych pustych głów nie mam po co pukać?

– Gadaj! – rozkazała Bietka.

– Wiem od skryby [16] Floriana, że Pancia przywiózł portret księcia Federika. Przepięknej urody, namalowany przez jednego z największych mistrzów pędzla, Rafaela jakiegoś tam... Podobno najjaśniejsza pani wyraziła chęć obejrzenia go jeszcze dziś... Oho! Mamy gościa!

Oczy wszystkich dziewczyn powędrowały w stronę omotanej zeschłym pnączem bramki, w której stała wysmukła, ciemnowłosa panna z przydługim nosem i złośliwym uśmiechem na wąskich wargach.

– Signorina [17] Arcamone! Czemu zawdzięczamy ten zaszczyt?! – z udanym entuzjazmem zakrzyknęła Bietka.

– Przybywam, jak zwykle, z polecenia najjaśniejszej pani – płynną polszczyzną odpowiedziała Włoszka. – Królowa Bona pragnie kwadrans przed godziną szóstą widzieć u siebie cały fraucymer [18], do którego dziś dołączyć ma nowa osoba, panna Agnieszka Szydłowiecka.

– To ja – Jagusia postąpiła krok naprzód i trochę nieporadnie dygnęła przed panną Arcamone.

– Och, doprawdy? – W oczach Włoszki pojawił się błysk, wąskie usta wykrzywiły się w grymasie, który tylko przy maksimum dobrej woli można by uznać za uśmiech. – Ale chyba nie wybierasz się na królewskie pokoje w tym stroju?

– Oczywiście, że nie! – zapewniła ją Jagusia. – Nie zdążyłam jeszcze przebrać się po podróży.

– Po podróży?... – Marina zmierzyła Jagusię od stóp do głów, zauważyła, rzecz jasna, ochlapany błotem kraj spódnicy i parę źdźbeł siana we włosach dziewczyny, która czekając na podkucie konia, zdrzemnęła się chwilę w kowalowej stajni. – A ja myślałam, że odwiedziłaś jakiś kurnik albo obórkę... Ot! Żeby nie wyjść z wprawy, bo dwór dworem, ale kiedyś przecież trzeba będzie wrócić na wieś... Do zobaczenia niebawem!

– Co za żmija!... – rzuciła Jagusia za oddalającą się damą.

– Mylisz się – powiedziała Bietka. – Żmija razi jadem, bo musi jeść albo bronić swojego życia. A Marina Arcamone to trucicielka dalla passione, z zamiłowania.

– Przestań dziewczynę straszyć! – ofuknęła ją Cecylka, która od pewnego czasu z niepokojem lustrowała Jagusię. – Mam nadzieję, że masz drugą suknię?

– Mam, ale nigdy nie ośmieliłabym się nazwać jej suknią. – Jagusia oblała się rumieńcem. – To taka sama sukienka jak ta, tyle, że nie brązowa, a popielata. I czysta...

– Obawiam się, że dużo tu w niej nie pochodzisz – wtrąciła się Tuśka. – Ale tym się nie turbuj [19], znajdziemy w komodzie Katki coś niebieskiego, bo taka barwa obowiązuje dwórki na oficjalnych prezentacjach. Katinka, zgadzasz się, prawda?

– Po co pytasz? Przecież wiesz, że tak... – Korwinówna uśmiechnęła się, ale zaraz spochmurniała. – Tylko nie jestem pewna, czy nie będziecie musiały lecieć do szatni po jakąś naprawę...

– Skoro tak, to musimy się pośpieszyć, chodźmy! – zakomenderowała Bietka. – Idziesz, Katka?

– Za chwilę. Muszę jeszcze coś sprawdzić.

***

Bietka parła naprzód tak ostro, że Jagusia ledwie za nią nadążała. Ludka i Cecylka gdzieś znikły, a zamyślona Tuśka wlokła się parę kroków za nimi.

– Jak już się wszystko wyjaśniło, to nawet jesteśmy zadowolone, że tu przyjechałaś – perorowała Bietka. – Ale przedtem, jak się dowiedziałyśmy, że ma się pojawić kolejna Szydłowiecka...

– Kolejna?

– A to nie wiesz, że na Wawelu, gdzie kamieniem rzucisz, to w Szydłowieckiego albo w Szydłowiecką trafisz? Najmocniej tego biedna królewna Jadwiga doświadczyła, bo zaraz po śmierci królowej Barbary kolebki jej córek obsiadły trzy „ciotki Szydłowieckie”: pani Krzysztofowa Zofia, pani Elżbieta z Szydłowieckich Zborowska i pani Anna Szydłowiecka z Tęczyńskich. Jakby nie ja, znaczy moja matka i ciotka Szczepanowa, to by te wrony pewnie zadziobały biedne królewny! A posadził je tam nie kto inny, tylko twój arcyszydłowiecki stryjaszek...

– Oj tam... – Jagusia wzruszyła ramionami. – Taki on dla mnie stryj, jak dla maślanki sperka. Tyle, że on Odrowąż [20] i my Odrowąże. Herb nasz pojemny, lepiej niż trzysta rodów w Polsce i Czechach nim się pieczętuje, ale tylko ci z Szydłowca zamek sobie pobudowali i kazali się zwać Szydłowieckimi. A potem paru uboższych krewnych, w tym nas, do nazwiska przypuścili.

– I myślisz, że zrobili to za nic? Z czystej szczodrości?

