REDAKCJA: Mariusz Warda

SKŁAD: Aleksandra Lipińska

PROJEKT OKŁADKI: Aleksandra Lipińska

TŁUMACZENIE: Katarzyna Liszyk

Wydanie I

BIAŁYSTOK 2019

ISBN 978-83-8168-259-6

Tytuł oryginału: The Liver Healing Diet: The MD's Nutritional Plan to Eliminate Toxins, Reverse Fatty Liver Disease and Promote Good Health

Copyright © 2015 Michelle Lai and Asha R. Kasaraneni. Design and concept

Copyright © 2015 Ulysses Press and its licensors

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2017

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana

ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych,

kopiujących, nagrywających i innych bez pisemnej zgody posiadaczy praw autorskich.

NOTKA DO CZYTELNIKÓW: niniejsza książka została napisana i wydana jedynie w celach informacyjnych i edukacyjnych. Nie jest niczyim zamiarem, by służyła jako pomoc medyczna lub stanowiła jakąkolwiek metodę leczenia. Zawsze powinieneś skonsultować się ze swoim lekarzem, zanim przystąpisz do wprowadzania zmian w jakimkolwiek aspekcie kuracji medycznej. Nie przestawaj zażywać ani nie zmieniaj lekarstw przepisanych ci przez lekarza, bez uprzedniego zasięgnięcia opinii twego lekarza. Każde zastosowanie informacji zawartych w tej książce czytelnik podejmuje na własną odpowiedzialność. Intencją tej książki nie jest diagnozowanie ani leczenie żadnych schorzeń i nie może ona stanowić substytutu wizyty lekarskiej.

Książka ta została napisana i wydana całkowicie niezależnie, bez zaangażowania jakichkolwiek sponsorów i bez związku z jakimikolwiek markami czy produktami, o których wspominają jej treści. Wszystkie marki, które zostały wymienione w tej książce należą do ich właścicieli i zostały tu użyte jedynie w celach informacyjnych. Autorki oraz wydawca zachęcają jedynie do korzystania z dobrych jakościowo marek wspomnianych i zobrazowanych w tej książce.

15-762 Białystok

ul. Antoniuk Fabr. 55/24

85 662 92 67 – redakcja

85 654 78 06 – sekretariat

85 653 13 03 – dział handlowy – hurt

85 654 78 35 – www.vitalni24.pl – detal

strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl

Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl

SKŁAD WERSJI ELEKTRONICZNEJ: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Wstęp

Część 1. Poznaj swoją wątrobę

Rozdział 1. Co twoja wątroba robi dla ciebie?

Rozdział 2. Choroby wątroby i popularne badania laboratoryjne

Część 2. Jak dbać o wątrobę

Rozdział 3. 101 składników odżywczych

Rozdział 4. Detoksykacja: oczyść swoje ciało

Rozdział 5. Zdrowa żywność dla zdrowej wątroby

Rozdział 6. Zdrowa wątroba dzięki ćwiczeniom

Rozdział 7. Pokonaj wszelkie przeszkody

Część 3. Przepis na zdrową wątrobę

Rozdział 8. Śniadanie

Rozdział 9. Koktajle mleczne i owocowe

Rozdział 10. Przystawki i przekąski

Rozdział 11. Kanapki, zupy i sałatki

Rozdział 12. Makarony, ryże, kasze

Rozdział 13. Kurczak, wołowina,

Rozdział 14. Desery

Dodatek

Lista produktów

Przykładowy jadłospis

Arkusz planu posiłków

Rejestr spożycia wody

Plan ćwiczeń i aktywności fizycznej

Program 10 000 kroków

Arkusz oceny

Źródła

Podziękowania

O Autorkach

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Książkę tę dedykuję Sammi i jej maleńkiej siostrzyczce,

która niebawem przyjdzie na świat – mojej największej

motywacji, by żyć i być zdrową.

– Michelle Lai

Dla Sriyi i jej rodzeństwa, które pojawi się na świecie za kilka miesięcy. Jesteście powodem, dla którego żyję, podejmuję dobre decyzje i pragnę żyć zdrowo i pełnią życia – mając nadzieję, że i wy podążycie za swymi marzeniami, wiedząc, że możecie osiągnąć wszystko, co sobie wymarzycie!

– Asha R. Kasaraneni

WSTĘP

Ponad 30 milionów Amerykanów żyje z przewlekłą chorobą wątroby. Jeśli czytasz teraz te słowa, oznacza to, że prawdopodobnie martwisz się zdrowiem własnej wątroby lub wątroby bliskiej ci osoby. Bez względu na to czy problem ten dotyczy łagodnej dysfunkcji, zapalenia wątroby typu C, niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD; non-alcoholic fatty liver disease) czy jakiejkolwiek innej dolegliwości, otwierając tę książkę wkraczasz na właściwą drogę. Pierwszym krokiem ku zdrowej wątrobie jest wiedza, a na tych stronach znajdziesz wszystko, co powinieneś wiedzieć.

Najbardziej powszechną przyczyną przewlekłej choroby wątroby w Stanach Zjednoczonych jest niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD), stan, w którym tłuszcz gromadzony jest w komórkach wątroby, zazwyczaj jako rezultat nadwagi. Szacowana liczba 30 milionów Amerykanów z NAFLD oznacza, że dolegliwość ta dotyka 1 na 4 osoby dorosłe oraz 1 na 10 dzieci. Wiele z tych przypadków pozostaje niezdiagnozowanych, ponieważ większość osób z NAFLD nie ma żadnych objawów, aż do momentu, gdy rozwinie się zaawansowana marskość wątroby. Problem nie ogranicza się jedynie do terytorium Stanów Zjednoczonych. Można wręcz mówić o światowym zasięgu niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby spowodowanej narastającym globalnie problem otyłości.

Prowadzi nas to do głównych powodów, dla których zdecydowałyśmy się napisać tę książkę. Poznałyśmy się podczas pracy w centrum transplantologii wątroby w Beth Israel Deaconess Medical Center w Bostonie. Michelle była jednym z pracujących tam hepatologów, zajmujących się leczeniem pacjentów z chorobami wątroby i prowadząc badania nad niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby. Asha to certyfikowany dietetyk i klinicysta specjalizujący się w funkcjonowaniu wątroby. Wspólnie mamy ponad 19 lat doświadczenia w leczeniu chorób wątroby. Po latach badań i pracy klinicznej, stwierdziłyśmy, że kluczem do zdrowego funkcjonowania wątroby jest odpowiedni sposób odżywiania. Dlatego codziennie uczymy naszych pacjentów tego, jak działa ich wątroba, co ją może jej zagrażać i niszczyć i jak zmiana stylu życia może wspomóc regenerację wątroby.

Chociaż dysfunkcje wątroby mogą brzmieć niepokojąco, to wystarczy wprowadzić kilka prostych modyfikacji w codziennym życiu, by znacząco poprawić stan tego narządu. W Części 1 tej książki analizujemy wszystkie elementy zdrowej wątroby i podajemy informacje na temat schorzeń i dolegliwości wątrobowych. Skupiamy się głównie na NAFLD, ale piszemy także o innych przypadłościach. W Części 2 odkrywamy, że wątroba jest organem bardzo żywotnym i może się sama naprawiać, o ile zaczniesz prowadzić zdrowy tryb życia i oczyścisz swój organizm z toksyn. Z kolei w Części 3 podzielimy się z czytelnikami kilkoma pysznymi przepisami kulinarnymi o dobroczynnym wpływie na wątrobę, które pomogą wprowadzić w życie kilka porad zawartych w tej książce. Natomiast w Dodatku znajdziesz tabele i zestawienia, które mogą okazać się pomocne, a także przydatną bibliografię.