– Nie myślałam o tym za wiele, bom tego możnego pana, co się stryjem kazał nazywać, raz tylko na oczy widziała, kiedy do Zawieprza przyjechał, z ojcem o Pawełka przyszłości rozmawiać. Choć to, że go na dwór królewski zabrał i drzwi do ważnych urzędów przed nim otworzył, to wielkie szczęście dla mojego najstarszego brata, bo mam jeszcze trzech młodszych, a ziemi u nas niewiele... Wdzięczni mu jesteśmy, bo przecież mógł do korpusu paziów polecić każdego innego, i to z rodu znamienitszego niż nasz...

– Po co miał polecać innego, kiedy mógł Szydłowieckiego? Toć według mości kanclerza znamienity ród może być tylko jeden. Dlatego wszystkie najważniejsze urzędy w królestwie w swoich rękach trzyma, a te pośledniejsze, ale przydatne, wdzięcznymi za fawor krewniakami obsadza... To się nazywa polityka.

– A ty skąd taka mądra? – Jagusi nie w smak było, że jej nowa znajoma tak bez szacunku o Szydłowieckich, zwłaszcza o stryju dobrodzieju rozprawia.

– Patrzcie ją! Znowu się nastroszyła! – Bietka wzruszyła ramionami. – Takie jest wawelskie gadanie: dobrze tylko o sobie, a o wszystkich innych źle. Chciałam ci pożytecznej nauki udzielić, a co z nią zrobisz, twoja rzecz. A na polityce się nie bardzo wyznaję. Powtarzam tylko to, co mówi Katka.

– Katka?!

– Żebyś wiedziała. Katka zna się na wszystkim, prócz tego, na czym znają się niewiasty.

– To znaczy?

– Że o strojach, garnkach i amorach pojęcia nie ma.

– Toż przecie po suknię do niej idziemy...

– Bo na sukniach, trzewikach i wszelkim innym przyodziewku najlepiej w całym królestwie zna się Katinki matka. Jejmość Kunegunda Korwinowa handlem bławatnym trzęsie, tutejszych sukienników ze skóry łupi, atłasy i aksamity, a także suknie przez włoskich krawców uszyte dla królowej i jej córek sprowadza. I dla swojej córki przy okazji. Ale Katka wszystkie mody i komody ma w nosie, a nos woli w papierach trzymać. Możesz wybierać i przebierać, tylko uważaj, żeby wziąć mało zniszczoną, bo z naprawą większych uszkodzeń Grzybowska i jej dziewczyny w pół godzinki nie zdążą. I czysta żeby była...

– O czym ty mówisz? – Oszołomiona Jagusia kręciła głową, jakby chciała coś z ucha wytrząsnąć.

– O tym, że Katka co nową szatę przywdzieje, to albo falbanę przydepnie, albo o gwóźdź zahaczy, albo w kałuży z błotem wyląduje. Jesteśmy na miejscu.

Brożkówna otworzyła drzwi i oczom Jagusi ukazało się wnętrze złożone z dwóch bliźniaczych izb, połączonych sionką bez drzwi i okien. W tej po lewej stronie ustawiono dwa łóżka. Na jednym z nich rozłożono pięknie zdobioną, ciemnobłękitną suknię i dobrany kolorem kołpaczek [21], drugie, poza pościelą, zasłane było bezładnie rozsypanymi kartami i zwojami papieru. Książki i luźne kartki pokrywały też stojący pod oknem spory stół. W komnatce po prawej stało prostą derką przykryte łóżko, które wyglądało na nieużywane, obok wysoka, kolorowa skrzynia, a w samym końcu długiego pomieszczenia krył się za niebieską kotarką stojak z misą i dzbanem na wodę.

– O, mam was! – rozległ się okrzyk za plecami Jagusi i do pokoju wpadła Katka. – Co ja się was naszukałam!...

– Nas? – zdziwiła się Jagusia. – Przecież dopiero co...

– Nie was, tylko moich czytałek...

To mówiąc, Katka sięgnęła między zaścielające biurko papiery i triumfalnie uniosła do góry dziwne szklane półkule, połączone metalowym mostkiem.

– Czujcie się jak u siebie – powiedziała, otwierając na oścież drzwi malowanego w pawie ogony mebla. – Tylko tej w gwiazdki nie bierzcie, bo nie dość, że mi się ostatnio cały rękaw wyrwał, to jeszcze bufka się na wylot przedziurawiła...

– Sam się wyrwał i sama się przedziurawiła? – zgryźliwie dopytywała Bietka. – A ty gdzie wtedy byłaś?

– Ja? Chyba w Pompejach! Albo w Herculanum [22] – roześmiała się Katka. – Pożyczyłam sobie właśnie książkę z Pliniuszowym opisem wybuchu Wezuwiusza w 79 roku i szłam, czytając, a że nie miałam ze sobą moich szkieł, zawadziłam o jakiś sterczący szpikulec i... po sukni! Kundzia się wścieknie, ale warto było... W końcu to relacja naocznego świadka słynnej katastrofy!

– Pożyczyłaś sobie książkę z listami Pliniusza? A można wiedzieć od kogo?

– Od kogo? – Katka zmarszczyła czoło. – Właściwie to od nikogo... Leżała w sypialni najjaśniejszej pani, zajrzałam do niej i wydała mi się na tyle interesująca...

– ...że ją sobie wzięłaś? – dokończyła Bietka z ciężkim westchnieniem. – Jak myślisz, co powie królowa, kiedy zauważy brak książki?

– Na razie nie zauważy, bo właśnie jest u niej moja matka i oglądają koronki świeżo przysłane z Brabancji [23]. A wy nie musicie się śpieszyć?

– Musimy. I ty też.

– Katinka nie musi! – W drzwiach stała jejmość Kunegunda Korwinowa, w obficie fałdowanej spódnicy i przetykanym złotym szychem kaftanie. Przez ramię przewieszoną miała lekką suknię z niebieskiego atłasu, obszytą kremowymi koronkami. – Najjaśniejsza pani zaprasza moją córkę jutro, po mszy porannej, na rozmowę o listach Pilniusza...

– Pliniusza – poprawiła ją Katka, ale Korwinowa puściła to mimo uszu i ciągnęła dalej, z każdym słowem bardziej pęczniejąc z dumy:

– Najjaśniejsza pani wielce sobie ceni uczony dyskurs z moją córką, zaś od dygania na komendę ma sto innych panien. A to dar królowej dla panny Szydłowieckiej – dodała, rzucając w stronę Jagusi atłasowe cudo.

***

Z przygotowań do audiencji Jagusia niewiele zapamiętała. Dzięki podarunkowi królowej obeszło się bez grzebania w szafie Katinki i ewentualnych odwiedzin w dworskiej szatni. Zyskany w ten sposób czas Ludka i dwie Włoszki, które przyprowadziła ze sobą na kwaterę, spożytkowały na zamienienie dwóch „mysich ogonów” Jagusi w kunsztownie spiętrzoną koronę, zwieńczoną maleńkim koronkowym czepeczkiem. Dziewczyna nawet tego nie zauważyła, pochłonięta podziwianiem Ludki. W wyszywanej perłami sukni wyglądała oszałamiająco. Tak właśnie wyobrażała sobie Jagusia piękną Helenę [24], o którą przez dziesięć lat biły się dwie wielkie armie. Nawet powiedziała to głośno.

– Ty ma ragione! – roześmiała się jedna z Włoszek. – O Ludka battagliare różne menczizny każdy giorno [25]! Tak jak o Cyli.

– Zwłaszcza Włosi, prawda, Klaro? – zwróciła się do drugiej z nich milcząca dotąd Tuśka.

– Si, si! – potwierdziła Klara. – Signore Pappacoda znów tu jest. Pewnie to on tę piękną suknię na Ludki łóżko podrzucił. A teraz pokazuje jakaś pittura dla nostra regina [26].

– Co one mówią? – wyszeptała oszołomiona Jagusia.

– Wygłupiają się. – Ludka rzuciła w Klarę jedną z książek Katki. – Klara Venetto i jej siostra Laura potrafią bardzo dobrze mówić po polsku, lepiej niż najjaśniejsza pani. A mówią o tym, że znów pojawił się w Krakowie ten Gryziogon Lorenzo Pappacoda. Niby po to, żeby odwiedzić schorowaną zia Bella [27]. A naprawdę będzie knuł, szpiegował i próbował uwodzić podarunkami. Mam rację?

– Signorina Ludmila ha sempre ragione [28] – odparły chórem Klara i Laura.

– Dosyć gęgania! Idziemy! – zakomenderowała Bietka, otwierając szeroko drzwi.

***

Z samej prezentacji Jagusia zapamiętała jeszcze mniej. Kręciło jej się w głowie od złoceń, zwierciadeł i mieniących się kolorami obrazów na ścianach. Królowa skinieniem dłoni kazała jej się zbliżyć, ale oszołomiona dziewczyna dalej stała jak słup. Dopiero ostry kuksaniec Tuśki pomógł jej się ocknąć. Zrobiła trzy kroki w przód i wykonała coś, co miało być ukłonem, a co wyglądało, jakby się potknęła i tylko cudem uniknęła wybicia sobie zębów. Bona uśmiechnęła się krzywo i szepnęła coś do stojącej przy jej krześle długonosej Mariny.

– Co powiedziała najjaśniejsza pani? – spytała szeptem Jagusia.

– Że jesteś strasznie... – zaczęła Bietka, ale widząc przerażoną minę kandydatki na damę dworu, złagodziła ton: – Powiedziała, że jesteś bardzo...

– Naturalna – podpowiedziała jej Ludka.

– Nieprawda! – Zza pleców Bony wychylił się Zygmunt August. – Mama powiedziała, że jesteś wieśniaczka! Rusticana!

– Auguście! Od dziś przestaję cię lubić! – Nie wiadomo skąd obok królewicza wzięła się Cyli i stanowczym gestem ujęła go za ramię, jednocześnie zwracając się do jego matki: – Wasza Królewska Mość pozwoli, że odprowadzę Jego Królewską Mość na spoczynek.

– Tak zrób! Wy też możecie odejść! – Bona niecierpliwie machnęła ręką w stronę dwórek, po czym wstała z krzesła, podeszła do niewysokiego mężczyzny, wpatrzonego w oparty o sztalugę portret, i gniewnie zagadała po włosku.

Mężczyzna skłonił się nisko, światło świec zamigotało w przeświecającej między starannie utrefionymi puklami łysinie. Potem wyprostował się i tonem pełnym szacunku odpowiedział monarchini. Ta nieoczekiwanie parsknęła śmiechem.

– O czym oni mówili? Przetłumaczcie mi! – zażądała Bietka od sióstr Venetto, gdy tylko orszak opuścił komnatę.

– O tym obrazie – zaczęła Klara. – To portret Federika Gonzagi, który Pancia przywiózł dziś z kolejnymi oświadczynami o rękę Jadwigi. To znaczy nie Federika portret...

– Tylko czyj? Brzuchatego? Może ty, Lauro, potrafisz mówić składniej niż twoja siostra.

Laura wzruszyła ramionami.