Dobra wiadomość jest taka, że skutki niektórych rodzajów schorzeń wątroby są w pełni odwracalne i można to osiągnąć dzięki zdrowszej diecie, ćwiczeniom czy zrzuceniu zbędnych kilogramów. Kluczowe jest zadziałanie odpowiednio wcześnie, zanim uszkodzenia tkanek staną się nieodwracalne. Książka ta pomoże ci wkroczyć na drogę zdrowego stylu życia i usprawnić pracę swojej wątroby. Przed tobą nowy początek!

– Michelle i Asha

CZĘŚĆ 1

POZNAJ SWOJĄ WĄTROBĘ

Wątroba jest jednym z najważniejszych organów ciała, zatem utrzymywanie jej w dobrej kondycji jest fundamentem dobrego, ogólnego stanu zdrowia. Trudno jest ocenić kiedy twoja wątroba jest w dobrym stanie a kiedy nie, ponieważ nie możesz tego zobaczyć ani poczuć; nie daje w zasadzie żadnych wyraźnych sygnałów. Czy kiedy zjesz coś dobrego, twoja wątroba czuje się dobrze? A kiedy wypijesz coś źle oddziałującego na ten organ, jak na przykład alkohol, to czy twoja wątroba zaczyna cię boleć? Kiedy dowiesz się co nieco na temat wątroby, zrozumiesz, co oddziałuje na nią negatywnie, a co pomaga ją wyleczyć.

W tej sekcji omówimy niektóre istotne funkcje wątroby, sprawdzimy co takiego wątroba robi dla całego ciała i jak istotną rolę odgrywa na co dzień. Pomoże ci to zrozumieć co złego mogło się wydarzyć, jeśli twoja wątroba choruje. Następnie szczegółowo przeanalizujemy różne dolegliwości wątrobowe – dowiemy się czym są, jak się objawiają i jak można im zapobiec.

Ogromnie ważnym jest, by rozumieć jak działa wątroba, by móc dostrzec jakie codzienne przyzwyczajenia mogą prowadzić do jej uszkodzenia. A zatem przyjrzyjmy się temu tematowi.

ROZDZIAŁ 1
CO TWOJA WĄTROBA ROBI DLA CIEBIE?

Zdrowa wątroba to klucz do zdrowego życia. To jeden z najciężej pracujących narządów – wątroba pełni ponad 500 ogromnie istotnych funkcji, zapewniając organizmowi płynne funkcjonowanie. A oto kilka z nich:

• Działa jako główny system przetwarzający pokarm

• Magazynuje i reguluje ilość energii oraz składników odżywczych

• Rozkłada i wydala substancje toksyczne, które dostały się do organizmu wraz z pożywieniem oraz wdychanym powietrzem

• Produkuje białka ważne do prawidłowego funkcjonowania organizmu

W istocie twoja wątroba działa niczym przetwórnia, magazyn, stacja filtrująca i fabryka produkcyjna w jednym. Masz tylko jedną wątrobę. Jeśli organ ten zostanie dotknięty chorobą i straci zdolność do pełnienia swoich funkcji, reszta ciała nie będzie w stanie prawidłowo funkcjonować. A zatem, tak samo jak starasz się utrzymać swoje auto w dobrym stanie, by zapewnić mu sprawne działanie, tak samo musisz się dobrze zajmować wątrobą, by mogła ci dobrze służyć. Przyjrzyjmy się bliżej temu organowi i jego funkcjom.

Anatomia wątroby

Wątroba zlokalizowana jest w górnej, prawej części jamy brzusznej, poniżej przepony. Znajduje się ponad woreczkiem żółciowym, jelitami i trzustką, oraz nieco ponad i na prawo od żołądka. Wątroba połączona jest z woreczkiem żółciowym oraz jelitem cienkim za pomocą przewodów żółciowych. Dwa główne płaty wątroby złożone są z tysięcy zrazików, które z kolei składają się z komórek wątrobowych (hepatocytów), naczyń krwionośnych i kanalików żółciowych.

Niektóre z naczyń krwionośnych doprowadzają do wątroby krew natlenioną płynącą z serca, a inne transportują krew z jelit, by dostarczyć do wątroby składniki odżywcze oraz toksyny do poddania ich procesom metabolicznym. Wątroba przetwarza i magazynuje składniki odżywcze oraz odfiltrowuje toksyny. Inne naczynia krwionośne transportują oczyszczoną krew z wątroby do reszty ciała. Wątroba produkuje także żółć, która przewodami żółciowymi dostarczana jest do woreczka żółciowego oraz jelit.

NIEŚMIERTELNA WĄTROBA

Czy wiesz, że wątroba to jedyny narząd w ciele, który może się sam regenerować? Wiedzieli o tym już starożytni Grecy. W mitologii greckiej Prometeusz rozgniewał Zeusa, najwyższego z bogów, kradnąc bogom ogień i ofiarowując go ludziom. Za karę Zeus przykuł go do skały, gdzie codziennie orzeł wyjadał mu wątrobę, co miało trwać w nieskończoność. Nocą wątroba odrastała, by ptak mógł ją pożreć kolejnego dnia.

Pomijając mitologiczne ptaki, naszą wątrobę może uszkodzić wiele czynników takich jak wirusy, toksyny i stany chorobowe. Po zranieniu wątroba zwykle sama regeneruje swoje tkanki. Świetnym przykładem niesamowitych zdolności regeneracyjnych tego organu jest sytuacja, kiedy zdrowa osoba zostaje dawcą organu i ofiarowuje połowę swojej wątroby osobie chorej. Wątroba zdrowego dawcy zregeneruje się niemal do pierwotnego rozmiaru w przeciągu 8 tygodni. Jednakże jeśli siły niszczące wątrobę będą silniejsze niż jej zdolności regeneracyjne, to może to prowadzić do nieodwracalnych uszkodzeń tego narządu.

Funkcje wątroby

Chociaż wątroba pełni setki funkcji, jako główne cztery funkcje możemy wymienić: trawienie i wchłanianie istotnych składników odżywczych, magazynowanie energii, detoksykacja oraz produkcja ważnych protein.

Trawienie i wchłanianie składników odżywczych

Wątroba rozkłada substancje pokarmowe na kluczowe składniki odżywcze takie jak cukry, tłuszcze, żelazo, a potem pomaga organizmowi w ich absorbcji. Funkcje te pełni dzięki produkcji żółci, która składa się z wody, bilirubiny (produkt rozpadu czerwonych krwinek), cholesterolu i tłuszczu. Żółć produkowana jest w wątrobie, a następnie transportowana kanalikami żółciowymi, które przechodzą w większe przewody żółciowe. W końcu żółć wpływa do przewodu wątrobowego, z którego uchodzi do pęcherzyka żółciowego oraz jelita cienkiego. W jelicie cienkim żółć miesza się z treścią pokarmową i dzięki rozkładowi tłuszczy wspomaga trawienie. Jest to bardzo ważne przy absorbcji witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, takich jak A, D, E czy K, które przenoszone są w lipidowych globulach. Kwasy żółciowe rozbijają lipidową otoczkę witamin do postaci malutkich kropelek, a witaminy mogą być wówczas wchłonięte i wykorzystane przez organizm.

Magazynowanie energii i składników odżywczych

Pomyśl o swojej wątrobie jako o magazynie, w którym składowana i rozdysponowywana jest energia zaspokajająca potrzeby twego ciała. Narząd ten magazynuje i zarządza energią w postaci glukozy oraz fruktozy (najbardziej powszechne formy cukru spożywanego we współczesnej diecie). Cukry gromadzone są w formie glikogenu, który stanowi gotowe źródło energii, gdy tylko organizm będzie jej potrzebował. Wątroba jest w stanie zmagazynować ok. 250-500 kalorii w postaci glikogenu. Magazynuje również tłuszcz, aminokwasy (elementy składowe białek), witaminy A, D, K i B_12 oraz żelazo. Przekroczenie możliwości wątroby do magazynowania energii i składników odżywczych może skutkować uszkodzeniem wątroby. Niemal wszystkie komórki organizmu mogą przetwarzać glukozę na energię. Ale jedynie komórki wątroby są w stanie przetwarzać także fruktozę. Dlatego też nadmiar fruktozy, który przekracza możliwości przetwórcze wątroby, może prowadzić do stłuszczenia wątroby i rozwoju stanów zapalnych.

Popularny rafinowany biały cukier (sacharoza), który większość osób stosuje jako dodatek do żywności oraz do pieczenia, składa się z w połowie z glukozy i w połowie z fruktozy. (Bogaty we fruktozę syrop kukurydziany zawiera 55% fruktozy i 45% glukozy). Po posiłku nadmiar glukozy, która nie zostaje natychmiastowo zamieniona na energię (na chodzenie, bieganie czy inne funkcje organizmu) zostaje przekonwertowany do postaci glikogenu i zgromadzony w wątrobie. Jeśli po posiłku wybierzesz się na spacer, zużyjesz część skonsumowanej uprzednio glukozy, a zatem mniejsza jej ilość zostanie zgromadzona jako glikogen.

Wątroba wykorzystuje także fruktozę i od razu przekształca ją w tłuszcz, by w ten sposób zmagazynować energię. Dlatego właśnie zbyt duża ilość fruktozy w diecie skutkuje odkładaniem się tłuszczu w wątrobie, co prowadzi do rozwoju niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (patrz strona …. – w oryginale 10). Kiedy organizm potrzebuje energii, wątroba przekształca glikogen z powrotem w glukozę, by z niej pozyskać energię. Gdy zapasy glikogenu zostaną zużyte, a organizm nadal będzie potrzebował energii (jeśli pościsz albo biegniesz w maratonie), wówczas wątroba sięgnie po zapasy tłuszczu i białek. Zmagazynowany tłuszcz zostanie rozłożony, by uzyskać z niego energię użyteczną dla organizmu. Następnie wątroba przekształca w glikozę aminokwasy czyli cegiełki budulcowe protein. Jednak z drugiej strony, jeśli magazynujesz więcej energii niż zużywasz, wówczas „magazyn” glikogenu może się przepełnić i przestać pracować efektywnie.

Wątroba przetwarza, magazynuje i uwalnia także żelazo. Kiedy „stare” czerwone krwinki obumierają, hemoglobina (białko zawierające żelazo) ulega rozpadowi, a uwolnione żelazo zostaje zgromadzone w wątrobie. Pierwiastek ten pełni bardzo ważną rolę: pomaga czerwonym krwinkom transportować tlen po całym organizmie. Kiedy ciało wytwarza nowe czerwone krwinki, wątroba uwalnia żelazo do szpiku kostnego, gdzie zostaje ono wykorzystane do wytworzenia hemoglobiny dla nowych krwinek. W przypadku chorób, w których w organizmie znajduje się zbyt wiele żelaza, owe nadmiarowe żelazo zostaje zdeponowane w wątrobie, co prowadzi do uszkodzeń wątroby.

Detoksykacja

Twoja wątroba działa jak forteca, broniąc twoje ciało przed toksynami – rozkłada i eliminuje szkodliwe substancje. Wiele substancji, które pochłaniasz drogą pokarmową zostaje wchłoniętych w żołądku i jelitach, a następnie dostaje się do krwi, z którą płynie do wątroby, gdzie zostają poddane licznym procesom. Wątroba metabolizuje składniki odżywcze, leki i trucizny, które zostały zaabsorbowane w żołądku i jelitach. Szkodliwe substancje zostają rozłożone do postaci produktów ubocznych, które zostają wydzielone do żółci lub krwi. Substancje wydzielone do żółci są z nią transportowane do jelit i zostają wydalone z ciała wraz z kałem. Substancje, które dostają się do krwi zostają z krwią przefiltrowane przez nerki i są wydalane wraz z moczem. Przykładowo w procesie trawienia białek powstaje trujący amoniak. Jest on następnie konwertowany do postaci mocznika, który wraz z krwią dociera do nerek, a następnie zostaje wydzielony do moczu.

Wątroba jest podatna na reakcje i uszkodzenia spowodowane działaniem toksyn takich jak chociażby wiele leków, ziołowych suplementów czy nadmiaru substancji odżywczych (zbyt wiele tłuszczu i cukru), które przetwarzane są w wątrobie. Zanim zaczniesz zażywać jakieś nowe leki (czy to dostępne bez recepty czy też na receptę), suplementy czy zioła, skonsultuj tę decyzję ze swoim lekarzem.

Oprócz obrony organizmu przed toksynami, wątroba odpiera także ataki bakterii i innych czynników wywołujących infekcje. Krew z żołądka oraz jelit płynie bowiem do wątroby, gdzie zostaje przefiltrowana. Komórki obronne wątroby atakują drobnoustroje, które mogły się dostać do twego układu pokarmowego. Ponieważ wątroba działa jak filtr dla krwi pochodzącej z żołądka i jelit, zagraża jej ryzyko infekcji pasożytniczych.

Produkcja białek

Praca wątroby nigdy się nie kończy. Poza tym, że działa niczym przetwórnia, magazyn i forteca, jest również stale pracującą fabryką, w której wytwarzane są niezmiernie ważne białka oraz cholesterol, które zapewniają ciału sprawne funkcjonowanie.

W wątrobie wytwarzane są białka krwi, które zajmują się rozprowadzaniem po ciele hormonów i składników odżywczych. Przykładowo, w wątrobie produkowane są albuminy, które biorą udział w transporcie hormonów tarczycy oraz innych hormonów, a także wapnia, leków oraz dodatkowych substancji, które mogą być niezbędne organizmowi w danym momencie. Pośród białek transportowych wytwarzanych w wątrobie wymienić można także ceruloplazminy, które transportują miedź oraz transferryny, które przenoszą żelazo.