– Na pewno nie Lisipyska, bo młodzieniec na malunku jest piękny, a Lisipysk niekoniecznie...

– To co on? Zwariował? – irytowała się Bietka. – Królowa go zna, Pappacoda też i parę innych osób na naszym dworze, a on cudzą podobiznę przysyła jako swoją?!

– Z listem, że miłość, jaką żywi dla polskiej królewny, tak go uszlachetniła, że aż wypiękniał... Cretino [29]!

– Co na to Bona?

– Najpierw się wściekła, ale Pappacoda powiedział, żeby udawać, że się tę brednię bierze za dobrą monetę. Bo w ten sposób ma się Gonzagę w garści i jakby doszło co do czego, można z nim sobie poigrać... I na posagu co nieco utargować.

– Tak powiedział?... – Bietka przystanęła. – A ja myślę, że to my sobie z nim poigramy. Jeszcze nie wiem jak...

– A ja chyba wiem! – Jagusia poczuła, że wreszcie odzyskuje rezon, ale Bietka szybko sprowadziła ją na ziemię.

– Ty się lepiej zajmij ćwiczeniem ukłonów, bo jak będziesz dalej odstawiała te wygibasy, to cię najjaśniejsza pani odeśle do Zachlewika...

***

– Wiesz co? – zwróciła się Jagna do Nastii, gdy już znalazły się w swojej komnatce. – Może nie powinnam się tak lekko o dopiero co poznanej osobie wypowiadać, ale strasznie się ta Bietka szasta. Narady zwołuje, trony chce obalać, ręką i sercem królewny rozporządzać próbuje, a wy wszystkie tańcujecie, jak wam każe...

Współlokatorka spojrzała na nią krzywo.

– Tak myślisz? No to ci powiem, co ja myślę. Bietka na Wawelu od niemowlęcia wychowana, bo jej matka była mamką królewny Jadwigi...

– Stąd ta „siostrzyczka”!

– Stąd. Bietka jest królewny mleczną siostrą i Jadwiga bardziej ją kocha, niż te przyrodnie pół-Włoszki. I ufa jej. My też. Dlatego pozwalamy, żeby się szastała, jak to nazwałaś, bo robi to w słusznej sprawie. Za to ty, ledwie co nogę tu postawiłaś, a już o wszystkim głośno swoje zdanie wyrażasz...

– Rzeczywiście, przepraszam. – Zawstydzona Jagusia spuściła głowę. – Od dziecka tak mam i nieraz mi za to uszu natarto. Ale teraz w całkiem nowym i obcym świecie się znalazłam. Niewiele z niego rozumiem, nie wiem, czy mi nie przyjdzie bronić się...

– Przed czym? Albo przed kim? Kto i po co miałby nastawać na kogoś tak mało ważnego jak ty? – Tuśka rozplotła warkocz i sięgnęła po grzebień.

– Tego właśnie nie wiem! – W oczach Jagusi pojawiły się łzy. – Zamiast brata, który mógłby mi to czy tamto objaśnić, pojawiacie się wy. Pleciecie o spiskach, przepędzaniu kandydatów do ręki królewny, żeby sobie mogła poromansować z dworzaninem, a mnie nazywacie „tajną bronią”! W dodatku wychodzi na to, że tajna jestem tylko dla siebie. I wszystko inne też jest dla mnie tajne...

– Usiądź wygodnie, a jeszcze lepiej połóż się, boś zdrożona, a ja ci opowiem bajkę. Będzie w niej królewna i tłum rycerzy, co się dobijają do bram pałacu, i ubogi grajek...

– Niby że Pawełek? On przecie najprostszej dumki wybrzdąkać nie potrafi. A jak zacznie śpiewać Pojedziemy na łów, to nasze ogary pod ławę się chowają. Choć kiedy po broń sięga, nie śpiewając, pierwsze są przy wrotach!

– Jak będziesz mi wciąż w słowo wchodzić, to nigdy do sedna nie dojdziemy... Grajek, nie grajek, w każdym razie chudopachołek i na królewskiego zięcia żaden kandydat. Bajki nie samą prawdę mówią. A najbardziej kłamią na końcu, kiedy obiecują, że królewna grajka poślubi. Polubić może, ale poślubić nie, bo królewskie córki nie są do kochania, tylko do poświęcania się dla wyższego dobra.

– Biedny Pawełek... – westchnęła Jagusia.

– On? Też coś! – syknęła Tuśka. – Jemu nic nie będzie. Zapisze mu król jakieś starostwo, królowa majętną żonkę znajdzie, pewnie nawet tu, na dworze, bo ma z czego wybierać. Tylko nieszczęsną Jadwisię przehandlują jakiemuś zgrzybiałemu lubieżnikowi albo chciwcowi, co jeno na posag czyha, albo dzieciuchowi, co z drewnianą szabelką po dziedzińcu jeszcze lata...

– Przestań! – jęknęła Szydłowiecka. – Nie chcesz chyba powiedzieć, że wśród tego „tłumu rycerzy” nie ma żadnego, co by szacunku i miłości był godzien?

– A żebyś wiedziała! Nie wierzysz, to posłuchaj. Pierwszy chętny zgłosił się, kiedy Jadwiga jeszcze w kolebce była, z północy jakiś dzikus, Eryk chyba mu było... Nawet posła nie przysłał z darami, tylko osobiście się stawił i od progu o wiano dopytywał, więc go król Zygmunt za próg wystawił. Też osobiście. Na drugiego długo nie trzeba było czekać. Ten podpisywał się setką różnych tytułów: był i księciem, i hrabią, i markizem, banem, chanem i sułtanem w jednym, tylko nikt nie wiedział, gdzie szukać jego posiadłości, pewnikiem gdzieś blisko Konstantynopola.