Inną ważną rolą wątroby w utrzymywaniu prawidłowego funkcjonowania organizmu jest regulacja poziomu cholesterolu. Wątroba wytwarza cholesterol, który eksportuje do innych komórek jak też usuwa cholesterol z ciała przekształcając go do postaci soli żółciowych, które wydzielane są do żółci i wydalane z ciała wraz z kałem. Aby transportować cholesterol oraz inne tłuszcze do innych części ciała, wątroba syntetyzuje liczne lipoproteiny (specjalne białka do transportu tłuszczy). Często kiedy myślimy o cholesterolu, mamy na myśli cholesterol, który spożywamy (jego nadmiar to nic dobrego), jednak odpowiednia ilość cholesterolu jest niezmiernie ważna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Cholesterol jest bowiem składnikiem zewnętrznej błony komórkowej komórek ciała i jest niezbędny do produkcji żółci, która wspomaga trawienie. Jest również koniecznym elementem w procesach wytwarzania niektórych hormonów takich jak estrogen czy testosteron.

Kiedy po skaleczeniu twoja rana przestaje krwawić, dzieje się tak, ponieważ wątroba wykonuje dobrze swoją pracę. Wytwarza białka i inne molekuły, które odpowiadają za regulację procesu krzepnięcia – formowanie skrzepu oraz jego późniejszy rozpad. Kiedy naczynie krwionośne ulega uszkodzeniu, białka i inne czynniki odpowiedzialne na krzepnięcie współpracują ze sobą, by utworzyć skrzep powstrzymujący krwawienie. Następnie białka zapobiegające krzepnięciu powstrzymują proces krzepnięcia przed rozprzestrzenianiem się na resztę ciała, co spowodowałoby znaczne szkody poprzez zablokowanie przepływu krwi. Kiedy wątroba choruje i nie jest w stanie wytwarzać białek biorących udział w procesie krzepnięcia, możesz stać się podatny na krwawienia lub twoje ciało może wytwarzać szkodliwe skrzepy.

Kiedy twoja wątroba choruje, stajesz się podatny na infekcje, ponieważ twój system immunologiczny zostaje osłabiony. Dzieje się tak, ponieważ to z wątroby pochodzi cała masa komórek odpornościowych, wątroba wytwarza także białka oraz inne cząstki, których zadaniem jest usuwanie z krwiobiegu bakterii, wirusów, pasożytów i innych ciał obcych, a także zwalczanie infekcji.

ROZDZIAŁ 2
CHOROBY WĄTROBY I POPULARNE BADANIA LABORATORYJNE

Twoja wątroba jest niczym super-mama, wielozadaniowa i nieustannie pracująca nad tym, by jej otoczenie (czyli twoje ciało) sprawnie funkcjonowało. Gdy wątroba ulega uszkodzeniu, nie jest w stanie robić tego wszystkiego, co zawsze robiła, co odbija się na zdrowiu i skutkuje pewnymi deficytami. Kluczowe dla wyleczenia wątroby jest pozyskanie właściwych składników odżywczych i unikanie trujących substancji. Wątroba nieustanie próbuje się zregenerować, ale jeśli niszczące ją siły przeważają nad jej zdolnościami do samouzdrowienia, wówczas jej stan będzie się pogarszał.

Możesz nie odczuwać żadnych symptomów, podczas gdy w wątrobie będą postępowały procesy degeneracji, a ona sama niczym super-mama będzie starała się za wszelką cenę wygrać batalię o swoje zdrowie, aż w końcu jej siły się całkowicie wyczerpią. Niektórzy ludzie z chroniczną chorobą wątroby mogą wykazywać bardzo niejasne, trudne do wychwycenia objawy takie jak zmęczenie czy łagodny ból w prawej, górnej części brzucha. Kiedy twoja wątroba zaczyna poważnie chorować, możesz odnotować takie symptomy jak dezorientacja, obrzęk nóg i brzucha, łatwo powstające siniaki i krwawienia, a także żółtaczka (zażółcenie oczu i skóry). Idealnie byłoby wykrywać choroby wątroby na wczesnym etapie, by móc rozpocząć leczenie, zanim uszkodzenia tego narządu staną się poważne i nieodwracalne.

Schorzenia wątroby

Poniżej poznasz główne choroby wątroby i dowiesz się jak oddziałują one na samą wątrobę i całe ciało. Przedyskutujemy sposoby walki z każdą z tych chorób, ich symptomy oraz metody zapobiegania tym schorzeniom, a także omówimy dostępne terapie.

Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD) i niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby (NASH)

Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD; Non-Alcoholic Fatty Liver Disease) pojawia się, gdy tłuszcz jest deponowany w komórkach wątroby jako rezultat nadwagi, cukrzycy czy syndromu metabolicznego (wysoki poziom cholesterolu, otyłość brzuszna, cukrzyca, wysokie ciśnienie krwi).

NAFLD jest obecnie najbardziej powszechną przyczyną przewlekłej choroby wątroby u osób dorosłych nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale także w Australii, Azji i Europie. Powód: coraz większe tempo wzrostu otyłości na całym świecie, które generuje wręcz epidemię NAFLD.

Najbardziej powszechną formą NAFLD jest stosunkowo łagodny stan chorobowy zwany prostym stłuszczeniem, w którym, z powodu obciążenia wątroby, w komórkach wątroby odkłada się tłuszcz. Prawdopodobnie nie uszkadza to wątroby. Jednak jedna na trzy osoby z NAFLD wykazuje bardziej poważny stan zwany niealkoholowym zapaleniem wątroby (NASH; Non-Alcoholic Steatohepatitis). W przypadku NASH tłuszcz odłożony w wątrobie może powodować stan zapalny i bliznowacenia, które mogą z kolei prowadzić do ostrego bliznowacenia wątroby oraz marskości wątroby.

Przyczyną deponowania tłuszczu w wątrobie jest zazwyczaj nadwaga lub otyłość. Jednak winowajcami tego stanu mogą być także: stan zapalny, uszkodzenia wątroby, alkohol i wiele innych czynników takich jak leki lub rzadkie choroby. Dlatego tak ważne jest, by twój lekarz znał całą twoją historię medyczną, włączając w to listę zażywanych leków na receptę, bez recepty, ziół, suplementów czy preparatów witaminowych.

Objawy

NAFLD zazwyczaj nie daje żadnych objawów, dopóki nie rozwinie się marskość, niewydolność lub nowotwór wątroby. Do pojawiających się symptomów można zaliczyć osłabienie, utratę wagi oraz ból w prawej, górnej części brzucha. U niektórych osób podczas badania fizykalnego można wyczuć powiększoną wątrobę. Aby zdiagnozować NAFLD i określić jego przyczynę oraz ostrość stanu, twój lekarz powinien prześledzić twoją historię medyczną, wykonać badanie fizykalne, a także zlecić badania laboratoryjne oraz ultrasonograficzne.

Czasami niezbędna może się okazać biopsja. Biopsja wątroby to procedura medyczna, podczas której pobierany jest malutki wycinek tkanki wątroby, który następnie badany jest pod mikroskopem w celu wykrycia jakichkolwiek oznak uszkodzeń lub choroby. Badanie to wykonuje się zazwyczaj przezskórnie poprzez wprowadzenie do wątroby przez powłoki ciała pustej w środku igły. Obecnie prowadzone są badania nad nowymi metodami pozwalającymi ocenić stan NAFLD bez wykonywania biopsji.

Zapobieganie i leczenie

Najlepszym sposobem, by zapobiegać rozwojowi NAFLD jest zdrowa dieta, utrzymywanie prawidłowej masy ciała oraz prowadzenie zdrowego trybu życia. Unikaj zatem przybierania na wadze i ćwicz regularnie.

Jeśli masz nadwagę, otyłość lub cierpisz na NAFLD, najlepszym co możesz zrobić dla swojej wątroby jest zrzucenie zbędnych kilogramów oraz unikanie pokarmów bogatych w nasycone tłuszcze oraz cukry proste. Fruktoza, cukier prosty, występuje w napojach gazowanych, sokach i wielu innych produktach zawierających dodatek rafinowanego cukru czy syropu kukurydzianego. Jak już mówiliśmy, wątroba przekształca nadmiar glukozy i fruktozy w glikogen i tłuszcz w celu zmagazynowania energii. Jeśli spożywasz zbyt wiele fruktozy, tłuszcz odkłada się w wątrobie powodując stłuszczenie wątroby. Tłuszcz ten może prowadzić do rozwoju stanu zapalnego lub bliznowacenia wątroby. Niech każda spożywana kaloria będzie zdrową kalorią.

Unikaj efektu jo-jo i drastycznych spadków wagi, ponieważ drakońskie diety czy głodówki prowadzące do szybkiej utraty wagi mogą pogorszyć stan NAFLD i NASH.

Zalecenia żywieniowe

• Zrzuć zbędne kilogramy. Pomów ze swoim lekarzem, jaka powinna być twoja prawidłowa, zdrowa masa ciała i ile powinieneś zrzucić i opracujcie zdrowy plan, dzięki któremu osiągniesz ten cel. Dobrym tempem chudnięcia jest zrzucanie ok. 0,45 kg tygodniowo.

• Zmniejsz spożycie węglowodanów. Twoja wątroba musi przetwarzać i magazynować proste węglowodany (cukry). Ich nadmierne spożycie obciąża wątrobę. Ogranicz przyjmowanie pokarmów zawierających dodatek cukru.

• Zmniejsz spożycie tłuszczów nasyconych. Spożywanie dużej ilości tłuszczów nasyconych może podnieść poziom cholesterolu we krwi, a to z kolei zwiększa ryzyko rozwoju chorób serca i zwężenia naczyń krwionośnych. Jednak twoje ciało potrzebuje umiarkowanych ilości tłuszczy, by móc sprawnie funkcjonować. Więcej na ten temat dowiesz się w dalszej części książki.

• Zwiększ spożycie kwasów tłuszczowych omega-3 (tłuszczy wielonienasyconych). Istnieją dowody, że kwasy omega-3 mogą zmniejszyć ilość tłuszczu w wątrobie. Jednak nieznana jest jeszcze dawka idealna. Kwasy omega-3 można znaleźć w tłustych rybach, nasionach chia, siemieniu lnianym, oleju canola, orzechach włoskich oraz jajach kur karmionych „zieleniną”.

• Zwiększ spożycie witaminy E. Pewne badanie kliniczne dowiodło, że spożywanie 800 IU (jednostka aktywności substancji biologicznie czynnych) witaminy E dziennie może zredukować ilość tłuszczu i zmniejszyć stan zapalny wątroby u niektórych osób cierpiących na NASH, czyli zaostrzoną formę NAFLD. W przybliżeniu połowa badanych, którzy zażywali witaminę E odnotowała poprawę, pozostała część niestety poprawy nie zauważyła. Badanie przeprowadzono na pacjentach, którzy nie mieli cukrzycy. Zanim jednak zaczniesz zażywać witaminę E, porozmawiaj ze swoim lekarzem czy w twoim przypadku będzie to dobrym pomysłem i przedyskutujcie ewentualne długoterminowe ryzyko.

• Zwiększ spożycie witaminy D. Niedobór witaminy D jest bardzo powszechny wśród pacjentów z NAFLD, jak też u pacjentów z przewlekłą chorobą wątroby. Omów ze swoim lekarzem możliwości przebadania cię pod kątem deficytu witaminy D i ewentualnej suplementacji.

• Zwiększ spożycie pokarmów bogatych w potas. Badania wykazały, że istnieje związek pomiędzy niskim poziomem potasu we krwi, a podwyższonym ryzykiem niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby. Ludzie cierpiący na choroby wątroby wykazują niższy całkowity poziom potasu w organizmie. Dieta bogata w potas obniża ciśnienie krwi (co z kolei obniża ryzyko udaru i chorób serca), chroni kości i redukuje ryzyko wystąpienia kamieni nerkowych. Produktami zawierającymi duże ilości potasu są owoce i warzywa; aby dowiedzieć się więcej o żywności bogatej w potas, patrz Rozdział 3. Idealnie byłoby, gdybyś dostarczał organizmowi w diecie co najmniej 4700 mg potasu dziennie. Niestety przeciętny mężczyzna w Stanach Zjednoczonych spożywa zaledwie 3200 mg potasu dziennie, a przeciętna kobieta jedynie 2400 mg. Jeśli zażywasz leki diuretyczne (leki moczopędne, które wzmagają wydalanie moczu i zmniejszają poziom potasu we krwi), wówczas twój lekarz powinien stale monitorować twój poziom potasu. Spytaj go o odpowiednią dla ciebie dzienną dawkę potasu.

Alkoholowa choroba wątroby

Przy spożywaniu nadmiernej ilości alkoholu, wątroba podlega uszkodzeniom i rozwija się w niej stan zapalny. Dzieje się tak, ponieważ większość alkoholu, jaki spożywasz, jest przetwarzana właśnie przez wątrobę – ulega detoksykacji i procesom rozkładu. Jeśli konsumujesz alkohol w nadmiernych ilościach, produkty uboczne jego rozpadu mogą uszkodzić twoją wątrobę. Chociaż dokładny mechanizm nie jest do końca wyjaśniony, wiemy, że nadmiar alkoholu może generować produkcję tłuszczu, powstawanie stanów zapalnych oraz śmierć komórek wątroby. Prowadzi to do bliznowacenia tego narządu i jeśli pozostawi się ten stan bez odpowiedniej terapii, doprowadzi do marskości.

Uszkodzenia wątroby spowodowane wpływem alkoholu mogą być przyczyną deficytów różnych ważnych substancji: kwasu foliowego, witaminy B1 (tiaminy), B3 (niacyny), B6 (pirydoksyny), B12 (cyjanokobalaminy), witaminy C, A, D, E, K, a także magnezu i selenu. Niektóre niedobory mogą być spowodowane nikłym spożyciem tych składników, jeżeli alkohol stanowi źródło kalorii zastępując posiłki. Inne niedobory biorą się stąd, że alkohol upośledza zdolności wątroby do wchłaniania, magazynowania i przetwarzania składników odżywczych.

Objawy

Niektórzy ludzie mogą nie wykazywać żadnych objawów postępującego uszkodzenia wątroby spowodowanego działaniem alkoholu. Ostry stan zapalny tego narządu nazwany jest alkoholowym zapaleniem wątroby, może wywoływać takie symptomy jak utrata apetytu, mdłości, wymioty i bóle brzucha. W wyjątkowych przypadkach może też występować obrzęk brzucha, dezorientacja oraz zażółcenie skóry i oczu.

Zapobieganie i leczenie

Najlepszym sposobem zapobiegania alkoholowej chorobie wątroby jest po prostu unikanie nadmiernego spożywania alkoholu. Jeśli cierpisz już na jakieś schorzenie wątroby, powinieneś całkowicie unikać picia alkoholu.