– Królewnę polską do haremu chciał brać?!

Nastia z politowaniem pokręciła głową.

– Oj, przestańże tak oczy wybałuszać, bo mnie z pantałyku zbijasz. Nigdzie brać nie chciał. Oszust był, co trochę grosza zamierzał wyłudzić i zniknąć. Albo człek z rozumu obrany, jak ten kudłacz z Siedmiogrodu, co to zaczął starania od żądania w posagu całej fortuny Zápolyów, niby że Jadwiga Barbary jedynaczka, a Barbary brat Jan bezdzietny i bezżenny.

– Biedna królewna...

– Wtedy to ona jeszcze biedna nie była, bo w kołysce sobie leżała, mamusia rodzona ją na ręce brała, matka mleczna do piersi przystawiała razem ze swoją córką, co się tydzień przed Jadwisią urodziła...

– Znaczy Bietka starsza siostra i dlatego opiekować się młodszą zobowiązana?

– Nie pleć! Tydzień żadne starszeństwo! A w ogóle to nie przerywaj! Albo gaśmy świecę i śpijmy...

– Nie, nie! Mów dalej!

– Dalej to było tak, że kiedy Jadwiga dwa roczki miała, urodziła się Anulka, a zaraz potem królowa Barbara odeszła z tego świata. Król Zygmunt płakał i modlił się, a zamiast mamki Heleny Brożkowej i jej siostry Szczepanowej Matyldy, co jeszcze nieboszczki królowej niańką była, obsiadły kołyski królewien twoje ciotki.

– Moje?! – Jagusi po raz kolejny nie udało się powstrzymać „wybałuszenia oczu”.

– A może moje?

– Słyszałam, co Bietka o paniach Szydłowieckich mówiła, ale ja nigdym takich person na oczy nie widziała, anim o nich nie słyszała... Aaa... – ziewnęła Jagusia i natychmiast zacisnęła dłoń na ustach.

Tuśka udała, że tego nie widzi.

– Ale przecież bystra jesteś, domyślasz się zatem, kto tak zarządził? Twój dobrodziej Krzysztof, który właśnie kanclerzem wielkim koronnym został i parę innych jeszcze urzędów i godności dzierżył, zapragnął także być koronnym pieluchowym. Teraz on wieści rozsyłał, że na polskim dworze dwie królewny są do wzięcia i kto pierwszy, ten wielką korzyść odnieść może, zwłaszcza jeśli po drodze o korzyść dla mości pana wojewody, kasztelana i co tam jeszcze Szydłowieckiego zadba...

– Coś ty na niego taka cięta? Nawet słuchać mi tego nie wypada, krewny przecie...

– To nie słuchaj! Śpij!

– Ale ja chcę słuchać! Tylko o królewnie, nie o stryju...

– Może nie być o stryju – łaskawie zgodziła się współlokatorka. – Tym bardziej, że już w trzy lata po śmierci miłościwej pani Barbary panu Szydłowieckiemu i jego Mojrom [30]...

– Co to mojry?

– Sama dobrze nie wiem... Ponoć boginie jakieś, co nić ludzkiego żywota przędą, a potem ucinają. Katka tak mówi. No więc tym razem to im się rządy w Domu Królewien ucięły, bo na Wawelu nastała nowa pani. Królowa Bona Sforza d’Aragona, poślubiona w Neapolu per procura [31]. Długo Zygmuntowi na noc poślubną czekać kazała, ale pierwsze dziecko dała mu już równo dziewięć miesięcy po przybyciu do Krakowa. Izabella była więc trzecią córką w królewskim domu i wiadomo było, że niełatwo będzie ją za mąż wydać, bo polski obyczaj nakazuje królewny z domu wypychać według starszeństwa. Wprawdzie Bóg w parę miesięcy po narodzinach Belliny zabrał małą Anulkę do siebie, ale Jadwiga została. Zakasała więc najjaśniejsza pani rękawy i najjaśniejszego małżonka do roboty zagoniła, żeby się zawczasu zatroszczył o los swojej pierworodnej...

– U nas w Zawieprzu mówili, że nie pierworodna, bo król Zygmunt, zanim królem został i Barbarę poślubił, miał już dzieci z inną kobietą...

– Po pierwsze szlachetnie urodzonym pannom o takich rzeczach rozmawiać nie przystoi, a po drugie, trzecie i czwarte – nie przerywaj!!!

– Tak jest – sapnęła zgromiona dziewczyna, naciągając pierzynę na głowę.