Jeśli zmagasz się już z alkoholową chorobą wątroby, najważniejszym co możesz zrobić dla swojej wątroby jest zaprzestanie spożywania alkoholu, by mogła się ona zregenerować. Porozmawiaj ze swoim lekarzem o tym, jakich dodatkowych substancji odżywczych możesz potrzebować. Jeśli twoja wątroba ucierpiała na skutek spożycia alkoholu, lekarz może zalecić ci zażywanie kwasu foliowego, tiaminy i preparatów multiwitaminowych. Pamiętaj, że najlepszym sposobem pozyskania tych składników są odpowiednie produkty spożywcze – dostępne są bowiem w owocach, warzywach i orzechach. Ogromnie ważne jest, by codziennie włączać do swojej diety różnorodne produkty z tej gamy. Jeśli cierpisz na alkoholowe zapalenie wątroby (silny stan zapalny spowodowany spożyciem alkoholu), to twoja wątroba potrzebuje do regeneracji także białek i odpowiedniej dawki kalorii. Niedożywienie sprawi, że twoja wątroba nie będzie w stanie wyzdrowieć.

Zalecenia żywieniowe

• Unikaj alkoholu.

• Przyjmuj kwas foliowy, tiaminę i preparaty multiwitaminowe.

• Porozmawiaj z lekarzem lub dietetykiem, by określić jakie jest twoje dzienne zapotrzebowanie na proteiny i kalorie.

Wirusowe zapalenie wątroby typu A

Wirusowe zapalenie wątroby typu A powoduje wirus, który namnaża się wątrobie. Źródłem zakażenia jest zwykle zanieczyszczony pokarm lub woda, można się także zarazić poprzez bliski kontakt z osobą zainfekowaną. Rozsiewanie wirusa odbywa się poprzez kał zakażonej osoby, który w złych warunkach higienicznych może zanieczyścić pożywienie lub wodę, a następnie zarazić osobę, które je spożyje. Wirus zapalenia wątroby typu A powoduje ostrą infekcję wątroby. System odpornościowy próbując zabić wirusa, atakuje także zawierające go komórki wątroby, wywołując tym samym stan zapalny i śmierć komórek.

Objawy

Do objawów wirusowego zapalenia wątroby typu A możemy zaliczyć zmęczenie, żółtaczkę, mdłości, wymioty, utratę apetytu, dyskomfort w okolicach brzusznych i stolce o jasnym zabarwieniu. Większość zarażonych osób zdrowieje całkowicie, wychodząc z infekcji bez żadnych uszkodzeń wątroby. W rzadkich przypadkach zakażenie może skutkować niewydolnością wątroby wymagającą transplantacji lub nawet prowadzić do śmierci. Jeśli cierpisz na przewlekłą chorobę wątroby, wówczas znacznie wzrasta ryzyko, że nie wyjdziesz bez szwanku z wirusowego zapalenia wątroby typu A.

Zapobieganie i leczenie

Na szczęście istnieje skuteczna szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A. Zaleca się ją dzieciom po pierwszym roku życia oraz osobom z przewlekłą chorobą wątroby lub podróżującym do krajów, gdzie wirusowe zapalenie wątroby typu A jest stosunkowo powszechnie występującym schorzeniem. Aby sprawdzić, czy w miejscu, do którego się wybierasz, szczepionka ta jest rekomendowana, wejdź na stronę cdc.gov/travel i wprowadź kraje, do których zamieszasz się udać. Znajdziesz tam informacje jakie szczepionki (w tym ta na wirusowe zapalenie wątroby typu A) są zalecane. Szczepionka wymaga dwóch dawek zaaplikowanych w odstępie sześciu miesięcy, ale już pierwsza dawka zapewni ci pewną odporność przed wyjazdem.

Ważna jest również dbałość o prawidłową higienę, zwłaszcza podczas podróży do miejsc o niskim standardzie sanitarnym. Podróżując za granicą stosuj się do następujących wskazówek: często myj ręce, unikaj nie ugotowanych potraw i pij wodę butelkowaną zamiast kranowej. Bardzo często lód do drinków robiony jest z wody kranowej, więc lepiej zamawiaj napoje bez lodu. Jeśli woda lub mydło nie są łatwo dostępne, korzystaj z odkażacza do rąk. Świeże owoce i warzywa jedz tylko wtedy, gdy je sam obierzesz ze skórki. W innych przypadkach, w miejscach o niskim standardzie higienicznym lepiej po prostu unikaj owoców, warzyw, sałatek, surowego mięsa czy owoców morza. Trzymaj się potraw gotowanych i jedz je póki są gorące. Unikaj produktów od ulicznych sprzedawców, którzy często nie mają odpowiedniego zaplecza sanitarnego, by odpowiednio często myć ręce.

Leczenie wirusowego zapalenia wątroby typu A to leczenie podtrzymujące: dożylne podawanie płynów na odwodnienie oraz leczenie objawów. W ciężkich przypadkach infekcja ta prowadzi do niewydolności wątroby, a wówczas jedyną formą kuracji jest przeszczep.

Wirusowe zapalenie wątroby typu B

Wirusowe zapalenie wątroby typu B to kolejne schorzenie, w którym wirus namnaża się w komórkach wątroby. Układ immunologiczny może uszkodzić wątrobę usiłując zabić wirusa. Wirusowe zapalenie wątroby typu B zwykle rozprzestrzenia się poprzez zakażoną krew, nasienie lub inne płyny fizjologiczne. Ostra infekcja pojawia się w ciągu sześciu miesięcy od zakażenia. Może prowadzić do przewlekłej infekcji – długoterminowego stanu, w którym wirus żyje i namnaża się w wątrobie. Im jesteś młodszy w momencie zakażenia, tym większe ryzyko, że schorzenie to przekształci się w infekcję przewlekłą. Przykładowo większość dzieci, które uległy zarażeniu podczas narodzin (transfer wirusa z matki na dziecko), zachoruje na przewlekłe zapalenie wątroby typu B, podczas gdy mniejsza część osób dorosłych, które zarażają się w wieku dojrzałym, rozwinie w sobie przewlekłą infekcję. Przewlekła infekcja może z kolei prowadzić do bardzo poważnych chorób takich jak marskość, niewydolność czy nowotwór wątroby.

Wirus zapalenia wątroby typu B uznawany jest za kancerogen (czynnik rakotwórczy). Dane z krajów, gdzie występowanie tego wirusa jest powszechne, wykazały, że wprowadzenie powszechnych szczepień dzieci przeciwko wirusowi zapalenia wątroby typu B, spowodowało zmniejszenie przypadków raka wątroby. Prawdopodobnie to właśnie owo poskromienie wirusa przyczyniło się do redukcji ilości nowotworów wątroby.

Objawy

Objawami ostrej infekcji wirusowej zapalenia wątroby typu B mogą być mdłości, wymioty, utrata apetytu, lekka gorączka, bóle ciała, żółtaczka i niewydolność wątroby. Większość zarażonych osób nie odnotowuje jednak żadnych symptomów, dopóki nie rozwinie się u nich zaawansowana choroba (marskość, niewydolność wątroby, nowotwór).