– Niebawem trafiła się okazja, bo król Zygmunt miał wziąć udział w elekcji [32] nowego władcy Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Nie był wprawdzie polski król elektorem [33] Rzeszy, ale był nim jego bratanek, czeski król Ludwik Jagiellończyk. Ten, jako małoletni, sam głosować nie mógł, poproszono więc w zastępstwie Zygmunta. Nasz pan zgodził się oddać głos na Karola, króla Aragonii, wnuka zmarłego parę miesięcy wcześniej cesarza Maksymiliana Habsburga, ale nie za darmo. Zażądał, żeby w zamian brat Karola, Ferdynand, poślubił Jadwigę, ale Habsburgowie nie chcieli, bo już mieli dla Ferdynanda upatrzoną inną Jagiellonkę – Annę, córkę Władysława i siostrę tego Ludwika, za którego król Zygmunt głosował. Nasz pan specjalnie się tym nie zmartwił, bo przecież Jadwisia ledwie sześć latek miała, a Anna o całe dziesięć była starsza i do małżeństwa więcej gotowa. A tu królowa Bona znów była przy nadziei i mówiła, że nie tylko nadzieję, ale pewność ma, że to będzie syn. I rzeczywiście w sierpniu 1520 roku urodził się nam następca tronu, po ojcu nazwany Zygmuntem, a po sierpniu Augustem. Dwa lata było spokoju ze swataniem Jadwigi, król Zygmunt się nie śpieszył, królowa nie piliła, tylko rodziła kolejne córki, ale wtedy wmieszali się obcy. Najpierw wspomniany Karol V, który protegował jednego z niemieckich książąt, następcę tronu saskiego Jana Fryderyka, ale ponieważ Bona nosem kręciła, że się Habsburg zanadto w polskie sprawy wtrąca, to zaproponował kandydata z ojczyzny Bony, Fryderyka II Gonzagę, markiza Mantui. Zaraz też zjawił się dla równowagi kolejny kawaler z niemieckiej strony, syn elektora brandenburskiego, ale król Zygmunt inny miał plan: chciał Piasta. A ostatni panujący Piastowie to byli książęta mazowieccy i pewnie nie tyle nawet polskiemu królowi o szczęście córki szło, co o możliwość ściślejszego powiązania dwóch nadwiślańskich księstw z Koroną Polską. Pytałaś o nich, więc powiem ci, jak było.

W 1523 bodajże roku przybył do Krakowa osobiście książę Stanisław. Bardzo mu się wszystko podobało: chwalił miasto, że ludne, zamek, że okazały... A królewnie winszował, że takie ma dwórki urodziwe. I może by co z tego było, ale Stanisławowi w parę miesięcy po wizycie na Wawelu nagle się zmarło.

A tu już swatanie Jadwini na całą Europę się rozpełzło, bo papież Klemens VII znów podtykał Gonzagę, a Franciszek I z Francji Jakuba V ze Szkocji. „A gdzież ja bym moje dziecko za taką wodę miał wysłać!” – zarzekał się ponoć król Zygmunt i pchnął posłów na Mazowsze, gdzie po śmierci Stanisława został jego brat Janusz. Ten na ożenek z Jagiellonką był chętny, ale nim swatów posłał, poszedł za bratem w zaświaty. Dużo się wtedy mówiło o otruciu, padały nawet oskarżenia pod adresem królowej Bony, ale inni mówili, że obaj Piastowicze gorzałki i innych uciech nieprzystojnych mocno nadużywali. Jest też jeszcze inna teoria, ale tej przy Bietce wygłaszać nie wolno, bo się wścieka. Otóż ten Janusz się do niej zalecał, a ona, choć dziecko wtedy jeszcze, tak go przęślicą [34] przez łeb zdzieliła, aż się nogami nakrył. Zaraz jednak wstał, na Mazowsze o własnych siłach wrócił, a co tam się stało, to już my się kłopotać nie musimy. Świeć, Panie, nad jego duszą.

Ale zanim to się stało, Polska po raz kolejny odmówiła ręki Jadwigi Gonzadze i krewniakowi Bony, Franciszkowi II Sforzy, bo Bona twierdziła, że ten Francesco to nic dobrego i że już lepszy będzie król Szwecji Gustaw I Waza, bo go sam arcybiskup Johannes Magnus poleca. A tu jeszcze portugalski poseł zalety królewskiego brata Luisa podnosił, swoją protekcję w Lizbonie obiecując. Nie darmo wszakże, bo z poduszczenia [35] twego krewniaka działając, na sowitą nagrodę liczył. I wtedy zezłościł się Jadwigi rodzony wujaszek Jan Zápolya, że Jagiellonowie z jakimiś byle książątkami się ugadują, i obiecał siostrzenicę wydać za samego króla Francji, tego co wcześniej polecał Szkota. Królowi Zygmuntowi bardzo się to spodobało i czym prędzej odprawił Ludwika Bawarskiego, którego cały czas w odwodzie trzymał i chyba dalej trzyma... Śpisz?

– Nie, nie... Skądże! – wymamrotała Jagusia, w której głowie od pewnego czasu wirował barwny korowód królów, królewiczów i książąt.

Pokrzykiwali, wymachiwali berłami i mieczami, wskakiwali na konie i spadali z nich... Jeden prosto do fosy wleciał z takim pluskiem, że przerażona dziewczyna usiadła na łóżku.

– Mów dalej, proszę... – poprosiła.

– Twarda sztuka! – mruknęła do siebie Tuśka. – Po prawdzie to już nie ma o czym. Bawarski i Gonzaga co jakiś czas się zgłaszają, ale Jadwisia ojcu do rąk się rzuca, że Bawarskiego nie chce, bo ma skrofuły, a Gonzaga lisi pysk i wielkie długi. Bawarskiemu niechętni są też Habsburgowie, bo podczas elekcji ponoć przeciw Karolowi głos oddał, więc teraz cała cesarska familia optuje za Filipem Wittelsbachem, siostrzeńcem palatyna reńskiego [36]. Jest jeszcze Joachim II Hektor, syn elektora brandenburskiego, który już kiedyś go podsuwał królowi Zygmuntowi na zięcia. Teraz Joachim II już ma żonę, ale jego krewniak, Albrecht Hohenzollern, ten, co był kiedyś wielkim mistrzem i przed naszym królem klękał, zapewnia, że elektorowa Magdalena jest słabego zdrowia i do jesieni zemrze. Królowa Bona strasznie krzyczy, że z Krzyżakami nie chce mieć nic do czynienia, na co Zápolya też krzyczy, żeby jego siostrzenicy pod kluczem nie trzymała, bo jej własna córka już dorasta i on nawet jest zainteresowany, ale jako człowiek w leciech za długo by czekać nie chciał. I teraz królowa szpiegów po całych Czechach i Węgrach rozsyła, żeby zbadali, jak to właściwie jest z tym Zápolyów majątkiem, bo że nieprzebrany, to wiadomo, ale czy cały Janowi się należy, czy może też Jadwidze jako spadek po matce, gdyby jej jedyny brat bezdzietnie zszedł z tego świata...