Zapobieganie i leczenie

Ważne jest, by przebadać się pod kątem wirusa zapalenia wątroby typu B, jeśli możesz sobie przypisać którykolwiek z wymienionych poniżej czynników ryzyka. Porozmawiaj ze swoim lekarzem o takim badaniu, jeżeli:

• Ty lub twoi rodzice urodziliście się w kraju, gdzie jest wysoki odsetek zakażeń wirusem zapalenia wątroby typu B lub żyjesz we wspólnym gospodarstwie domowym albo utrzymujesz kontakty seksualne z osobą urodzoną na takim obszarze. Może to być:

○ Azja

○ Afryka

○ Wyspy południowego Pacyfiku

○ Środkowy Wschód (z wyjątkiem Cypru i Izraela)

○ Śródziemnomorska część Europy: Malta i Hiszpania

○ Południowa Ameryka: Ekwador, Gujana, Surinam, Wenezuela oraz amazońskie regiony Boliwii, Brazylii, Kolumbii i Peru

○ Arktyka (populacje Alaski, Kanady i Grenlandii)

○ Europa Wschodnia: wszystkie kraje z wyjątkiem Węgier (Węgry mają niższy odsetek występowania wirusa zapalenia wątroby typu B niż pozostała część Europy Wschodniej)

○ Karaiby: Antigua i Barbuda, Dominika, Grenada, Haiti, Jamajka, St. Kitts i Nevis, oraz Turks i Caico

• Kiedykolwiek wstrzykiwałeś sobie narkotyki.

• Miałeś wielu partnerów seksualnych lub „złapałeś” jakąś chorobę przenoszoną drogą płciową.

• Jesteś mężczyzną, który uprawiał seks z innym mężczyzną.

• Byłeś kiedykolwiek osadzonym w zakładzie karnym.

• Zostałeś zarażony wirusem zapalenia wątroby typu C lub HIV.

• Poddajesz się dializom.

• Jesteś w ciąży.

• Przechodzisz kurację, która obciąża twój system immunologiczny.

Istnieje skuteczna szczepionka zabezpieczająca przed wirusem zapalenia wątroby typu B. Jeśli nigdy nie zostałeś nią zaszczepiony, porozmawiaj o takiej możliwości ze swoim lekarzem.

Jeżeli cierpisz na przewlekłe zapalenie wątroby typu B, spotkaj się ze specjalistą z dziedziny chorób wątroby i porozmawiajcie o metodach leczenia i poddawaniu się regularnym badaniom USG, by móc wykryć ewentualny nowotwór wątroby.

Zalecenia żywieniowe

• Unikaj pokarmów, które mogą być zanieczyszczone aflatoksynami (patrz strona … – w oryginale 59).

• Tak jak przy wszystkich przewlekłych chorobach wątroby, tu również powszechny jest niedobór witaminy D. Porozmawiaj ze swoim lekarzem czy nie powinieneś zbadać poziomu witaminy D lub czy nie byłoby warto rozpocząć suplementacji tą witaminą.

Wirusowe zapalenie wątroby typu C

Około 3,2 miliona Amerykanów choruje na przewlekłe zapalenie wątroby typu C, które jest jedną z najpowszechniejszych przyczyn przewlekłych chorób wątroby. Wirus infekuje wątrobę inicjując w niej stan zapalny. W ciągu kilku lat czyni takie spustoszenia, że finalnie prowadzi to do marskości wątroby.

Objawy

Wiele osób nie wykazuje żadnych objawów, dopóki nie rozwinie się u nich marskość lub niewydolność wątroby, dlatego właśnie tak ważne są regularne badania. Aby sprawdzić, czy nie jesteś zakażony wirusem, twój lekarz może ci zlecić wykonanie prostego badania krwi.

Zapobieganie i leczenie

Nie ma jeszcze żadnej szczepionki na wirusowe zapalenie wątroby typu C. Najlepszym sposobem, by zminimalizować ryzyko zakażenia jest unikanie dzielenia się z innymi osobami swoją maszynką do golenia, brzytwą czy strzykawką. Powinieneś się zbadać pod kątem infekcji wirusem zapalenia wątroby typu C, jeśli dotyczy cię któraś z poniższych kwestii. Porozmawiaj ze swoim lekarzem o badaniu, jeżeli:

• Urodziłeś się pomiędzy rokiem 1945 a 1965.

• Byłeś poddany transfuzji, otrzymywałeś substancje krwiopochodne lub przeszedłeś transplantację przed rokiem 1992.

• Jesteś nosicielem wirusa HIV (wirus zespołu nabytego braku odporności).

• Byłeś narażony na kontakt z krwią zakażoną wirusem zapalenia wątroby typu C poprzez igły, ostrza (takie jak ostrze noża lub skalpela) lub zainfekowana krew weszła w kontakt z twoimi błonami śluzowymi (jak oczy, usta, nos) jeśli pracujesz w służbie zdrowia, pogotowiu lub opiece społecznej.

• Kiedykolwiek wstrzykiwałeś sobie narkotyki.

Istnieją skuteczne kuracje związane z leczeniem wirusa zapalenia wątroby typu C. Niektórzy ludzie unikają leczenia, ponieważ słyszeli, że powoduje ono okropne skutki uboczne. Dawniej terapie takie wiązały się z zastrzykami i często pojawiały się po nich silne skutki uboczne, ale nowych terapii ten problem już nie dotyczy. Porozmawiaj ze swoim lekarzem o innych opcjach leczenia.

Pamiętaj, że alkohol i wirusowe zapalenie wątroby typu C to kiepska mieszanka. Alkohol potęguje jeszcze uszkodzenia wątroby. Infekcję tę pogarsza także otyłość. Aby uchronić swoją wątrobę przed dalszym zniszczeniem należy unikać picia alkoholu i spróbować zrzucić zbędne kilogramy. W przypadku tej infekcji bardzo często występuje także niedobór witaminy D, tak jak u pacjentów z innymi chorobami wątroby. Omów z lekarzem kwestię wykonania ewentualnych badań poziomu witaminy D, a także możliwej suplementacji.

Zalecenia żywieniowe

• Unikaj przybierania na wadze.

• Unikaj alkoholu.

• Jeżeli masz niedobór witaminy D, przyjmuj ją w postaci suplementów.

Choroby powodujące cholestazę

Niektóre schorzenia wątroby – takie jak pierwotna marskość żółciowa wątroby (ang. primary biliary cirrhosis; PBC) lub pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (ang. primary sclerosing cholangitis; PSC) – mogą prowadzić do cholestazy, czyli stanu, w którym żółć nie przepływa w normalny, swobodny sposób. Cholestazę spowodować mogą także niektóre infekcje oraz reakcje na leki.

Objawy

Do powszechnych objawów zaliczają się swędzenie oraz zmęczenie. W przypadku cholestazy żółć nie jest wydzielana do przewodu pokarmowego, by móc zostać w nim rozprowadzona. Kwasy żółciowe dostają się do krwiobiegu i docierając do skóry, gromadzą się w niej, powodując uczucie swędzenia. A kiedy twoja żółć nie może normalnie płynąć, twój organizm nie jest w stanie właściwie wchłaniać tłuszczy. Prowadzi to do podwyższenia poziomu cholesterolu, a także niedoborów witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E i K). Witamina D odpowiada za absorpcję wapnia, zatem jej deficyt prowadzi jednocześnie do deficytu wapnia. Niedobór witaminy D i wapnia powoduje ryzyko osteopenii lub osteoporozy (zmniejszonej gęstości kości), co z kolei naraża na zwiększone ryzyko złamań kości. Osteoporoza występuje dwukrotnie częściej u pacjentów z PBC niż u reszty populacji.