Przestała mówić i chwilę nasłuchiwała. Ze środkowego łóżka dobiegał miarowy oddech śpiącej dziewczyny.

– Nareszcie! – odetchnęła z ulgą Tuśka i zdmuchnęła kaganek.

***

Jagusia tymczasem wróciła do swojego snu. Królowie i książęta ciągle biegali tam i z powrotem, a nieszczęśnik, który wpadł do fosy, nadal w niej siedział, ledwie głowę mu było widać. Przyjrzała mu się Jagusia lepiej i widzi, że to brat jej rodzony!

Woła więc: „Pawełku! Wyłaź z tego rowu, bo jak ojciec zobaczy, żeś nowy żupan przemoczył i ubłocił, to ci każe rózgi dać na gołą sempiternę [37]!”. A Pawełek nie wyłazi, tylko płacze: „Co mi tam rózgi! Przecie te wszystkie króliki, co tu latają, mnie szukają, mnie chcą pojmać, głowy i czci pozbawić, a moją Jadwinię do smoczej jamy zaciągnąć!”. Patrzy Jagusia, a tu nijakich królów ani rycerzy nie ma, tylko faktycznie króliki wielkouche, wypasione, w złote korony i haftowane szaty przyodziane! Naraz wielki wrzask podniosły, bo któryś Pawełka w wodzie wypatrzył...

Przebudzona tym wrzaskiem usiadła Jagusia na łóżku. Nastia pogwizdywała przez sen cichutko, a do okna zaglądał wścibski księżyc. Zdało się dziewczynie, że słyszy jakiś szelest od strony rozpiętego na sztaludze obrazu. Zerknęła w bok i natychmiast zamknęła oczy, bo dziwna osoba na niedokończonym portrecie jakby ją przywoływała, choć słów nie było słychać. Grube wargi rozciągnięte w uśmiechu, ukazujące długie i żółte jak u konia zęby, nasunięte na oczy krzaczaste brwi i upstrzony brodawkami nochal nijak nie pasowały do błyszczących w księżycowej poświacie długich, złocistych loków.

– Sen mara, Bóg wiara! – szepnęła dziewczyna i przeżegnała się trzykrotnie.

Była pewna, że zasnąć nie zdoła do świtu, ale szczęściem przypomniała sobie zalecenie wróżychy z Wilczyboru, żeby zawsze spać na sercu, nie na wątrobie. Obróciła się na lewy blok i od razu poczuła, że wszelkie strachy zniknęły, jakby wpadły w komin, księżyc ruszył w swoją drogę i nie kazał jej oglądać tego okropnego malowidła.

Podciągnęła pierzynę pod nos i zaczęła liczyć oddechy śpiącej obok współlokatorki, ale nawet do dziesięciu nie doliczyła...

Z raptularza [38] Agnieszki Szydłowieckiej

8 Apryla, Anno Domini 1530 [39], o świtaniu

Wybacz, kajeciku mój, żem wczoraj do ciebie nie zajrzała, ale tyle się wydarzyło, że spamiętać nie sposób, choćby się nie wiem, jak chciało, a trudno przecie zapisać coś, czego się nie pamięta i nawet jak się trochę przypomni, to nigdy nie wiadomo, czy to przypomniane godniejsze spamiętania niż to zapomniane, więc może lepiej nic nie pisać.

Przydługie mi to zdanie wyszło, nie wiem czemu, bo to jak mi ksiądz Leon z Zamościa doradzał, żeby zdania krótkie pisać i zrozumiałe, to akurat pamiętam, ale już ta druga jego rada z głowy mi wypadła, znaczy też nie cała, bo pamiętam, że trzeba każdy dzień wedle jakiejś mądrej maksymy starożytnej przeżyć i tę maksymę w dzienniku zapisać, najlepiej po łacinie albo po grecku, tyle że ja po łacińsku to ledwo, ledwo, a po grecku to już wcale, bom tylko jednego Greka na oczy widziała, co przy ratuszu w Zamościu sklepik ze wstążkami i koralikami trzymał, ale on też po grecku nie mówił, tylko po polsku, bo się urodził w Biłgoraju.

Widzi mi się, że to drugie zdanie od pierwszego niekrótsze, ale to teraz już musi być lepsze i dlatego na nim dzisiejsze pisanie kończę i jeszcze się krzynę zdrzemnę.

Coś mi się przypomniało!: Pawełek zakochał się w królewnie Jadwidze, ale raczej jej nie dostanie, bo konkurencja za duża. Szkoda, bo dobrze byłoby, gdyby mój brat został królem polskim albo węgierskim, bo wtedy i moja pozycja wśród dwórek byłaby inna i taka Bietka by Zawieprza Zaświńskiem nie przezywała. Ale w ogóle to dziewczyny z mojego skrzydła są najładniejsze i najmądrzejsze, bo te z prawego, choć też Polki albo Rusinki, nosy za wysoko noszą, a Włoszki do królowej donoszą, z wyjątkiem bliźniaczek Venetto, bo one trzymają z nami.

Przypisy

[1] Wakanca (wł. vacanza) – urlop, wakacje.

[2] Donna (wł.) – tytuł grzecznościowy używany we Włoszech, dodawany do imienia żeńskiego.

[3] Deus ex machina (łac.) – dosłownie bóg z maszyny (teatralnej); stosowany w teatrze antycznym sposób rozwiązania akcji: na scenę zjeżdżał na linach bóg, który rozstrzygał konflikt i kończył przedstawienie; potocznie: nagła, zaskakująca, niedająca się logicznie wyjaśnić zmiana.

[4] Wirydarz – ogród umieszczony wewnątrz murów (zamkowych, klasztornych), czasem otoczony krużgankami.

[5] Durzyć się – kochać, być zakochanym.

[6] Madrygał – wiersz albo pieśń zwrotkowa o tematyce miłosnej, czasem satyrycznej.

[7] Siurpryza – dawniej: niespodzianka.

[8] Figle wyczyniali, paziami będąc – patrz: A. Domańska, Paziowie króla Zygmunta.

[9] Kupido (lub Amor) – rzymski bóg miłości, utożsamiany z greckim Erosem.

[10] Staccato (wł.) – termin muzyczny oznaczający technikę gry, polegającą na wyraźnym dzieleniu, zrywaniu dźwięków.

[11] Przytułek – miejsce opieki nad chorymi i ubogimi, szpital.

[12] Safianowy – wykonany z koźlej lub baraniej skóry.

[13] Mamma (wł.) – mama.

[14] Kapitol; gęsi kapitolińskie – jedno z siedmiu wzgórz Rzymu; w starożytności stała tam m.in. świątynia Junony; poświęcone tej bogini gęsi w 390 r. p.n.e. gęganiem ostrzegły mieszkańców o nocnym ataku Galów.

[15] Damasceński – pochodzący z Damaszku; tu dotyczy białej broni produkowanej ze stali damasceńskiej (tzw. damaszku), bardzo twardej i bardzo giętkiej.

[16] Skryba – pisarz, kopista.

[17] Signorina (wł.) – panna; signore – pan; signora – pani.

[18] Fraucymer (z niem. pokój kobiet) – poczet kobiet na dworze władczyni lub możnej pani; „wyżej urodzone” dotrzymywały pani towarzystwa i pełniły funkcje reprezentacyjne, „niżej urodzone” wykonywały rozmaite prace i usługi domowe.

[19] Turbować się – martwić się, odczuwać lęk o coś lub kogoś.

[20] Odrowąż – popularny herb szlachecki, którym pieczętowało się kilkaset rodzin w Polsce i w Czechach; także nazwisko.

[21] Kołpaczek – rodzaj czapki.

[22] Pompeje, Herculanum – miasta na południu Półwyspu Apenińskiego, zniszczone podczas wybuchu Wezuwiusza w 79 r. n.e.

[23] Brabancja – kraina historyczna w Niderlandach (obecnie na terenach Belgii i Holandii), słynąca z wyrobu koronek.

[24] Helena Trojańska (mit. gr.) – córka królowej Sparty Ledy i Zeusa (choć miała też ziemskiego ojca), słynąca z piękności bohaterka Iliady Homera, przyczyna (lub pretekst) dziesięcioletniej wojny trojańskiej.

[25] Ty ma ragione! O Ludka battagliare różne menczizny każdy giorno (wł.) – Masz rację! O Ludkę codziennie walczą różni mężczyźni.

[26] Si, si! Signore Pappacoda znów tu jest. Pewnie to on tę piękną suknię na Ludki łóżko podrzucił. A teraz pokazuje jakaś pittura dla nostra regina (wł.) – Tak, tak! Pan Pappacoda znów tu jest. Pewnie to on tę piękną suknię na Ludki łóżko podrzucił. A teraz pokazuje jakiś obraz naszej królowej.

[27] Zia Bella (wł.) – ciocia Bella.

[28] Signorina Ludmila ha sempre ragione (wł.) – panna Ludmiła ma zawsze rację.

[29] Cretino (wł.) – kretyn, idiota.

[30] Mojry (mit. gr.) – boginie losu, utożsamiane z rzymskimi Parkami.

[31] Per procura (łac.) – w zastępstwie, z upoważnienia.

[32] Elekcja – wybór przez głosowanie na ważne stanowisko lub urząd; w dawnej Polsce wolna elekcja oznaczała wybór króla głosami szlachty, często pomijając zasady dziedziczenia dynastycznego; inaczej elekcja cesarska: wybór króla Niemiec i jednocześnie Świętego Cesarza Rzymskiego dokonywał się głosami elektorów, od 1356 r. siedmiu: trzech arcybiskupów i czterech władców krajów wchodzących w skład Rzeszy, wśród nich wspomnianego króla Czech.

[33] Elektor – osoba mająca prawo głosowania w wyborach.

[34] Przęślica – drążek służący do umocowania kądzieli, czyli pęku włókien, podczas przędzenia.

[35] Poduszczenie – podburzenie, podjudzenie.

[36] Palatyn reński – władca historycznego księstwa niemieckiego, zwanego Palatynatem Reńskim.

[37] Sempiterna – żartobliwie: tyłek.

[38] Raptularz – brulion, notatnik, dziennik, pamiętnik.

[39] 8 Apryla, Anno Domini 1530 (łac.) – 8 kwietnia, roku Pańskiego 1530.