Zapobieganie i leczenie

Niestety nie wiadomo jak zapobiegać chorobom wywołującym cholestazę. Leczenie zależy zatem od konkretnego przypadku i sytuacji, ale często pacjentom przepisuje się kwas ursodeoksycholowy, będący syntetyczną formą kwasów żółciowych.

Zalecenia żywieniowe

• Dostarczaj organizmowi duże ilości wapnia i witaminy D. Odpowiednia codzienna dawka wapnia (minimum 1000 mg dziennie) i witaminy D (przynajmniej 800 IU dziennie) jest niezmiernie ważna w zapobieganiu utracie masy kostnej. Jeśli testy laboratoryjne potwierdziły, że masz oznaki osteoporozy, powinieneś otrzymywać wyższe dawki.

• Dostarczaj organizmowi odpowiednie ilości witaminy A. U pacjentów z PBC najpowszechniejszym niedoborem witamin rozpuszczalnych w tłuszczach jest niedobór witaminy A. Jednak także nadmiar witaminy A może być toksyczny dla wątroby. Najlepiej jest badać swój poziom witaminy A i na podstawie symptomów niedoboru (np. kurza ślepota) korygować jej poziom.

• Jeśli to konieczne przyjmuj suplementy z witaminą K. Jeżeli masz niedobór witaminy K, to w oparciu o wyniki testów i w korelacji do innych przyjmowanych leków, twój lekarz zaleci ci suplementację witaminą K.

Polekowe uszkodzenia wątroby

Ponieważ twoja wątroba stanowi często pierwszą linię obrony, jest ona również podatna na uszkodzenia przez różne substancje w tym leki przepisane na receptę, medykamenty dostępne bez recepty, zioła, suplementy, hormony, witaminy, narkotyki i toksyny środowiskowe (np. aflatoksyny, pestycydy czy arsen). Suplementy diety oraz suplementy dietetyczne podlegają mniej rygorystycznym regulacjom prawnym niż leki na receptę lub dostępne bez recepty, dlatego też nie ma obowiązku poddawania ich surowym testom bezpieczeństwa czy badaniom jakości. Istnieje błędne przekonanie, że jeśli coś jest suplementem dietetycznym lub ziołowym, to na pewno jest nieszkodliwe. W czasie minionych dziesięciu lat zaobserwowano wzrost uszkodzeń wątroby spowodowanych działaniem ziół i suplementów, z których część doprowadziła do śmierci lub konieczności przeszczepienia wątroby.

Objawy

Jednym z objawów polekowego uszkodzenia wątroby jest anormalny poziom enzymów wątrobowych spowodowany stanem zapalnym i nieprawidłowym funkcjonowaniem wątroby. Pozostałe symptomy to cała gama dolegliwości, do których możemy zaliczyć zmęczenie, utratę apetytu, mdłości, nieokreślone bóle brzucha, żółtaczkę, łatwość powstawania siniaków lub swędzenie. W większości przypadków wątroba regeneruje się samoistnie po odstawieniu szkodzących jej substancji. Jednak czasem uszkodzenia mogą być bardzo poważne i prowadzić do niewydolności wątroby i śmierci lub niezbędna okazuje się transplantacja wątroby.

Zapobieganie i leczenie

Najlepszym sposobem zapobiegania polekowemu uszkodzeniu wątroby jest unikanie zażywania niepotrzebnych leków, suplementów i preparatów ziołowych. Porozmawiaj o tym ze swoim lekarzem, zanim zaczniesz przyjmować kolejny medykament.

Jeśli już borykasz się z polekowym uszkodzeniem wątroby, musisz pozostawać pod opieką lekarza, by upewnić się, że twoja wątroba się regeneruje. Twój lekarz może ci zalecić prednizon, który zniweluje stan zapalny wątroby. Jak przy każdym uszkodzeniu wątroby, upewnij się, że twój organizm otrzymuje odpowiednią dawkę białek i kalorii – pozwoli to na regenerację wątroby. Niektóre przypadki polekowego uszkodzenia wątroby mogą prowadzić do rozwoju cholestazy (patrz strona.. – w oryginale 20).

Zalecenia żywieniowe

• Unikaj niepotrzebnych suplementów, preparatów ziołowych i witaminowych.

Przeciążenie żelazem / Dziedziczna hemochromatoza

Wątroba magazynuje i w razie potrzeby rozprowadza żelazo w organizmie. Nadmiar żelaza może uszkodzić wątrobę i prowadzić do marskości, niewydolności lub raka wątroby. Dwie główne przyczyny nadmiaru żelaza w organizmie to dziedziczna hemochromatoza oraz zbyt wiele transfuzji krwi. Dziedziczna hemochromatoza to choroba genetyczna, w której pacjent wchłania w jelitach zbyt wiele żelaza. Żelazo to gromadzi się w organizmie niszcząc wątrobę, serce, trzustkę oraz inne narządy.

Nadmiar żelaza może być również spowodowany zbyt wieloma zabiegami przetaczania krwi. Pojawia się zwykle u osób z schorzeniami krwi, które powodują u nich przewlekłą anemię (niska liczba czerwonych krwinek), takich jak talasemia, anemia sierpowata, niedokrwistość aplastyczna czy zespół mielodysplastyczny. Talasemia i anemia sierpowata to choroby wiążące się z anormalną budową krwinek czerwonych. Niedokrwistość aplastyczna i zespół mielodysplastyczny pojawiają się, gdy szpik kostny nie jest w stanie wytworzyć wystarczającej ilości czerwonych ciałek krwi. Ponieważ czerwone krwinki zawierają dużo żelaza, częste transfuzje krwi powodują, że gromadzi się ono w organizmie i kumuluje w różnych narządach.

Objawy

Wiele osób we wczesnych stadiach przeciążenia żelazem nie wykazuje żadnych objawów. Kiedy choroba staje się bardziej zaawansowana, u pacjenta może się pojawić ból stawów, cukrzyca czy niewydolność serca.

Zapobieganie i leczenie

Po zdiagnozowaniu przeciążenie żelazem można stosunkowo łatwo leczyć poprzez flebotomię (upuszczanie krwi). Twoje czerwone krwinki przenoszą duże ilości żelaza, a zatem regularne eliminowanie części z nich pozwoli pozbyć się nadmiaru żelaza. Kluczem jest jednak wczesna diagnoza, dzięki której można zapobiec uszkodzeniom organów wewnętrznych. Jeśli zdiagnozowano u ciebie dziedziczną hemochromatozę, powiadom o tych członków swojej rodziny i postaraj się, by również przebadali się pod kątem tej choroby.

Jeśli nie potrafisz znieść upuszczania krwi, alternatywną kuracją może być leki chelatujące żelazo, które wiążą cząsteczki żelaza, by pozbyć się ich nadmiaru.

Zalecenia żywieniowe

• Unikaj suplementów z żelazem.

• Unikaj witamin zawierających żelazo.

• Unikaj suplementów zawierających witaminę C (witamina C wzmaga absorpcję żelaza).

• Unikaj surowych owoców morza (mogą zawierać bakterie, które się dobrze rozwijają w środowisku bogatym w żelazo).